Alap mo Ol Ëse, zëre mo zi niban de ol ziaha-en gu hup denaIndonesian New Testament

© Wycliffe Bible Translators, Inc

Matius

12345678910111213141516171819202122232425262728

1

Yesus mo auyan-aza mo bosem-sena an zen:1¹  Kristus Yesus, Zen teipsïn zini Daud Bak mo Auyan-tane. - Zëno auyan-aza mo ausuna, zen Abraham Bak onakon de aïtbinkim kon gwesibir hanankam:²  Abraham Isaksa wë taka.Isak hwëna Yakobsa wë taka. Zen hwëna beyana dua-blas enkam wei-wik gulku.Ahana bosena Yehuda,³  zen hwëna Peres ne Zera neka wë soka– wenya bosena Tamar hon.Hwëna Peres zep Hezronsa wë taka.Zen hwëna Ramsa wë taka.⁴  Ram hwëna Aminadabsa wë taka.Zen hwëna Nahasonsa wë taka.Zen hwëna Salmonsa wë taka.⁵  Salmon hwëna Boassa wë taka– Rahab hon.Boas hwëna Obedsa wë taka– Rut hon.Zen hwëna Isaesa wë taka.⁶  Isai hwëna teipsïn zini Daud Baksa wë taka.Teipsïn zini Daud Bak onakon hëndep in kim Israel mo auyan-azasa Babel san dep asaskam kap nulhak– zao de lowehe gwen hap, zëno mae mo bosem-sesa de aïtbinni an zen:Daud Salomosa wë taka– Uria mo we nala Batsyeba hon.⁷  Salomo hwëna Rehabeyamsa wë taka.Zen hwëna Abiasa wë taka.Abia hwëna Asa Baksa wë taka.⁸  Zen hwëna Yosafatsa wë taka.Hwëna Yosafat Yoramsa wë taka.Zen hwëna Uzia Baksa wë taka.⁹  Uzia hwëna Yotamsa wë taka.Zen hwëna Ahas Baksa wë taka.Ahas hwëna Hiskiasa wë taka.¹⁰  Zen hwëna Manasyesa wë taka.Manasye hwëna Amon Baksa wë taka.Zen hwëna Yosia Baksa wë taka.¹¹  Yosia hwëna nonol Yekonyasa wë taka. Zao zep hen etan oso wal zemka wei-wik gulku. Israelk de zini kim holokam Alapsa hli dak, dekam zep Babelk de jana nabare zini teipsïn zini Yekonyasa zëre mae mo lang san dep nërhak, hen Israelk de zini beya tangankam asaskam zao kang nuk.¹²  Yekonya hwëna Babelk zep Sealtielsa wë taka. Zao kim 70 tahun enkam lowehek, ki zep etan tapbla nuk.Sealtiel hwëna Zerubabelsa zep wë taka.¹³  Zerubabel hwëna Abihudsu zep wë taka.Zen hwëna Elyakimsi zep wë taka.Elyakim hwëna Azor Baksa zep wë taka.¹⁴  Zen hwëna Zadoksa zep wë taka.Zadok hwëna Akimsi zep wë taka.Zen hwëna Eliudsu zep wë taka.¹⁵  Eliud hwëna Eleazarsa zep wë taka.Zen hwëna Matansa zep wë taka.Matan hwëna aha zini Yakobsa zep wë taka.¹⁶  Yakob hwëna Maria mo zini Yusupsu zep wë taka. Maria zep Yesussu wë tak– Insa “Kristus”kum en gweblananke. -¹⁷  Zep Abraham onakon de auyan-azasa aïtbir hankam Daud osan dep beyana kïtak empat-blas enkam. Hen Daud onakon de aïtbir hankam Israelsa de asaskam Babelk kang gun sun dep, beyana hen empat-blas enkam. Hen dekon de etan lwan dahal zannak Kristus Yesussu de jaha gwen san dep aïtbir hankam, beyana hen empat-blas enkam.Yesussu kim Maria jaha gwekke:¹⁸  Kristus Yesussu de jaha gwenna in, zen ausuna a kirekam mo lwakye: An zem in Maria, zen Yusup hup de golgu gweblanna. Hwëna nama de gon srëmnak zep u gwek. Hwëna Yusup hom anakan tame guꞌunka, “Zen Alap mo Enho mo sosonkam u gweꞌan.” ¹⁹  Yusup man tangan Musa mo tïtï tabin ola blikip gwesïk gwibirki, zep Mariasa zë-en enlala gwibiꞌinka, “Ëe molyë gok, sap zen malinkim u gweꞌan.” Zen dekam zep enlala gweꞌanka, “Damnak de kira gwenkam, ki Maria mo bosena sa karek gwer. Zep sowëkam asa gubir, ‘Ëe ama emsa baes gwibiꞌin.’” ²⁰  Zen kim dam gulsuku, “Asa ki Mariasa baes gwibir,” hwëna dekam zep ni tannak eisirkim Alap mo dam taha nakore zini gublu zaka, “Yusup, Daud Bak mo auyan-tane, bahem Mariasa de gon hap baes gwen. Sap Walasna insa u gweꞌan, Zen Alap mo Enho mo sosonkam dena. ²¹  Zen zi walassa sa jaha gwer. Em Yesuskum bose ta, sap Zen in Zen sa zëre mo hlï irin zini ngaya tabiri– zëno mae mo karek-kareksa de ngan gulsuzimdinkim.” -²²  An kïtak Alap Zën ki syal gwibirki– zëre mo ol ayang gul gwen zini Yesaya mo alenak dikim zaun hup, mensa Zëna anakan gu-gublukake,²³  “Zi niban de gaïng ën srëm wenam seiwiri sa u gwer, hëndep zi walassa sa jaha gwer. Walasna in ‘Imanuel’kam sa bose dal.” -Yesaya insa “Imanuel”kam gubluka, zen Ibrani olkam. Zëno enlalana, “Alap Zën nësa golëlowehe gweꞌara.”²⁴  Ni tan nakon kim luweka, hëndep in kirekam Alap mo dam taha nakore zini in tonblaka, desan zep ki hëndep ang gweka. Hwëna Maria kim jaha gwe srëm gweꞌak, zen hom dekam nini apdekam laꞌak. Walasna insa kim jaha gwek, Yusup dekam zep “Yesus”kum bose taka.

+ Matius kim ayatnak awe Yesussu “Daud Bak mo Auyan-tane”kam gubluka, zëno dam gulsunnu Yesus mo auyan-aza en hap denaka hom. Yesus de hatan srëmnak, tïngare Yahudi zini Israelsa de ngaya tabin hip de Zini insa “Daud mo Auyan-tane”kam nen gweblak. Sap Alap mo olsa de ayang gul gwen zini zen kirekam nonol nen guk gweblak, “Teipsïn zini Daud Bak mo ausu nakon sa hatala– nësa de ngaya tabin hip de Zi niye.”

+ Kristus zen bosesa hom. Zen Yesus mo syal hap de bose– men ki Camat ahaksa Gubernor, zen hen ki kirekam syal hap de bosena. Bosena Kristus mo enlalana, “Alap mo Dam Tasïnnï, zisi de ngaya tabin hip Dena.” Zen Yunani olkam de bose, hen zëno enlalana apdenak– men kirekam hen Ibrani olkam “Mesias”kam nen gweblananye.

+ Yesus’kum de bosena, zen hen Ibrani olkam enlala naban. Zëno enlalana “Bian (Alap) ngaya tabiꞌira.” Zep bosena in man tangan dakastïꞌïn– men kirekam Alap mo dam taha nakore zini in hamal hap Yusup hup srip gulsublukaye.

* 1:23 Yes 7:14

2

Yakla hata sezan nakon kim keis nikon de dam gulsuk gwen zini yaïng gwe zakke:2¹  Yesussu kim Yerusalem mo langnak de ëna Betlehemk jaha gwek, dekam teipsïnkïm Herodes ïrïk gïlkï. Hwëna dekam zep keis nikon de dam gulsuk gwen zini Yerusalemk yaïng gwezak. Zini in Israel kore zisi hom. Zëno mae mo langna yakla hata sezan san dekam. ²  Zen zao zep ëtakensïzïk, “Yahudisa de teipsïnkïm ïrïk gïn hïp de walasna in, endawe nër hom jaha gwek? Ëe keissië yakla hata sezan san hla la gweꞌan– dekon de dam tasïn hïpye. Zen in zebë yaïng gwezal– walasna insa de bokle kom tablan naban isrip-sri gweblan hap.”³  Teipsïn zini Herodes kim kirekam salka, ausa zep hloka. Hen tïngare Yerusalemk de zini kim kirekam ësaladak ausa zep ëhlondak. ⁴  Herodes dekam zep Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mamna hen Musa mo olsa de tawa ta gwibin wenya zëbon de tagal gwen hap gubiridaka. Zao zep takensibiridaka, “Alap mo hamal hap de ola kon, nësa de ngaya tabin hip de Teipsïn Zini, Zen endawe sa an zem jaha gwer?”⁵  Ki zep ding nulblik, “Sap diki Yerusalem mo langna Betlehemk de jaha gwen hap, sap Alap mo ol ayang gul gwen zi mo alenak man lwak,⁶  ‘Yehuda mo auyan-aza mo ëna in, Betlehem,zen ëna sap betekna– tïngare Yehuda mo langnak de ë-ë nakonye.Hwëna lamkam zëno bosena sa tangan yawal gwera,sap ano hlïl irin wenya Israelsa de zaho ta gwibin hip de Zini,Zen zëwe sa zëre mae mo ngïrïn klesnak jaha gwer.’” -⁷  Herodes kim kirekam zëbon mae salka, dekam zep yakla hata sezan nakore keis nikon de dam gulsuk gwen zini insa sowëkam gu sonebiridaka– zëbon de yaïng gwezan hap. Zao zep takensibiridaka, “Keisni in bawalkame nonol hla lak?” ⁸  Kim takensibiridasïkï, ki zep gubiridaka, “Emki Betlehem san sek gwen. Zao walas tola insa dawem enkam lëblak. Zao de hla tankam, asa etan en gublu kïnzïk– ëe akakim hen song gwek, bokle kom soblan naban de hen isrip-sri gweblan hap.”⁹  Ki zep hëndep sek gwek, ki zep hen keisni mensa yakla hata sezan san nonol hla dak, etan hla dak. Dekam tangan zep ëisrip-sri gweꞌak, sap keisni in man ngeirbiridaꞌanka. Hëndep walas tola in zao gola taꞌanka, zao en zep keisni in mo ngatanna zïlsïꞌïnka. ¹¹  Gola iwe kim bïtï gwek, zao zep walas tola insa an zem Maria han nakeꞌak. Zao zep hëndep ëutuk gwe hezan naban boklena kom dablazak. Dekam zep zëre mae mo honnak de kire-kire bïtï tahal zanna zëbe hap deisweblak, hëndep dekam zep zëbe hap kap dablak– emasna, ir ase dawem nabare te kïlï, hen ahana obat hap de te kïl dawemsa. ¹²  Hwëna hla tan srëmnak Alap mes eisirkim anakan enlala sobiridaka, “Herodes osan bahem etan lwan dahan.” Zep hëndep aha ora san zëre mae mo lang san dep lwan dahak.Yusup ne Maria ne kim Yesus hun Mesir sin dep ërheya gwekke:¹³  Keis nikon de dam gulsuk gwen wenya in kim lwan dahak, Alap mo dam taha nakore zini ki zep eisirkim Yusup hon hata zaka. Zao zep gubluka, “Em luwen. Herodes man angkam eno nik mo walasna ansa tan hap de tëblan hap kalang gweꞌara. Walas tola insa em Mesir sin dep ërheya gwen. Zao holokam ërgwë. Etan aen asa ebon hatazal– dekam de emsa anakan guzimdin hip, ‘Angkam sap esa etan ërlwa hala.’” ¹⁴  Yusup kim luwe zaka, dekam zep hëndep kam ërheya gwek. ¹⁵  Zao zep ërgwë gwek, hëndep Herodes tïlkï. Zen kïtak Alap mo dwam gwibin sin ki lwak– Alap mo ol ayang gul gwen zini men kirekam Yesus hup dena hamal hap anakan ayang gulkuke,“Ëe asa etan ëre mo Walasna Mesir kon kwang ta halzal.” -Herodes kim Betlehemk de zi walassa de tameran hap gubiridakake:¹⁶  Herodes kim sap keis nikon de dam gulsuk gwen wenya insa kara gwibiridaka, hen anakan kim tame gulku, “Zen hom asa nen gublu kïnzïꞌan. Man asa ahap da guk kïnzïk.” Dekam tangan zep jal gweka. Dekam zep zëre mo jana nabare zisi gubiridaka– Betlehemk hen zëno golek denak de ë-ë san de zi walassa tamerandan hap, dare tahun nakon olk san dep. Sap in kirekam keis nikon de dam gulsuk gwen zini in benna hen tahunna anakan nen gublu kïnzïkke, “Nonol tanganna dekam hata seka.” ¹⁷  Zen dekam zep zauk– Alap mo ol ayang gul gwen zini Yermia Bak men desa ola anakan ayang gulkuye,¹⁸  “Langna Rama kon gona sa wet so gwer, hen kamana sa nawa gwibir. Ëe ama eisirkim Rahel Swesa hlauk. Ngein sin zen sa auyan-tane wal zemka hala-hla gwibiridal. Zen molya sëwehek, sap auyan-tane wal zemka kïtak tangan sa damerasïl.” -Yusup ne Maria ne kim Yesus hun Mesir kon etan ërlwahal zakke:¹⁹  Herodes kim tïlkï, Yusup ne dekam nama Mesirk ërgwëꞌak. Dekam zep etan Alap mo dam taha nakore zini zëbon eisirkim hata zaka. ²⁰  Zao zep gubluka, “Em luwen. Angkam sap esa walas om in han etan Israel san dep ërlwa hala. Sap teipsïn zini men zen eno nik mo walasna insa de tan hap golëalp gweꞌanka, zen mes angkam tïlkï.” ²¹  Ki zep hëndep luweka, dekam zep hëndep etan Israel san dep ërlwahak. ²²  Hwëna kim etan salka, “Angkam Yerusalem mo langnak Herodes mo tanena Arkelaus Bak bi zik mo weinak teipsïnkïm ïrïk gïꞌïra,” dekam zep hwëna desan de etan ërsong gwen hap aïrïꞌanka. Hwëna Bian zep etan eisirkim gubluka, “Galilea san ërsong gwe.” Dekam zep desan ërsong gwek. ²³  Zao zep ë bosena Nazaret ërgwë gwek. Zen kïtak Alap mo dwam gwibin sin ki lwak– men kirekam Alap mo ol ayang gul gwen zini orep zëbe hap dena ayang nul gwekke,“Zen Nazaret walkam sa nen gweblal.”

* 2:6 Mik 5:2,2Sam 5:2

* 2:15 Hos 11:1

* 2:18 Yer 31:15

3

Yohanis kim Yesus hup Israelsa hamal gulblukake:(Mrk 1:1-8,Luk 3:1-18,Yoh 1:19-28)3¹  Zao kim lwa seꞌak, dekam zep baptis ta gwibin zini Yohanis Alap mo olsa de ayang gul gwenkam kon gwesïk hanaꞌanka. Zen zi srëm nakon syal gweꞌanka– Yerusalem mo aha ënak de eik nikon. Sane tan hap kim zë zini yaïng gwe-gwek, dekam zep ola ayang gul gwizimki, ²  “Ere mae mo karek-karek nakon em ëhalen. Sap angkam Alap Zëna man kon gwesïk hanaꞌara– teipsïnkïm de nësa ïrïk gïnkïmye.” ³  Yohanis zen orasa de sal tablan hap de zini men zëbe hap Yesaya Bak Alap mo olak hamal hap anakan ale gulblukake,“Zini sa zi srëm lang nakon taken gwera,‘Haen, nëre mae mo Teipsïn Zi hip nen orasa hamal ta gublun!Hen nen dam-dam ta gublun!’” -⁴  Yohanis in Alap mo ol ayang gul gwen zini Elia Bak mo kim hen gwë gweka, zep unta ala nakore bajuna zëno kim hen ala so gweka. Takna hen Elia mo kim tweran sopkam denaka daul gweka. Tembanena hen zëno kim tembane gwe-gweka, zep ëkasna twenblanda gweka, hen sobwal hona otde gweka. -⁵  Dekam zini zëbon dep beya tangan nik weyana Yordan san dep sek gwe-gwek– tïngare Yerusalem mo lang nakon, hen weyana Yordan mo alp san de ë-ë nakonye. Zëwe zen nonol zëre mae mo kirekam karek-kareksa damnak ëkira-kla gwe-gwek. Ki zep hwëna Yohanis baptis ta gwibirki.⁷  Farisikam de gubirida gwen wenya hen Sadukikam de wenya - zen hen zëwe beyakam sane tan hap yaïng gwe-gwek. Hwëna Yohanis kim desa hlauluda guku, dekam zep gu-gubiridaka, “Em an gwe makare enlalana! Em ema ëenlala gweꞌan, ‘Asa de baptis tabinkim Alap molya asa karek tabirki.’ Hwëna em home ëhaleꞌan. Alap mo jala kon molye ëheya-hya gwek. ⁸  Zen in zep, em de Alap mo jala insa goltowen srëm hap, em ere mae mo lowehen karekna insa wet gulsun– dekam de emsa anakan tame tabin hipye, ‘Zen eiwa mes ëhaler.’ ⁹  Em bahem anakan ëkïl gïl gwen, ‘Ëe an Abraham mo auyan-aza nakore nakake, zep asa molya Alap karek tabirki.’ Sap Alap maka eno mae mo weinak dep kaso-kasona ansa Abraham mo auyan-aza hap yang tabiꞌira. ¹⁰  Sap Alap mo zer sonen Zini in Zen ano lure nakon hataꞌan zala, Zen mes hlala hohle gulu– dekam de tesya lu ta gwen hapye. Tenya men zen de eini ëtë srëm gweꞌak, desa sa ausu ennak lu tala, hëndep ki sa tïnsïk gwen srëm syauk hï-hïtïnnïk yal ta sera. ¹¹  Ëe weyakamë emsa baptis ta gwibiꞌin– dekam de em enaka anakan golëtrë gwen hap, ‘Ëe mesë ëre mae mo karek-karek nakon ëhaler.’ Hwëna ano lun kon Zen hataꞌan zaka, Zen Alap mo Enhokam sa emsa baptis ta gwibiri, hen syaukkum. Zen abon onakon teipsïn tanganna, zep zëno sepatu maesa de einblihan mae hap, ëe hen toton bëjënë. ¹²  Zen joksa zirensïꞌïra– dekam de lënsa lën hap. Dangnak dena, desa yunak sa bïtï tala. Hwëna syaena men zen dang alp san altïꞌïk, desa tïnsïn srëm syauk bla san dep sa yal ta sera.” -Yohanis kim Yesussu baptis takake:(Mrk 1:9-11,Luk 3:21-22)¹³  Dekam zep hen Yesus Galilea kon weyana Yordan san dep song gwe zaka, zao zep Yohanissi abe ta zaka, “Asa hen emki baptis tan.”¹⁴  Hwëna Yohanis man baes gweꞌanka– Yesussu de baptis tan hap. Man zë gubluka, “Bian, diki dawemna Em de asa baptis tankam bap. Hwëna Em ba habe abon hatanan zala?– ëe de Emsa baptis tan hapye!”¹⁵  Yesus ki zep hwëna ding gulbluka, “Em sap esa angkam Asa baptis tala. Sap zen dekam esa Alap mo dwam gwibinni kïtak su kul sonera.” Ki zep hëndep baptis taka.¹⁶  Yesus kim dekon zïl heꞌan zaka, mumuk ennak zep nglïna hlang në hanak. Yesus ki zep Alap mo Enhona hlaul guku– kim mawana ohola mo kim Zëbon dep ati gwe ineꞌan zaka. ¹⁷  Dekam zep hen Alap mo ola ësalsek,“An ëre mo Tane– ëre mo dang tïnïnak de tanganna. Ëe ama tangan sam gwesïk gweblanan.”

* 3:3 Yes 40:3

* 3:4 2Raj 1:8,Mal 4:5

+ Farisikam de gubirida gwen zini, zen Yahudi zi mo aha hlïkna, hen zen Yahudi mo auyan-aza mo jalse gwen olsa anakan tatete nul gwek, “Bahem gulmurun.” Zen hen man anakan ëbolamda gwe-gwek, “Ëe en ama dawemkam Alap hon ëtal gwesïꞌïn.” Zep zen hen man Yesussu baes nëblak– kim anakan hla dak, “Desa beyakam ang nëblaꞌan.” Sap Yesus Zen Farisi walsya hom. Sadukikam de gubiridan wenya, zen hen Yahudi mo aha hlïkna. Hwëna zëno mae mo tawa tabinkim, “Zini bëjen tïn nïkon etan ngaya gwen.” (Kis 23:6-8)

+ Yohanis gandum nuban nyiru naban gulk sun de ol blaonzimdinkim gubiridaka. Zëno enlalana apdenak– lënsa de jokkam lën naye. Gandum sopna, zen san de syaena kiye.

4

Dowal mo kïgïna kim Yesussu akasïblïkake:(Mrk 1:12-13,Luk 4:1-13)4¹  Alap mo Enhona ki zep Yesussu zi srëm lang san dep zersong gweka– zëwe dikim dowal mo kïgï akasïblïn hap. ²  Yaklana empat-pulu enkam Yesus tembane gwen srëmkam zëwe gwë gweka. Dekam usakna mes tangan sabak gweka. ³  Hwëna dowal mo kïgïna dekam zep zë gublu zaka, “Em san Alap mo Tanesa hom?– zebe usak naban gwëꞌaraye. Kasona ansa emki gublundan– roti hap de ëjowen hap.”⁴  Yesus ki zep hwëna ding gulbluka, “Alap mo olak man lwak,‘Zini tembane en nakon hom lowehe gwenan. Hwëna tïngare Alap mo ola mensa ësane gwe-gwenan, zen dekon hen ki lowehe gwenan.’” -⁵  Dekam zep hwëna dowal mo kïgïna in Yesussu owaskam Yerusalem san dep zersong gweka– ëna mensa Alap orep Israelk de zi hip dam tasizimki, zëre hap de gol yawalsa de zë taun hup. Zao zep dowal mo kïgïna in Alap mo gol bolak drëne seka. ⁶  Dekon zep etan gubluka, “Em san Alap mo Tanesa hom?– ki emki heya gwe inen. Sap Alap mo olak ebe hap dena anakan lwak,‘Alap zëre mo dam taha nakore zisi sa emsa de dawem enkam kara ta gwen hap gubiridala.Zëno mae mo taha tere san esa tënda gwera, zep em molye ba karek maena goltoweka.’ -Zep em san ema Alap mo ola insa taïblïbiꞌira? Ki emki heya gwe inen.”⁷  Yesus ki zep hwëna ding gulbluka, “Alap mo olak man hen lwak,‘Bian Alapsa totoresa bahem anakare hap akasïblïn, “Wëhë asa mas gweblaꞌanka?”’” -⁸  Hwëna etan dekon ki zep Yesussu owaskam kwatap yawal san dep zersong gweka. Dekon zep tïngare auhu-kamanak de ïrïk gïnnï ansa goltrëblaka– hëndep zëwe de kire-kire dawem naban. ⁹  Zao zep etan gubluka, “Insa ki hlauluda, ëe asa ebe hap kïtak tapbla gulblul– em de hwëna bi gwibin hip. Hwëna nonol bokle kom soblan naban em asa boltere tan.”¹⁰  Yesus ki zep jala ban ding gulbluka, “Zi Golliwe Bak, em song gwen! Sap Alap mo olak man lwak,‘Bian Alap ensa em boklena kom so gweblan,hen Desa en em blikip gwesïk gweblan.’” -¹¹  Hëndep ki zep dowal mo kïgïna in Yesussu hli ta guk halka. Hwëna Alap mo dam taha nakore zini dekam zep tembanekam mas nëblazak.Yesus kim Galileak syala kon gwesibir hanakake:(Mrk 1:14-15,Luk 4:14-15)¹²  Yesus kim salka, “Yohanissi mes bwinak se dyaink,” dekam zep Galilea san ahulsuk halka. ¹³  Dekam Zen hom zëre mo ëna Nazaret gwëka. Zen hwëna Kapernaumk gwë gweka– Ho Gutuna Galilea mo alpnak, Zebulon ne Naftali nik mo zi ausu mo langnak. ¹⁴  Yesus insa zao gwëka, zen Alap mo dwam gwibin sin ki lwak– dekam de Yesaya Bak mo hamal hap de ol ayang gunnuk zaun hup, mensa anakan ayang gulkuke,¹⁵  “Em in zene Zebulon ne Naftali nik mo ausu nakore zini lowe heꞌan,hen Ho Gutuna Galilea mo ora alp san de wenya,sap weyana Yordan mo men eihyanak de wenya,hëndep Yahudi srëm zi ausu nakore zini men zen langna Galileak hen lowehe gwenan:¹⁶  Em in zene angkam kawesïnnïk lowehe gweꞌan,hwëna em esa sërkam de ngatan yawalsa hla kul.Em in zene juwen zi mo lang kawesïnnïk lowehe gwenan,hwëna ebon mae onak sa ngatanna yakla nwe de hata sezan makan emsa zïlsïbirida zala.” -¹⁷  Zep Yesus in kim Kapernaumk gwë gweka, dekam zep zë hëndep tawa tabinkim kon gwesibir hanaꞌanka. Man zë gubirida gweka, “Ere mae mo karek-karek nakon em ëhalen, sap Alap Zëna angkam man kon gwesïk hanaꞌara– teipsïnkïm de nësa ïrïk gïnkïmye.”Yesus kim hogwe tahyo gwen zini empat enkam zëre hon de ang ta gwen hap kwang guluda kïnïkake:(Mrk 1:16-20,Luk 5:1-11)¹⁸  Yesus kim Ho Gutuna Galilea mo alp san gwë haꞌanka, dekam zep zë hogwe tahyo gwen zi darena akeꞌanka. Ahana Simon– men desa hen “Petrus”kum nen gweblanan, oso zem Andreas han. Ho gutunak iwe hogwesa jalakam zertahyoꞌanka. ¹⁹  Yesus ki zep zë guzim zika, “Asa em ang ëblan. Ëe asa emsa zisi de hwëna lahyo gwen hap tawa sol.” ²⁰  Dekam zep hëndep jalana insa hli koso guk halka– Yesussu dikim hwëna ang ëblan hap.²¹  Dekon kim deban zisong gweka, dekam zep etan aha zi darena akeꞌanka. Zen hen oso zeban zergwëꞌanka. Zen Yakobus ne Yohanis ne– Zebedeus Bak mo walas dare. Zen bi zik zëre mo bul tahannak zinikinꞌinka, jalasa zë zioto tasibiꞌinka. Zao zep hen desa kirekam guzim zika. ²²  Zen hen zao zep hëndep bulu insa hli kulki, hen bi zemka zëwe hli laka. Zëna dekam zep hen Yesussu ang ëblaka.Yesus kim tawa tabir song gwekake hen zi sang-sangna kim dawem tabir song gwekake:(Luk 6:17-19)²³  Yesus dekam zep tïngare Galilea mo langnak de ë-ëna zëre hon de ang ta gwen wenya in han ziamjanbir song gweka, hen zëwe Yahudi mo but srëm gol-gol san tawa tabir song gweka. Zen Alap Zën de ïrïk gïn hïp de ol dawemkam tawa tabir song gweka, hen kirekam-kirekam zi sang-sangsa dawem tabir song gweka. ²⁴  Galilea kon kim Yesus hup de ola insa tïngare Siria mo lang san nol haladak, - dekam zep zi beyam-byana kirekam-kirekam sang-sang karek nabare wenya nolëyaïng gwe-gwezak. Sap dowal mo tïlbiridanna, hen ëtïlsïn-tïlsïn wenya, hen taha-tana teisya inen srëm wenya, desa kïtak nolëyaïng gwe-gwezak. Hen Yesus dekam zep kïtak dawem ta gwibirki. ²⁵  Dekam zini beya tangan nik zep Yesussu ang në gweblak. Ahakon Galilea korena, ahakon lang bosena Ëna Dare Taha-tap korena, hen ahakon tïngare Yerusalem mo lang nakorena, hëndep ahakon weyana Yordan mo men eihya nakorena.

* 4:4 Ul 8:3

* 4:6 Mzm 91:11-12

* 4:7 Ul 6:16

* 4:10 Ul 6:13

* 4:16 Yes 9:1,2

+ Siria mo langna in, zen langna Galilea kon utara san dep. Zen dekam Roma mo aha ïrïk gïn lang, hen Yahudi srëm zi ausuna zao hen lowehe gwek.

5

Yesus kim kwatapnak tawa tabirkike:(Luk 6:20-23)5¹  Yesus kim zi beyam-byana insa hlauludaka, dekam zep kwatap tek san hata seka. Zao zep zëre hon de ang ta gwen wenya ban zi trana insa zigolëteinikinki, ²  zao zep tawa tabiꞌinka,³  “Men zen zëre mae mo tahalhana Alap en hon ëblol gwe-gwenan,zen isrip-sri gwibinnik lowehe gweꞌan,sap zen zen Alap mo ïrïk gïnnï bi neibiꞌin.⁴  Hen men zen angkam enlalana ëdowe hana gweꞌan,zen isrip-sri gwibinnik lowehe gweꞌan,sap Alap sa zëno mae mo enlala dowe hananna insa isrip-sri hap li ta sonezimdi.⁵  Enlala sae-sae wenya,zen hen isrip-sri gwibinnik lowehe gweꞌan,sap Alap sa gubiridala– zen de hen okamana ansa bi gwibin hipye.⁶  Men zen tïngare zi dikim enlala dam-dam enkam lowehe gwen hap ëdwam gwe tine gwenan,zen hen isrip-sri gwibinnik lowehe gweꞌan,sap lamkam men zëwe enlala dam-dam wenya lowehe gweꞌak, desa hen sa Alap gubiridala– zëwe de hen bïtï gwen hapye.⁷  Hen men zen wal bose wal zemka kwasang neibirida gwenan,zen hen isrip-sri gwibinnik lowehe gweꞌan,sap kire zi hip Alap kwasang-kwasang zemka sa gol gwizimdi. -⁸  Enho lalak wenya,zen hen isrip-sri gwibinnik lowehe gweꞌan,sap zen zen sa Alapsa nërtower.⁹  Hen zini men zen umlae enlalana nol halada gwenan,zen hen isrip-sri gwibinnik lowehe gweꞌan.Kire zini Alap sa gubiridala, ‘An ëre mo walas tanganna zen.’¹⁰  Dawemsa de syal gwibinnik men desa karek da gwibirin,zen hen isrip-sri gwibinnik lowehe gweꞌan,sap zen zen Alap mo ïrïk gïnnï bi neibiꞌin.¹¹  Hen emsa kim abe hap de jal hap lamang da gwibiꞌik, hen karek da gwibiꞌik, hen boton olkam blo-blo da gwibiꞌik,em hen dekam isrip-sri gwibinnik esa lowehe gwer.¹²  Orep men zen Alap mo ola abare srëmnak ayang nul gwek, desa hen kirekam karek da gwibik. Zep em de hen kire kareksa goltowe gwenkam, em dawemkam ëisrip-sri gwe-gwen, sap ngein sin dawemna Alap mam tangan naka ebe mae hap ngatan zi mo langnak hamal gulzimꞌira.”Yesus hon de ang ta gwen wenya zen diki okamanak hi makan zen ëdërek gwen, hen pelita makan zen ëngatan gwen.¹³  “Em an zene Abon ang ta gweꞌan, em okamanak san de hina kiye. Hwëna hina blëble gwenkam, dekam tembanesa dikim dërek gun hup dena man hom gwe-gwenan. Dërekna in de hom gwenkam, dekam zini bëjen ba mae hap dwam gwibin. Zen dekam zalta dep de hiri gun en hap dena. ¹⁴  Hen em an okamanak san de tïngare zi hip de ngatanna kiye. Em hen dekam san de kwatap bolak de ëna kiye. Ëna in kore kam de ngatanna okama kawesïnnïk awe man zïl ine gwenan. ¹⁵  Zen zep ere mae mo ngatanna bahem aning gul gwen. Sap zini bëjen pelita ngatannak yuna utuk gul sonen. Zen diki mejanak de lonenkam– dekam de golak de lowehen wenya in ngatannak lowehen hap. ¹⁶  Zen in zep, eno mae mo lowe henna diki tïngare zi mo nwenak kirekam zen ngatan gwe-gwen– dekam deka eno mae mo lowehen dawemna insa hla nul gwek. Ki zen hen dekam sa ngatan zi mo langnak de Bian mo bosena teip nulsuk gweblal.”Yesus kim Musa mo tïtï tabin ol hap dena tawa tabirkike:¹⁷  “Asa bahem anakan kïl tïn, ‘Zen an Musa mo tïtï tabin olsa de wet gulsublun hap hata zaka,’ ahaksa, ‘Alap mo ol ayang gul gwen zi mo olsa de wet gulsun hup.’ Ëe wet gulsun hup homë hatazak. Ëe hwëna dawemkam de zëno ei nika ebe mae hap sul sonezimdin hibë hatazak. ¹⁸  Zen in zebë eiwa denaka emsa gubiridaꞌan: Nglï naban kama naban de aumwa hap de yaklanak jek-jak nën srëmnak, dekam tïngare hamal hap de Alap mo ola sul sonen tangan nik sa lwal. Aha-ere ol-gun betek maena molya mae lwa kïnïk. ¹⁹  Zen in zep, men nara tïtï tabin ola insa aha-ere ol-gun maesa ngip gunnu, hen men zen de anakan tïtï da gwibiꞌik, ‘Ansa sap esa ngip ul gwer,’ zen Alap mo ïrïk gïnnïk otde tangannak sa teinikin. Hwëna men zen de tïtï tabin ola in san ang ta gweꞌak, hen aha zisi desan de ang tan hap tïtï da gwibiꞌik, zen Alap mo ïrïk gïnnïk teipsïn-teipsïnkïm sa lowehe gwer. ²⁰  Zini sap man Farisikam de gubirida gwen zisi hen Musa mo tïtï tabin olsa de tawa ta gwibin zisi anakan kïl dï gwibirin, ‘Zen dawemkam Musa mo tïtï tabin ol san ang ta gwenan.’ Hwëna zëna desan zi mo nwe ennak ang ta gwenan. In zebë emsa gubiridaꞌan: Em de zëno mae mo kim ëk enkam Alap mo dwam gwibin sin ang ta gwenkam, ki em molye Alap mo ïrïk gïnnïk bïtï gwek.”Wal bosyansa de jal gwibirida gwen srëm hap de ol:²¹  “Ena dwan mes-eme ëtawa gwek: Musa Bak dwan mes-am anakare ol jalse gwenna nëno mae mo auyan-aza hap ayang gulzimki,‘Zisi bahem tan. Nara zisi tanna, desa hwëna em tok hap karek tan.’ -²²  Hwëna angkam Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Men nara wal bose zemka jal gweblanna, kire zini Alap sa lamkam karek tala. Hen men nara aha zisi wakwak tanna, kire zini hen karek tan hap dena. Hen men nara wal bose zemka gublunna, ‘Em in enlala joblo-topna,’ kire zini zen tïnsïn srëm syauk bla san dep dena.²³  “Zen in zep, em de Alap hap kire-kiresa de golblan hap enlala gwenna, hëndep em de Alap mo golak golhatankam, hwëna dekone etan enlala gweꞌanam, ‘O hare ano wal bosyanna man-am ëre mo karek nakon asa gïl-gïl gweblaꞌara,’ ²⁴  ki kire-kirena insa emki Alap hap de golblan srëmnak teksonnak iwe hli yun. Nonol emki wal bose om in han eno karekna insa tap ulsun. Tap ulsunnuk, dekam etan lwa halza– dekam de kire-kirena insa enlala dawem naban Alap hap golblan hapye. ²⁵  Zen in zep, ere mo karek nakon de wal bose uk emsa gïl-gïl gweblanna, emki nabakam tap un. Tap un srëmkam, ki eno wal bosyanna in maka emsa teipsïn zinik klak taꞌara. Teipsïn zini in hwëna dekam maka zëre mo dam taha nakore jana zisi gubiridaꞌara– emsa de bwinak se tya irin hip. ²⁶  Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Em bëjen em dekon wet son– te-alana men ki en teipsïn zini in emsa gubluka, kire enkam de golblan srëmkamye.”Ëkahalo gwe-gwen srëm hap de ol:²⁷  “Em dwan mes-eme Musa mo ol jalse gwenna ansa ësane gwe-gwek,‘Bahem ëkahalo gwen.’ -²⁸  Hwëna angkam Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Men nara wesya swi enlala naban ërtabinni, ki zen mes enlala nakon kahalo gwibirida. ²⁹  Emsa de ere mo aha nwe tïtï da gweꞌanam, ‘Haen, nen karekna wakinsa karatda un,’ ki em nwena insa alsïn nïka hiri son. Sap eme dare nwe naban zigwëꞌanka, ki esa hëndep Asa hli tala. Ki hwëna tïnsïn srëm syauknuk dep sa emsa hiri daser. ³⁰  Hen kirekam, emsa de ere mo dam taha kareksa dikim gon hap tïtï da gweꞌanam, diki dawemna em blansïn. Sap eme dare taha naban zigwëꞌanka, ki esa Asa hli tala. Ki hwëna tïnsïn srëm syauknuk esa hëndep denaban gwë gwera.”Wesya de baes gwibin srëm hap de ol:³¹  Yesus ki zep etan gubiridaka,“Em dwan mes-eme Musa mo ol jalse gwenna ansa ësane gwe-gwek,‘Zini we zemka sap de baes gwibinkim, hwëna nonol baes gwibin hip de suratsa de anakan ale gunkum, “Ëe mesë kire hap baes gwibik.”’ -³²  Hwëna angkam Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Men nara we zemka baes gwibinni, wenya in de kahalo gwen srëmnak, ki hwëna dekam zen mes aha zi de kahalo gun hup golgunda. Hen we baes gwibinni insa de ahanik gonkam, zen hen Alap mo nwenak kahalonak gwë gweꞌara.”Anakare hap de ol: Bahem anakan ëgu gwen, “Alap, mese ki asa hla tanda.”³³  “Em dwan tawa nakake, orep Musa Bak nëno mae mo auyan-azasa ki hen anakan jalse gwibirida gweka,‘Bahem boton hap anakan ëgu gwen, “Alap, mese ki asa hla tanda.”’Hen zen man tïtï ta gwibirki,‘Em de banakare mae hap Bian mo bose gubin niban gu-gunnu, hëndep kire enkam emki syal gwe-gwibin. Kirekam de syal gwibin srëmkam, ki Alap mo nwenak mese karek gwera.’ -³⁴  Hwëna angkam Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Bahem tangan Alap mo bose gubin niban ere mae mo ola soson gul gwen. Hen Alap zëre mo bosesa de gollëwen hap bahem hen anakan ëgu gwen, ‘Nglï, mese ki asa salblanda.’ Sap nglïna zen Alap zëre mo nikin gwenna zen– men dekon nësa tïngan ïrïk gïꞌïraye. ³⁵  Anakan hen bahem Bian mo bosesa de gollëwen hap ëgu gwen, ‘Kama, mese ki asa salblanda.’ Sap zen apdenak– anakan de gun nubanye, ‘Alap, mese ki asa salblanda.’ Sap okamana an, zen Alap zëre mo tana ïk so sone gwenna zen. Anakan hen bahem ëgu gwen, ‘Ëna Yerusalem, mese ki asa hla tanda.’ Sap Yerusalem, zen Teipsïn Zini Alap zëre mo ë yawala zen. ³⁶  Hen Alap zëre mo bosesa de gollëwen hap bahem hen anakan mae ëgu gwen, ‘Ëre mo nol ala, mese ki asa hla tanda.’ Sap eno sosonna hom– dekam de ere mo nol alana insa aha-ere sïhï mae naka anakan wet gulsun hupye, ‘Ano nol alana an zen ngap-ngap gwen,’ ahaksa, ‘Zen kakak gwen.’ ³⁷  Diki Alap mo bosesa de gubin srëmkam em ëgu gwen, ‘Ëe eiwa denakaë tonꞌan.’ Sap em de anakan ere mo olsa soson gul gwenkam, ‘Zen ki asa salblanda,’ dekam hwëna em dowal mo kïgï mo dwam gwibin sine ang gweꞌara.”Hwë-hwëkam de nënaka karek ta gwibin srëm hap de ol:(Luk 6:29-30)³⁸  “Em dwan mes-eme Musa mo ol jalse gwenna ansa ësane gwe-gwek,‘Zi de wal bose zik mo nwesa tobe ënkam haï soblankam, ki zini in mo nwena emki hen haï soblan. Ahaksa ëk naka de tobe ënkam kam tablankam, ki hwëna zini in mo ëk naka emki hen kam tablan.’ -³⁹  Hwëna angkam Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Zi jal-jal de emsa karek tanna, bahem ere mo timsi goljalse gweblan. Emki hwëna sosok gulblun. Emsa de zi i tranak lek tyankam, em etan eihya i trasa zitrëblan– zëwe deka hen emsa lek tyaka. ⁴⁰  Emsa de ahanik teipsïn zinik botonkam anakare ola ban klak tanna, ‘Zen mes ano kire-kirena totoresa kap taka,’ zen men desa em de hwëna kap tablan hap dwam gweꞌara, emki hëndep kap tablan, hen dekon em etan mas-mas tablan. ⁴¹  Emsa de jana zi zëno nihin dohon-honsa de aha-ere kilometer enkam wë tablan hap tik-tik tanna, em hwëna dare kilometerkam em wë tabla song gwen. ⁴²  Zi de emsa banakare mae hap abe tanna, em hëndep golblan. Hen zi de emsa ba maesa de bohë gulblun hap abe tanna, emki hëndep bohë gulblun. Bahem salsïblïn.”Ere mo jal zisi de kwasang gwibirida gwen hap de ol:(Luk 6:27-28,32-36)⁴³  “Musa mes dwan-am nësa anakan tïtï ta gwibiriki,‘Wal bose wal en omka em kwasang gwibirida gwen.’ -Hwëna zëno olsa de tawa ta gwibin wenya zen anakan mas nul gwenan, ‘Nëre mae hap de jal zisi sap esa husus eibirida gwer.’⁴⁴  Hwëna angkam Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Ere mae hap de jal zini em kwasang gwibirida gwen. Hen men zen emsa karek da gwibirin, zëbe mae hap Alapsa em abe ta gwen– Zen dikim dawemsa zëbe mae hap gol gwizimdin hipye. ⁴⁵  Sap tïngare zisi de kwasang gwibirida gwenkam, zen dekam esa ngatan zi mo langnak de Bian zëre mo bi gwibiridan walaskam loweher. Sap Alap insa yaklana yang tasïkï, zen zi dawem-dawem ensa hom zïlbirida ine gwenda. Zen hwëna karek-karek gol gwen wenyaka hen zïlbirida ine gwenda. Hen ona insa ïl tï gwenda, zen dawemsa de syal gwe-gwibin wenya kip, hen kareksa de syal gwe-gwibin wenya kip. ⁴⁶  Zep em de enaka de kwasang gwe-gweblan zi ensa etan kwasang gwibirida gwenkam, ki hwëna anakan bahem ëkïl gïl gwen, ‘Alap sa kire hap asa sam gwesibiridala.’ Roma mo ïrïk gïnnïk dep de te-ala alal ta gwen zini sap ki kire enkam ëgwë gwenan. Zen hen karek gol gwen bose zemka hwë-hwëkam zënaka kwasang neibirida gwenan. ⁴⁷  Hen em de zisi golëtowenkam, em de ere mo wal bose wal ensa dawem ta guk gwibinkim, hwëna aha zisi hom, dekam bahem anakan ëkïl gïl gwen, ‘Ano bosena dekam sa Alap mo nwenak dawem gwer.’ Alapsa de tame tan srëm zini hen ki kire enkam hwë-hwëkam wal bose wal en zemka dawem da guk gwibirin. ⁴⁸  Sap nëno mae mo ngatan zi mo langnak de Bianna, zen sowehen tangankam kïtak de zisi kwasang gwibirida gwenda– sap hen karek gol gwen zi. Zep em hen kirekam em nëre mae mo Bian mo kim ëgwë gwen.”

* 5:7 Mat 18:31-35

* 5:21 Kel 20:13,Ul 5:17

* 5:27 Kel 20:14,Ul 5:18

* 5:31 Ul 24:1

* 5:33 Im 19:12,Bil 30:2,Ul 23:21-23

* 5:38 Kel 21:24,Im 24:20,Ul 19:21

* 5:43 Im 19:18

6

Mae hap de ol: Alap hap de syala, zi dikim emsa boltere tan hap bahem gol gwen.6¹  Yesus dekam zep etan tawa tabinni ayang gulzimki, “Em de Alap mo bose hap tahalha zisi mas gwibirida gwenkam, ahaksa Alap hap de aha syal maekam, zi mo nwenak bahem golada gwen– dekam de emsa gublun hap, ‘Zen dawemna.’ Kirekam de syal gwenkam, ki hwëna ngatan zi mo langnak de Bian molya syala in hap de dawemna ebe hap golblaka. ²  Zep em de tahalha zisi Bian mo bose hap mas gwibiridankam, bahem aha zisi hamal hap gu-gubiridan– tagal gwennak de emsa hla tan hap. Bahem but srëm golak ahaksa ëtagal gwen maenak anakan gubiridan, ‘Ëe kimë mas gwibiridan hap hataꞌak, em dekam tërya ban asa hut lu ane guk– dekakim zi beya asa hla dak, “Zen man angkam mas gwibiridan hap hataꞌara.”’ Men zen ëk enkam Alap mo nwenak dikim ësam gwesïn hïp de syala nol gwenan, zen kirekam ëgwë gwenan. Hwëna eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Sap desa mes zëre mae mo tahalha zisi de mas gwibirida gwen nakon boltere da gwibik, zep zëbe mae hap Bian Alap molya lamkam zëre mae mo syala in hap de dawemna golzimki. ³  Hwëna em de tahalha zisi mas gwibirida gwenkam, sowëkam emki mas gwibiridan– aha zi de emsa tawa gweblan srëmkam. ⁴  Aningkim em aha zi hip dawemna gol gwizimdin. Sap nëno mae mo ngatan zi mo langnak de Bianna, Zen zi mo aning gun syala man hlaul gwizimnira, hen Zen sa hwëna ebe mae hap dawemna gol gwizimdi.”⁵  “Em de Alapsa gu sone gweblankam, zi mo nwenak bahem– zi de emsa hla tan hapye. Men zen kire enlala naban nen sone gweblanan, zen zi beya mo ngïrïn nïkon nen sone gweblanan– sap but srëm golak, hen sap ëtagal gwen maenak. Men zen ëk enkam Alap mo nwenak dikim ësam gwesïn hïp de syala nol gwenan, zen kirekam ësam gwesïk gwenan. Hwëna eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Sap desa mes zëre mae mo Biansa de gu sone gweblan nakon boltere da gwibik, zep Bian Alap molya lamkam kire syal hap de dawemna golzimki. ⁶  Hwëna em de Alapsa gu soneblankam, gol mwanak em tïn, hen lïlïkïnnï em solhlasïn. Dekon em aningkim gu soneblan. Sap nëno mae mo Bian, hla ta gwen srëm Zini Alap, Zen zi mo aning gun syala man hlaul gwizimnira, hen Zen dekam sa hwëna ebe mae hap dawemna gol gwizimdi.”Yesus kim kirekam de Biansa gu sone gweblan hap tawa tabirkike:(Luk 11:2-4)⁷  “Em de Alapsa gu soneblankam, bahem aha-ere abena etan gollwa halasen gwen– men kirekam Alapsa de tame tan srëm wenya ëgwë gwenanye. Sap zen man ëkïl gïl gwenan, ‘Abesa de mam blalkam gollwa hala serankam, ki sa ano abena dokwak gulu.’ ⁸  Hwëna kirekam waba hap. Zep em zëno mae mo kim bahem. Sap Bian Zen mes eno dwam gwibinni tame gulku– em de nama abe tan srëmnak.⁹  “Zep em a kirekam em gu sone gweblan:Bian, ngatan zi mo langnak de Zini,dikire eno bosena teip nulsuk gwek.¹⁰  Diki okamanak awe Em hen ïrïk gïn–in kirekam hen ngatan zi mo langnak ïrïk gïꞌïrake.¹¹  Namen dep de tembanena ap golzim.¹²  Ano mae mo karek-karekna ap tap gulsuk gwizim–ëe men kirekamë hen aha zi mo karekna eititi ei gwibirin, men desa ap nol gwizimninke.¹³  Asa de akasibirida gwennak bahem nwe enkam asa kara ta gwibin.Hwëna dowal mo kïgï mo taha nakon asa alal gul gwe.” -¹⁴  Etan ki zep gubiridaka, “Men nara wal bose zik mo zëbe hap de karek golblansa eititi gwibir-blinkam, ki ngatan zi mo langnak de Bian sa hen zëno karekna eititi gwibir-blira. ¹⁵  Hwëna em de wal bose uk mo ebe hap de karek golblansa eititi gwibin srëmkam, ki Bian hen molya eno karek-karekna ep tap gulsubluka.”Bian hap de tembanesa ëlwa gwen hap de ol:¹⁶  “Em de Biansa dikim enlala zon tasïblïn naban abe ta gwen hap tembanesa ëlwa gwenkam, nwe-masena bahem ëdowe hana gwen. Sap men zen ëk enkam Alap mo nwenak dikim ësam gwesïn hïp de syala nol gwenan, zen kirekam ëgwë gwenan. Zen son maesa nawa gwibirin– dekam de zi anakan tawa gwibiridan hap, ‘Zen an Alap hap tembanesa ëlwaꞌan.’ Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Sap desa mes zëre mae mo tembane lwan nakon boltere da gwibik, zep Bian Alap molya lamkam kire syal hap de dawemna golzimki. ¹⁷  Hwëna em de Biansa dikim abe tan hap tembanesa lwankam, nwe-masena em ngan tasïk gwibin hen nol alana em sisir ta gwibin. ¹⁸  Bap zen aha zi emsa anakan tame tabin, ‘Zen Biansa dikim dawemkam abe tan hap tembanesa ëlwaꞌan.’ Sap nëno mae mo Bian, hla ta gwen srëm Zini Alap, Zen zi mo aning gun syala man hlaul gwizimnira, hen Zen dekam sa hwëna ebe mae hap dawemna gol gwizimdi.”Ngatan zi mo langnak de kire-kiresa lam gun hup de ol:(Luk 12:33-34)¹⁹  “Auhu-kama ennak awe bahem kire-kirena ëbeya gwen. Awe hwëna sa ëkalse gwer hen winim sa blom da gwibir, hen sowë zi sa dekam de kap tan hap eno gola insa dre dal. ²⁰  Diki dawem tanganna ngatan zi mo langnak em kang ta gwen. Zëwe molya ëkalse gwek, hen winimni molya zë blom dabik, hen sowë zini banakan molya kap dak. ²¹  Sap men zëwe eno kire-kirena ërlwa gwenna, eno enlalana hen zëwe sa lwa gwera.”Enho nakon de ngatan gwen hap de ol:(Luk 11:34-36)²²  “Nwena zen tim hip de lïlïkïn– enho dikim ngatan gwen hap. Nwe nik de lalak nënna, dekam enhona hen ngatanna. Eno gwë hanna dekam, san de ngatan san de song gwenna. ²³  Hwëna em de nwekam men-san an-sankam hir-hir gwe naserankam, dekam bute hala seran makan esa gwë gwera. Hen eno nwe nik de haï nënkam, dekam kawesïn tangannak esa gwë gwera.” -Enlala beya gwen srëmkam de lowehe gwen hap de ol:(Luk 16:13,12:22-31)²⁴  “Zini bëjen dare teipsïn zisi dawemkam babu gwizimdin. Zen hwëna aha-en naka sa dawemkam kwasang gwe-gweblala hen blikip gwesïk gweblala. Aha zini insa molya. Zep em hen kirekam: Em bëjen em syala dan son– Alap mo syala ban, te-ala beya gwen hap de syala banye.²⁵  “Zen in zep, em bahem anakan ëngalap gwe-gwen, ‘Ëe banakan asa gwër? Ëe basa asa twin gwibir hen otde gwibir? Hen ëe basa asa ala so gwer?’ Emki ëenlala gwen: Eno gwënna zen tembane en nakon hom lwa gwenan, hen timni ala so gwen hap de en nakon hom lwa gwenan. ²⁶  Em ba hap de kirekam ëngalap gwe-gwen hap? Emki mawasa enlala gwibiridan. Zen hom ba maena eiyas nïl gwenan, hen hom dan gwenan, hen zëno mae mo gudangna hom– zëwe de tarankam ba maesa kang ta gwen hapye. Hwëna zen mes ki tame nuk, ‘Ngatan zi mo langnak de Bianna ki tembanena ap gol gwizimnira.’ Zep emki hen dam gulsuk gwen, ‘Ëe Bian mo nwenak mawa betek mo kim hom.’ ²⁷  Em de ere mo gwën hap ngalap gwenkam, san ha em emaka ere mo gwënna insa engka en mae langa gulsuꞌura? Bëjen.²⁸  “Zep em ba hap de anakare hap enlalana ëbeyam-bya gwen hap, ‘Ëe basa asa ala so gwer?’ Emki sap sona ok eiꞌi enlala gwibiridan. Zen hom syal ta gwenan, hen pakeanna hom dayal gwibirin. ²⁹  Hwëna Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Sap teipsïn zini Salomo Bak, zen hwëna hom ok eis nwe-awes makare pakeanna akeka– desa de zëre mo te-ala beyakam teisyan hapye. ³⁰  Em in Biansa de taïblïblanna tawa naka hom! Ok eis mo ëhultunnu tïhïs tanganna, sap zen namen de ënwe-awes gwenkam, hwëna kaꞌan de ëjek-jak gwen. Zen sap eiwa kirekam, hwëna Alap ki desa kara ta gwibirida. Zep emki Biansa anakan taïblï gweblan, ‘Zen molya asa ala so gwen hap denakim da tasïkï.’³¹  “Zep em bahem anakare hap ëngalap gwe-gwen, ‘Ëe basa asa twin gwibir hen otde gwibir? Hen ëe basa asa ala so gwer?’ ³²  Sap Alapsa de tame tan srëm zini zen kirekam ëngalap gwe-gwenan. Hwëna nëno mae mo ngatan zi mo langnak de Bianna, Zen anakan tawana, ‘Ano walasna an kiresa tahalha gwibiꞌira.’ ³³  Hwëna kïtak ere mo tahalha gwibinni insa esa hla kul gwer– anakare enlala de eno mae mo enhonak bol-zaun gwenkamye, ‘Diki Bian Zen nabakam nësa ïrïk gïlzïn, hen ëe anik zëno dwam gwibin en san ang tak.’ ³⁴  Bahem kaꞌan dep dena kip anakan ëngalap gwe-gwen, ‘Ëe kaꞌan basa asa jogwaher gul?’ Sap namen de tahalha hap dena, zen srën. Kaꞌan de tahalha hap dena, zen hen srën. Bahem kaꞌan de tahalha hap dena namen enlala gwibin. Dikire eno enlalana namen en dep dena kip lwak. Ngein sin dep de tahalha hap bahem ëngalap gwe-gwen.”

+ Dekon aha zi man lun mas gulku– men kirekam gerejanak aumwa topnak ëgu sone gwenanye. Zen a kirekam mo: “Sap Em en sosonna hen teipsïnnï. Zep dikire eno bosena hëndep denaban teip nulsuk gweblak. Amin.”

* 6:23 Tit 1:15

7

Wal bose wal uk mo kareksa de hlaul gwizimdin srëm hap de ol:(Luk 6:37-38,41-42)7¹  Yesus dekam zep etan tawa tabinni ayang gulzimki, “Wal bose wal omka bahem gubirida gwen, ‘Zen karek tan hap man dakastïꞌïra.’ Ki hwëna Alap sa hen emsa gublula, ‘Zëna hen karek tan hap man dakastïꞌïra.’ ²  Sap em men kire enkame wal bose omka karek tan hap gubluꞌanka, ki hwëna Alap hen kire enkam de emsa karek tan hap maka gubluꞌara. Sap eme aha zisi gubluꞌanam, ‘Zen kirekam ngip gulku,’ Alap dekam sa hen emsa karatda tala– eno gwënsa de anakan hlaulblun hap, ‘San ha zëna hen kirekam ngip gul gwenda?’ ³  Hen em ba habe wal bose uk mo ngip gun betek tolsa hla kul gwizimnin? Hwëna ere mo ngip gun yawala em desa de oto gulsun hup ema baes ta gwenan. ⁴  Kirekam insa ëgwë gwenan, zen men kiye: Zi de wal bose zemka gublunna, ‘Anik eno nwenak de te klana insa gulsuk,’ hwëna zëre mo nwenak hen balok tek yawala ki lwaꞌan. Desa maka nonol gulsuꞌura– dekam de dawemkam wal bose zik moka hlaun hupye. ⁵  Em in Alapsa ëk enkame ang ë gweblanan. Diki nonol enaka emaka oto lasïk gwibiꞌin. Ki esa dawemkam kara gwera– dekam de wal bose omka halen ora san zerwet son hapye.”Dawem enkam de Alap mo ïrïk gïn hïp denaka tawa ta gwibin hip de ol:⁶  “Alap onakore ol dawemna bahem lwa makare enlala zi hip waba hap tonbirida gwen. Zen sa hwëna jala ban ja-ja nul gwer hen emsa sa naptabirida gwer. Hen Alap onakore ol dawemna bahem gwe makare enlala zi hip gol gwizimdin. Ki hwëna zen sa zalta dep tanakam nyaubir.”Kirekam de Alapsa abe ta gwen hap de ol:(Luk 11:9-13)⁷  “Men kiresa ena dwam gwibinni, Alapsa em abe ta tine gwen. Ki Zen sa hëndep kiresa ep gol gwizimdi. Em teibir tine gwen, dekam esa hëndep Zëbon onakon hla kul gwer. Hen orasa em tëbla tine gwen. Zen dekam sa ep zertrëblala. ⁸  Sap zini men zen abe ta gwenna, zen gul irinkim. Men zen tei gwibinni, zen hlaunkum. Hen men zen orana të gweblanna, zëbe hap zertrëblankam. ⁹  Ebon mae onakon san ha ki bi zem walas zikhip kasona golblaka?– zen de roti hap abe tankamye. ¹⁰  Ahaksa wanyana san ha ki golblaka?– zen de hogwe hap abe tankamye. ¹¹  Em sap jal-jala, hwëna eno anakare kwasang enlalana hen ki, ‘Ëe anik dawem naka ëre mo walas hap golblak.’ Nëno mae mo Bian, ngatan zi mo langnak de Zini, Zen hwëna dawem tangankam nësa kwasang gwibirida gwenda. Zep Zen hen Desa de abe ta gwenkam dawem kire-kiresa nëp gol gwizimnira.”Tïngare Alap mo tïtï tabin ola kon, bol-zaun wenya an zen tangan:¹²  “Men kirekam ena dwam gweꞌara, zi de kirekam emsa gwë gweblan hap, em hen ahasa kirekam em gweibirida gwen. Sap kirekam de enaka golëlowehe gwen hap dena, zen zen ausuna– Musa mo tïtï tabin olak hen Alap mo ol ayang gul gwen zi mo olakye.”Mae hap de ol: Ngatan zi mo lang san dep de orana eiwa klakatna.(Luk 13:24)¹³  “Hëndep de ëngaya gwen hap de ëdwam gwenna, lïlïkïn klakat san em bïtï gwen. Sap lïlïkïn yakna hen ora dak-dakna, zen syauk bla san dep dena. Zen in zep zini desan beyakam ëgwahal gwenan. ¹⁴  Hwëna eiwa klakat tanganna– hëndep de ëngaya gwen hap de lïlïkïnnï hen oranaye. Zep zini beyakam hom orana insa dam dasïk gwenan.”Nësa de yasik tabin hip de zisi de kire nakon dam tasibin hip de ol:(Mat 12:33-35,Luk 6:43-44)¹⁵  “Bira! Botonkam de tawa ta gwibin zini sa ebon mae yaïng gwe-gwezal. Ol toran nakon esa kïl lï gwibir, ‘An hen nëban mae apdenak– Alap mo hanan tabin walas.’ Hwëna zen in gwe tïhï jal-jal makarena. Zen sa emsa hit di gwibir. ¹⁶  Em zëre mae mo lowehen nakon hen syala kon esa ki dam lasïk gwibir. Kwiwe dansa bëjen lemo timnik taran. Hen dokot të ngï-ngïna bëjen rambutan dankam tën. ¹⁷  Men kiye hen tenya: Zen zëre mo dan enkam ëtë gwenan. Tenya men zen twin gwibin srëm tetan dankam ëtë gwenan, zen bëjen twin gwibin tetan dankam tën. Hen tenya men zen twin gwibin tetan dankam ëtë gwenan, zen bëjen twinbin srëm tetan dankam tën. ¹⁹  Tïngare tenya men zen twinbin tetan dankam ëtë srëm gwe-gwenan, zen lu tan en hap dena– desa de syauk blanak tru tasen hap. ²⁰  Zen kirekam hen– botonkam de tawa ta gwibin zini inye. Em zëre mae mo syala kon hen lowehen nakon esa ki tame la gwibir.”Mae hap de ol: Zini men zen botonkam ëgu gwenan, “Ëe an Yesussu de ang gweblan zi,” hwëna Alap sa desa karek tabiri.(Luk 6:46,13:25-27)²¹  “Tïngan men zen Asa anakan daken gweblanan, ‘Bian, Bian,’ hwëna zen molya kïtak Alap mo ïrïk gïnnïk bïtï gwek. Diki men zen zëre mo dwam gwibin sin syal ta gwenan, zen zen en sa zëre mo ïrïk gïnnïk bïtï gwer. ²²  Aumwa hap de zisi klis gunnuk, zini beya tangan nik sa Asa daken gweblal, ‘Bian, Bian, ëe ere mo bosekamë hamal hap de ola ayang ul gwizimk. Hen ëe eno bosekamë dowal-dowala olëalsa sone gwibik. Hen owas-owasna eno bosekamë syal ei gwibik.’ ²³  Hwëna Ëe asa ding gulzim, ‘Em Abon dep denaka hom. An kon em hëndep sek gwen, sap em an zene karekna ol gwek.’”Enlala blala ban de lowehe gwen hap de ol:(Luk 6:47-49)²⁴  “Zen in zep, zini men zen ano ola ësane gwe-gwenan hen desan ang ta gwenan, zen men kiye– enlala blala bare zini men zen gola moko dawem naban taukuke. ²⁵  Kim o dïl gwek, ho namwa yawala dekam zep sap desan tïlzïk, hen asese yala dekam zep sap akabla zaka, sap zëno mokona olk san de hul-hul tanna.²⁶  Hwëna zini men zen ano ola sap ësane gwe-gwenan hwëna desan de ang tan srëmkam, zen men kiye– enlala joblo-top zini men zen moko srëmkam gola taukuke. ²⁷  Hwëna kim o dïl gwek, hen ho namwa yala kim desan tïlzïk, hen asese yala kim taïlkï, dekam zep hëndep gola in mal heka, hëndep karek tangankam dreweka.”²⁸  Yesus kim kirekam tawa tasibirki, zi beyam-byana in zen zë sane daꞌak man tangan denggwanblak. ²⁹  Sap zëno tawa tabinni soson tanganna– san de teipsïn zi mo tawa tabinni kiye. Musa mo olsa de tawa ta gwibin hip de zi mo tawa tabin niban apdenak hom.

8

Yesus kim sop sang-sang karek nabare zini dawem takake:(Mrk 1:40-45,Luk 5:12-16)8¹  Yesus kim kwatap tek nakon ati gwe zaka, zini beya tangan nik zep ang nëblazak. ²  Zao zep hen sop sang-sang karek nabare zini Yesus onak dep hata zaka, boklesa zep Yesus mo nwenak kom so zaka. Dekon zep abe ta seka, “Bian, Eme dwam gweꞌanam, Em emaka asa dawem taꞌara.”³  Yesus ki zep towanblan naban ding gulbluka, - “Ëe ama dwam gweꞌan. Em dawem gwen.” Dekam zep hëndep sop sang-sangna in kon dawem gweka. ⁴  Zao zep etan gubluka, “Insa emsa dawem tanan, bahem mae ahasa tonbiridan. Diki nonol Alap mo golak de syal tan zi hip ahana kip enaka zertrëbla. Zao gublu, ‘Emki asa hla tan. Ëe san ha mesë dawem gwer?’ Musa Bak mo tïtï tabin olak men kirekam sop sang-sang karek zi de dawem gwennak dep dena lwakke, zen kirekam em syal gwibin. - Zen dekam sa tïngan emsa anakan tame dal, ‘Zen eiwa mes tangan dawem gweka.’”Yesus kim Kapernaumk jana nabare zi hon de babu gwen zini dawem takake:(Luk 7:1-10,Yoh 4:43-54)⁵  Yesus kim Kapernaumk hata onka, ki zep zë Roma mo jana zi mo mamna Zëbon onak dep hata zaka, zao zep Yesussu mas gweblan hap abe ta gweꞌanka. ⁶  Man zë gubluka, “Bian, abon de babu gwe-gwen zini golak sang-sang sabak nik gwëꞌara. Zen ni ensa ta gweꞌara. Luwen maena banakan dep.”⁷  Yesus ki zep ding gulbluka, “Ëe asa desan dawem tan hap song gwer.”⁸  Hwëna jana zi mo mamna in ki zep ding gulbluka, “Bahem, Bian. Ëe dawem naka hom, zep ëe ama saher gweꞌan– em de ano golak hatan hapye. Hwëna anakan-en Em gun, ‘Zi sang-sangna in zen dawem gwen,’ dekam sa dawem gwera. ⁹  Sap ëe mesë Emsa taïblïblak, ‘Eno ol-gunnu bëjen kirekam lwa srëm gwen.’ Sap abon onakon de teipsïn zini ki. Ano otdenak dena hen ki. Ëyë ëre mo otdenak denaka gubluꞌanam, ‘Em song gwen,’ zen dekam maka song gweꞌara. Hen ahanakaë gubluꞌanam, ‘Haen,’ zen hen dekam maka song gweꞌan zala. Ëyë ëre hon de babu gwen zisi gubluꞌanam, ‘A desa syal gwibir,’ zen dekam maka hëndep syal gwibiꞌira. Ëe sap teipsïn tola, zep ano ol san kirekam ang ta gwenan. Hwëna Em in teipsïn tanganna, zep eno ol san sa ki kirekam lwal.”¹⁰  Yesus man tangan tenggwanblaka– zëbon onakore olsa de kirekam sane gwenkam. Dekam zep zi trana in zen ang nëblan daꞌak desa lero gwibiridaka hen gubiridaka, “Eiwa, zini in man Asa taïblïblaꞌara. Ëe homë mae Israelk kirekam de sërkam Asa taïblïblan zini zertowek. ¹¹  In zebë emsa gubiridaꞌan: Yakla hata sezan nakon hen nikin anen nakon, Yahudi srëm zini beya tangan nik sa tagal gwer– Alap mo ïrïk gïn kon gwisibir hanan tembane yawalak de apdekam ëisrip-sri gwen hapye, Abraham, Isak, hen Yakob mae han. ¹²  Hwëna Yahudi zini, zen diki zen tangan– Alap mo ïrïk gïnnïk de sap bïtï gwen hap de wenyaye. Desa hwëna beyakam sa kawesïn sïn dep yal nulin– men dekon zi mo angna yusyustïn nïban gona ta gwenanke, hen sang-sang hap ëkna ngalk-ngalk da gwibirinke.”¹³  Hwëna Yesus ki zep etan jana zi mo mamna insa gubluka, “Angkam sap esa song gwera. In kirekam ena Asa taïblïblala, in zep sa ki kirekam lwal.” Zëre hon de babu gwe-gwen zini in hëndep dekam zep ki dawem gweka.Yesus kim zi beyam-byana dawem tabirkike:(Mrk 1:29-34,Luk 4:38-41)¹⁴  Yesus ki zep Petrus mo gol san song gweka. Zëwe zep Petrus mo we marena hlauꞌun zaka. Ewen naban nisi taꞌak. ¹⁵  Zao zep wenya insa tahanak towanbir ineka. Ewenna in kon dekam zep hëndep sër gwek. Dekam zep hëndep luwek, hen dekam zep tembanekam mas gweblak.¹⁶  Yaklana kim dum gwe heka, dekam zep zini dowal de tïlbiridan zi sang-sang beyam-bya naban Yesus onak dep nolëyaïng gwezak. Yesus ol-gun enkam zep dowal-dowala insa golëalsa sone gweꞌanka, hen tïngare zi sang-sang beyana insa dawem ta gwibiꞌinka. ¹⁷  In kim kirekam syal gwibirki, dekam zep zauk– zëre hap dena mensa Alap mo ol ayang gul gwen zini Yesaya Bak orep ayang gulzimkiye,“Zen sa nëno mae mo karek-karekna hen sang-sangna mensa nihin makan wei kulsuk gwenan tonzim iri.” -Mae hap de ol: Yesussu de ang gwe-gweblanna, zen dam-dam naka hom.(Luk 9:57-62)¹⁸  Yesus kim zi beyam-byana insa anakan hlauludaka, “Zen mes Asa dot dasïnïn,” dekam zep zëre hon de ang ta gwen wenyaka gubiridaka, “Nen ho gutuna an mo men eihya san tablan gwe kïnïn.”¹⁹  Hwëna ki zep zë Musa mo olsa de tawa ta gwibin zini Yesus hon dep hata zaka. Zao zep gublu zaka, “Bian Guru, men desane ki të gweꞌanka, ëe asa Emsa ang gweblanda gwer.”²⁰  Ki zep hwëna ding gulbluka, “Gwenya witir zem ki. Hen mawana zol zem ki. Hwëna ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna ano ni ta gwen gola hom.” -²¹  Zi beyana in zen dekam ang nëblanda gweꞌak, etan ahanik zep hwëna gubluka, “Bian, ëe asa lamkam Emsa ang gweblanda gwer, hwëna nonol ë san anik lwahak. Ëre mo bian de tïn hyanak asa Ebon dep hatazal.”²²  Hwëna Yesus ki zep ding gulbluka, “Em angkam emki hëndep Asa ang gweblan. Eno bian de tïnkïm, dikire tok bose zik lo dasïk.”Yesus kim ho ngëp naban asese naban jalse gwizimkike:(Mrk 4:35-41,Luk 8:22-25)²³  Dekam zep hëndep Yesus zëre hon de ang ta gwen wenya ban bulkum men eihya san dep golësek gweka. ²⁴  Mumuk ennak zep hwëna ho gutuna in mam enkam ngëp-ngep gweka, hëndep bulu in dekam sek gweꞌak sop gun hup zep alp gwesïꞌïk. Hwëna Yesus Zëna dekam nama nisi mumukkum taꞌanka. ²⁵  Hwëna dekam zep anakare ola ban lï dak, “Bian, nënaka Em ngaya tabin! Nen an em-am angkam juweꞌan!”²⁶  Ki zep ding gulzimki, “Em ba habe ëaïrïꞌan? Em an eiwa home Asa laïblïblaꞌan.” Ki zep hëndep luweka, dekam zep asese naban ho ngëp naban jalse gwizimki. Dekam zep tangan hëndep së nëhek. ²⁷  Zëre hon de ang ta gwen wenya in dekam zep tenggwaran naban ëguk, “Eiwa, zini an wehasa hom! Ba hap tangan asese naban ho ngëp naban betek nëblanan!”Yesus kim dowal-dowal mo bi gwizimdin zi darena dawem sokake:(Mrk 5:1-20,Luk 8:26-39)²⁸  Ho gutu men eihyanak kim golëyaïng gwe naka, Gadara mo langnak, zao zep dowal beyam-bya mo bi gwizimdin zi darena Yesus onak dep apta zaka. Zi darena in zi tok lo tasïk gwibin kaso-hul kaso-hulak ënda gweka. Zen sërkam de jal-jal darena, zep zini desan ëgwahal srëm gwe-gwek. ²⁹  Zen dowal beya-byana in mo hërhen ola ban wet oso zaka, “Alap mo Tane, Em aban mae toton banakan de syal tan hap? Em san ere mo yakla yawalak de zaun srëmnak de asa karek tabin hibe hataꞌara?” ³⁰  Zëno mae mo nwe kara gwen san zaho beyam-byana tembane hap kwatap tïnï san ëhakaꞌak. ³¹  Dowal-dowala in ki zep Yesussu aberbe da gweꞌak, “Em de zi darena an kon wet so gwen hap asa gubiridankam, Em wëhë asa zaho trana wakuwe de bïtï gwen hap gubiridaꞌanka?”³²  Yesus ki zep gubiridaka, “Em sek gwen.” Dowal-dowala in dekam zep hëndep zi darena in kon wet so gwek, dekam zep hwëna zaho trana iwe bïtï gwek. Zahona in dekam zep hëndep heya-hya gwenkam li san syalk ta tinek, hëndep ho gutunak zep ëkei-king gwek. ³³  Zahona in zen kara da gwibik, dekam zep ë san dep heya-hya gwek, hen ëaïsïl gwenak– tïngan in zen ki zë owasna lwakke, zahonak hen dowal mo tïlzimdin zi darenak. ³⁴  Dekam zep ëna iwe de zini kïtak sek gwek– Yesussu de zertowen hap. Kim zë hla dak, zao zep blikip gwesïblïn naban abe dak– Zen de nabakam zëno mae mo langna in kon song gwen hap.

+ Musa mo tïtï tabin olak, sop sang-sang karek zini bëjen ënak gwën, hen but srëm golak bëjen tïn, hen aha zi bëjen desa golek de tan, ahaksa towanblan. Hwëna ayatnak awe Yesus man towanblaka.

* 8:4 Im 14:1-32

* 8:17 Yes 53:4

+ Yesus kim okamanak gwë gweka, Zen man Zënaka “Anak Manusia”kam gu gweblaka. Hwëna walaskam de enlalana zëwe hom. Ibrani olkam zëno enlalana “zi tangan.” Yesus mae hap kirekam Zënaka bose taka: Sap Zen man enlala gweka– mensa Daniel Bak zëbe hap dena hamal hap Dan 7:13-14nak ale gulkuke. Sap Daniel man nwe nik de lirisin nëblankam “zi tangan” makan Yesussu ngatan zi mo langnak hla ta seka– Alap kim Desa Zen de kïtak teipsibiridan hap gublukake.

9

Yesus kim taha-tana teisya inen srëm zi sang-sangna dawem takake:(Mrk 2:1-12,Luk 5:17-26)9¹  Ki zep Yesus bulkum lwahal zaka– zëre mo gwë gwen ëna Kapernaum sun dep. Zao zep etan zi beyam-byana tagam nëblazak. ²  Dekam zep hen zi sang-sangna taha-tana teisya ine gwen srëm naka beryak de ziredan naka nërhatazak. Yesus kim anakan tame tabirki, “Eiwa, zen man tangan Asa daïblïblaꞌan,” dekam zep zi sang-sangna insa gubluka, “Tane tol, bahem ngalap gwen. Eno karek-karekna mesë ep tap gulsublunan.”³  Musa mo tïtï tabin olsa de tawa ta gwibin zini kim zë Yesussu kirekam sane daꞌak, dekam zep enlala ennak donsubluꞌak, “Zi bose zik mo karekna insa tap gulsublun hap gunda, zen man kïl gïꞌïra, ‘Ëe an Alap han apdenak.’ Kirekam insa gunda, zen Alapsa lamang tanda.”⁴  Yesus hwëna mes zëno mae mo enlalana tame tazimki, ki zep gubiridaka, “Em in kirekame enlala ennak Asa lonsubluꞌan, zen ere mae mo enhosae kim karek laꞌan! ⁵  Em ema ano ola husus eibir– anakan insa gublulye, ‘Eno karek-karekna mesë ep tap gulsublunan.’ Hwëna anakan de gublunkam, ‘Em luwen, hëndep song gwe,’ san esa hen etan husus eibir? Sap ol-gun darena in apdenak– Alap mo sosonkam de gublun ol. ⁶  Hwëna angkam Ëe ama ebe mae hap goltreizimꞌin– em dikim Asa anakan tame tan hap, ‘Alap mes ki ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna abe hap sosonna golblaka– okamanak awe dikim zi mo karek-kareksa tap gulsuk gwizimdin hip denaye.’”Ki zep hwëna etan zi sang-sangna insa gubluka, “Em luwen. Ere mo berya insa teisya, ki gol san song gwe.”⁷  Zi lekna in dekam zep hëndep luweka, ki zep hëndep zëre mo gol san dep song gweka. ⁸  Zi beyam-byana in kim owasna insa hla nuk, dekam zep aïrïn nïban Alap mo bosena teip nulsuk gweblaꞌak, sap Zen dekam zëre mo soson yawalsa Yesus osan okamanak de zi hip golzimꞌinka.Yesus kim Matiuꞌu kwang ta kïnïkake:⁹  Yesus kim dekon song gweꞌanka, dekam zep Roma mo ïrïk gïnnïk dep de pajak te-ala alal ta gwizimdin zini asa hla taꞌanka. Ano bosena Matius. Ëe ëre mo syal gwe-gwen teksonnakë nikinꞌik. Zao zep asa gublu zaka, “Haen. Asa em ang gweblan.” Ëe ki zebë luwek, ki zebë hëndep ang gweblak. -¹⁰  Yesus kim ano golak golëtembane taꞌanka, dekam zep hen ahakore pajak te-ala alal tanda gwen wenya beya enkam yaïng gwezak. Hen ahakore karek-karek gulin halasen gwen wenya man zë hen beyakam yaïng gwezak. Ki zep hëndep apdekam Yesus mae han tembane taꞌak– hen zëre hon de ang ta gwen wenya ban. ¹¹  Farisikam de gubirida gwen zini kim zë hla nulidazak, dekam zep Yesus hon de ang ta gwen wenya insa nenbiridazak, “Eno mae mo guruna in ba hap tangan pajak te-ala alal tanda gwen zi niban apdekam golëtembane taꞌara?– hen ahakore karek-kareksa de gulin halasen gwen wenya banye! Zen in kwae nabanke!”¹²  Yesus kim kirekam salbiridaka, ki zep ding gulzimki, “Zini, sang-sang srëm wenya, zen hom doktersa dwam në gweblanan. Zen diki zi sang-sang en dwam në gweblanan. ¹³  Ano syalsa de dam gulsun hup, diki dawemna Alap mo ola ansa emaka klis uꞌin, Zen kim anakan Israelsa gubiridakake,‘Ëe a kirekam de lowehe gwen habë mo emsa dwam gwibiridaꞌanye: Bol-zaun tanganna, aha zi mo karek-kareksa kwasang naban em eititi gwe-gwibin. Ere mae mo karek-karek hap de kire-kiresa abe hap tru tasïk gweblansa, zen abe hap bol-zaun tangan naka hom.’ -Zep Ëe ansa okamanak hatazak, Ëe karek-karek gulin halasen gwen wenyaka de kwang guludan habë hatazak. Men zen zënaka tim di gwibirin, ‘Ëe an dawem-dawemna,’ Ëe desa de kwang guludan hap homë hatazak.”Mae hap de ol: Yesus hon de ang ta gwen wenya kire hap tembanena ëlwa srëm gwe-gwek.(Mrk 2:18-22,Luk 5:33-39)¹⁴  Zao kim lwa seꞌak, ki zep baptis ta gwibin zini Yohanis hon de ang ta gwen wenya Yesus hon yaïng gwezak, ki zep zë dakensïblïk, “Ëe ama Alapsa dikim enlala zon tasïblïn naban abe ta gwen hap etan-etankam tembanena ëlwa gwenan. Farisikam de zini hen kirekam ëgwë gwenan. Hwëna ebon de ang ta gwen wenya ba hap kirekam syal neibir srëm gwe-gwenan?”¹⁵  Yesus ki zep ding gulzimki, “Abon de ang ta gwen wenya kip man dakastïlzimꞌin– an kirekam tembanesa de ëlwan srëmkam lowehe gweꞌanye. Sap zen angkam teipsïn zisi de zergwën makan Asa nërgwë gweꞌan. Hwëna jal zini kim de Asa jek-jak daꞌak, Abon de ang ta gwen wenya dekam molya tembane tak. Embwan hap sa baes tal.” -¹⁶  Etan ki zep kire hap gulk sun de ol blaonzimdinni dan mas sozimki, “Zi mo baju kwang de hul nënkam, zen bëjen deyol sop ësekam makan tazimdin. Kirekam bëjen dakastïn. Sap ngan sosunkum deyol ësena in de yok gweꞌak, dekam sa baju ëpba hula in mam enkam etan kalk nër. ¹⁷  Hen kirekam, anggur ho ësesa bëjen kambing sopkam de botol ëpbanak yuren. Kirekam hom dakastïꞌïn. Sap anggur ho ësesa de kambing sop botol ëpbanak yurenkam, anggur hona in kim de nopna taïl gïꞌïk, kambing sopkam de botola in dekam sa kalk nër, hen anggur hona in dekam sa zalta dep hlëweher. Anggur ho ësena zen diki kambing sop botol ësenak de yurenkam dakastïꞌïn– apdenak dikim dawemkam nolan hapye. Zep hen kirekam, Abon de ang ta gwen wenyik de etan ëpba lowehen san abarenak ang tan hap hom dakastïꞌïn.”Yesus kim but srëm golak de mam zi mo wenam tol tokna ngaya gulkuke, hen aura gwe-gwen wenya kim dawem gulkuke:(Mrk 5:21-43,Luk 8:40-56)¹⁸  Yesus kim nama baptis ta gwibin zini Yohanis hon de ang ta gwen wenya ban ola golëtonꞌanka, ki zep zë Yahudi mo but srëm golak de aha mamna hata zaka. Zao zep Yesus mo nwenak boklena kom so zaka, dekon zep gu seblaka, “Ano wenam tola nër hom tangan tïlïn. Hwëna nen ki song ën. Em de tahasa tehabir anenkam, zen sa etan ngaya gwer.” ¹⁹  Yesus ki zep hëndep luweka, dekam zep zëre hon de ang ta gwen wenya aban mae zini insa ziang gweblaka.²⁰  In kimë sek gweꞌak, wenya ki zep Yesussu tahan nakon golek de tazak. Wenya in man aura gwe-gwek. Tahunna mes dua-blas enkam altïlsibik– sang-sangna in han de gollwa gwennakye. Zen man enlala gweꞌak, “Baju mae ennakë towanblaꞌak, ëe dekam asa dawem gwer.” Ki zep hëndep baju sïhï top nakon olk ta sonek. -²²  Yesus ki zep hëndep tahan san lero gweka, dekam zep wenya insa hlaulku, zao zep gubirki, “Anyan, bahem ngalap gwen. Em ema Asa taïblïblala, zebe dawem gwenda.” Wenya in hëndep dekam zep ki aurana in tewesibik.²³  But srëm golak de mam zini in mo golak kim asa golëyaïng gweꞌanka, anakan zebë hla kulidaꞌak, “Zini beya nik ol mamkam gosa dabiꞌin, hen ahakon sulingkim sei go tërya daꞌan.” ²⁴  Yesus ki zep zë gubirida kïnzïka, “Em kïtak wet so gwen. Wenam tola an hom tïl. Zen nisi am taꞌan.” Zen hwëna man swrë da gweꞌak. ²⁵  Ëe kimë kïtak olëalsa sonek, Zen ki zep hwëna teksonna in zao wenam tol tokna lwaꞌak desan dep tïlkï. Taha nakon kim gul ineka, dekam zep hëndep wenam tol tokna in etan ngaya gwek, hëndep zauk. ²⁶  In desa zë owasna kirekam syal gwibirki, dekam zep ki hëndep tïngare langna iwe de ë-ë san nol haladak.Yesus kim zi nwe dïmïn darena dawem sokake:²⁷  Yesus kim dekon etan asa golësek gweka, ora nakon zep zi nwe dïmïn darena ërtro kïnzïka. Ki zep kon laken soneblaka, “Daud Bak mo Auyan-tane, - asa Em kwasang gwizimdin.” ²⁸  Ëna iwe de golak kim asa golëbïtï gwe zaka, zi nwe dïmïn darena in ki zep zë hen lïl zïka. Yesus ki zep zë takensizimki, “Em san ema Asa anakan laïblïblaꞌara?– ‘Zëbon sosonna ki– asa dikim dawem son hap denaye.’”Ki zep ding ulblika, “In kirekam, Bian.”²⁹  Ki zep nwenak anakare ola ban towanzimki, “In kirekam ena Asa laïblïblala, in zep sa kirekam ebe nikip lwazim.” ³⁰  Dekam zep ki hëndep nwena kara ëka. Zao zep guzimki, “Owasna an zen ki ebon nebon lwanan, bahem aha maesa lonbiridan.” ³¹  Hwëna zen kim kon song ëka, dekam zep ki hëndep tïngare langna in san ol haladaka– Yesus insa owasna kirekam syal gwibir-zimkiye.Yesus kim zi ol srëmna dawem takake:³²  Yesus kim asa etan dekon golësek gweka, dekam zep hen dowal mo bi gweblan zi ol srëmna Yesus onak dep nërhatazak. ³³  Yesus kim dowala insa zëbon onakon zeralsa soneka, dekam zep hëndep ola tonka. Zi beyam-byana in man tangan denggwanblak, hen man ëgu gweꞌak, “Nen homë mae Israelk awe kirekam de owasna aha-en mae hla kuk.”³⁴  Hwëna Farisikam de gubirida gwen wenya man ëguk, “Zen dowal mo kïgï sosonna golblaka– dekam de aha dowal-dowalsa golëalsa sone gwen hap denaye.”Yesus kim zi beyam-byana hlauludankam kwasang gwibiridakake:³⁵  Yesus ki zep langna iwe de tïngare ë-ë san zëre hon de ang ta gwen wenya aban mae ziamjanbir song gweka, hen desan de but srëm gol-gol san tawa tabir song gweka. Zen Alap Zën de ïrïk gïn hïp de ol dawemkam tawa tabir song gweka, hen men zen kirekam-kirekam sang-sang karek naban nollwa gwek, desa man kïtak dawem tabir song gweka. ³⁶  Yesus kim zi trana insa hlauluda song gweka, Zen man tangan kwasang gwibirida gweka. Sap zen hom eiwa de orana tame daꞌak, hen mes tangan ësin-sin gwek– men kiye, bi srëm zahona. ³⁷  Dekam zep abe mae en hap ola gulk sun blaonzimki, “Nga yala awe de obwagana mes mamkam bïl gwera, hwëna men zen de taran hap dena dan en tangan. ³⁸  Zen in zep Nga Bi naka em abe ta gwen– Zen deka zisi nga yala awe de syal ta gwen hap lup gul sone gweka.”

+ Matius Yunani olkam hom anakan ale gulku, “Ano bosena Matius.” Zen hwëna anakan ale gulku, “Zëno bosena Matius.” Zen man zëre mo bosena bukunak awe golzabe gweka– san de aha zi hip de ale gulblunna kiye, men kirekam hen Yohanis zëre mo Ol Dawem ale gunnuk zëre mo bosena ale gul srëm gwe-gwekake. Hwëna Orya ol zi de anakan tame gun hup, “Men zen ale gulku, zen hen zëwe ang gwe-gweka,” zep damkam zënaka de kira tan makan awe li nul sonek.

* 9:13 Hos 6:6

+ Mensa “teipsïn zisi de zergwën”kam awe li nul sonek, Yesus gulk sun de ol blaorankam “we ëse gon zisi de iye zik zergwën”kam aïsïl gwibiridaka. Dam gulsunnu apdenak: Zen dekam bëjen tembane srëmkam lowehen.

+ Yahudi zini zen kïtak bajuna sïhïlhï naka alala da gwek. Emki hlaun pasal 23 mo ayat 5 mo olk kore alenak.

+ Zi nwe dïmïn darena in kim Yesussu “Daud mo Auyan-tane”kam enblaka, zëno dam gulsunnu Yesus mo auyan-aza en hap denaka hom. Sap zëno hatan srëmnak, tïngare Yahudi zini “Daud mo Auyan-tane”kam Israelsa de ngaya tabin hip de Zini insa nen gweblak. Sap Alap mo olsa de ayang gul gwen zini zen kirekam nonol nen guk gweblak, “Teipsïn zini Daud Bak mo ausu nakon sa hatala– nësa de ngaya tabin hip de Zi niye.” Zen hen man Desa enlala në gweblak, “Zi sang-sang karekna sa hen dawem ta gwibiri, hen karekkam de lowehen nakon sa hïl tï sone gwibiri.” Zep zi nwe dïmïnnï in kirekam hen mes Yesussu dam lasïkï.

10

Yesus hon de ang ta gwen wenyik mo bosem-sena an zen:(Mrk 3:13-19,Luk 6:12-16)10¹  Zao kim lwa seꞌak, Yesus dekam zep dua-blaskam de zëre hon ang ta gwen wenya asa tagal gulsuku, zao zep sosonna abe mae hap golzimki– ëe dikim dowal-dowalsa golëalsa sone gwen hap, hen kirekam-kirekam sang-sang karek gollwa gwen zisi dikim dawem ta gwibin hip. ²  Dua-blaskam de dam tasibin zini, ano mae mo bosem-sena,nonol Simon– mensa hen “Petrus” kum nen gweblanan,oso zem Andreas han.Hen Zebedeus mo walas darena, Yakobus oso zem Yohanis hin.³  Hen Pilipus ne Bartolomeus ne,Tomas,hen aena, Matius. Ëe menkam Roma mo ïrïk gïnnïk debë pajak te-alasa alal ta gwek.Hen ahana Alpeus Bak mo tanena Yakobus,hen ahana Tadeus.⁴  Hen ahana Simon– in zen nonol Israel dikim Roma mo ïrïk gïn nïkon ëzë-en gwen hap de ëasas gwennak ang gwekake.Hen ahana Kariot walya Yudas. In zen sa Yesussu zergulu.Yesus kim zëre hon de ang ta gwen wenya lup gul sonekake:(Mrk 6:7-13,Luk 9:1-6)⁵  Dua-blaskam de wenya asa dekam zep anakare ol zïm-zïm nïban lup gul soneka, “Yahudi srëm zi mo ë-ë san bahem sek gwen. Samaria mo ë-ë san hen bahem. ⁶  Diki Israelk de zi ensa em amjanbin– sap zen san de bi srëm zahona kiye. ⁷  A kirekam lonbirida song gwek: ‘Alap man angkam Zën de nësa teipsïnkïm ïrïk gïnkïm kon gwesibir hanaꞌara.’ ⁸  Zi sang-sangna dawem la gwibik. Hen tïnnï ngaya la gwibik. Hen sop sang-sang karek nabare zini dawem la gwibik. Hen dowal-dowala olëalsa sone gwek. Ëe asa kire hap de sosonsa ebe mae hap totoresa golzim, zep em hen kirekam totoresa mas eibirida gwek. ⁹  Te-alana bahem mae lop tan– sap yawala, sap hen betek maena. ¹⁰  Ora san dep de tembane taïblïn honna bahem hen wëwek tan, hen pakeanna timnik de enna kim sek gwek. Hen sepatuna ala son enna kim emki sek gwen. Dutena hen bahem mae kap tan. Em in Alap mo syalsae oꞌan, zep em men desae tawa la gwibiꞌik, zen zen sa ebe mae hap tembane maena nol gwizim– zao dikim lowehen hap denaye.¹¹  “Em de ënak yaïng gwe-gwennak, nonol mae hap em ëhakalsïk gwen, ‘Nara zi wëhë asa ëna an kon zer inꞌinka?’ Men zen emsa zer irinni, zëbon en emki gwën, hëndep dekon en emki etan song gwen. ¹²  Golak de tïn nïkon, nonol anakan em ëgu kïnï gwen, ‘Dawem. Em Alap mo taha terenake lowe heꞌan.’ ¹³  Zao de Alap osan dep de hohle gwen nik gwëꞌanka, ki eiwa zao esa Alap mo taha terenak dawemkam lowehe gwer. Kire nik de gwë srëm gweꞌanka, ki emki enbirida gukhan, ‘Ëe mensa nonol emsa enbiridal, Alap mo taha terenak de sap lowehen hap dena, awe molya ki lwak.’ ¹⁴  Hwëna men dekore ë nakon emsa anakare ola ban zer irin srëmna, ‘Em ba habe awe hataꞌan zala? Ëe ama emsa de salblanna baes taꞌan,’ dekam em kon song gwen. Hen ere mo tana sonsa em zë taïk-tïk so gukhan– zen dekakim anakan tame nuk, ‘Zen sap Alap onakore ol dawem naban nëbe mae hap golhatazim zira, hwëna nen insa ër-in srëm gwenan nëre mae hap de kareksae kim mam ulin.’ ¹⁵  Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Aumwa hap de zisi klis gunnuk, Alap ëna insa anakan sa enlala gweblala, ‘Zen orep de ëna Sodomk de zisi ëkarek gwenkam man kwei-kwik nuk.’ Zep men kirekam Alap orep Sodomk de zisi zëre mae mo karek-karek hap heip gulku, hwëna ano lup gul sonen zini emsa de lup gul irin srëm zini, desa aumwa hap de klis gunnuk sërkam tangan sa karek tabiri.”Yesus hon de ang ta gwen wenyik de terya- tyakam lowehe gwen hap de ol:(Mrk 13:9-13,Luk 21:12-17)¹⁶  “Emki ëenlala gwen: Ëe domba makare soson srëm nakaë emsa lup gul soneꞌan– gwe tïhï jal-jal ngïrïn sïn dep. Zen in zep terya-tyakam sek gwek– men kiye, wanya de song gwenna. Hwëna sae-sae enlalakam em sek gwen– men kiye, mawana ohola mo enlalana. ¹⁷  Zep terya-tyakam lowehe gwek, sap emsa sa Yahudi mo but srëm gol-gol san dep dahyohal gwer. Hen zëwe de teipsïn-teipsïnnï sa emsa de tangole gwibin hip nenbirida gwer. ¹⁸  Em an Asa de ang gwe-gweblanna, zep emsa sa pemerinta mo teipsïn-teipsïn zi sin dep kap nulhal gwer. Zen kirekam Alap mo dwam gwibin sin sa ki ebe mae hap lwa gwizim– em dikim zë Yahudi mo teipsïn-teipsïn nïka hen Yahudi srëm zi mo teipsïn-teipsïn nïka abe hap denaka tonbirida gwen hap. ¹⁹  Zep emsa de kap gulhal gwennak, em bahem anakare hap enlalana ëbeya gwe-gwen, ‘Ëe banakarekam asa zë ding ul gwizim?’ Sap men kirekam de ding gul gwizimdin hip dena, zen emsa de taken-taken gweblan ennak sa ki Alap ebe mae hap gol gwizimdi. ²⁰  Sap dekam em en molye ola lon gwibik. Hwëna ngatan zi mo langnak de Bian mo Enho sa eno mae mo ëk tïhï san ding gul gwizimdi.²¹  “Emsa sa tïngare zini husus neibirida gwer, sap em an Asa de ang gwe-gweblan wenya. Zep a kirekam sa ebe mae hap lwa gwizim: Emsa ere mae mo aya-wal oso-wal tanganna sa tameran hap nolëgu gwer. Hen emsa ere mae mo bi walya sa tameran hap nolëgu gwer. Hen ere mae mo walasna sa emsa abe hap de jal hap nolëtobe gwe-gwer, hëndep tameran hap sa hen emsa nolëgu gwer. Hwëna em in zene Asa de taïblïblannak tatem ëzauk gweꞌak, hëndep aumwa hap denak de hataꞌak, em esa ëngaya gwer. ²³  Zep emsa de aha ë maenak karek tabinkim, dekon aha ë san em heya-hya gwen. Sap eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Em de tïngare Israel mo ë-ësa amjanbiridankam sul sonen srëmnak, ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Ëe dekam asa lwa halzal.²⁴  “Zep gulk sun de ol blaoranna ansa emki enlala gwe-gwibin: Sekola walasna, zen mam naka hom– guru zem onakonye. Zep guru zemka de aha zi lamang ta gwenkam, sekola walas zem insa hen sa kirekam lamang da gwibir. Sekola walasna in sa sam gwesïlï– zen de guru zemka tana wei san zertronkamye. Hen kirekam, zi mo tana ïltïkïnnïk de babu gwe-gwen zini, zen hen mam naka hom– zëre mo zi bina in onakonye. Ëe an sap gol bi nikë awe gwëꞌan, hwëna Asa man lamang da gwenan, ‘In dowal mo kïgï mo sosonkam syal gwe-gweꞌara.’ Zep em Abon de ang ta gwen wenya, Asa de tana wei san zertronkam, emsa hen kirekam sa lamang da gwibir.”Alap ensa de aïrï gweblan hap de ol:(Luk 12:2-7)²⁶  “Zen in zep, zi bose omka bahem aïrïbirida gwen. Sap karekna mensa aningkim ebe mae hap nol gwizimnin, desa sa Alap lamkam golwet sola. Hen kalangna mensa Alap aning gul gweka, desa sa hëndep tïngare zini hla nul. ²⁷  Ëe mensa kam golak emsa tonbirida gweꞌan, em hwëna desa yaklam neik tagal gwennak lonbirida gwek. Men desaë në-erenak emsa tonbirida gweꞌan, em hwëna desa ol mam-mamkam neik tagal gwennak lonbirida gwek. ²⁸  Zi bose omka bahem aïrïbirida gwen, sap zen auhu-kama tim en naka damera gwenan. Hwëna zëno mae mo sosonna hom tangan– ang naka de karek tan hap denaye. Diki Alap ensa em aïrï gweblan, sap Zen Zëbon en sosonna– tim niban ang naban de syauk blanak karek son hap denaye.²⁹  “Emki mawana taïnïm bes-beꞌa enlala gwibiridan. Desa zini hom te-alakam de kap gun hup dwam neibirida gwenan. Sap eiwa kirekam, hwëna zen hen aha-en mae molya kama san zanka– nëno mae mo Bian de kirekam dwam gweblan srëmkamye. ³⁰  Hen kirekam, eno mae mo nol alana, Bian mes desa anakan tawa gwibirki, ‘Beyana ki en.’ ³¹  In zep ere mae mo tim hip dena bahem ëngalap gwe-gwen, sap em Alap mo nwenak mawana taïnïm bes-bes naban apdenak hom.”Zi beyanak de Yesus hup denaka golluwe gwen hap de ol:(Luk 12:8-9,12:51-53,14:26-27,Mrk 9:41)³²  “Zen in zep, zini men zen aha zi hon zënaka anakan kira ta gwenna, ‘Ëe an Yesussu de ang gwe-gweblanna,’ kire zini Ëe asa hen ngatan zi mo langnak de ëre mo Bian hon anakan kira tal, ‘Zen an hen eiwa Asa de ang gwe-gweblanna.’ ³³  Hwëna men zen de Asa aha zi hon anakan nazabeblaꞌak, ‘Ëe Yesussu de ang gwe-gweblan zisi hom,’ ki Ëe hen anakan asa desa kira tal, ‘Zini an Asa de ang gwe-gweblan naka hom.’³⁴  “Bahem anakan Asa kïl tï gwen, ‘Zen an umlaesa de okamanak awe golhatazan hap hata zaka.’ Ëe kire hap homë. Hwëna abe hap de jal hap Asa de tame tan srëm wenya sa emsa tameran hap gïl-gïl neibirida gwer. ³⁵  Ëe ansa hatazak, zen dekam sa ebon mae onak anakarekam lwa gwer:‘Zi walasna zen bi wal zeban sa zënaka gïl-gïl neibirida gwer.Wenam tol-tolkam dena, zen an wal zeban sa zënaka gïl-gïl neibirida gwer.Hen we walya, zen aebo wal zeban sa zënaka gïl-gïl neibirida gwer.³⁶  Dekam ere mae mo iyena, zen zen sa ebe mae hap de jal zi hip ëjower.’ -³⁷  “Men zen bi zemka dawemkam enna nolabirida gwenan, hwëna zëno mae mo Asa de en lwablanna man lwala heꞌan, kirekam de zini zen hom ësam gwesïꞌïn– Abon de ang ta gwen hapye. Hen kirekam, men zen an zemka, ahaksa walas zemka dawemkam enna nolabirida gwenan, hwëna zëno mae mo Asa de en lwablanna man lwala heꞌan, zen hen hom ëdakastïꞌïn– Abon de ang ta gwen hapye. ³⁸  Hen zi de zënaka anakan sosok tan srëmna, ‘Asa sap sa Yesus mo kim te-lidak sonnak makan dain,’ zen hen hom Abon de ang ta gwen hap ësam gwesïꞌïn. ³⁹  Sap men zen zëre mo auhu-kamanak de gwënsa anakan golaïrïꞌanka, ‘Ëe babë Yesussu de ang gwe-gweblannak karekna goltowe gwen,’ ki zëno gwënna in sa jek-jak gweblal. Diki men zen Asa de ang gwe-gweblan hap zëre mo gwënna sosok guꞌunka, hëndep zao mae de tïn hïp, zen zen sa hëndep denaban ngaya gwera.⁴⁰  “Men nara ano zer sonen zini emsa zer irinni, zen ki hen Ënaka zer inꞌira. Hen men zen Ënaka zer irinni, zen hen Bian, men Zen Asa zer sone zaka, Desa hen zer inꞌira. ⁴¹  Men nara Alap mo ol ayang gul gwen zisi zer irinni, anakare hap, ‘Zen an Alap mo olsa ayang gul gweꞌara,’ ki Alap sa hen enlala gweblala, ‘Zen hen syal bose zem.’ Zep Alap mo olsa de ayang gul gwen hap de dawemna, desa sa hen Alap zëbe hap lamkam golblala, sap zen kire zisi mas gweblaka. Hen kirekam, men zen enlala dam-dam enkam de gwë gwen zisi zer irinni, anakare hap, ‘Zen Alapsa betek gwe-gweblanda,’ ki Alap sa hen zëbe hap dam-damkam de gwë gwen zi hip de dawemna golblala. ⁴²  Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Men nara aha-ere ho mok mae tolsa bose srëm zi hip golblanna, anakare enlala naban, ‘Zini an hen Yesussu ang gwe-gweblanda,’ ki Alap sa zëbe hap hen dawemna lamkam golblala. Zen molya gulin srëm gweka.”

* 10:36 Mik 7:6

11

Baptis ta gwibin zini Yohanis kim zëre hon de ang ta gwen zini Yesussu de takensïblïn hap lup gul sonekake:(Luk 7:18-35)11¹  Yesus kim dua-blaskam de ang ta gwen wenya asa en tawa tasibirki, ki zep asa lup gul soneka– Zënaka de ngeirbli song gwen hap. Zëna lun zep asa golëtro song gweka, hen ol dawemkam ë-ë san tawa tabir song gweka.²  Baptis ta gwibin zini Yohanis kim bwi nakon anakan salka, “Nësa de ngaya tabin hip de Zini men, Zen angkam man ë-ë san tawa tabirida gweꞌara,” dekam zep zëre hon de ang ta gwen zini lup gul soneka– Yesussu de anakan takensïblïn hap, ³  “Bian, Em an san ha Zen tangan?– men Desa anakan nen guk gweblakye, ‘Israelsa de oto gulsun hup de Zini sa hata zala.’ San ha ëe asa etan ahanaka kara ëblal?”⁴  Yesus ki zep ding gulzimki, “Sap esa etan Yohanis osan dep lwan dahal. Mensa ki ena hla kul hen ësane gwer, desa anakan lonblak,⁵  ‘Zi nwe dïmïnnï man ëkara gwe-gweꞌak.Lek-lek wenya hen man sek gwe-gweꞌak.Sop sang-sang karek nabare wenya man hen ëdawem gwe-gweꞌak.I mat wenya hen man ësane gwe-gweꞌak.Tok-tokna hen man ëngaya gwe-gweꞌak.Hen Alap onakore ol dawemkam man tahalha wenyaka tawa ta gwibiꞌira.’ -⁶  Hen anakan enblak, ‘Abon onakon men zen ësyalhe srëm gwe-gweꞌan, hëꞌho gwibinni zen zëbon mae lwaꞌan.’”⁷  Baptis ta gwibin zini Yohanis mo zi lup gul sonenna in kim nama ëgwa haꞌak, Yesus dekam zep hwëna Yohanis hip dena zi beyam-byana in hap srip gulsuzimꞌinka. Man zë gubiridaka, “Yohanis kim zi ol srëm langnak tawa ta gwibirki, em ba habe desan sek gwe-gwek? Basa de zë hlaun hup? San ha ema ëtim gul gwek?– ‘Ëe desan asyas habë sek gweꞌan.’ ⁸  Em ba habe desan sek gwe-gwek? San ha ema ëtim gul gwek?– ‘Ëe pakean dawem ala son nabare zisi de zë hla tan habë sek gweꞌan.’ Kire hap desan bëjen. Sap kirekam de zini, zen diki teipsïn zi mo ë yawalak lowehe gwenan. Zi srëm langnak bëjen. ⁹  Zep em ba habe zi srëm lang san dep sek gwe-gwek? Em sap diki Alap mo olsa de ayang gul gwizimdin hip de zisi de zë sane tan habe sek gwe-gwek. Hwëna baptis ta gwibin zini Yohanis Bak, zen Alap mo olsa de ayang gul gwen zi nikon man tangan taman kïnïka. ¹⁰  Sap Yohanis in zen– mensa Alap mo olak hamal hap nen guk gweblakye, Alap kim Tane zemka hamal hap anakan gu-gublukaye,‘Ëe asa Emsa de ngeir gublun hap zisi zer soner–zen de nonol ëre mo olsa ayang gul gwizimdin hip,ebe hap dikim orasa sal ta gublun hap.’ -¹¹  Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Okamanak de zini, sap nonol lonesen nakon hëndep angkam em an zene lowe heꞌan, Alap mo nwenak de ëdakastïnnï, hom tangan ahana– Yohanissi de kwë ta sone kïnïn naye. Hwëna sap kirekam, men zen angkam Alap mo ïrïk gïnnïk Asa de taïblïblan nakon bïtï gwe-gweꞌan, sap bose srëm wenya, zen diki zen– Yohanissi de kwë ta sone kïnïn wenyaye.¹²  “In kim Yohanis syala kon gwesibir hanaka hëndep angkam, Alap zëre mo ïrïk gïn hïp de sosonna mamkam Abon onakon goltrei gwizimꞌira. Hwëna nol drak-drak wenya zen man Alap mo ïrïk gïnnï insa baes nei gwibiꞌin, zep hom gun hup ëasas gwe-gweꞌan. ¹³  Sap Yohanis de hatan srëmnak, tïngare Alap mo ëpba ola mensa zini ano syal hap dena ayang nulzimnira gwek hen ale nul gwek, zen an dekam sa zëwe zaul. ¹⁴  Men kirekam Alap mo olak lwak,‘Elia Bak sa Israelsa de ngaya tabin hip de Zini insa ngeirbli zala,’hwëna baptis ta gwibin zini Yohanis, in zen– Elia mo weinak dep de zi niye. Hwëna zini hom kirekam dam dasïk. ¹⁵  Em dwan i nibanke. Em ësal gwen!¹⁶  “Zep angkam de zini, em in men kiye– walasna. Walas tane-ne de pasarak teinikirinni, dekon de asyas bose zemka gubiridanna, ¹⁷  ‘Nen isrip-sri hap de tërya ban asyas tan.’ Hwëna zen maka ding nulzimꞌin, ‘Ëe ama baes taꞌan.’ Dekam de sap etan gubiridanna, ‘Ki zi toksa de gwëblan makan nen asyas tan.’ Hwëna dekam hen maka ding nulzimꞌin, ‘Ëe ama kirekam hen baes taꞌan.’ Angkam de zini em hen kirekam. Em ema kïtak Alap mo syala baes ei gwibirin. ¹⁸  Sap Alap kim baptis ta gwibin zini Yohanissi ebe mae hap zer sonezimki, zen Alap dikim sosonsa golblan hap man tembanena lwa gweka, hen angguru hom otde gweka. Hwëna em ema baes ë gweblak, hen anakane lonsuk gweblak, ‘Zen dowal bi gweblaka.’ ¹⁹  Ki zep hen ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Asa zer sone zaka. Ëe hwëna homë tembane naban angguru ban lwa gwenan. Hwëna Asa hen ema baes ë gweblaꞌan, hen anakane Asa lonsuk gweblanan, ‘Zini insa emki hla tan! Tembane ngalap-ngalapna, hen anggur otden sosonna. Zëno wal bose walya Roma mo ïrïk gïnnïk dep te-alasa alal danda gwenan, hen ahakon enlala kwae naban!’ Hwëna Alap kirekam zëre mo enlala blalkam srën-srënkam de syal ta gwen hap lup gul sone gwenda. Zep men zen de Alap mo enlala blal san kirekam ang taꞌak, zen zen sa eiwa de ora san ëwet so kïnï gwer.”Mae hap de ol: Ë-ëna men zen Yesussu daïblïbla srëm gweꞌak, zëbon mae a kirekam sa lwal.(Luk 10:13-15)²⁰  Yesus ki zep jala ban tonbiridaka– ë-ëna men zao sap Zëna owas-owasna beyakam syal gwe-gwibir-zimki. Sap zëwe de zini zëre mae mo karek-karek nakon de ëhalen hap man baes ta gwek. Zen in zep gubiridaka, ²¹  “Ëna Korazim hen Betsaidak de zi, em ëngalap gwen, sap Alap sa emsa sërkam karek tabiri. Ë darena Tirus hen Sidonk de zini insa Bian orep heip gulku, zen maka ëhalek– owas-owassa de hlaul gwenkamye, an kire owassaë eno mae mo ngïrïnnïk syal gwe-gwibiꞌinye. Tirus hen Sidonk de zini maka bunsu de awabin niban kaen karonsa darak dak– dekam de zënaka anakan golëtrën hap, ‘Ëe ama ëhaleꞌan.’ ²²  Hwëna angkam de ë darena, Korazim hen Betsaidak de zini, em an bëjen em ëhalen! Zen in zep, Alap de aumwa hap zisi klis gunkum, eno mae mo angna sa tangan sërkam karek tabiri. Hwëna ëna Sidon hen Tirusk de zi mo angna, desa de etan karek tabin hip dena sa jahalha gwer, sap zëbe mae hap hom Alap golzimki– dekam de ano owas-owas syal gwibinsi hlaul gwen hap denaye. ²³  Kapernaumk de zini, em hen kirekam. Em ema ëkïl gïꞌïn, ‘Yesus owas-owasna beyakam nëno mae mo ënak syal gwe-gwibirida, zep nësa sa Alap ngatan zi mo lang san dep dawemkam kang gul sera.’ Bëjen. Emsa hen syauk blanak sa yal gul sera. Ëna Sodomk de zini insa Alap orep timbwas tabirki, zen maka ëhalek hen zëno mae mo auyan-tane walya nama maka zë lowe heꞌan– zen de dekam owas-owassa hla nulinamye, men kirekamë Kapernaumk eno mae mo ngïrïnnïk syal gwe-gwibiꞌinye. Hwëna em home mae halen hap ëdwam gwe-gweꞌan. ²⁴  Zep aumwa hap de zisi klis gunnuk, Kapernaumk de zini, eno mae mo angna Alap sa sërkam karek tabiri. Sap Alap hom ëna Sodomk de zi hip ano owas-owassa de hlaul gwen hap dena golzimki. Zep desa de etan karek tabin hip dena sa ebon mae onakon lwalaher. Emsa sërkam tangan sa karek tabiri.”Mae hap de ol: Yesus Zen Zen nëno mae mo nihinni hlï tasïk gwizimnira.(Luk 10:21-22)²⁵  Yesus dekam zep Alap osan dep ola gu soneka, “Bian, Em in Zen nglï naban okama naban ïrïk soꞌarake. Ëe ama ep dawemsa golblaꞌan, sap Em ema ere mo ïrïk gïnsï de tame gun hup dena enlala blal wenya kip hen sekola sul sonen wenya kip aning gul gwizimꞌira. Hwëna sekola srëm wenya kip hen enlala betek wenya kip ema goltrei gwizimꞌira. ²⁶  In eiwa, Bian, zen kire tangankam ere mo dwam gwibin sin ki lwaꞌan.”²⁷  Ki zep hwëna in zenë zë lowe heꞌak asa gubiridaka, “Tïngare okamasa de bi gwibin hip de sosonna mes kïtak Bian abe hap golblaka. Zini toton bëjen Tane zem Asa tame tan. Zen diki ëre mo Bian en Asa tame ta gweꞌara. Hen ano Biansa nara dep?– tame tan naye. Zen diki A-enë tame ta gweꞌan. Hen zini men zëbe mae habë dekam de ano Biansa tame tan hap dena gol gwizimꞌin, zen zen en angkam tame da gweꞌan.”²⁸  Ki zep etan asa gubiridaka, “Men nara sang-sangsa ahaksa tahalhasa nihin dohon-hon yawal makan eisbinni, emki Abon onak golhatazan. Aban esa nihinni insa eirera. Em dekam esa jahalhana eisbiri. -²⁹  Abon onak ang gwe-gwe– ekakim ano gwënsa tame gul. Sap Ëe an sae-saena hen kwasang-kwasangna, hen Ëe molyë nihin dohon-honnak emsa kara tak. Aban de ënkam, zen dekam esa nihin jahalhakam gwë gwera. ³⁰  Sap aban de ënkam, Ëe asa nihin dohon-honnak emsa mas gwe-gweblal. Hëndep em molye tangan sabak gwe-gweka, hwëna em dekam esa jahalhana eisbiri.”

* 11:5 Yes 35:5-6, 29:18-19, 61:1

* 11:10 Mal 3:1

+ Ayatna 28 hëndep 30nak ansa Yesus “nihin”kim enlala gweblaka, zen zi mo kareksa hom enlala gwibirki. Kirekam maka nihinsi de wë tankam li nul sonek. Hwëna Yesus mensa nihinkim enlala gweblaka, tahalha, sang-sang, ahaksa hen Farisi zi mo tawa tabin donhon-honsa ki kirekam enlala gwibirki.

12

Yesus kim Hari Sabat hap dena anakan gubiridakake, “Diki Ëe an Zen tangan– Hari Sabat mo Nolaye.”(Mrk 2:23-28,Luk 6:1-5)12¹  Hom holo gweꞌak aha Hari Sabatkam Yesus dekam zep zëre hon de ang ta gwen wenya aban mae gamdum tra san golëtaman gweꞌanka. Ëe hwëna ama usak hap gandum danna insa kïlk lï-in kïnï gweꞌak– desa de twenblandan hap. ²  Hwëna Farisikam de gubirida gwen wenya kim asa hla nulidak, dekam zep Yesussu nenblak, “Em san home ere hon de ang ta gwen wenya insa hlauludaꞌara? Zen in nëre mae mo tïtï tabin olsa ngip nuꞌin– kirekam de Hari Sabatnak syal gwibinkimye.” -³  Yesus ki zep hwëna ding gulzimki, “Em bawalkam esa Alap mo ola an mo eini dam ulsul?– men kim Daud Bak zëre hon de ang ta gwen wenya ban golëusak gweꞌankaye. ⁴  Zen kim Alap mo golak tïl zïka, zen dekam Alap hap de roti loneblansa gol kïnïka. Desa zep zëre hon de ang ta gwen wenya ban zitwinbir song gweka. Hwëna sap nëno mae mo tïtï tabin olak man lwak: Sap Daud zëna hen zëbon de ang ta gwen wenya, zen bëjen Alap hap de rotina insa twinbin. Zen diki Alap mo golak de syal ta gwen zi en dwin gwibirin. Sap eiwa kirekam, hwëna Daud hom Alap mo nwenak karek gweka– zen kim usak hap zitwinbirkiye. Zep hen kirekam, Abon de ang ta gwen wenya an kim usak hap kïlk dï-in kïnzïl, zen hom ëkarek gwer. ⁵  Hen em bawalkam esa Musa mo tïtï tabin ola an mo eini dam ulsul? Tïngare Hari Sabat jamkam Alap mo golak de syal tan zini Bian mo golak sap de syal ta gwen. Zen dekam man Hari Sabat hap de ol jalse gwenna insa syal gwenkam nulmun gwenan, hwëna dekam Alap bëjen desa husus gwibiridan, sap zen dekam zëre mo golak de syalsa kim su nul sone gwenan. ⁶  Zen in zebë emsa gubiridaꞌan: Sap sa Abon de ang ta gwen wenya an hen kirekam Hari Sabat hap dena nulmun gwer, sap Ëe an Zen, bol zaun tangan Zini. Sap Alap mo gola in Abon onakon man lwala heꞌan. ⁷  Sap Alap mo olak man lwak,‘Ëe a kirekam de lowehe gwen habë mo emsa dwam gwibiridaꞌanye: Bol-zaun tanganna, aha zi mo karek-kareksa em kwasang tola ban eititi gwe-gwibin. Ere mae mo karek-karek hap de otweransa abe hap tru tasïk gweblanna, zen bol-zaun tangan naka hom.’ -Eme kirekam de Alap mo ola insa dawemkam lik ei gwibiꞌinam, ki molye Abon de ang ta gwen wenya ansa karek gon srëmnak jal eibiridananam. ⁸  Sap ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna, Ëe an Zen tangan– Hari Sabat mo Nolaye. Zep anakarekam de klis gul gwizimdin hip dena, ‘Desa sap esa Hari Sabatnak syal eibir,’ ahaksa, ‘Kirekam bahem,’ zen ano dena.”Yesus kim zi taha sakna Hari Sabatkam dawem takake:(Mrk 3:1-6,Luk 6:6-11)⁹  Yesus kim dekon song gweka, dekam zep hwëna Yahudi mo aha but srëm golak tïlkï. ¹⁰  Hwëna zini zao gweꞌanka, eihya tahana mes sak gweblaka. Farisikam de zini men zen Yesus mo kareksa de hlaulblun hap ëalp gweꞌak, ki zep nenblak, “Em banakane Musa mo tïtï tabin ola dam gulsuꞌura? Hari Sabatkam san ha zi sang-sangsa sap de dawem tabinkim? San ha bëjen?”¹¹  Yesus ki zep ding gulzimki, “Eno mae mo domba zaho de ahanik Hari Sabatkam kama dwraknak dum gwe heꞌanam, san ha em molye dekam ër aneꞌanam? ¹²  Hwëna zini nen Alap mo nwenak domba naban apdenak hom. Zep nen sap esa zi sang-sangna Hari Sabatkam dawem la gwibir.”¹³  Ki zep hwëna Yesus zi taha sakna insa gubluka, “Tahana insa emki ïnïn gïlsïn.” Ki zep hëndep ïnïn gïlsïkï, dekam zep hëndep dawem gweblak– men kiye, eihya tahana. ¹⁴  Farisikam de zini in dekam zep but srëm gola in kon wet so gwek, hwëna dekam zep Yesussu de tan hap ola aha-en nuꞌik.Mae hap de ol: Yesus Zen Alap zëre mo Dam Tasïnnï– men kirekam Yesaya Bak hamal hap ale gulblukake.¹⁵  Yesus kim Farisikam de zini insa anakan tame tabirki, “Zen Asa de tan hap olsa aha-en nuꞌin,” dekam zep kon song gweka. Hwëna zini beya tangan nik ang nëblak. Zi sang-sangna hen man ang nëblak, dekam zep zë kïtak dawem tabirki. ¹⁶  Hwëna man zë jalse gwibiridaka, “Bahem aha maesa anakan gubiridan, ‘Asa Yesus dawem taka.’”¹⁷  Zen dekam zep zauk– Alap mo ola mensa Yesaya Bak orep Yesus hup dena anakan ayang gulkuye,¹⁸  “An Zen tangan–ëre mo dam tasïn Zini hen zer sonen Zi niye,ëre mo dang tïnïnak de tanganna.Ëe ama tangan sam gwesïk gweblanan.Ëre mo Enhona zëbe hap asa kïtak hlë ta soneblal.Zen Zen sa tïngare zi ausu hap anakan ayang gul gwizimdi,‘Alap dam-dam enkam sa tïngan klis gulu.’¹⁹  Zen molya darak ola gu gweka,hen ol al hap ola molya zëno ëk tïhï nakon te so gwek.Hen ora bol san molya ol mam-mamkam ton nasen gweka.²⁰  Zen enlala sae-sae enna,zep Zen molya aptyo sin-sin makare wenya zalta dep gweibirida kïnïka.Hen men zëno mae mo sosonna tap gwen hap golek de gweꞌan, desa molya da tasïk gwibirki.Zen kirekam sa kara ta gwibiri,hëndep Zen sa ano ïrïk gïnnï okamanak golhatala.²¹  Tïngare ïrïk gïn langnak de zi ausunaëngaya gwen hap dena Zëbon en onak sa ëblol gwe-gwer.” -Farisikam de gubirida gwen zini kim Yesussu nenblakke, “Zen dowal mo kïgï mo sosonkam syal gwe-gweꞌara.”(Mrk 3:20-30,Luk 11:14-23,12:10,Luk 6:43-45)²²  Zao kim lwa seꞌak, ki zep zini Yesus onak dep dowal mo bi gweblan zi ol srëmna nërhatazak. Nwena hen man dïmïn nëblak. Yesus kim dawem taka, dekam zep ola tonka hen nwena kara gweka. ²³  Tïngare zini man tangan denggwanblak. Zep ëgu gweꞌak, “An san ha Zen?– Daud Bak mo Auyan-tane naye, mensa anakan nen guk gweblakye, ‘Sa hatala.’” ²⁴  Hwëna Farisikam de zini kim kirekam nasalbiridak, ki zep ding nulzimk, “Kirekam hom. Zëbe hap mes dowal mo kïgï sosonna golblaka– dekam de aha dowal-dowalsa golëalsa sone gwen hap denaye.”²⁵  Hwëna Yesus man zëno mae mo enlalana insa tame tazimki, zep gubiridaka, “Aha-ere ïrïk gïn nik de hlïk-hlïk gweꞌanam, zën de ëeijaꞌanam, zen molya ëtatete gweꞌanam. Nabakam maka zënaka timbwas nuꞌin. Hen zënaka de gïl-gïl gwibiridan nakon de aha-ere golak dinik hlïweꞌanam, zen maka hëndep sekwak gweꞌan. ²⁶  Zep hen kirekam– dowal mo kïgï mo ïrïk gïn nïye: Aha hlïkna bëjen aha hlïk naka golëalsa sonen. Zep man dam gwesïnïn: Dowal mo kïgï bëjen abe hap sosonna golblan– dekam de zëre mo ïrïk gïnnïk de wenyaka karek tabin hipye. Ki hwëna zëno ïrïk gïnnï in de hlïk-hlïk gwenkam, bëjen tatete gwen, hwëna nabakam sa timbwas gwer. ²⁷  Zep em insa Asa anakan enblal, ‘Zen dowal mo kïgï sosonna golblaka, dekam zep dowal-dowala golëalsa sone gweꞌara,’ ki hwëna em ema dekam ere mae mo aha hlïkna enbiridaꞌan, ‘Zen hen dowal mo sosonkam syal taꞌan.’ Sap zen hen man nakasïk gwibirin– dekam de dowal-dowalsa golëalsa sone gwibin hipye. Zep ere mae mo ahakorena in maka emsa anakan nenbiridaꞌan, ‘Em ema ëkarek gwer– kirekam de Yesussu tonblankamye.’ ²⁸  Hwëna Ëe Alap mo Enho mo sosonkamë dowal-dowala golëalsa sone gwenan. Zen dekon zep anakan dam gwesïꞌïn, ‘Alap Zën de ïrïk gïlzïn hap angkam man sap kon gwisibir hanaꞌara, hwëna em ema desan de ang tan hap baes taꞌan!’ ²⁹  Sap Ëe dowal mo kïgï mo bi gwibin kire-kire dawemsaë jal zi mo kim alal ta gweblaꞌan. Zi jal-jal de zëre mo golsa kara taꞌanam, zëbe hap de jal zini na-en molya tïꞌïn zanam. Diki zini insa de nonol balk tankam hen tahalenkam, dekam zëno kire-kirena maka alal tablaꞌara.³⁰  “Zini men zen Abon onakon srën gwë hanna, zen ki Asa husus gweblaꞌara. Hen zini men zen Asa mas gweblan srëmna, zen ki ano syalsa dri yuꞌura. ³¹  Zen in zebë emsa gubiridaꞌan: Tïngare nwe-masekam de karek-karekna mensa zini em ulin halasen gwenan– hen sap Alapsa de lamang tanna, desa maka Zëna tap gulsuk gwizimꞌira. Hwëna zëre mo Enhosa de lamang tankam, desa molya tangan tap gulsuzimki. ³²  Hen ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Asa de ol lamangkam gublunkam, desa maka Alap tap gulsuk gwizimꞌira. Hwëna Alap mo Enhosa de lamang tankam, desa Alap molya tangan tap gulsuzimki– sap angkam de okamanak awe, hen sap lamkam de okama ësenak.³³  “Nen tenya tën nakone tame ul gwenan. Tenya men zëno dan naka zini dwinbir srëm gwe-gwenan, zen bëjen twin gwibin tetan dankam tën. Tenya zen zëre mo dan enkam ëtë gwenan. ³⁴  Zep Farisikam de zini, em hen kirekam. Em in jal-jal tanganna– wanyana kiye! Zep eno mae mo ol toranna banakan dep?– dawem gwen naye. Men zen eno mae mo ëk tïhï nakon wet so gwenan, zen zen eno mae mo enhonak suwek. ³⁵  Enho dawem-dawem wenya, zëno mae mo ëk tïhï nakon dawem en nik wet so gwizimnin, sap zëno mae mo enhona mes dawem enlala enkam suweka. Hwëna enlala jal-jal wenya, zëno mae mo ëk tïhï nakon karek en nik zep wet so gwizimnin, sap zëno mae mo enhona mes jal-jal enlala enkam suweka. ³⁶  Zep emki ëenlala gwen: Aumwa hap de yakla yawalak de Alap zisi klis gunnuk, tïngare zini zen zëre mae mo ol toran nakon sa Alap klis gulu– sap zëno mae mo aha zisi de tonsubirida gwen ol maena hëndep kïtak. ³⁷  Sap dekam ere mae mo ol toran nakon sa Alap anakan klis gul gwera, ‘Zini an karekna,’ ahaksa, ‘An aïrïs.’”Yesussu kim owassa de syal gwibir-zimdin hip abe dakke:(Mrk 8:11-12,Luk 11:29-32)³⁸  Zao kim lwa seꞌak, dekam zep Musa mo olsa de tawa ta gwibin hip de zi niban Farisikam de zi niban Yesussu abe dak, “Bian guru, emki abe mae hap owassa syal gwibir-zimdin– ëe akakim emsa anakan dam lasïk, ‘An eiwa Alap zer soneka.’”³⁹  Hwëna Yesus ki zep ding gulzimki, “Em angkam de zini eiwa jal-jal tanganna, hen Alapsa mese hli lak, hwëna Asae aberbe la gweꞌan– owassa de ebe mae hap syal gwibir-zimdin hipye! Ëe angkam aha-en mae molyë owasna ep syal gwibir-zimk. Hwëna ngein sin de yaklanak Ëe asa owasna aha-en tangan ep syal gwibir-zim– men kirekam Alap mo ol ayang gul gwen zini Yunus Bak hon lwakke. ⁴⁰  Men kirekam Yunus Bak hogwe yawal ungala mwanak yaklana dan-ahan gwëka, zen kirekam sa ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Abon lwal. Ëe hwëna kama mwanak asa yaklana dan-ahan gwëon. ⁴¹  Alap de angkam de zini emsa klis gunnuk, dekam Niniwek de zi mo angna sa olsa de mas gun hup ëzaul. Zen dekam sa emsa anakan swrë dabir, ‘Yunus Bak kim ëhalen hap de ola ban golhata zaka, ëe dekam ama ëhalek. Hwëna ebon mae onak kim ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna ëhalen hap de ola ban golhata zaka, em hwëna ema ëhalen hap baes ta gwek.’ ⁴²  Hen kirekam, Alap de emsa klis gunnuk, selatan kore teipsïnkïm de wenya in, zen sa hen olsa de mas gun hup zaul– men zen orep teipsïn zini Salomo Baksa duwebla zakke. Zen dekam sa anakan emsa swrë tabir, ‘Ëe ama langa en nakon Salomo mo enlala blala kore olsa de sane gwen hap hatak. Hwëna ebon mae onak kim ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna hataka, em hwëna ema asalsïk gweblak.’”Mae hap de ol: Bera! Aha-ere dowal de totoresa wet sonkam, zen hwëna beyakam etan bïtï gwe-gwenanzal.(Luk 11:24-26)⁴³  “Dowal de totoresa zi nikon wet sonna, dekam gwana-gwana san sa hakalada gwera– zao de aha zi maenak tïn hïp. Hwëna aha maenak de tïn srëmkam, ⁴⁴  dekam sa dowala in enlala gwera, ‘Ëe asa etan ëre mo gol hli tan san dep lwahal.’ Kim de lwa haꞌan zaka, gola insa anakan sa hla ta zala, ‘Dan en tangan nik zauꞌura. Gol bina in mes tangan oto tasïkï hen ngan tasïkï.’ ⁴⁵  Dekam sa dowala in song gwera– aha dowalsa de zëre onakon de jal-jal taman kïnïn tangan naka tuju enkam kwang guluda halzan hap. Deban kim de zini iwe golëbïtï gweꞌan zaka, zini in mo gwënna dekam sa tangan karek gweblal– nonol gwën nakonye. Zen hen kirekam zep angkam de zini eno mae mo jal-jala lwa gweꞌan!”Yesussu kim an zem oso wal zeban zitëblakke:(Mrk 3:31-35,Luk 8:19-21)⁴⁶  Yesus kim nama zi trana in han golëtonꞌanka, an zem dekam zep oso wal zeban golëyaïng gwezak. Zen ë nakon ëzauꞌuk. Man kon olsa de zertoran hap nësblaꞌak. ⁴⁷  In deban mae golëtonꞌanka ahanik zep gubluka, “Bian, emsa man eno anena oso wal oban ë nakon ziësblaꞌanon– olsa de emsa zertoran hap.”⁴⁸  Yesus ki zep ding gulbluka, “Hwëna nonol Ëe anik emsa gubiridak– ano anena hen oso-walya, zen diki a kirekam de zisi moye:” ⁴⁹  Hwëna ki zep tahakam zëre hon de ang ta gwen wenya asa zi beyana in han golëtrëka, deban guku, “Diki an zen lowe heꞌan, zen zen– ano anena hen oso walyaye! ⁵⁰  Sap tïngan men zen ano ngatan zi mo langnak de Bian mo dwam gwibin sin ang ta gwenan, zen diki zen tangan– ano anena, oso walya hen somol walyaye.”

+ Hwëna Musa sap hom jalse gwibiridaka– gandum dansa de kïlk tï-in kïnïn hapye. Zen diki anakare enkam jalse gwibiridaka, “Ere mo gandum tranak bahem Hari Sabatkam syal ta gwen.” (Ul 23:25)

* 12:7 Hos 6:6

* 12:21 Yes 42:1-4

13

Yesus kim gandum dan hlïng gïlsïnkïm ola gulk sun blaonzimkike:(Mrk 4:1-9,Luk 8:4-8)13¹  Yaklana inkam Yesus ki zep gola kon asa golëwet so gweka, ho gutu alpnak zep nikin aneka. ²  Zao zep hwëna zi beyam-byana tagal nëblazak, hëndep man zë dot dasïzïk. Dekam zep buluk sewe seka– dekon de nikirinkim tawa tabin hip. Zi trana in hwëna ho alp san ki ëzaundak. ³  Zao zep Yesus gulk sun de ol blaon gwizimdinkim tawa ta gwibiꞌinka. Nonol man zë gubiridaka, “Zini man orep gandum dansa de hlïng gïlsïn hïp song gweka. ⁴  Kim hlïng gïlsïkï, hwëna ahakon oranak altïnk. Mawana ki zep zë yaïng gwezak, zen zep hwëna gandum danna insa dwensïblïndak. ⁵  Ahakon kaso-kasonak altïnk– kama bëbeknak. Gandum danna in nabakam zep sap ësïp gwek, sap kamana in bëbek tanganna. ⁶  Hwëna yaklana kim sal-sal gweka, sïpnï in dekam zep ëboneng gwek, hëndep ësasan gwek, ki zep tol hëndep juwek. Sap sana ba san dep?– olk san de ëhas gwesïn nïye. ⁷  Hen ahakon dokot të ngï-ngï ausunak altïnk. Kim sap tol ësaltïk, hwëna dokot të ngï-ngïna in zep nabakam ëblal-blal gwek. Zen zep dahalebik, hëndep eini hom tëka. ⁸  Hwëna ahakon kama dawemnak altïnk. Zen en dawemkam zep ësïp gwek, hëndep dawemkam zep hataka, hëndep dawemkam tëka. Aha-ere timni zëno dan beyana ahakon 30 enkam, 60 enkam, hen ahakon 100 enkam.”⁹  Ola insa kim tonsuku, ki zep gubiridaka, “Em dwan i nibanke. Em ësal gwen!”Yesussu kim anakan dakensïblïkke, “Em ba habe ola gulk sun blaon gwizimnira?”(Mrk 4:10-12,Luk 8:9-10)¹⁰  Ëe zëre hon de ang ta gwen wenya ki zebë ë-erenak lakensïblïk, “Bian, em ba habe kirekam zi beya hap gulk sun ola blaon gwizimnira?”¹¹  Ki zep ap ding gulzimki, “Abon de ang ta gwen wenya ebe mae hap Alap mes golzimki– em dikim zëre mo ïrïk gïn hïp denaka tame gul gwen hap denaye. Hwëna aha zi hip hom kirekam golzimꞌira. ¹²  Sap men zen Alap mo ïrïk gïn nïka de tame gun hup ëhohle gweꞌan, zëbe mae en hap sa etan Alap dekam de tame gun hup de enlala blala sowe henkam ing ta sone gwizimdi. Hwëna men zen ëhohle gwe srëm gweꞌan, zëbon mae men zen sap tame gun hup de enlalana betek enkam lwazimꞌira, desa sa hwëna Alap al tazimdi. ¹³  Zen in zebë zi beyam-bya naban de golëtorankam ola gulk sun blaon gwizimnin, sap‘zen nwekam ki sap hla nul gwenan,hwëna man ëgwë gwenan– san de hlaun srëmna.Hen zen sap man ësane gwe-gwenan,hwëna san de ësane gwen srëmna hen tame gun srëmna.’ -¹⁴  Zen in zep Alap mo olsa de ayang gul gwen zini Yesaya Bak orep ola anakan ayang gulzimki,‘Alap man guku, “Zen sap sa ësane gwe tine gwer,hwëna molya tame nul gwek.Hen sap sa karatda nul tine gwer,hwëna anakan molya dam nulsuk gwek, ‘Kirekam sa lwal.’¹⁵  Sap zëno mae mo enlalana mes tangan joblo-top gweka.Zëre mae mo ini mes tangan mat dasibik.Nwena hen mes dïmïn dabik.Zen mae hap ki ëgwëk:Dekam de nwekam hlaul gwen srëm hap,ikim de ësal gwen srëm hap,hen enlalakam de tame gul gwen srëm hap,Abon osan dikim etan lwanda halzan srëm hap.Diki zen de etan Abon osan dep lwanda haꞌan zanam, ki Ëe amaka ngaya tabiꞌin.”’” -¹⁶  Yesus ki zep etan abe mae en hap ayang gulzimki, “Em an isrip-sri gwibinnike lowe heꞌan. Sap emsa ama golëtë gwenan, zebe nwekam dawemkam hla kul gwenan hen ikim ësane gwe-gwenan. ¹⁷  Emki sap ëenlala gwen: Abare srëmnak Alap mo olsa de ayang gul gwizimdin hip de zini hen Alapsa de betek gwe-gweblan zini beya nik sap hlaun hup sërkam ëdwam gwe-gwek– ano owas syal gwe-gwibinni ansa em angkam hlakul gweꞌanye. Hwëna orep de zi dawem-dawemna in zen hom tangan hla nuk. Ësane gwen hap hen sërkam sap ëdwam gwe-gwek– em ansa angkam ësane gwe-gweꞌanye. Hwëna zen hom mae ësane gwek.”Yesus kim gandum dan hlïng gïlsïn hïp de ola insa srip gulsuzimkike:(Mrk 4:13-20,Luk 8:11-15)¹⁸  Yesus ki zep etan asa gubiridaka, “Emki ësane gwen: Angkam ama ebe mae hap gandum dan hlïng gïlsïnkïm de ol blaonzimdinni insa srip gulsuzimꞌin. ¹⁹  Oranak de gandum dan altïrïnnï, zen zini men zen sap Alap Zën de ïrïk gïn hïp de ola ësane gwe-gwenan, hwëna ola in mo eini hom tame nul gwenan. Dowal mo kïgïna dekam zep hata gwenan zala, insa ësane gwenna, desa de zëno mae mo enhonak al gul gwizimdin hip. ²⁰  Men zen kaso-kasonak altïrïnnï, zen ahakon men zen Alap mo ola insa ësane gwe-gwenan. Zen nabakam zep sap enlala isrip-sri naban nulin gwenan. ²¹  Hwëna ola in bëjen zëno mae mo enhonak sa gwen, zep bëjen zë holokam lwan. Zen kim de karek maena hla nuꞌik, ahaksa ol dawemna in hap de jal hap karek dabiꞌik, zen hëndep dekam sa Alapsa hli dal. ²²  Men zen dokot të ngï-ngï ausunak altïrïnnï, zen zini men zen sap Alap mo ola insa ësane gwe-gwenan, hwëna angkam de okamanak awe de anakare enlala naban siri nul gwenan, ‘Ëe babë tahalhakam gwë gwen,’ hen anakan de hole-hle gwe-gwen naban, ‘Diki te-ala beya naban amaka gwë gweꞌan.’ Kirekam de enlalana in zep Alap onakare ol dawemna insa zëno mae mo enhonak hule gwenan. Zep hëndep dawemkam eini ëtë srëm gwe-gwenan. ²³  Hen men zen kama dawemnak altïrïnnï, zen zini men zen Alap mo ola insa ësane gwe-gwenkam dawemkam lik nei gwibirin. Zen zen zep eini dawemkam ëtë gwenan. Zëno ei beyana, ahakon 30 enkam, 60 enkam, hen ahakon 100 enkam.” -Yesus kim ola gulk sun blaonzimkike– gandum nuban de endang naban aha-erenak nasaltïn hïp dena.²⁴  Yesus in kim nama bulu kon tawa tabiꞌinka, zao zep etan zi beyam-byana in hap ola gulk sun blaonzimki, “Alap mo ïrïk gïn hïp dena, zen san de zi de nganak gandum dan dawem-dawemsa hlïng gïlsïnnï kiye. ²⁵  Hwëna zëno kam, tïngare zi mo truwe guk hannak, dekam zep hwëna nganak iwe jal zi sowëkam endang dansa etan hlïng nïlsïk. ²⁶  Gandum danna in kim ësïp gweꞌak, hëndep ëeis gweꞌak, endang sïpnï in dekam zep hen ëblal-blal gweka. ²⁷  Zao zep hwëna nga bina in hon de syal ta gwen zini dakensïblïzak, ‘Bian, em dwan gandum dan dawem-dawem ensa em-am ap kap tazimki– nganak iwe de hlïng gïlsïn hïpye. An hwëna ba hap zë endangna hataka?’²⁸  “Nga bina in ki zep ding gulzimki, ‘In jal zi zë sowëkam hlïng gïlsïk gïk halka.’“Hwëna ki zep etan dakensïblïk, ‘Bian, ëe wëhë endangna insa lamalsïꞌik?’²⁹  “Hwëna man ding gulzimki, ‘Bëjen em tamalsïn, ki hwëna gandumnu in han esa apdenak lamalsïl. ³⁰  Sap sa endangna in han apdenak ësaltïl– hëndep gamdumnu insa de taran hap denak de zauꞌuk. Ëe asa taran hap de zini insa gubiridal, “Nonol endangna insa blom lasïk, desa tagal tan naka tatak-tatak labik, desa de syauknuk tru tasïn hïp. Ki hwëna gandum danna insa gamdum dan kang ta gwen golak tagal lasibik.”’”Gulk sun de ol blaonzimdinni an mae hap: Alap mo ïrïk gïnnï, zen rica dan makan, hen ragi makan:(Mrk 4:30-32,Luk 13:18-21)³¹  Yesus ki zep etan zi beyam-byana in hap ola gulk sun blaonzimki, “Alap mo ïrïk gïnnï an kirekamë ola ebe mae hap blaonzimꞌin: Zini man rica dansa nganak eiyas taka. ³²  Rica danna in tïngare tetan dan nakon, zen zen– betek tangan wenyaye. Hwëna kim ësaltïl gwenan, dekam zep tïngare obwaga nakon ëblal-blal gwe-gwenan, hëndep te makan ëmam-mam gwe-gwenan. Mawana zao zep yaïng gwe-gwenanzal– zëno hli-hlinak de golsa tauk gweblan hapye.”³³  Ki zep hen etan ahana mas gulzimki, “Alap mo ïrïk gïnnï, zen a kirekam moye: Zen ragi makan. Wenya man tepungna aha-ere sak naka mang-mang guk. Zao zep ragisa betekkam mas guk. Ragina in sap betek tanganna, hwëna dekam zep rotina in dawemkam hop gwek.”Yesus mae hap gulk sun de ol blaonzimdinkim tawa ta gwibirki:(Mrk 4:33-34)³⁴  Yesus kirekam-kirekam gulk sun de ol blaonzimdinkim tawa tabirida gweka. Zëno tawa tabinni hom– gulk sun de blaon gwizimdin srëmkamye. ³⁵  Kirekam kim tawa ta gwibirki, zen dekam zep zauk– men kirekam Alap mo ol ayang gul gwen zini Yesus hup de ola hamal hap anakan ale gulkuye,“Ëe gulk sun de ol blaon gwizimdinkim asa aïsïl gwibirida gwer.Hen mensa auhu-kamana ansa de yang gulsun nukon tawa neibir srëm gwek,zen dekam asa tawa ta gwibir.” -Yesus kim gandum nuban endang naban de aha-erenak nasaltïn hïp dena insa srip gulsuzimkike:³⁶  Yesus kim zi beyam-byana insa hli yuludaka, ki zep gol san song gweka. Hwëna ëe zëre hon de ang ta gwen wenya ki zebë zë du këblazak, zao zebë lakensïblïzak, “Bian, abe mae hap emki srip gulsuzimdin– insa gandum nuban de endang naban aha-erenak nasaltïn hïp dena ap gulk sun blaonzimdike.”³⁷  Yesus ki zep ding gulzimki, “Gandum dan dawemna men Zen hlïng gïlsïkï, Zen Ëe an Zen– ngatan zi mo lang nakore Zi Tangan naye. ³⁸  Hwëna ngana, zen auhu-kama yawala an zenke. Gandum dan dawem-dawemna, zen zini men zen Alap mo ïrïk gïnnïk bïtï gweꞌanke. Hwëna endangna, zen zini men zen dowal mo kïgï hon bïtï gweꞌanke. ³⁹  Jal zini men zen endangna insa sowëkam eiyas ta gwenda, zen dowal mo kïgï. Taran hap de zaunnu, zen Bian mo klis gun hup de yaklanak de zaun hup dena. Taran hap de zini, zen Alap mo dam taha nakore zi.⁴⁰  “Zep in kirekam endangsa de tagal tan naka syauknuk tru ta senkam lwak, zen kirekam sa hen lwal– Bian mo klis gun hup de yaklanak de zaunkumye. ⁴¹  Dekam ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Ëe asa ëre mo dam taha nakore zisi desa de tïngan tagal gulsun hup gubiridal– men zen aha zisi karek san dep tïtï da gwibirin, hen men zen karekna syal nei gwibirinke. ⁴²  Desa sa syauk bla hï-hïtïnnïk yal nulser– men dekon zi mo angna yusyustïn nïban gona ta gwenanke, hen sang-sang hap ëkna ngalk-ngalk da gwibirinke. ⁴³  Hwëna zini men zen enlala dam-dam enkam lowehe gwenan, zen Alap mo ïrïk gïn kama ësenak sa zëre mae mo Bian hon lowehe gwer, hen zen zao sa yakla mo kim ëzïl ane gwer. Em dwan i nibanke. Em ësal gwen!”Dawem yawalsa de goltowen hap kim ola gulk sun blaonzimkike:⁴⁴  “Alap mo ïrïk gïnnïk de tïn hïp dena, zen a kirekam moye: Zini man song gweka, zao zep aha zi mo kamanak emas yawalsa hlaulku. Kama hulak lwaꞌak, hen yawal tanganna. Zen zep hwëna kama hula insa ber-ber gulku. Zëna dekam zep isrip-sri naban zëre mo golak de kire-kirena kïtak tangan te-ala hap lirak tabirki. Te-alana dekam zep kamana insa golka– hëndep emas aning gunnu in han.⁴⁵  “Alap mo ïrïk gïnnïk de tïn hïp dena, zen hen a kirekam moye: Kire-kire beya zini man gwë gweka. Zen te-alakam kire-kirena lirak ta gwibirki. Hwëna mensa tangan dwam-dwam gwe-gwibirki, zen kaso lïlïngtïn yawalsa. -⁴⁶  Zen kim sërkam de dawem tangan wenyaka hlaulku, zen dekam zep zëre mo golak de bi gwibin kire-kirena kïtak te-ala hap lirak tabirki, dekam zep hwëna kaso lïlïngtïn yala insa golka.”Hogwesa de klis gun hup kim ola gulk sun blaonzimkike:⁴⁷  “Alap Zën de ïrïk gïn hïp dena, zen hen a kirekam moye: Zini man hinak jaringkim kirekam-kirekam nwe-mase hogwesa dahyok. ⁴⁸  Hëndep kim jaringni in suwek, dekam zep zini in ho alp san dep ïl nïlhak. Zao zep hwëna teinikirinkim hogwena insa hlï nïk– dan nabare hogwena srën, ei hogwena srën. Dawem-dawemna, zen honnak bïtï dak. Karek-karekna, desa man yal dak. ⁴⁹  Zen kirekam sa hen lwal– Alap mo yakla yawalak de zaunkumye. Zëre mo dam taha nakore zini dekam sa hen yaïng gwezal– dekam de dawem gol gwen zi nikon karek-karek gol gwen zisi hlïl irin hipye. ⁵⁰  Zen dekam sa karek-karek gol gwen wenya insa kals yalak de syauk blanak yal nulser– men dekon zi mo angna yusyustïn nïban gona ta gwenanke, hen sang-sang hap ëkna ngalk-ngalk da gwibirinke.”⁵¹  Ki zep hwëna asa takensibiridaka, “Em san mese kïtak dam ulsul?– ola insa gulk sun blaon gwizim sinye.”Ëe dekam zebë ding ulblik, “Ëe mesë, Bian.”⁵²  Ki zep hwëna etan asa gubiridaka, “Zep Alap mo olsa de tawa tabin hip de zi dawemna, zen diki zen Alap mo ïrïk gïn hïp de ëpba ola ban hen ano ol ësena an han tame son. Zëno tawa tabinni dekam sa lwa gwer– san de gol bi nik de gola kon zëre mo kire-kiresa aha zi hip golëtrei gwizimdinni kiye, ëpba ërlwa gwen wenya ban, ëse kap tan wenya ban.”Yesussu kim Nazaret kon baes nëblakke:(Mrk 6:1-6,Luk 4:16-30)⁵³  Yesus kim kirekam de gulk sun ol blaon gwizimdinkim hya gwesibiridaka, dekam zep kon dua-blaskam de zini asa en golëlwanda halka– ⁵⁴  zëre mo ëna Nazaret san dep. Zëwe but srëm golak zep tawa tabiꞌinka. Zini men zen zë sane daꞌak, man tangan denggwanblaꞌak. Zep zë hwëna donsubluꞌak, “Zini an endawe sekola gweka?– zep kïl gïꞌïra, ‘Ëe asa tawa tabir.’ Hen owas-owassa de syal gwe-gwibin hip de sosonna endawe sa gul iri? ⁵⁵  Zen dwan gol syal gwe-gweblan zini Yusup Swe mo tane sake! An zem Maria. Oso wal zem, zen Yakobus, Yusup, Simon, hen Yudas. Zen kïtak awe de zi sike! ⁵⁶  Somol wal zem awe am hen tïngan lowehe gweꞌan. Zep zini an ba hap kïl gïꞌïra?– ‘Ëe asa Nazaretsa tawa ta gwibir.’” ⁵⁷  Sap zen mes kirekam tame dak, zep baes nëblak.Ki zep hwëna gubiridaka, “Zini kirekam ëgwë gwenan: Men-kore men-kore ë nakon, Alap mo ol ayang gul gwen hap de zini man blikip neisibirida gwenan. Hwëna zëre mo iye, ahaksa zëre mo ë nakore nik de kirekam ayang gul gwizimdinkim, desa hom tangan blikip neisibirida gwenan.”⁵⁸  Zen in zep Yesus zëwe owas-owasna beyakam syal gwibir-zim srëm gweka, sap zen hom daïblïblak.

* 13:13 Yes 6:9

* 13:15 Yes 6:9-10

+ Yesus kim dansa de tën hap dena ol aïsïlïk awe gubiridaka, zen ei gwen, ahaksa Alapsa de taïblïblan en hap hom enlala gwibirki. Dansa de tën mo dam gulsunnu, zen hen Alap mo ol san de dam-dam enkam lowehe gwen hap. (Mat 5-7) Ahaksa nëno mae mo ol toran de Alap mo nwenak sam gwesïk gwen hap. (Mat 12:31-37) Ahana hen, zisi de halen ta gwibin hip. (Yoh 15:16) Kirekam de lowe henna, zen zen Alap mo nwenak nwe-mase gwe-gwenan– san de dansa de tënna kiye.

* 13:35 Mzm 78:2

+ Kaso lïlïngtïnnï, desa “mutiara”kam Amber olkam li nul sone gwenan.

14

Baptis ta gwibin zini Yohanis kim dakke:(Mrk 6:14-29,Luk 9:7-9)(Ayat 1-12)14¹  Dekam Galilea mo langnak Herodes Bak teipsïnkïm ïrïk gïlkï.Yesus kim lima ribukam de zi beyam-bya hap tembanena golzimkike:(Mrk 6:30-44,Luk 9:10-17,Yoh 6:1-14)²  Herodes Bak kim zëre mo osona Pilipus mo wenya Herodiana Baksa al gulbluka, dekam zep baptis ta gwibin zini Yohanis damnak anakan jalse gweblaka, “Musa mo tïtï tabin ola kon, em sap diki bëjen em oso uk mo wenya gon.” Herodes dekam zep hwëna Yohanissi de balk tan hap gubiridaka– tahalen naka de bwinak se tya irin hip. ⁵  Zen sap dekam de zë hëndep tan hap dwam gweblaꞌanka, hwëna zi beyam-byasa zë mae hap aïrïbiridaꞌanka, “Zen sa hwëna asa jal nëblal.” Sap dekam zi beyam-byana in man Yohanissi enlala në gweblaꞌak, “Zen eiwa Alap mo olsa de ayang gul gwizimdin hip de zi.”⁶  Hwëna Herodes kim zënaka de jaha gweblan yaklanak tembane yawala zisyal gwibirki, Herodiana mo wenam seiwiri dekam zep zë Herodes mo nwenak zisyak– hen tïngare zini men zen zë tagal gwek, zëno mae mo nwenak. Herodes zëna man tangan sam gwesibirki, ⁷  zep wenam seiwiri insa anakan gu-guk gwibiꞌinka, “Men desae ki ena abe gwibiꞌinka, zen desa asa ki hëndep ebe hap golbir. Nglï naban kama naban mes asa nasalblanan.” ⁸  Hwëna an zem Herodiana mes hen wenam zem insa hamal hap anakan gu-gubik, “Kire hap abe gwe.” Zen in zep anakan ding gulbluk, “Ëe baptis ta gwibin zini Yohanis mo nolakaë abe gwibiꞌin– angkam de hëndep ap piring niban lonebir anezan hap, dekam de ëe anakan taïblïn hap, ‘Eiwa mes tangan tïlï.’” ⁹  Herodes kim kirekam zëno abena salka, enlalana man tangan dowebla hanaka. Hwëna zen mes ki kirekam zi beyam-bya mo inik etan-etankam gu-guk gwibiꞌinka, zep ki hëndep ein gubiridaka– Yohanis mo nolsa de golbin hip, zëre mo gu-gubinni insa dikim sul sonen hap. ¹⁰  Dekam zep hëndep zëre mo jana nabare zini bwinak Yohanis mo nola nablonblin hanak. ¹¹  Desa zep hëndep piring niban wenam seiwiri in hap nolbirzik. Wenam seiwiri in zep hwëna an zikhip golbirhak. ¹²  Yohanis zëre hon de ang ta gwen wenya ki zep hwëna tokna lo tasïn hïp nërhak. Lo tasïn hyanak zep Yesus osan dep sek gwek– in zen ki zë lwak, desa de gublun hapye. 1b Hwëna Herodes Bak kim otan Yesus mo owas syal gwe-gwibinni salka, 2 dekam zep zëre mo taha trï so gweblan zini gubiridaka, “An Yohanis Su Tabin Swe mes yap etan ngaya gweka. Zen hwëna bosena Yesuskum li yul soneka. In zep zëbon owas-owassa dikim syal gwe-gwibin hip de sosonna lwaꞌan.”Yesus kim lima ribukam de zi beyam-bya hap tembanena golzimkike:(Mrk 6:30-44,Luk 9:10-17,Yoh 6:1-14)¹³  Yesus kim Yohanissi de tan ola insa asa golësalka, dekam zep asa bulkum zi srëm lang san dep golësesek gweka– zao de zë-en asa golëlowehen hap. Hwëna zi trana in kim kirekam nasalblak, dekam zep zëre mae mo ë-ëna hli dandak– Yesussu dikim eik ora san hles tyablan hap. ¹⁴  Bulu kon kim asa golëatiti gweꞌanka, dekam zebë zi beyam-byana insa hla kulida kïnïk. Yesus hwëna man tangan zë kwasang gwibiridaka. Sang-sang nabare wenya men zen zë lowe heꞌak, dekam zep zë dawem tabirki.¹⁵  Kim kam-en gweꞌak, dekam zebë enblak, “Bian, angkam man kam-en gweꞌan, hen langna an tahalha tanganna. Diki dawemna zini an Emaka enbiridaꞌan– zën de golek de ë-ëna an san te-alakam tembane hap ëhakan hap.”¹⁶  Hwëna man ap ding gulzimki, “Zen ba hap de tembane hap sek gwen hap? Amki em tembanena zëbe mae hap hen olzimk.”¹⁷  Ëe hwëna ama ding ulblik, “Kina ki zini an da-en! Nëno mae mo rotina aha-ere taha-tapkamke. Hen hogwena dan-dan en tolke. Molya sowehek.”¹⁸  Ki zep asa gubiridaka, “An san emki teisya halzan.” ¹⁹  Ki zep hwëna zi beyam-byana insa gubiridaka– so trana iwe de teinikin niran hap. Zëna ki zep aha-ere taha-tapkam de rotina insa hogwe darena in han teisyaka, dekam zep nglï san de kara gwesen naban Alap hap dawemna golblaka. Ki zep hwëna rotina insa ahap tabirki, desa zep abe mae hap kap tazimki– ëe de hwëna zi beyam-byana in hap kae gwebla-zimdin hipye. ²⁰  Kim dwenblandak, zen man tangan ëïtrï gwek. Ki zebë hwëna dua-blaskam de wenya ëe tembane mosrona tagal lasïk. Yuna dua-blas enkam zep ësuwek. ²¹  In zen dekam tembane tak, zëno beyana, zi ensa de aïtbinkim, san ha lima ribu enkam mes yap– we wal walassa de aïtbin srëmkamye.Yesus kim weya tatek tahan san song gweꞌan zakake:(Mrk 6:45-52,Yoh 6:15-21)²²  Kimë tembane tasïk, Yesus hëndep dekam zep dua-blaskam de wenya asa bulkum de Zënaka Galilea mo men eihya san dep ngeir gublun hap gubiridaka. Ëe kimë sek gwek, ki zep hwëna zi beyam-byana insa gubiridaka– zen de hen sekwak gwen hapye. ²³  Zi beyam-byana in kim hen sekwak gweꞌak, Yesus Zëna dekam zep zë-en kwatap tek san hata seka– dekon de Alapsa gu soneblan hap. Hëndep zao zep zë-erenak kawesïblïk.²⁴  Dekam ëe in zenë bulkum teingir gwe guk, mesë bulu ban ho gutu ngïrïnnïk olzauꞌuk. Hwëna ho ngëpna man bulu insa karekkam golwale gwe song gweꞌak, sap asesena bulu in mo ngein nikon taïꞌïnka. ²⁵  Oho-bung gun nuban zep hwëna Yesus Zëna abon mae onak hataꞌan zaka– ho gutu tatek tahanna in san de song gwe zankam. ²⁶  Hwëna ëe kimë hla la guk, ausa zebë ohlo gubluk– anakan de ëhërhen naban, “Hobwem dowala i!”²⁷  Hwëna nabakam zep asa gubirida kïnzïka, “Em ësëwehen! Bahem ëaïrïn. Ëe an Ëe.”²⁸  Petrus zep hwëna ding gulbluka, “Bian, sap Em eiwa Yesus, ki asa em gublu irin– ëe de emsa duweblazan hap, ho tatek tahan san de hen song gwe zankam.”²⁹  Yesus ki zep ding gulbluka, “Haen. Emki song gwezan.”Petrus dekam zep bulu kon ati gweka, ki zep hëndep Yesus osan dep ho gutu tahan san song gweꞌanka. ³⁰  Hwëna ho gutu yawala insa kim asesena mamkam ngëp-ngep taꞌanka, desa kim hlaulku, dekam zep zë aïrïn hïp keing gweꞌanka. Dekon zep Yesussu hërheblaka, “Bian, asa Em ngaya tan!”³¹  Yesus hëndep dekam zep tahakam zer aneka, ki zep zë gubluka, “Eno eini mam naka hom. Em ba habe Asa taïblïbla srëm gwera?”³²  Buluk kim zersewe seka, dekam zep hëndep asesena in sëwe heka. ³³  Ëe dekam zebë zë boklena kom lablak, hen anakanë enblak, “Bian, Em an eiwa tangan Alap mo Tane.”Yesus kim zi sang-sang beyam-byana Genesaret dawem tabirkike:(Mrk 6:53-56)³⁴  Ho gutu men eihyanak kimë yaïng gwek, ëna Genesaret zep bulu insa lei kuk. ³⁵  Zëwe de zini kim anakan hla dak, “An Yesus am hatanda,” dekam zep Yesus mo hatan ola insa nol haladak– tïngare ëna in mo golek de ë-ë san dep. Dekam zep tïngare zi sang-sangna Yesus onak dep nolëyaïng gwe-gweꞌanzak. ³⁶  Zao zep abe da gweꞌak, “Bian, zi sang-sangna an wëhë baju top en mae nakon Emsa olk taꞌanka?– dekakim tol dawem gweka.” Tïngan men zen olk da gweꞌak, zen dekam zep hëndep ëdawem gwe-gweꞌak. -

+ “Baju top,” desa Matius “baju sïhï”kam ale gulku, sap Yahudi zini sïhïlhï nabare baju ensa alala da gwek. Emki pasal 23 mo ayat 5nak de olk kore alesa hen karatda gun.

15

Mae hap de ol: Auyan-aza mo tïtï ta gwibin ola ban Alap mo ola ban man ïlman në gwenan.(Mrk 7:1-13)15¹  Aha yaklakam Farisikam de gubirida gwen wenya Musa mo olsa de tawa ta gwibin wenya ban Yerusalem kon Yesus onak dep yaïng gwezak. Zao zep dakensïblïzak, ²  “Ebon de ang ta gwen wenya ba hap nëno mae mo auyan-aza mo ëpba ola nulmun gweꞌan?– tembane dëre ta gunnuk de nonol tahasa hokam hlë tazimdin srëmkam de tembane ta gwenkamye.”³  Ki zep ding gulzimki, “Ki em hen ba habe Alap mo ol tanganna ulmun gweꞌan?– hwëna auyan-aza mo ëpba ol en sane ang ta gweꞌan. -⁴  Sap Alap man guku,‘Ane-biasa em blikip gwesïk gwizimdin.’Hen anakan mas gulku,‘Men nara an-bi zemka lamang sonna, zen hëndep tok hap em karek tan.’ -⁵  Hwëna em an ema anakan tawa la gwibirin, ‘Ane-bia mo ol san sap esa ang ta srëm gwe-gwer– anakan mae de lwankamye: Ane-bia de tahalha ënnak, em sap esa anakan enbirida gwer, “Angkam ëe molyë emsa mas gwizimk, sap ano te-alana an lamkam de Alap hap kap tablan habë lam taꞌan.”’ ⁶  Ebon mae onakon, kirekam de an-bi zemka blikip gwizimdin srëm zini man sam gwesïꞌïra. Zep ere mae mo auyan-aza mo ëpba tawa tabinni in, zen hwëna ebe mae hap lwazimꞌin– san de Alap mo ol. Hwëna dekam ema Alap mo ol tanganna insa hli kuꞌin. ⁷  Em an eiwa ëk enkame ëgu gwenan, ‘Ëe an Alapsa de betek gweblanna.’ Eiwa, Yesaya Bak mo ola man ebe mae hap dakastïlzimꞌin– zen insa Alap mo ola anakan ayang gulkuye,⁸  ‘Zini in ëk enkam Asa betek në gweblanan,hwëna zëno mae mo enhona Abon onakon langa tangannak.⁹  Zen waba hap Asa boklena kom da gweblanan,sap zen zi zëre mae mo tïtï tabin olkam tawa da gwibirin–san de ano olkam de tawa tabinni kiye.’” -Mae hap de ol: Zini an dekon Alap mo nwenak ëkun gwe-gwenan.(Mrk 7:14-23)¹⁰  Hwëna ki zep Yesus zi trana tagal gwen hap gubiridaka. Kim tagal gwek, zao zep gubiridaka, “Emki ësane gwen ekakim tame uk. ¹¹  Mensa ëk tïhï san zini ing nul gwenan, dekon hom Alap mo nwenak ëkun gwe-gwenan. Diki men zen zi mo ëk tïhï nakon wet so gwenan, zen diki dekon Alap mo nwenak ëkun gwe-gwenan.”¹²  Ëe zëre hon de ang ta gwen wenya ki zebë hwëna hyanak lakensïblïk, “Bian, em san home Farisikam de zini insa tame tabiri? Zen man eno ola insa husus neibirsin– em kim kirekam srip gulsuzim siraye.”¹³  Hwëna man ap ding gulzimki, “Tïngare nganak de otanena, ngatan zi mo langnak de Bian de eiyas gïn srëm wenya, zen kïtak tamalsïn en hap dena. ¹⁴  Farisikam de gubirida gwen wenya insa nwe enkam emki kara ta gwibin. Zen in nwe dïmïn nik tawa da gwibiꞌin– nwe dïmïn nik de nwe dïmïn bose zemka ïrïk ta han makan. Zi nwe dïmïn de nwe dïmïn bose zemka ïrïk ta hanna, zen apdekam sa ho dwrak san laman anera.”¹⁵  Petrus ki zep gubluka, “Bian, kun gwen hap de ola insa gulk sun blaonnara, emki abe mae hap srip gulsuzimdin.”¹⁶  Ki zep hwëna kïtak asa gubiridaka, “Ki san em hen nama home tangan tame uꞌin? ¹⁷  Em san home tame ul gwenan? Men desa ëk san olgwen gwibirin, zen hëndep ulpnuk hata gwenan. Hwëna ki zebe etan ukum ana gwibirin. ¹⁸  Hwëna men zen ëk tïhï nakon wet so gwenan, zen enho nakon hatase gwenan. Zen diki dekon zini Alap mo nwenak ëkun gwe-gwenan. ¹⁹  Sap zen enho nakon anakare enlala karekna hatase gwenda:Zisi de tan hap dena,zi nibare nik de kahalo gwen hap dena,hen seiwirik de kahalo gwen hap dena,sowë hap dena,boton olsa de gol hala seran hap dena,hen ol lamang hap denaye.²⁰  Kirekam-kirekam enlala karekna in, zen diki dekon zini ëkun gwe-gwenan. Taha hlë tazimdin srëmkam de tembane gwen nakon hom.”Yesus kim Yahudi srëm we mo eini hlaulbirkike:(Mrk 7:24-30)²¹  Yesus kim langna in kon asa golësek gweka, dekam zep ë darena Tirus hen Sidon mo langnak asa golëyaïng gweka. ²²  Dekam zep hwëna langna iwe de Yahudi srëm wenya Yesus onak dep hatazak. - Lure nakon zep anakan taken sone gweblaꞌak, “Bian, Daud Bak mo Auyan-tane, asa Em kwasang gwibin. Ano wenam tola dowal bi gwibirki. Man tangan karek gul gweꞌara.”²³  Hwëna Yesus hom mae zëno ola ding gul gwibiꞌinka. Ëe zëre hon de ang ta gwen wenya ki zebë enblak, “Bian, wenya insa em jalse gwibin– dekakim song gwek. Nëno mae mo lure nakon hwëna ena gwen daꞌan.”²⁴  Yesus ki zep wenya insa hëndep aban mae ding gulzimki, “Asa Alap Israel zi en hap zer soneka, sap zen san de bi srëm domba zahona kiye.”²⁵  Hwëna wenya in dekam tangan zep Yesus mo nwenak utuk gwehen naban boklena kom soblazak, dekon zep etan abe tak, “Bian, asa mas gwibir.”²⁶  Hwëna man ding gulbirki, “Hom sam gwesïꞌïn– walas zikhip de tembanesa de lwa hap yal tazimdin niye.”²⁷  Wenya in ki zep hwëna ding gulbluk, “Bian, sap eiwa kirekam. Hwëna lwa bi nik mo meja nakon de tembane lau altïrïnnï, desa hen ki am lwana dwenblanda gwenan.”²⁸  Yesus dekam zep ding gulbirki, “Anyan, eiwa em ema tangan Asa taïblïblaꞌara. In kire habe dwam gweꞌara, sap sa kirekam hëndep angkam lwal.”Dekam zep ki hëndep wenya in mo wenamna in dawem gwek.Yesus kim zi sang-sang beyam-byana dawem tabirkike:²⁹  Yesus dekon kim asa golësek gweka, Ho Gutuna Galilea mo alp en san zep asa golëtine gweka. Dekon zebë hwëna kwatap tek tolak yaïng gwesek, zao zebë teinikinꞌik. ³⁰  Hwëna ki zep zi beyam-byana zi sang-sangna Zëbon dep nolëyaïng gwe-gweꞌanzak– lek-lekna, nwe dïmïnnï, taha-tana ësak gwenna, hen ol srëm mae naka. Aha sang-sang nabarena hen beya tanganna. Zen zi sang-sangna insa Yesus mo dang gwën nakon kang nul gweꞌanzak. Zao zep Yesus dawem ta gwibiꞌinka. ³¹  Zi trana in man tangan ëtenggwan gweꞌak– anakan kim zë hla nulida gweꞌakye, “Ol srëm wenya zen mes ola donbirin. Taha-tana ësak gwen wenya, zen mes ëdawem gwenan. Lek-lek wenya zen man ëtë nasenꞌan. Hen nwe dïmïn wenya, zen mes ëkara gwenan.” Dekam zep Israelsa de bi gwibin Zini Alapsa boltere daꞌak.Yesus kim empat ribukam de zi beyam-bya hap tembanena golzimkike:(Mrk 8:1-10)³²  Yesus ki zep zëre hon de ang ta gwen wenya asa tagal gulsuku, zao zep asa gubiridaka, “Ëe ama zi trana ansa dawemkam kwasang gwibiridaꞌan, sap zen mes dan-ahare yaklakam awe Asa nërgwëk, hëndep angkam zëno mae mo tembanena mes tangan tap gwizimdi. Ëe homë ki dwam gweꞌan– zen de usak naban sek gwen hapye. Ki zen sa hwëna usak hap ora san ëtïlsïk song gwer.”³³  Dekam hwëna ama lakensïblïk, “Nen endawe esa tembanena kap lal?– kirekam de zi beyam-byana an hapye. Langna an dwan tahalha tangan nakake.”³⁴  Ki zep hwëna asa takensibiridaka, “Eno mae mo rotina banakaꞌen?”Ki zebë ding ulblik, “Tuju enkam. Hogwe tane-nena hen ki tol.”³⁵  Yesus ki zep zi beyam-byana insa teinikin niran hap gubiridaka. ³⁶  Ki zep tujukam de rotina insa kap taka– hogwe tane-nena in han, ki zep Alap hap dawemna golblaka. Dekam zep rotina insa ahap tabirki, hen hogwena insa kwa-kwak tabirki. Desa zep dua-blaskam de zini abe mae hap etan-etankam kap ta gwizimꞌinka. Ëe dekam zebë zi beyam-byana in hap kae ëblazimk.³⁷  Zi trana in kim dwenblandak, kïtak man tangan ëïtrï gwek. Ëe dua-blaskam de wenya ama dekam tembane mosrona insa tagam lak. Yu yawal-yawala tuju enkam zep ësuwek. ³⁸  In zen tembane tak, zi ensa de aïtbinni, zëno beyana empat ribu enkam– we wal walassa de aïtbin srëmkamye. ³⁹  Hyanak Yesus ki zep hwëna zi beyam-byana insa sekwak gwen hap gubiridaka. Zëna ki zep bulkum asa ho gutu men eihya san dep ngeirbiridaka– langna Magadan san dep.

+ “Alap mo ol tanganna” mensa Yesus awe enlala gwibirki, zen Musa mo tïtï tabin ol, sap Musa Bak desa Alap onakon gul inki. Hwëna Yahudi mo auyan-azana man etan dekon tïtï tabin ola mas-mas nul gwek, hen Yesus man awe anakan tawa tabirki, “Ere mae mo auyan-aza mo tïtï tabin ol mas-mas gulzimdinni in, ahakon man Alap mo nonol ol tanganna in kon ngip guꞌun.”

* 15:4 Kel 20:12,Ul 5:16,Kel 21:17,Im 20:9

* 15:9 Yes 29:13

+ Yunani olkam Matius anakan ale gulku, langna “Kanaan we”kam. Zëno dam gulsunnu– zi ausuna men zen orep Israel mo langnak lowehe gwekke. Israel kim nolëeija gwek, dekam zep ahakore Kanaan zini in ëna Tirus hen Sidon mo lang san dep ëheya-hya gwezak. Zep wenya in Yahudi srëm we.

16

Yesussu kim owassa de syal gwibir-zimdin hip abe dakke:(Mrk 8:11-13,Luk 12:54-56,Mrk 8:14-21)16¹  Dekam zep Farisikam de zi niban Sadukikam de zi niban Yesus onak dep yaïng gwezak– zao de akasïblïn hap. Ki zep zë nenblak, “Emki abe mae hap nglï nakore owassa syal gwibir-zimdin– ëe akakim emsa anakan dam lasïk, ‘An eiwa Alap onakon hata zaka.’”²  Ki zep ding gulzimki, “Yaklana nikin anennak de kal-kal gwenkam, dekam anakane ëgu gwenan, ‘Langna sa sasa gwer.’ ³  Hen kirekam, kaknak de okawen kakaksa hla tankam, dekam ema dam ulsuk gwenan, ‘Namen sa ona ïl tïla.’ O de ïl tï gwen hap dena hen sasa gwen hap dena, em desa en ema dam ulsuk gwenan, hwëna owas-owasna men kirekam angkam jowe gweꞌan, desa home dam ulsuk gweꞌan. ⁴  Em an eiwa angkam de zini jal-jal tanganna, hen Alapsa mese hli lak, in zebe Asa abe lal– ebe mae hap de owassa syal gwibir-zimdin hipye. Hwëna Ëe molyë owasna ebe mae hap syal gwibir-zimk. Diki ngein sin de yaklanak asa aha-en syal gwibir-zim: Men kirekam Alap mo ol ayang gul gwen zini Yunus Bak hon lwakke, kirekam sa etan lwal.” - Kirekam kim gubiridaka, zao zep hli yuludaka.Yesus kim gubiridakake, “Dawem. Farisi hen Sadukikam de zi mo ragisa ema ulinnink.”(Mrk 8:14-21)⁵  Ëe zëre hon de ang ta gwen wenya kimë hen men eihyanak yaïng gwenak, ëe ama hwëna rotisa de lop tanna ëeititi gwek. ⁶  Hwëna dekam zep asa gubiridaꞌanka, “Dawem. Terya-tyakam lowehek. Farisi hen Sadukikam de zi mo ragisa ema ing ulink.” -⁷  Hwëna ëe kimë kirekam asalblak, dekam zebë ënaka lonbiridaꞌak, “Ragi hap in mae hap ki nësa gubiridala: Rotina insa bïtï laza srëm gwerke!”⁸  Hwëna Yesus mes asa tawa gwibiridaka– ëe insa ëtonꞌakye, ki zep asa gubiridaka, “Em ba habe roti bïtï tazan srëm hap enaka lonbiridaꞌan? Em an home eiwakam Asa laïblï gweblaꞌan! ⁹  Em ba hap tangane dam ulsuk srëm gwer? Em san home enlala eibiꞌin?– limakam de rotina mensaë lima ribukam de zi hip ahap tabir-zimkye. Dekam mosrona mensa ena tagal lak, yuna banakaꞌen ësuwek? ¹⁰  Hen kirekam, men dekamë tujukam de rotina empat ribukam de zi hip ahap tabir-zimk, zëwe hen tembane mosrona yu yawal-yawala banakaꞌen ësuwek? ¹¹  Diki em emaka dam ulsul, ‘Zen roti bïtï tazan srëm hap hom ki nësa gubiridala.’ Hwëna Ëe mae habë ki emsa gubiridal, ‘Dawem. Farisi hen Sadukikam de zi mo ragisa ema ing ulink.’”¹²  Dekam zebë anakan dam ulsuk, “Hare Zen ragi tangan hap hom am ki nësa gubiridala– mensa rotisa de syal gwibinnik mas ul gwenanke. Zen diki Farisi hen Sadukikam de zi mo tawa tabin karek san de ang ta gwen srëm hap am ki nësa gubiridala.”Petrus kim Yesussu anakan kira takake, “Em in Zen– Israelsa de ngaya tabin hip de Teipsïn nïye, Ngaya Zini Alap mo Tane.”(Mrk 8:27-30,Luk 9:18-21)¹³  Yesus kim ë bosena Kaesarea-Pilipi golek denak asa golëyaïng gweka, zao zep asa takensibiridaka, “Zi mo dam tasïnkïm, ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Ëe an nara mo weinak debë hatazak?”¹⁴  Ëe ki zebë ding ulblik, “Ahakon man emsa nen gweblanan, ‘In baptis ta gwibin zini Yohanis Swe tïn nïkon etan ngaya gweka. In zen hwëna Yesuskum bosena li yul soneka.’ Hen ahakon man emsa nen gweblanan, ‘In Elia Bak mo weinak Alap mo olsa ayang gul gwizimꞌira.’ Hen ahakon man emsa nen gweblanan, ‘In Yermia Bak mo weinak dep dena.’ Hen ahakon man emsa enlala në gweblanan, ‘Zen diki ahanik mo weinak dep jowe zaka– orep men zen Alap mo ola ayang nul gwekke.’”¹⁵  Ki zep etan asa takensibiridaka, “Hwëna ere mae mo Asa de dam tasïnkïm, Ëe an diki nara mo weinak dep dena?”¹⁶  Simon Bak, aha bosena Petrus, ki zep ding gulbluka, “Bian, Em in Zen– Israelsa de ngaya tabin hip de Teipsïn nïye, Ngaya Zini Alap mo Tane.”¹⁷  Dekam zep ding gulbluka, “Simon, Yohanis Bak mo tane, em isrip-sri gwibinnike gwë gweꞌara. Sap em in zi mo dam gulsun nukore naka home kirekam kira gwenda. Hwëna ngatan zi mo langnak de Bian Zën ki emsa enlala soblala– kirekam de dam gulsun hupye. ¹⁸  Zep Ëe ama emsa gubluꞌan: Em in Petrus– kaso drak-drak makare zini. - Ebon onak sa ano jematna tatem ëzauk gwer– kaso yawalak de golsa tauk anen makan. Ano jematna in sap sa Juwen Zi Bak dri yulsun hup akabiri. ¹⁹  Ëe asa ebe hap Alap mo ïrïk gïnnïk dep de kuncina zerblal. Em esa Bian Alap mo enlala san ngatan zi mo lang san dep de lïlïkïnnï okamanak de zi hip gulhlusuk gwizimdi hen talusuk gwizimdi.”²⁰  Ki zep hwëna asa jalse gwibiridaka, “Asa insa kirekam dam lasïnïn, aha maesa hwëna bahem anakan gubiridan, ‘In Zen tangan– Israelsa de ngaya tabin hip de Teipsïn nïye.’”Yesus kim nonol tanganna Zën de kareksa goltowen hap dena hamal hap gu-gubiridakake:(Mrk 8:31–9:1,Luk 9:22-27)²¹  Yaklana in dekam zep Yesus kon gwisibir hanaka– zëre hon de ang ta gwen wenya asa de damnak anakan gubirida gwen naye, “Alap mo dwam gwibin sin de syal gwibin hip, Ëe asa Yerusalem san song gwer. Zao Yahudi mo nol-nola, Alap mo golak de mam-mamna, hen Musa mo olsa de tawa ta gwibin zini sa Asa sërkam karek da gwer. Zen sa hëndep Asa dal. Hwëna yaklana dan-ahan, ki sa Bian tïn nïkon etan Asa ngaya tala.” -²²  Petrus ki zep hwëna Yesussu gubluka ora nakon de asyal hehan hap, zao zep anakan jalse gweblaꞌanka, “Em bap kirekam gulu! Diki Alap Zen langa gulsun– kirekam de Emsa gwëblan hap dena in saye. Bian, diki Ebon bap zen kirekam lwan.”²³  Yesus hwëna ki zep Petrussu lero gweblaka, zao zep gubluka, “Em in dowal mo kïgï! Ki lun em gwën! Em ba habe Asa tru-tru gulbluꞌara? Eno kirekam de enlalana in, Alap mo dwam gwibin sin denaka hom. Zen auhu-kama zi mo dena.”²⁴  Ki zep hwëna tïngare zëre hon de ang ta gwen wenya asa gubiridaka, “Men nara Abon de ang gwe-gwen hap dwam gwenna, zen diki zëre mo gwënna zen eititi gwibin– dekam de zëre hap de te-lidak son wë son naban Asa zertronda gwen hapye, anakare enlala naban, ‘Ëe sap asa Yesus hun apdenak lïl.’ ²⁵  Sap men zen de zëre mae mo auhu-kamanak de gwënna anakan nolaïrï gweꞌak, ‘Ëe babë Yesussu de ang gwe-gweblannak karekna goltowe gwen,’ ki zëno mae mo gwënna in sa jek-jak gwer. Diki men zen de zëre mae mo gwënna Asa de ang gwe-gweblan hap sosok nul gweꞌak, hëndep zao mae de tïn hïp, zen zen sa hëndep denaban ëngaya gwer. ²⁶  San ha dawemna?– em de sërkam te-ala beya gwenkam hëndep kïtak de okamana ansa bi gwibinkim, hwëna dekam de ere mo gwënsa tïhïs gïn hïp. Kirekam dawem naka hom! Tïnkïm san ha emaka Alap hap ba maesa golblaꞌara?– dekam de etan ngaya gwen hapye. Kina ki bëjen. ²⁷  Sap molya holo gwek, ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Ëe dekam asa apdekam ëre mo dam taha nakore zi niban Bian mo sosonna zigolhatazal. Zen diki dekam asa hwëna tïngare zi hip aha-en aha-enkam klis gul gwizim– dekam de zëre mae mo syal eisi golzimdin hip. ²⁸  Ëe eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Em an zene awe lowe heꞌan, em molye ahakon na-en juwek, ki esa ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Asa hla lase gul– Ëe kimë teipsïnkïm de ïrïk gïnkïm kon gwesïk hanaꞌakye.”

* 16:4 Mat 12:39-40,Luk 11:29-30

+ Yahudi zi mo gulk sun de ol blaon gwizimdinkim, zen ragisa anakan enlala nei gwibik, “Zen san de zi mo karek-karekna kiye.” Sap ragina roti mang-mang gunnu man hop gul gwenan. Zep zen san de zi mo karek-karek de aha zi sin dep hlimin song gwe-gwenna kiye. Emki hlaun 1Kor 5:6-8, hen Gal 5:9nak.

+ Petrus mo aha bosena, zëno aukuna man golek de nëꞌan– Yunani olkam de ol-gunnu “petra” naban. Zëno enlalana “kaso.

+ Yesus Yahudi mo aïtbinkim “yaklana dan-ahan”kam guku. Nëno mae mo aïtbinkim, Zen “zëno kaꞌan”kam maka guku, ahaksa, “yaklana dan-dan”kam. Sap Yesus Jumatkam tïlkï, hwëna Minggukam zep ngaya gweka.

17

Yesus kim aha nwe-mase gwekake:(Mrk 9:2-13,Luk 9:28-36)17¹  Yaklana kim enam enkam damank, Yesus dekam zep zëre hon de ang ta gwen wenya Petrus, Yakobus, hen zëno osona Yohanis mae en han zë-en kwatap yawal san dep golësek gweka. ²  Hwëna dan-ahare zini in mo nwenak zep timni liwe heblak. Zëno nwe-masena yakla ngatan mo kim ngatan gweblaka. Pakeanna man tangan sërkam ngap-ngap nëblak hen man nalïlïngtïlblïꞌak. ³  Mumuk ennak zep zë Musa Bak ne Elia Bak ne jo kë zaka, hen Yesus hon de ang tan dan-ahare zini in ki zep nakek– zen kim Yesus hun ëraïsïl gweꞌanka. ⁴  Petrus ki zep hwëna Yesussu gubluka, “Bian, man tangan sam gwesïꞌïn– nen de awe lowehe gwen hapye. Zep Bian, Em de dwam gwenkam, ki ëe asa gol kluksa dan-ahan syal gweblandal– ahana Bian ere hap, ahana Musa Bak hap, hen ahana Elia Bak hap.”⁵  Petrus in kim nama kirekam tonblaꞌanka, hwëna ngatan nabare butna ki zep ati gwezak, hëndep zao zep wale tabirzik. Hwëna butna iwe zep ola anakan ësak,“An ano Tane– ëre mo dang tïnïnak de tanganna. Ama tangan sam gwesïk gweblanan. Desa em sal gweblan.”⁶  Dan-ahare zini in kim ola insa kirekam ësalsek, dekam zep aïrïn hïp ëïk gwehek.⁷  Hwëna Yesus kim zë hata zaka, anakare ola ban zep towanbirida ine zaka, “Em ëluk tan. Bahem ëaïrïn.” ⁸  Zen kim nola kap da inek, dekam hwëna Yesus Zëna en naka zep zë hla dak. Aha maena hom zao gwëꞌanka.⁹  Kwatapna in kon kim etan golëtinja gweꞌanka, zao zep gubiridaka, “In desa ki ena hla kul, etan aha maesa bahem gubiridan– ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Ëe de nama tïn nïkon ngaya gwen srëmnakye.”¹⁰  Dekam zep hwëna dan-ahare zini in dakensïblïk, “Elia Bak mes-am lwa hala. Ëe hwëna ama tim ul, ‘Zen sa Emsa ngeirbli zala.’ Sap Musa mo olsa de tawa ta gwibin hip de zini kirekam am ëgu gwenan, ‘Zen diki nonol Elia Bak sa etan lwahal zankam ngeirbli zala, ki sa hwëna nësa de ngaya tabin hip de Zini hata zala.’” -¹¹  Yesus ki zep hwëna ding gulzimki, “In sap eiwa kirekamke. Elia zen sap kirekam-kirekamsa de nonol sul sone gun hup de zini– Israelsa de ngaya tabin hip de Zini Ëe de hwëna kirenak hatazan hap. ¹²  Hwëna Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Elia zen sap mes eiwa Asa ngeirbli zaka, hwëna zini hom desa tame dak. Zep hwëna zëre mae mo dwam gwibin sin kirekam-kirekam karek-karek ensa nol gweblak. Hen molya holo gwek, ki sa ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Asa kirekam hen nëblal.”¹³  Dan-ahare zini in dekam zep anakan dam nulsuk, “O hare Yohanis Swe am Elia mo weinak syal gweka.”Yesus kim dowal mo tïlblïn wal seiwir tola dawem takake:(Mrk 9:14-29,Luk 9:37-43)¹⁴  Yesus kim etan zëre hon de ang ta gwen zi dan-aharena in han zi tranak hëndep abon mae onak golëyaïng gweꞌan zaka, zini hen ki zep zë hata zaka, zao zep Yesussu boklena kom sobla zaka. ¹⁵  Dekon zep abe ta seka, “Bian, ano walasna kwasang gwebla. Zen karekkam tïlsïk-tïlsïk gwe-gwenda, hen sang-sangna sabak tanganna. Zen etan-etankam syauk bla mae san zannara gwenda, hen ho maenak keing gwenda-gwenda. ¹⁶  Ëe mesë sap ere hon de ang ta gwen zi sin dep zersong gwezal. Hwëna man sap nakablal.”¹⁷  Yesus ki zep gubiridaka, “Eiwa, angkam de zini em ei nibarena hom tangan! Em in nol drak-drak enna. Ëe san ëse nakaë sap emsa golëlowehe gwek! Ëe ama bae– eban mae de holokam golëlowehe gwen naye. An san emki walasna insa zerhalzan.” ¹⁸  Yesus dekam zep dowala insa jala ban zëbon onakon de wet son hap gubluka. Hëndep dowala in dekam zep kon wet soka. Walas tola in dekam zep hëndep dawem gweka.¹⁹  Ëe zëre hon de ang ta gwen wenya ki zebë hwëna zë-erenak du këblazak, zao zebë lakensïblïk, “Bian, ëe ba hap tanganë dowala insa ëralsa sone srëm gwer?”²⁰  Ki zep asa ding gulzimki, “Sap em home dawemkam Asa laïblïblaꞌan. Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Eno mae mo Asa de taïblïblan de betek mae nik lwaꞌanam– sap rica dan betek makare nik, dekam eme kwatapsa anakan enblaꞌanam, ‘Wakin san dep em al gwen,’ zen dekam maka ki hëndep al gweꞌara. Dekam banakare maena hom– em de desa syal gwibin srëm hap denaye.” -Yesus kim etan Zënaka de karek tan hap dena tawa tabirkike:(Mrk 9:30-32,Luk 9:43-45)²²  Yesus kim zëre hon de ang ta gwen wenya asa Galileak golëlowe heꞌanka, zao zep etan asa gubiridaka, “Molya holo gwek ki sa ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Asa jal zi mo tahanak dep tapbla dazim. ²³  Zen sa Asa dal, hwëna yaklana dan-ahan, ki sa Bian Alap etan Asa ngaya tala.” Ëe kimë kirekam asalblak, ano mae mo enlalana man tangan ëdowe hanak.Yesus kim anakarekam Petrus hup goltrëblakake, “Men zen Yesus zëre hon ang ta gwenan, zen Alap mo walaskam de enlala gwibiridan.”²⁴  Yesus kim aban Kapernaumk golëyaïng gweka, hwëna Alap mo golak dep de te-ala alal ta gwen zini ki zep Petrus hon yaïng gwezak, zao zep dakensïblïzak, “Eno mae mo guruna in wëhë Alap mo golak dep de te-alana tahun jamkam gol gwizimnira? San ha hom?” -²⁵  Petrus ki zep ding gulzimki, “In kike.”Zen kim etan lwahal zaka– Yesus men zao gola gwëꞌanka, zen de nama ol toran srëmnak Yesus zep nonol takensïblïka, “Simon, eno tame gun nukon banakan? Auhu-kamanak awe de teipsïn-teipsïn wenya, zen san ha iye zem onakon pajak te-alana alal danda gwenan? San ha aha zi en nakon alal danda gwenan?”²⁶  Petrus ki zep ding gulbluka, “Zen dwan aha zi en nakon am alal danda gwenan.”Yesus ki zep ding gulbluka, “Zep Bian Alap mo walasna, nen sap esa Alap hap dena insa ing ul srëm gwe-gwer. ²⁷  Hwëna nene te-alasa olzim srëm gweꞌanka, zen sa nësa husus neizim. Zep emki ho gutu san yal ta nubin hip song gwen. Hogwena mensa nonol gul ineꞌanka, zëno ëk mwannak esa te-ala kasona sowe henkam hlaulu– nen de desa olzimdin hip denaye. Desa emki zëbe mae hap nëre nik mo bose hap golzimdin.”

* 17:10 Mal 4:5

+ In kim orep Matius mo alena ansa etan ale nul gwek, aha zi lun ayat 21na mas gulku. Zen zëwe Markus mo Ol Dawem nakore naka (Mrk 9:29) anakan mas gulku: “Kirekam de dowala, toton banakare aha maekam bëjen zeralsa sonen. Zen tembane lwan naban de Alapsa abe ta gwen enkam de zeralsa sonen.”

+ Musa man Israel mo zi aususa gubiridaka– te-alana insa de Alap mo golak de syal hap ing gul gwen hap. (Kel 30:12-16)

18

Walas betek mo kim de ëliwehen hap de ol, hen karek san dep de zertoran srëm hap de ol:(Mrk 9:33-37,Luk 9:46-48,Mrk 9:42-48,Luk 17:1-7)18¹  Zao kim Yesus asa golëlowe heꞌanka, ëe dua-blaskam de wenya dekam zebë zë lakensïblïzak, “Alap mo ïrïk gïnnïk, abon mae onakon nara sa teipsïlï?”²  Yesus dekam zep walas tola haen gweblaka, ki zep ano mae mo nwenak de zaun hup gubluka, ³  ki zep hwëna asa gubiridaka, “Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Em de ere mae mo gwënsa wet gulsun srëmkam dekam de walas bete-tek mo kim lowehen hap, em molye Alap mo ïrïk gïnnïk bïtï gwek. ⁴  Zini men zen zëre mo enlalana walas betekna an mo kim betek taꞌanka, zen zen sa Alap mo ïrïk gïnnïk teipsïlï. ⁵  Hen zini men zen de ano bose hap aha zisi mas gweblaꞌanka– sap anakare walas tol maesa, Ëe asa desa enlala gweblal, ‘Zen Asa mas gweblaꞌara.’⁶  “Men nara Asa de taïblïblan zisi, sap hen anakare walas betek maesa, karek san dep zertoranna, zen dikim hwëna Asa hli tan hap, kire zini Alap sërkam tangan sa karek tala. Diki dawemna, zen maka zertoran srëmnak karekkam de tïnsï hlaulku. Kaso dohon-honsa de holenak hule soneblan naban de hi tateknak keing gwen maekam, ki Alap molya karek taꞌanam. ⁷  Kareksa de gon hap de enlalana eiwa ki okamanak awe hata gwizimnira, hen zini zep Asa de taïblïblan nakon ëaltïl gwenan. Zen zep sa lamkam tïngare zi mo karek-karek hap okamana ansa Alap olo gulu. Hwëna zini men zen zi bose zemka Asa dikim hli tan hap nolëton gwenan, zen zen sa sërkam de karekna noltower.⁸  “Emsa de ere mo aha taha ahaksa tana anakan tïtï da gweꞌanam, ‘Haen, karekna ansa nen on,’ diki dawemna em blansïn nïka hiri son. Sap eme dare taha naban ahaksa tana naban zigwëꞌanka, ki esa hëndep Asa hli tala. Ki hwëna tïnsïn srëm syauknuk dep sa emsa hiri daser. Blansïnkïm ki emaka sam gwesïꞌïra– aha-ere taha naban ahaksa tana naban de Alap onak gwë gwen hapye. ⁹  Hen kirekam, emsa de ere mo aha nwe tïtï ta gwenna, ‘Haen, nen karekna wakinsa karatda un,’ ki em nwena insa alsïn nïka hiri son. Sap eme dare nwe naban zigwëꞌanka, ki esa hëndep Asa hli tala. Ki hwëna tïnsïn srëm syauknuk esa hëndep denaban gwë gwera. Alsïnkïm emaka sam gwesïꞌïra– aha-ere nwe naban de Alap onak gwë gwen hapye.¹⁰  “Bahem Asa de taïblïblan anakare walas bete-tekna anakan enlala gwibirida gwen, ‘Zen aban apdenak hom.’ Emki sap ëenlala gwen: Alap mo dam taha nakore zini man kire walasna aha-en aha-enkam kara da gwibirin, hen walas zem in de kareksa goltowenkam, dekam man Alapsa dang nïtïl gweblanan. -¹²  “Zep ansa emki ësane gwen. Em wëhë dam ulsuꞌuk? Ebon mae onakon, ahanik mo domba zaho de 100 enkam lowe heꞌanam, hwëna aha tolik de jek-jak gweblaꞌanam, zen banakan maka gwëꞌara? Zen 99kam dena insa kwatapnak maka sonak hli yuludaꞌara– dekam de jek-jak gwen zini insa tëblan hap. ¹³  Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Zen kim de dombana insa hla taꞌanka, zëno zëbe hap de isrip-srina sa tangan taman kïnïl. 99kam de wenya in hap de isrip-srina sa lwalaher. ¹⁴  Zen hen kirekam– ere mae mo ngatan zi mo langnak de Bian naye. Zen hom dwam gweꞌara– aha mae nik de hëndep de ëgwë gwen san dep de ora nakon syalhen hapye, sap anakare walas betek.”Wal bose uk de emsa karek tankam de kirekam syal gwibin hip de ol:(Luk 17:3)¹⁵  “Asa de taïblïblan zi bose uk de ebe hap kareksa golblanna, emki zëbon osan song gwen– dekam de zë-erenak anakan gublun hap, ‘Em ema anakan asa karek taka.’ Sowëkam em e-en tap ulsun– aha de emsa tawa gwizimdin srëmkam. Zen de emsa salblankam, anakan de emsa gublun naban, ‘Bahem ano karekna insa enlala gwibin,’ ki mese etan umlae ënda– san de ere mo iyena kiye. ¹⁶  Hwëna zen de kirekam emsa salblan srëmna, emki ahanaka kwang tan, ahaksa dan kwang son– deban mae de tap gulsun hup. Sap Alap mo olak man lwak:‘Bahem zini na-en karek tan– aha-ere zi de anakan gublunkamye, “Zen man karek gweka.” Diki zini dan, ahaksa dan-ahare zi de kirekam gublunkam, “Zen man eiwa karek gweka,” dekam karek gwen zini insa em karek tan.’ -Zep aha zisi em kwang son– zen de tap gunnuk ang ën hap hen eno olsa soson un hip. ¹⁷  Hwëna emsa de karek tan zini in de nama eno mae mo olsa san srëmkam, dekam jematnak de tagal gwennak em zëno karekna insa kira gulblun. Hen zini in de etan jemat mo dwam gwibin sin ang gwen srëmkam, dekam tangan tïngare jematna em zini insa langa tasïn– men kirekam Israel zini Alapsa de tame tan srëm zini neibirida gwenanke. Dekam sap esa zini insa langa lasïl– men kirekam Israel zini pajak te-ala alal ta gwen zisi neibirida gwenanke.¹⁸  “Ëe eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Em Abon de bïtï gwen wenya, em esa ngatan zi mo langnak de Bian mo dwam gwibin sin okamanak de zi hip anakarekam klis ul gwizim, ‘Kirekam de ëgwënna zen Alap mo nwenak karek,’ hen ‘Kirekam de ëgwënna zen Alap mo nwenak kareksa hom.’ -¹⁹  “Hen Ëe ama etan emsa gubiridaꞌan: Ebon mae onakon de aha dare nik okamanak awe olsa anakan aha-en uꞌinam, ‘Nen kirekam esa Alapsa abe la gwera,’ ano Bian sa kirekam de abena dokwak gul gwera, hen sa kirekam syal gwe-gwibir-zimdi. ²⁰  Sap em men zëwe ano bose hap dan-dan, ahaksa dan-ahare zi mae tagal gwenna, Ëe dekam hen asa eno mae mo ngïrïn klesnak dum gwehe gwezal.”Wal bose zik mo kareksa de eititi gwibir-blin srëm hap de gulk sun de ol blaoran:²¹  Petrus ki zep Yesussu takensïblï zaka, “Bian, ano wal bose de abe hap etan-etankam kareksa gol gweblaꞌanam, beyana banakare ennak de zaunnuk amaka eititi gwibir-bli zaheꞌan? San ha tuju ennak amaka golzausuꞌun? Dekorena molyë eititi gwibir-blik.”²²  Yesus ki zep ding gulbluka, “Tuju ennak bahem. Diki 700 ennak zen hëndep zaun– emsa de karek ta tine gwen naye. -²³  Sap Alap zëre mo ïrïk gïnnï zen gulk sun de ol blaoranna an kiye: Teipsïn zini man zëre mo te-alana aïtblïka. Dekam te-alana mensa zëre mo taha trï so gweblan zi hip bohë tazimnira gweka, desa man etan dwam gweblaka. Ki zep gubiridaka, ‘Ap etan kap lablak.’ ²⁴  Dekam zep jana zi zem ahanaka nër halzak– men zëno bonna miliar-miliarkam lwablakake. ²⁵  Hwëna zen man teipsïn zini insa gubluka, ‘Ano te-alana hom sowe heꞌara– desa de etan sowe henkam ebe hap zerblan hapye.’ Dekam zep hwëna teipsïn zini in jana zi zemka gubiridaka, ‘Dekam balk lak. We wal walas zemka hen lahyok. Te-ala hap zëno mae mo timsi lirak labik. Zen dikire aha zi mo tana ïltïkïnnïk ëbabu gwe-gwek. Hen zëno gola hen zëwe de kire-kirena kïtak te-ala hap lirak labik. Te-alana desa abe hap kap lablak– zëno bon yala insa dikim ber-ber gun hupye.’²⁶  “Zini in kim kirekam salblaka, dekam zep teipsïn zini in mo nwenak ïk gwehe zaka, dekon zep anakan abe ta seka, ‘Bian, sap ki asa eiꞌïblï. Ëe asa kïtak hëndep ep golblal.’ ²⁷  Teipsïn zini in dekam zep dawemkam kwasang gweblaka. Dekam zep jana zi zemka gubiridaka, ‘Bahem banakan mae gwëblan.’ Hen anakan gubluka, ‘Ëe mesë kïtak eno bon yala insa ep eititi gwibir-blinan.’²⁸  “Hwëna teipsïn zini in mo gola kon kim te soka, zen hwëna dekam zep wal bose zemka zertoweꞌanka. Zini in hen teipsïn zini in hon de syal gwe-gwenna. Zen hwëna mes zëbon 900 ribu enkam bohë taka. Zen hwëna man tol wal bose zem insa balk taka, hen holenak jak tasïkï, deban zep gubluka, ‘Mensa abon te-alana bohë taka, angkam em hëndep ap zerblan.’ ²⁹  Wal bose zem in sap ki zëno nwenak anakare ola ban ïk gwe heka, ‘Sap ki asa eiꞌïblï. Ëe asa kïtak hëndep ep golblal.’ ³⁰  Hwëna wal bose zem in man eiꞌïnkïm dep baes gweka. Zen zep hwëna jana zinik klak taka. Zen zep bwinak tak daink, hen anakan zëno ola ayang nulblik, ‘Kim de te-alana etan zëbe hap golblaꞌanka, yaklana dekam esa wet sola.’³¹  “Teipsïn tangan zini in hon de syal ta gwen bose wal zem kim kirekam ësak, zen man tangan enlalana ëdowe hanak. Dekam zep zen teipsïn tangan zini insa anakan nenblak, ‘Wal bose zik desa kirekam karek taꞌara.’ ³²  Teipsïn zini in dekam zep gubiridaka– zëre mo taha trï son zi jal-jala insa de etan kwang ta halzan hap, wal bose zem insa klak takake. Kim nër halzak, zao zep gubluka, ‘Em an jal-jal tanganna! Em kime eiꞌïn hïp asa abe taka, ëe ama hwëna eno bon yawal tanganna insa kïtak ep ngan gulsubluk. ³³  Ki em san ha bëjen em wal bose omka kirekam kwasang gweblan?– men kirekamë ëe emsa kwasang gweblakye.’ ³⁴  Teipsïn zini in man tangan jal gweblaka, zep jana zi zemka bwinak de tak ta irin hip anakare ola ban gubiridaka, ‘Emki mwin-mwankam lek-lek ta gwen– hëndep de ano te-alana mensa bohë taka ap kïtak zerblak.’”³⁵  Yesus dekam zep aïsïlï insa anakan ap waulsuzimki: “Ngatan zi mo langnak de ano Bianna hen kirekam sa emsa karek tabiri– em de wal bose wal uk mo kareksa enho nakon eititi gwe-gwibir-zimdin srëmkamye.”

+ Orep tangan, in kim Matius mo ola ansa etan ale nul gwek, aha zi man Lukas 19:10 nakore naka awe mas gulku. Desa zep lun ayat seblaskam naït gwibik. Zen anakan: “Sap ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Ëe kire zisi de hakalbiridan habë hatazak– men zen ora dawem nakon ësyal hekke, desa dikim ngaya tabin hip.”

* 18:16 Ul 19:15

* 18:18 Yoh 20:23

+ Yunani olkam Yesus man anakan ding gulbluka, “70 kali 7kam de eititi gwe-gwibir-blin.” Zëno beyana diki 490 enkam. Hwëna enlalana diki “Bahem aïtbir-blin– wal bose uk mo ebe hap de karek gol gweblanna in saye.”

19

Yesus kim wesya de baes gwibin srëm hap dena tawa tabirkike:(Mrk 10:1-12)19¹  Yesus kim tawa tabinni insa hya gwesibiridaka, dekam zep asa langna Galilea kon Yerusalem mo aha lang tek san dep golëgwë halka– weyana Yordan mo men eihya san dep. ²  Zini hen beya tangan nik ang nëblak, hen zao zep sang-sang nabare wenyaka dawem ta gwibirki.³  Hwëna Farisikam de zini ki zep zë hen Yesussu de akasïblïn hap yaïng gwezak. Zen man zë dakensïblïzak, “Em banakane Musa mo tïtï tabin ola dam gulsuꞌura? San ha zini sap de we zemka baes gwibinkim?– banakare mae nakonye. San ha bëjen?”⁴  Yesus ki zep ding gulzimki, “Em bawalkam esa Alap mo ola an mo eini dam ulsul?– men zen anakarekam lwakye,‘Alap nonol tanganna zi niban wenya ban yang sosuku.’ -⁵  Hen Zen dekam anakan guku,‘Zini an-bi zemka hli sonkam– dekam de we zeban aha-en ën hapye. We-zi darena in dekam Alap mo nwenak san de aha-ere timni kiye.’ -⁶  In zebë emsa gubiridaꞌan: Alap mo nwenak we-zi darena zen dan hom. Zen hwëna aha-en. Zen in zep, Alap mensa aha-en sonna, zi bap zen etan kles son.”⁷  Farisikam de zini in ki zep etan dakensïblïk, “Ki Musa Bak ba hap anakan tïtï tabirki?–‘Zini we zemka sap de baes gwibinkim, hwëna nonol baes gwibin hip de suratsa de anakan ale gunkum, “Ëe mesë kire hap baes gwibik.”’” -⁸  Ki zep hwëna ding gulzimki, “Musa Bak in mae hap kirekam ein emsa gubiridaka: Sap em in kïtak kwasang enlalana tawa naka hom. Hwëna nonol lonesen nakon, Alap sap hom kirekam dwam gweka. ⁹  Hwëna Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Men nara we zemka zen de kahalo gwen srëmnak baes gwibinni, hwëna ahanaka de etan gonkam, ki zini in Alap mo nwenak kahalonak gwë gweꞌara. Kahalo gwennak de baes gwibinni, desa Ëe homë jalse gwibiridaꞌan.”¹⁰  Hwëna ëe zëre hon de ang ta gwen wenya dekam zebë hen Yesussu enblak, “Hare orana aha-enke– Alap mo dwam gwibin sin de we zemka baes gwibin hip denaye. Kirekam de lwankam, ki zini bap zen wenya kap ta gwen.”¹¹  Yesus ki zep asa ding gulzimki, “Hwëna kirekam de we gon srëmkam lowehe gwen hap dena, kïtak de zini molya desa dwam neibik. Diki men zëbe mae en hap Alap golzimꞌinka, zen en sa desan ang ta gwer. ¹²  Sap zini ahakon mae hap we walya kap da srëm gwe-gwenan: Timni mes ki jaha gwen nakon karek gweblak. Ahakon hwëna aha zi zëno mae mo timni eirim karek nul gwizimnin, kire nakon kap da srëm gwe-gwenan. - Ahakon hwëna Alap mo dwam gwibin sin de syal gwen hap sa we gon srëmkam lowehe gwer. Zen in zep, men nara anakan eisbinni, ‘Alap mes ki kirekam asa gubluka,’ zen dikire we gon srëmkam lowehe gwek.”Yesus kim walas tane-ne hap dawemna golzimkike:(Mrk 10:13-16,Luk 18:15-17)¹³  Zini ki zep walas tane-nena Yesus onak dep kap nulhal gweꞌanzak– Zen de taha tehabirida inen naban Alapsa anakan gu soneblan hap, “Emki walasna an hap dawemsa gol gwizimdin.” Hwëna zëre hon de ang tan wenya ëyë anakan jalse eibirida gweꞌak, “Bahem Gurusa blos tablan.” ¹⁴  Hwëna Zën zep asa gubiridaka, “Dikire Abon nolëyaïng gwe-gwezak. Bahem jalse gwibiridan. Sap walasna an makare wenya, zen zen Alap mo ïrïk gïnnï bi neibiꞌin.” ¹⁵  Dekam zep hëndep Alapsa de gu sone gweblan naban tahana tehabirida ine gweꞌanka. Kim hya gwesibiridaka, ki zep kon etan asa golësek gweka.Te-ala beya nabare zini kim Yesus hon hata zakake:(Mrk 10:17-31,Luk 18:18-30)¹⁶  Aha yaklakam ki zep zini– zise gwen srëm nik, Yesussu takensïblï zaka, “Bian Guru, ëe banakare syal dawemsa asa gol?– dekam de Alap mo nwenak sërkam sam gwesïn hïp, Zen dekakim hëndep de gwën hap denaka abe hap golblaka.”¹⁷  Yesus ki zep ding gulbluka, “Em dwan ene maka dam gulsuꞌura– Alap mo nwenak dikim ‘sam gwesïn hïp’ denaye. Hëndep de ngaya gwen hap de sam gwesïn Zini, Zen diki aha-en– Alap Zë-en. Hwëna em de hëndep de ngaya gwen hap dwam gwenna, Musa mo tïtï tabin ol san em ang gwe-gwen.”¹⁸  Zini in ki zep etan takensïblïka, “Ki banakare wenyak asa ang gwe-gwer?”Yesus ki zep ding gulbluka, “Zen dwan anakanke,‘Zini bahem tan.Bahem kahalo gwen.Bahem sowë gwen.Zisi bahem boton hap klak tan hen boton olsa bahem gol hala seran.¹⁹  Ane-biasa em blikip gwesïk gwizimdin.’Hen,‘Zi bose omka em kwasang gwibirida gwen– san de enaka de kwasang gweblanna kiye.’” -²⁰  Hwëna zini in ki zep ding gulbluka, “Ëe mesë kïtak desan ang gwek. Hwëna aha syala san ha ki?– desa de syal gwibinkim de ëe ngaya gwen hap denaye?”²¹  Yesus ki zep gubluka, “Em de dwam gwenna dawemkam tangan de Alap mo nwenak sam gwesïn hïp, em song gwen, ere mo kire-kirena kïtak tangan te-ala hap lirak tabir. Te-alana desa tahalha zi hip kae gwebla-zim. Kirekame syal gwibiꞌinka, ki ngatan zi mo langnake hëndep de te-alasa beyakam lam taꞌara. Ena dekam etan hataza– Asa dikim ang gweblan hapye.” ²²  Kirekam kim salblaka, dekam zep kon enlala dowe hanan naban song gweka– mae hap: Sap zëno kire-kirena beya tanganna.²³  Ki zep hwëna asa gubiridaka, “Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Eiwa, dam-dam naka hom– te-ala beya zi de Alap mo ïrïk gïnnïk hatan hapye. ²⁴  Ama etan emsa gubiridaꞌan: Te-ala beya zi de Alap mo ïrïk gïnnïk tïn hïp dena, zen men kiye– unta yawal de jaron hul betek san tïnnï. Kire otweran yawala toton bëjen tïn.”²⁵  Ëe kimë kirekam asalblak, ëe ama tangan ëtenggwank. Ki zebë ëguk, “Hare eiwa kire tangankamke! Ki hwëna endan nik sa ëngaya gwer? Toton nara molya.”²⁶  Hwëna Yesus ki zep nwekam de amjanbin niban asa gubiridaka, “Eiwa, auhu-kama zini zëre mae mo sosonkam bëjen zënaka ngaya tabin. Hwëna Alap de zi hip syal gwibir-zimdin srëm hap dena, aha-en mae hom tanganke.”²⁷  Petrus ki zep gubluka, “Ki hwëna abe mae hap dena bankarekam sa lwal? Sap ëe mesë ëre mae mo tïngare bi gwibinni Emsa de ang gweblanda gwen hap hli kulidak. Zep ëe basa asa lamkam ulin?”²⁸  Ki zep hwëna ding gulbluka, “Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Ëe kimë okama ësenak Alap onakore ngatan nabare komal tumnak teipsïnkïm nikinꞌik, em Abon de ang ta gwen wenya dekam esa hen ere mae hap de dua-blaskam de komal tumnak teinikin– dekon de dua-blaskam de Israel Bak onakore zi aususa ïrïk gïn hïpye. ²⁹  Hen zini men zen Asa de ang gwe-gweblan hap hli nulida gweꞌak– gol zem, aya-wal oso-wal zem, somol wal zem, an-bi zem, walas zem, ahaksa nga zem– zëbe mae hap hwëna Alap sabak tangankam sa etan kiresa kap gul gwizimdi– sap iyekam de gubirida gwen wenya, gol, hen nga maena. Hen zen hëndep de ëngaya gwen hap denaka sa nulin. -³⁰  Hwëna beyana men zen sap angkam bose naban lowehe gweꞌan, zen zen sa hwëna lamkam lure san ëgwër. Hen men zen angkam bose srëm wenya lowehe gweꞌan, zen zen sa hwëna lamkam ngein sin ëgwër.”

* 19:4 Kej 1:27, 5:2

* 19:5 Kej 2:24

* 19:7 Ul 24:1,Mat 5:31

+ Mensa Yesus zi mo timsi de eirim karek gulzimdin hip dena ayatnak awe enlala gwibirki, zen men kirekam teipsïn zini dekam zëre mo tana ïltïkïnnïk de zisi neibirida gwekke. Dekam teipsïn zi de dwam gwenkam, zëre mo tana ïltïkïnnïk de zi walasna, desa sap de bol sikni ek sosublun– men kirekam gwe zahona neibirida gwenanke. Kire zini zep wenya kap da srëm gwe-gwek, hen zep aha-ere enlalakam zi bina insa babu neibirida gwek.

* 19:19 Kel 20:12-16,Im 19:18,Ul 5:16-20

+ “Sabak tangankam,” zen Yunani olkam “seratus kali lipatkam.”

20

Anggur nganak de syal tan zi hip de gulk sun de ol blaoran:20¹  “Sap lamkam dep dena insa emsa gubiridanan, - Alap kim de kïtak ïrïk gïꞌïnka, zen mae makan: Nga yawal mo bi nik de kak tangannak zi hip hakanna kiye– zëre mo anggur ngasa de syal gweblan hap. ²  Kim ola anakan ziaha-en gulku, ‘Aha-ere yakla blalkam de syal hap, ëe asa te-alana aha-ere-ala aha-ere-ala enkam ebe mae hap lop tazim,’ dekam zep syal tan hap sek gwek. ³  Jam sembilankam zep nga bina in etan song gweka, dekam zep ahakore zini syal srëm naka etan hlauludaꞌanka. Pasarak ëwal-wale gweꞌak. ⁴  Zao zep gubiridaka, ‘Em ano anggur nganak de syal tan hap sek gwen. Ëe asa ebe mae hap te-alasa ere mo syal jam enkam golzim.’ ⁵  Zen hen dekam zep hëndep sek gwek. Yakla bolak denaban hen jam tigakam nga bina in kire enkam ahakore naka hen kwang guluda gweꞌanka. ⁶  Jam limakam kim etan song gweka, etan dekam zep zini syal srëm naka hlauludaꞌanka, nama ësa nyaubluꞌak. Zao zep takensibiridaka, ‘Em ba habe yakla blala an yaublu tiner– ba maesa de syal gwibin srëmkamye?’⁷  “Zini in ki zep ding nulblik, ‘Abe mae hap hom am mae zini syal maena nolzim– zao de syal tan hapye.’“Nga bina in ki zep gubiridaka, ‘Ki ano anggur nganak de syal tan hap em sek gwen.’⁸  “Nga bina in dapse gwesïn nïban zep zëre mo irgwa tahana kore zini gubluka, ‘Dekam syal zini insa tagam gul. Zao te-alana kae gwebla-zim. Nonol aumwa hap de syal tan wenya kon kon gwesibir hana, hëndep aumwa hap nonol syal tan wenya kip golzim.’ ⁹  Dekam zep jam limakam de syal tan wenyik nonol yaïng gwezak. Zëbe mae hap te-alana aha-ere ala enkam zep kae gwebla-zimki. ¹⁰  Aumwa hap zep hwëna kak tangannak de syal tan wenya yaïng gwezak. Zen man ëkïl gïꞌïk, ‘Abe mae hap mam tolkam sa kae gwebla-zimdi,’ hwëna zëbe mae hap hen kire enkam kae gwebla-zimki. ¹¹  Kim ki te-alana insa kap daink, dekam zep nga bina insa jala ban donblaꞌak, ¹²  ‘Aumwanak in zen syal tal, zen aha-ere jam enkam syal tal. Ëe hwëna yakla langasaë syal ta tiner. Em hwëna apde enkam te-alana abe mae hap golzimdi, hwëna ëe yakla sal-sal yawalakë waba hap syal ta tiner!’¹³  “Nga bina in ki zep ahanaka ding gulbluka, ‘Ano wal bose, ëe homë emsa karek tabir. Ki san ha nen home ola aha-en ul?– te-alana ebe mae hap aha-ere ala enkam de golzimdin hipye, aha-ere yaklakam de syal hapye. ¹⁴  Zep ebe mae hap dena in desa emki kap ta irin, deban sek gwek. Sap emsa ëe kirekamë dwam gwibiridaꞌan– aumwanak in zen hen mas tal zëbe mae hap hen kire enkam de kap tazimdin hip. ¹⁵  San ha ebon mae onakon ëe kirekam babë ëre mo enlalakam syal gwen– ëre mo te-alakamye? San ha ëe de aha zi hip kirekam kae-kae gwen hap em ema asa husus ëblaꞌan?’”¹⁶  Yesus ki zep etan asa gubiridaka, “Zen lamkam kirekam sa hen lwal: Men zen angkam bose srëm wenya ëgwëꞌan, zen zen sa hwëna lamkam ngein sin loweher. Hwëna men zen angkam bose naban lowehe gweꞌan, zen hwëna lamkam zen sa lure san ëgwër.”Yesus kim etan anakan gubiridakake, “Asa sa dal.”(Mrk 10:32-34,Luk 18:31-34)¹⁷  Yesus kim zi beyam-bya naban Yerusalem san asa golësek gweꞌanka, oranak zep dua-blaskam de zini asa en srën tagal gulsuku, zao zep asa gubiridaka, ¹⁸  “Ola ansa emki ësan: Nen an angkam Yerusalemk debe yaïng gwe seꞌan. Zëwe ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Asa sa tapbla dazim– Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mam wenya kip, hen Musa mo olsa de tawa ta gwibin wenya kip. Zen sa hwëna Asa de tan hap ola aha-en nul, ¹⁹  hëndep Asa sa Yahudi srëm zi mo tahanak dep tapbla dazim. Zen sa hwëna Asa lamang da gwer, hen dangole gwer. Hëndep te-lidak sonnak sa Asa makan dain. Hwëna yaklana dan-ahan, ki sa etan Alap tïn nïkon Asa ngaya tala.”Yakobus ne Yohanis nik mo anena kim Yesussu abe ta zakke:(Mrk 10:35-45)²⁰  Zebedeus Bak mo wenya ki zep walas dare zem Yakobus ne Yohanis neban Yesus onak zihatazak. Yesus mo nwenak zep boklena kom sozak– dekam de abe tan srëmnak blikip gwesïblïn hap. ²¹  Yesus ki zep zë takensibirki, “Em basae dwam gwibiꞌira?– desa de ebe hap golbin hipye.”Wenya in ki zep ding gulbluk, “Ëe mae habë dwam gweꞌan: Em kime teipsïnkïm ïrïk gïꞌïnka, ano walas darena an dikire hen teipsïnkïm eno alp nakon inikink– ahana eno dam taha nakon, ahana irgwa taha nakon.”²²  Yesus ki zep gubiridaka, “Hwëna ena home tame uꞌin– in zebe ëabe gwenanye.” Ki zep hwëna walas dare zem insa guzimki, “Karek yawala men desaë goltoweꞌak, em wëhë desa de oltowen hap hen hohle ëꞌara?”Ki zep ding ulblika, “Ëe ama hen hohle ëꞌan.”²³  Zao zep etan guzimki, “Eiwa, em hen esa tol oltowera– Ëe men kiresaë goltoweꞌakye. Hwëna men zen de ano irgwa taha nakon hen dam taha nakon inikinꞌinka, desa Ëe bëjënë dam sosun. Zëwe de inikirin hip dena, zen diki ano Bian Zëna mensa dam sosuku, zen diki zen sa zë inikiri.”²⁴  Hwëna ëe dare taha-tapkam de ahakore ang ta gwen wenya kimë zëno nik mo abe lan ola insa ësak, ëe dekam zebë mae hap sïsngïn eizimꞌik, “Zen bap zen de mam ën hap abe lala!” ²⁵  Dekam zep Yesus asa kïtak tagal gulsuku, zao zep asa gubiridaka, “Ena dwan tawa nakake: Alapsa de tame tan srëm lang-langnak men zen teipsïn-teipsïnkïm teinikin gwenan, zen man zëre kore naka jap nul sonenda gwenan hen nyaubirida gwenan. ²⁶  Hwëna em zëno mae mo kim bahem. Ebon mae onakon men zen mam gwen hap dwam gweꞌara, zen diki tïngare zi mo babu gwen zi makan zen gwën. ²⁷  Hen ebon mae onakon men zen teipsïn hïp dwam gweꞌara, zen diki tïngare zi mo tana ïltïkïnnïk zen nikirin. ²⁸  Sap ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna, Ëe an zi de Asa babu gweblan hap homë hatazak. Zep em hen ano tana wei san emki Asa zertro gwen. Sap Ëe tïngare zi mo tana ïltïkïnnïk de nikirin hibë hatazak– hëndep ëre mo angsa de tïngare zisi dikim hïl tï sonebin hip sosok tazimdin hip.”Yesus kim zi nwe dïmïn darena dawem sokake:(Mrk 10:46-52,Luk 18:35-43)²⁹  Yesus kim ë yala Yerikosa asa zihli taꞌanka, zini beyam-bya tangan nik zep ang nëblak. ³⁰  Hwëna zi nwe dïmïn darena ora alpnak inikinꞌinka. Kim anakan asalka, “In Yesus man-am tamanꞌan zala,” ki zep ahërhe hana gweꞌanka, “Daud Bak mo Auyan-tane, ano nik mo Teipsïnnï, asa Em kwasang gwizimdin.” ³¹  Zi beyam-byana in zep jalse neizimk, “Balkkam!” Hwëna zen dekam tangan zep mam tangankam ahërhe hana gweꞌanka, “Daud Bak mo Auyan-tane, ano nik mo Teipsïnnï, asa tol Emki kwasang gwizimdin!”³²  Yesus ki zep zausuku, ki zep takenzimki, “Em basae dwam eibiꞌira– Ëe de desa ebe nikip syal gwibir-zimdin hipye?”³³  Ki zep ding ulblika, “Bian, ëe nwesa de kara ën habë dwam ëꞌan.”³⁴  Yesus zao zep dawemkam kwasang gwizimki, ki zep zëno nik mo nwena insa olk sozimki. Hëndep dekam zep ki nwena kara ëka. Dekon hëndep Yesussu zep ang ëblaka.

+ Ol gulk sun de blaoranna an, Yesus dekam man srip gulsuzimki– insa nër hom gubiridaka, Mat 19:30nak.

21

Yesussu kim teipsïn zi mo kim Yerusalem kon hut du ane gukke:(Mrk 11:1-11,Luk 19:28-38,Yoh 12:12-19)21¹  Yesus kim asa Yerusalemk golëgolek de gweꞌanka, dekam zebë ëna Betfagek yaïng gwek– zaitun tra nabare kwatap teknak. Dekon zep dua-blaskam de zini abon mae onakon dan-dan guzimki– zen de angir gun hup. ²  Zao zep aïsïl soka, “Em ëna wakin san song ën. Ë topnak kime lïꞌïnka, zao esa keledai wenya da tabin nika tane zeban akera. Desa abe hap leisyabla halza. ³  Zi de emsa takensizimdinkim, ‘Em ba habe leisya haꞌara?’– a kirekam ding ulzim, ‘Bian dwam gwizimꞌira. Zen sa etan nabakam teisya sone zala.’”⁴  Zen mae hap ki kirekam lwak: Zakaria Bak mensa Alap mo ola orep ayang gulkuke– zëwe dikim zaun hup. Zen man ale gulku,⁵  “Ëna Yerusalemk de zini enbiridak,‘Eno mae mo teipsïnnï man angkam ebon mae onak dep hataꞌara.Zen enlala sae-sae enna.Zen in zep keledai tane tahannak nikin anehaꞌan zala.’” -⁶  Zëre hon de ang ta gwen zi darena in ki zep hëndep song ëka. Hëndep Yesus men kirekam aïsïl soka, kirekam zep ki hëndep syal ëka. ⁷  Hëndep keledaina insa tane zem in han zep isong gwe zaka. Kim abon mae ihata zaka, keledai tanena in mo tahan dannak ëre mae mo tahan bajusa zebë kang lasek. Yesus zao zep hwëna sewe seka. ⁸  Zi trana men zen nangirblin daꞌak, zëre mae mo tahan bajusa zep ora san dëre dahal gweꞌak– desan de keledaina in zersong gwen hap. Hen ahakon yera ala makare naka nublun gweꞌak, desa zep hen ora san dëre dahal gweꞌak. ⁹  Zini beya tangan nik lure nakon ang nëblan daꞌak, hen beya tangan nik nangirblin daꞌak. Zen zep ëtaken gweꞌak,“Hëꞌho, hëꞌho! Are Daud Bak mo Auyan-tane!An Bian mo bosekam nësa dikim oto gulsun hup hata seꞌara.Hëꞌho! Diki Alap Zen zëbe hap dawemsa golblan!Hëꞌho! Nen kïtak teipsïn tangan Zini Alapsa boltere tan!” -¹⁰  Yerusalemk kim hëndep Yesus hata haka, zi beyam-byana men zen ang nëblazak mam enkam zep ëisrip-sri gwek, hëndep tïngare ë yala iwe de zini dekam zep ësaladak. Ki zep ëtakensïk gweꞌanzak, “Zen nara hataꞌara?”¹¹  In zen ang nëblan daꞌak zen zep ding nul gwizimꞌik, “An Alap mo ol ayang gul gwen zini Yesus suke– langna Galilea mo ëna Nazaret wal.” Kirekam de ëton gwen ol aukuna in zep mam gwek.Yesus kim pasar zini Alap mo gol tëm nakon golëalsa sonekake:(Mrk 11:15-19,Luk 19:45-48,Yoh 2:13-22)¹²  Yesus kim Alap mo golak tïl zïka, dekam zep kon golëalsa soneka– men zen te-ala hap Alap hap de golblan kire-kirena lirak da gwibik. Meja-mejana men zao te-alana lirak da gwibik, hen komal-tum komal-tum maena men dekon mawa oholana lirak da gwibik, desa man yal tazimki. ¹³  Ki zep hwëna gubiridaka, “Alap mo olak man lwak,‘Ano gola sa nen gwibir, “An Biansa dekon gu sone gweblan hap de gol.”’Em an hwëna‘sowë zi mo aning gol habe li kul sone gweꞌan.’” -¹⁴  Hwëna ki zep zë hen zi nwe dïmïnnï hen lekna Alap mo gola iwe Yesus onak dep yaïng gwezak. Zao zep dawem tabirki. ¹⁵  Hwëna Alap mo golak de mam-mam wenya hen Musa mo olsa de tawa ta gwibin hip de wenya, zen dekam zep ëjal tak– mae hap: Zen kim Yesus mo owas syal gwibinni insa hla nuk, hen walas tane-nena insa anakan Alap mo gola kon ëtaken gweꞌakke, “Hëꞌho, hëꞌho! Daud Bak mo Auyan-tane!” -¹⁶  Mam-mam wenya in dekam zep hwëna Yesussu dakensïblïk, “Em wëhë walasna insa salbirida gweꞌara? Em balk tasïn hïp gubiridan.”Ki zep hwëna ding gulzimki, “Ëe kië salbirida gweꞌan. Hwëna em bawalkam esa Alap mo ola an mo eini dam ulsul?– Daud Bak kim anakan Alapsa gublukake:‘Walas tane-ne hap hen wal baïzïl hïpEm mese Enaka de boltere tan hap de tërya zëbe mae hap hamal tazimki.’” -¹⁷  Yesus ki zep zë hli yuludaka. Ë yala in kon ki zep hëndep dua-blaskam de zini asa golësek gweka. Ëna Betaniak zep asa golëtruweka.Yesus kim tenya arana heip gulkuke:(Mrk 11:12-14,20-24)¹⁸  Kaꞌan kim kak tangannak zëre hon de ang tan wenya asa etan Yerusalem san dep golëlwanda haꞌan zaka, oranak zep usak gweꞌanka. ¹⁹  Ki zep hwëna tenya arana hlaulku. Ora alpnak zauꞌuk. Ki zep zëno ei nika de oran hap syal hebirki. Hwëna eini aha-en mae hom hlaulku. Ala enna. Dekam zep arana insa gubirki, “Em molye eini angkam hëndep tëka.” Arana in dekam zep ki hëndep boneng gwek.²⁰  Ëe kimë owasna insa hla kuk, ëe ama tangan ëtenggwank, hëndep ëe ki zebë ëguk, “Hare, tenya ara yala an mes-am kïtak tangan boneng gwenan!”²¹  Yesus ki zep asa ding gulzimki, “Ëe eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Eme Alap ensa tïngare enho naban anakan laïblï gweblaꞌak, ‘Zen sa kirekam abe hap syal gwibir-blira,’ ki em hen esa sërkam de owasna syal ei gwibir– an kirekamë tenya arana ansa gweibirinye. Kire enkam denaka molye syal ei gwibik, hwëna em esa ano syala insa kwei kul gwer. Eme dekam Alapsa abe la gweꞌak, ‘Kwatap tekna an zen hinak zënaka ter sonen,’ zen hëndep kirekam maka Alap ebe mae hap syal gwibir-bliꞌara– em de taïblïblankamye. Dekam em de ba mae hap abe tankam, em esa ulin gwer.”Yesussu kim anakan dakensïblïkke, “Emsa an nara trï ta seꞌara?”(Mrk 11:27-33,Luk 20:1-8)²³  Yesus kim etan Alap mo gol san dep lwahal zaka, kim zë tawa tabiꞌinka, Alap mo golak de syal ta gwen zi mo mam-mamna Yahudi mo nol-nola ban ki zep hen yaïng gwezak. Zao zep dakensïblïk, “Emsa an nara gubluka, hen nara emsa trï tase gweꞌara?– dekam de kirekam-kirekamna insa syal gwe-gwibin hipye.”²⁴  Ki zep ding gulzimki, “Ki Ëe asa hen nonol emsa takensibiridal. Baptis ta gwibin zini Yohanis Swesa san ha Alap trï ta seka? San ha zen zëre en mo sosonkam ki syal gwe-gweka? Eme nonol ap ding ulbliꞌak, ki Ëe asa hen emsa gubiridal, ‘Asa Zen trï ta seꞌara, zebë kirekam syal gwe-gweꞌan.’”Dekam zep zë-en anakan donbiꞌik, “Bëjen nen anakan ding gulblun, ‘Alap trï ta seka,’ ki hwëna zen sa nësa gubiridala, ‘Ki em ba habe desa laïblïbla srëm gwek?’ ²⁶  Hwëna anakane ding ulbliꞌak, ‘Yohanis zen zëre en mo sosonkam syal gweka,’ ki hwëna zi trana an sa nësa karek dabir, sap zen Yohanissi mes-am anakan daïblïblak, ‘Zen eiwa Alap mo olsa ayang gul gwizimki.’”²⁷  Anakan zep hëndep ding nulblik, “Ëe homë dam ulsuꞌun, ‘Yohanissi zen trï tase gweka.’”Ki zep hwëna ding gulzimki, “Ki Ëe hen molyë emsa gubiridak, ‘Ëe an zëno syalsaë gol gweꞌan, hen Zen Asa trï tase gweꞌara.’”Yesus kim Yahudi mo mam-mam wenya kip ola gulk sun anakan blaonzimkike “Em in walas de bi zik mo ol san ang gwen srëmna kiye.”²⁸  Yesus ki zep etan Yahudi mo mam-mamna in hap ayang gulzimki, “Hwëna ena banakan wëhë ola ansa dam ulsuꞌuk? Zini ki, zëno zi walasna dan-dan. Bi zem in ki zep oso zemka gublu zaka, ‘Ano walas, em namen anggur nga syal gweblan hap em song gwen.’ ²⁹  Hwëna tane zem in man ding gulbluka, ‘Ëe ama baes gweꞌan.’ Hwëna hyanak zep enlalana wet tyasïkï, ki zep hëndep anggur ngana iwe de syal gwen hap song gweka. ³⁰  Hwëna bi zem in dekam zep hen aya zebon dep song gweka. Desa hen zëwe de syal hap gubluka. Zen hwëna man sap ding gulbluka, ‘Ëe asa.’ Hwëna zen hom song gweka.³¹  “Zep eno mae mo dam gulsunkum, walas dare zem in, nara bi zik mo ol san ang gweka?”Mam-mam wenya in ki zep ding nulblik, “oso zik.”Yesus ki zep hwëna gubiridaka, “Zep eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Anakare karek gol gwen wenya– sap pajak te-ala alal tanda gwen wenya, hen swi golak de lowehe gwen we walya, zen en hwëna man Alap mo ïrïk gïnnïk angkam bïtï gwe-gweꞌan. Em hwëna home. Lïlïkïn en nakone aha ensa bïtï gwennak kara la sone gwibiꞌin. ³²  Sap baptis ta gwibin zini Yohanis in zen nonol hata zaka, zen sap Bian mo dwam gwibin sin de lowehen hap denaka ebe mae hap goltrei gwizimki. Hwëna em home zëno ol san ang tak. Hwëna karek gol gwen wenya in, zen en man owas hap Yohanis mo ol san ang tak, hëndep ëhalek. Hwëna em kime kirekam hla kulidak, em dekam home mae enlalana wet yasïk– dekam mae de hen Yohanis osan ang tan hapye.”Yesus kim ola gulk sun blaonzimkike– Zënaka de Yahudi zi baes gweblan hap dena:(Mrk 12:1-12,Luk 20:9-19)³³  “Gulk sun de ol blaoranna ansa emki ahana etan ësane gwen: Zini kama bina, zen anggur ngasa eiyas tablaka. Alp san kolkam wale tablaka. Zao zep hen kasona hul gulku– anggur danna insa de zë tanakam it ta sone gwen hap. Hen gut de gola zao zep hen tauku– dekon de ngana insa kara ta ine gwen hap. Ki zep hwëna ngana insa te-alakam nga syal gwe-gweblan zi hip bohë ta guzim halka. Zëna dekam zep aha lang san holokam de zë gwën hap song gweka. ³⁴  Anggur dan bïl gwen tamlenak kim zauk, dekam zep nga bina in zëre hon de babu gwen zini dan-ahan lup gul soneka– in zen nga zem insa te-alakam bohë dak, zëbon mae osan dep, ngana in kore te-ala hlïksa de zëre hap zer soneblan hap. ³⁵  Hwëna zini in zen ngana insa bohë dak, zen hwëna man nga bi nik mo zi lup gul sonenna insa dahyok. Ahana man dangolek, ahana man tol dak, hen ahana kasokam tok hap nïrïblak. ³⁶  Nga bina in ki zep ahakore babu gwen zini beyakam etan kap gul soneka. Nonol lup gul sonen nakon man taman kïnïk. Hwëna desa kirekam tol hen neibiridak. ³⁷  Nga bina in dekam zep enlala gweka, ‘Ëre mo walas tangansa anik ki zer sonek. Desa sa blikip neisïblïl.’ ³⁸  Hwëna nga bohë tan zini in kim hla da guk, dekam zep anakan ëguk, ‘Wakin angkam zëre mo walas tangan hataꞌara. Bi zik de tïnkïm, an zen sa hwëna ngana ansa bi gweblala. Nen tan, ekakim nën bi ëblak!’ ³⁹  Dekam zep hen tane zem insa balk dak. Ngana in kon ë san zep hiri dak, zao zep tol hëndep dak.”⁴⁰  Yesus ki zep takensibiridaka, “Zep anggur nga bina in de lwahal zankam, zen banakan sa gweibirida zala– nga bohë tan zini in saye?”⁴¹  Zi trana in ki zep Yahudi mo mam-mamna in han ding nulblik, “Zen sa zi jal-jala insa timbwas tabir zira. Ki sa hwëna zëre mo taïblïbiridan wenya kip anggur ngana insa bohë tazimdi– zen de bïl gwen tamlenak ngana in kore te-ala hlïksa zëre hap zer gweblan hap.”⁴²  Yesus ki zep hwëna ding gulzimki, “In sap eiwa. Zen in zebë hwëna emsa gubiridaꞌan: Hëꞌho gwibin langna men zëwe dep sap Alap nonol emsa kalang gwibiridaka, hwëna zëre mo taïblïbiridan zi hip sa li yul sonezimdi– men zen diki zëre mo syal eini nol gweblananke. Hwëna em bawalkam esa Alap mo ola an mo eini dam ulsul?–‘Gol tauk gweblan wenya mensa gol tenya baes neibik,hwëna Bian Alap zep desa bolak ïk gïlkï.Zen diki Bian zëre mo syal,hen nëno mae mo nwenak zen owas tangan.[ ⁴⁴  Zep zini men zen de gol tenya iwe ëtïsïk gweꞌanzak,zao sa hëndep ëtimbwas gwe-gwer.Hen gol tenya in men zëbon mae de zan ineꞌak,zen sa hëndep ëïls gwer.]’” -⁴⁵  Alap mo golak de syal ta gwen zi mo mam-mamna hen Farisikam de wenya in kim kirekam Yesus mo gulk sun de ol blaoranna insa ësane gweꞌak, dekam zep anakan dam nulsuk, “O zëno ola an nëbon mae am tïꞌïn.” ⁴⁶  Dekam zep sap balk tan hap dwam nëblaꞌak, hwëna zi beyam-byana insa naïrïbiridak. Sap zi beyam-byana in Yesussu man enlala në gweblaꞌak, “An Alap mo ol ayang gul gwen zi sike.”

+ Zakaria man Yerusalem mo aha bosena “Sion”kam ale gulku. Israel zi mo dam gulsunkum, teipsïn zi de keledai tahannak nikin anehal zankam, zëno enlalana, “Zen umlae enlala naban hataꞌara.” Hwëna kuda tahannak de nikin anehal zankam, zëno dam gulsunnu, “Zen eijan hap hataꞌara.” (Yes 62:11, Zak 9:9)

+ Mensa awe “Hëꞌho”kam li nul sonek, Matius “Hosana”kam ale gulku. Ibrani olkam zëno enlalana, “Emki asa ngaya tabin.” Hwëna holo gwennak zëno enlalana man liwehek, zep zëno aha enlalana anakan, “Alapsa nen isrip-sri gweblan.” Zëno enlalana zep “hëꞌho” naban golek de gweꞌan. (Mzm 118:25-26)

* 21:13 Yes 56:7,Yer 7:11

+ Yesus de hatan srëmnak, Yahudi zini kirekam Israelsa de ngaya tabin hip de Zisi anakan nen guk gweblak, “Daud mo Auyan-tane”kam.

+ Yunani olkam de Mzm 8:3 kirekam lwak.

+ Yahudi zini kasokam gola dauk gweblak, zep mensa Yesus awe buku Mazmuru kon guku (Mzm 118:22-23), zen nonol lonen kaso hap dena. Hwëna Orya ol zi hip, ngïrïn gol tenya ban enlalana anakan apde nëꞌan, “Bol-zaun tangan wenya,” zep kirekam li nul sonek. Tïngare Alap mo ol tatakna awe, anakare kurungsu de hlaunnu [ ], zëno dam gulsunnu anakan, “Orep kim Alap mo ola ansa etan ale nul gwek, ahakon hom ayatna ansa ale nul gwek.”

22

Gulk sun de ol blaoranna an, Alap mo ïrïk gïn kon gwesibir hanannak de tembane yawalak de yaïng gwen hap dena:(Luk 14:15-24)22¹  Yesus ki zep etan Yahudi mo mam-mam zini insa gulk sun de ol blaonzimdinkim aïsïl gwibiridaka, ²  “Alap zëre mo ïrïk gïnnï, zen gulk sun de ol blaonzimdinni an kiye: Zen san de teipsïn zi de tane zikhip de we oto gulblunnak tembane yawalsa syal gwibinni. ³  Teipsïn zini in hamal hap mes nonol gubirida guku– men desa zëna dwam gwibiridakaye, tembane yawala iwe de ang tan hap. Tembanena kim sowe heka, ki zep zëre hon de ëbabu gwe-gwen zini lup gul sonen daka– zen de zini insa kwang guluda naseran hap. Hwëna hamal hap de gubiridan wenya in man yaïng gwen hap baes tak. ⁴  Teipsïn zini in ki zep ahakore naka etan lup gul soneka. Zen man gubiridaka, ‘Zini insa anakan enbiridak, “Tembanena mes dë danan. Sapi zirya hen tane-nena hanapna tangan naka mes beyakam taïblïn dabir. Kïtak mes hohle danan. Angkam dekam de tembane yala awe dep yaïng gwezak.”’ ⁵  Hwëna men desa sap kwang nulidak, zen man nasalsibiridak. Zen hwëna zëre mae mo syal san dep sekwak gwendak– ahakon nga san, ahakon hen zëre mae mo syal bete-tek san. ⁶  Hen ahakorena teipsïn zini in hon de ëbabu gwe-gwen zini insa dahyok, zao zep ol lamang naban dangolebik, hëndep damerak. ⁷  Teipsïn zini in kim kirekam salka, zen man tangan jal gweka. Dekam zep zëre mo jana nabare zini lup gul soneka– zen de hwëna desa tameran hap, in zen damerakke, hen zëno mae mo ësa de ang tan hap.⁸  “Dekam zep etan ëbabu gwe-gwen zini insa tagal gulsuku, zao zep gubiridaka, ‘We oto gublun tembane yawala an mes hohle danan. Hwëna mensa sap gu sonebiridak, zen hom ang tan hap ëdakastïk. ⁹  Zep emki angkam sek gwen– ora bol yawal-yawal san. Mensa ki olëtowe gwek, zen desa kïtak tembane yawala awe dep kwang ulidahal gwezak.’ ¹⁰  Babu zem in ki zep hëndep sek gwek– ora-bol ora-bol san. Zini men desa ki nolëtowe gweꞌak, desa zep tïngan kwang nulida halzak. Ahakon dawem-dawem naka, ahakon karek-karek naka. Hëndep tembane yawal hap de teksonna in dekam zep zikim sowehek.¹¹  “Hwëna teipsïn zini in ki zep tïl zïka– in zen yaïng gwek, desa de hlauludan hap. Hwëna dekam zep ahana hla taka. Zen hom tembane yawala iwe dikim ang gwen hap de bajuna ala soꞌanka, hwëna totore bajusa ala soka. -¹²  Zao zep takensïblïka, ‘Wal bosyan, em banakan tangane awe tïl zïla?– tembane yawala awe dikim ang tan hap de baju ala son srëmkamye.’ Zini in hwëna hom mae banakan mae ding gulbluka. ¹³  Teipsïn zini in dekam zep zëre mo irgwa taha nakore zini gubiridaka, ‘Dekam taha-tana tahalebir-blin naka kawesïn sïn dep hiri lak– men dekon zi mo angna yusyustïn nïban gona ta gwenanke, hen sang-sang hap ëkna ngalk-ngalk da gwibirinke.’”¹⁴  Zao zep Yesus gulk sun de ol blaonzimdinni insa anakare ola ban golzausuku, “Sap eiwa, kïtak de kwang gulu dankam, hwëna eiwakam de hlïl irin wenya kïtak hom.”Yesus hon kim anakan de u siweblan hap yaïng gwe zakke, “Roma mo ïrïk gïnnï wëhë ol lamangkam gubiꞌinka?”(Mrk 12:13-17,Luk 20:18-26)¹⁵  Dekam zep Farisikam de gubirida gwen zini zë-en nonol ola anakan aha-en nuk, “Nen banakare u siwen olkam esa taken-taken ëblal?– dekam de zëno karekkam de ding gun nukon karek tan hapye.” ¹⁶  Ki zep zëre mae hon de ang ta gwen zisi hen teipsïn zini Herodes mo hlïknak de bïtï gwen zi niban Yesus osan dep lup nul sonek. Zen zep Yesussu nenblak, “Bian Guru, ëe mesë emsa tawa ëblak: Em in dam-dam enkame gwë gwenda. Alap mo dwam gwibinni dam-dam enkame tawa ta gwibirida, sap zi mo husus gwibin maena damnake gollëwen srëmkam tonbirida gwenda. Sap em zi mo bosesa home kara gul gwizimnira. ¹⁷  Zen in zebë emsa lakensïblïꞌan: Em banakane Musa mo tïtï tabin ola dam gulsuꞌura? San ha nen sap esa Roma mo ïrïk gïnnïk dep pajak te-alana ol gwizim? San ha bap nen?”¹⁸  Hwëna Yesus mes zëno mae mo enlala jal-jal aning tanna insa tame tazimki. Zep gubiridaka, “Em in eiwa de ora nakon mese tangan syan nahlak, zebe u siweblan hap de enlala naban kirekam Asa lakensïblïnanzal. ¹⁹  Abe hap emki pajak hap de te-ala kasona insa ahanaka goltrëblan.” Dekam zep ahanaka nolblak. ²⁰  Ki zep zë takensibiridaka, “Te-ala kasonak, an nara mo nwe-masesa zë yang dasïk? Hen nara mo bosesa zë ale nuk?”²¹  Ki zep ding nulblik, “Roma mo teipsïn zi mo denakake.”Ki zep hwëna ding gulzimki, “Ki Roma mo teipsïn zini in mo bi gwibin kire-kirena amki zëbe hap etan lop la gweblak. Hen kirekam, Alap mo bi gwibin kire-kirena, amki Alap hap lop la gweblak.”²²  Kirekam de srip gulsizimdinnik kim sane daꞌak, zen man tangan denggwanblak, ki zep hëndep hli dak.Sadukikam de gubirida gwen zini kim Yesussu tïn nïkon de etan ëngaya gwen hap dena dakensïblïkke:(Mrk 12:18-27,Luk 20:27-40)²³  Yaklana dekam zep Sadukikam de gubirida gwen zini u siwen ola ban hen Yesus onak dep yaïng gwezak. Zen Yahudi mo aha hlïkna– men zen anakan tawa da gwibirinke, “Zini bëjen tïn nïkon etan ngaya gwen.” ²⁴  Zen ki zep hen dakensïblïk, “Bian Guru, Musa Bak mo tïtï tabin olak a kirekam mo lwakye,‘Zi de we zemka walas wë lan srëmnak tïnkïm hli yunnu, zen oso zik de etan gonkam– zen de zë walassa aya zik mo weinak dep wë tan hap. Hen kirekam, oso zik de tïnkïm, aya zik de hwëna we semna insa gonkam.’ -²⁵  Orep awe zini ki, beyana tuju enkam, aha-ere ane-bianna. Zëna zi nik zep nonol wenya golka, hwëna walas wë lan srëmnak zep tïlkï. We nal zem insa hwëna oso zik zep etan golka. ²⁶  Zen hen walas wë lan srëmnak zep tïlkï. Zao hen etan dan-ahan nik etan golka. Zen hen walas wë lan srëmnak tïlkï. Hëndep tujukam de aya-wal oso-walya in kire enkam zep sap nol gwek, hwëna walas ën srëm ennak zep juwe gwek. ²⁷  Wenya in hwëna aumwa hap zep tïk. ²⁸  Zep zen de etan ëngaya gweꞌanam, men kirekam ahakon tawa da gwibirin, wenya insa nara mo wekam maka nenbiꞌin? Sap tujukam de zini in mes desa kïtak nol gwek.”²⁹  Yesus ki zep ding gulzimki, “Em in ema ëbute gweꞌan, sap em home Alap mo ola ban zëno soson naban tame osoꞌan. ³⁰  Sap tïn nïkon de etan ëngaya gwenkam, dekam molya etan zënaka kap da gwek– men kirekam hen Alap mo dam taha nakore zini zënaka de kap tan srëmkam lowehe gwenanke. ³¹  Hwëna em bawalkam esa Alap mo ola an mo eini dam ulsul?– tïn nïkon de ngaya gwen hap dena mensa gukuye. Zen man-am Yahudi zini emsa gubiridaka,³²  ‘Ëe an eno auyan wal mo Alap– Abraham, Isak, hen Yakob Bak mo.’ -Zep Zen tïn zi mo Alapsa hom. Zen ngaya wenyik mo Alap.”³³  Zi trana in kim Yesussu kirekam de srip gulsuzimdinnik sane daꞌak, zen man tangan denggwanblak.Yesus kim Alap mo tïtï tabin ola, bol-zaun tangan wenya, gubiridakake:(Mrk 12:28-34,Luk 10:25-28)³⁴  Farisikam de gubirida gwen zini kim anakan ësak, “Sadukikam de gubirida gwen zini etan banakarekam dep?– Yesus mo olsa de ding gulblun naye,” dekam zep hen yaïng gwezak. ³⁵  Zëno mae mo ahana, zen Musa mo tïtï tabin olsa de tawa ta gwibinni. Zen zep Yesussu de akasïblïn hap takensïblïka, ³⁶  “Bian Guru, nëno mae mo tïtï tabin ola kon, bol-zaun tanganna enda zen moye?– desan de nen dawemkam ang ta gwen hapye.”³⁷  Ki zep ding gulbluka, “Zen a zen moye:‘Bian Alapsa em ensa lwa gweblan–tïngare enho naban, enlala naban, hen tim niban.’ -³⁸  Zen zen– nonol wenya hen bol-zaun tangan wenyaye. ³⁹  Ahana hen ki– deban de apde nën makare naye. Zen a kirekam moye:‘Zi bose omka em kwasang gwibirida gwen– san de enaka de kwasang gweblanna kiye.’ -⁴⁰  Tïngare tïtï tabin ola mensa Musa Bak ayang gul gwizimki, hen Alap mo ola mensa aha zi ayang nul gwizimk, zen ausuna kïtak dare tïtï tabin ola in zëwe.”Yesus kim Zënaka dikim sap dam tasïn hïp dena goltreizimkike:(Mrk 12:35-37,Luk 20:41-44)⁴¹  Farisikam de zini in kim zë nama lowe heꞌak, Yesus ki zep takensibiridaka, ⁴²  “Eno mae mo tame gun nukon, Israelsa de ngaya tabin hip de Zi hip dena banakan? Zen nara mo auyan-tanekam sa hata zala?”Ki zep ding nulblik, “Zen Daud Bak mo auyan-tanekam sa hata zala.”⁴³  Ki zep hwëna ding gulzimki, “Ki hwëna Daud Bak zëna ba hap Israelsa de ngaya tabin hip de Zini insa ‘Teipsïn Zi’kim gubluka?– Alap mo Enhona kim bi gweblakaye. Sap zen dekam anakan am guku,⁴⁴  ‘Bian Alap man ano Teipsïnnï gubluka,“Ëre mo dam taha nakon emki nikirin– dekon de hen teipsïnkïm ïrïk gïn hïp.Ki asa hwëna ebe hap de jal zini ere mo tana ïltïkïnnïk sisik gulin.”’ -⁴⁵  Zep Daud insa Israelsa de ngaya tabin hip de Zini insa ‘Teipsïn Zi’kim gubluka, ki Zen banakan sa zëno auyan-tanekam hata zala?”⁴⁶  Hwëna Yesussu de ding gulblun hap man topse nëblak. Dekam etan hom mae Yesus hon takensïblïn mae hap yaïng gwek. Saher hap baes tak.

* 22:11 Why 19:7-8

* 22:24 Ul 25:5-6

* 22:32 Kel 3:6

* 22:37 Ul 6:5

* 22:39 Im 19:18

* 22:44 Mzm 110:1

23

Yesus kim jalse gwibiridakake– men zen ëk enkam Alap hap de syalsa nol gwekke:(Mrk 12:38-40,Luk 11:37-52,Luk 20:45-47)23¹  Yesus ki zep zi beyam-byana in han zëre hon de ang ta gwen wenya aban mae gubiridaka, ²  “Musa mo olsa de tawa ta gwibin hip de zi niban Farisikam de gubirida gwen zi niban, zen sap Musa mo weinak zëno ol san de lowehen hap emsa tïtï da gwibirin. ³  Zen in zep zëno mae mo ola in san emki ang ta gwen. Hwëna zëno mae mo lowehen san bahem ang ta gwen. Sap zen in dekam tawa da gwibirin, deban hom apde në gwenan. ⁴  Zep zëno mae mo emsa de tïtï ta gwibinni man nwe-mase gwe-gwenan– san de zi de aha zi hon nihin dohon-honsa mam enkam wëwek ta sone gwizimdinni kiye. Sap zen in dekam tawa da gwibirin, zen hwëna Musa mo tïtï tabin olak etan zën aha tïtï tabinsi mas-mas nul gwenan, zep tangan hëndep dohon-hon gwe-gwenan. Hwëna zëna hom desan ang ta gwenan.⁵  “Zëno mae mo Alap hap de syala, zen hwëna kïtak zi dikim hlauludan en hap syal ta gwenan. Zen in zep hen Alap mo ola bare kertas dak-dakna zëre mae mo mirenak hen tahanak bubuk dasïk gwenan, hen bajuna zep blal-blalkam sïhïlhï da gwibirin– desa de alala ta gwen hapye. -⁶  Zen zep tembane yawal-yawalak hen but srëm gol-golak ngeinnik de komal tum dawemnak de teinikirin hip ëdwam gwe-gwenan. ⁷  Zen hen zi de tagal gwen maenak anakan de gubiridan hap ëdwam gwe-gwenan, ‘Dawem, bian guru.’⁸  “Hwëna emsa bap zen gubirida gwen ‘bian guru’kam. Sap eno mae mo Guru tanganna, Zen sap diki aha-en. Hen em diki aya-wal oso-wal makane lowehe gwenan. ⁹  Bahem auhu-kamanak awe zini ‘bian’kam gubirida gwen. Sap eno mae mo Bianna aha-en– in Zen ngatan zi mo langnak gwë gwendaye. ¹⁰  Hen bap zen emsa ‘teipsïn zi’kim gubirida gwen. Sap eno mae mo Teipsïnnï Zen aha-en. Israelsa de ngaya tabin hip de Zini Ëe an Zen. ¹¹  Hen zini men zen ebon mae onakon mam gwenna, zen diki zen gwë gwen– san de eno mae mo tana ïltïkïnnïk de babu gwe-gwen zi. ¹²  Sap tïngare zini men zen mam gwen hap ëdwam gwe-gwenan, Alap sa hwëna otde tangannak kang gulu. Hwëna men zen otde tangannak lowehe gwenan, desa hwëna gut de tangannak sa kang gul sera.¹³  “Kwasang tol, Musa mo olsa de tawa ta gwibin hip de wenya hen Farisikam de gubirida gwen wenya, em ëngalap gwen! Em karekna mam naka esa hla kul. Em in ëk enkame Bian Alapsa ang ë gweblanan. Men zen sap Alap mo nwenak dikim ësam gwesïn hïp ëalp gwe-gwenan, hwëna eme zëbe mae hap orana layalsïk gwizimnin– ere mae mo aha tïtï tabin olsa de mas-mas gul gwizimdinkim. Ena mese sap orana dam lasïk, hwëna desan home ang ta gwenan. Hen men zen sap ang tan hap ëhohle gwe-gweꞌan, eme hwëna zëbe mae hap layalsïk gwizimnin. -¹⁵  Kwasang tol, Musa mo olsa de tawa ta gwibin hip de wenya hen Farisikam de wenya, em ëngalap gwen! Em in ëk enkame Alapsa ang ë gweblanan. Em ema anakan ëgwë gwenan: Ere mae mo hlïknak dep de zisi kwang guludan hap em ema men-san an-sankam ëhakalada gwenan– sap hi san, hen eik sin. Sap ebon mae osan de ang tan hap man sap baes ta gwenan. Hwëna zao de langanak aha-en aha-enkam hlauluda gwenkam, desa zebe hwëna dowal mo kïgï mo walas hap li la sone gwibirin. Zen zep hëndep zëno mae mo jal-jala ere mae onakon sërkam tangan taman kïnï gwenan.¹⁶  “Kwasang tol, em in zene Musa mo ola tawa la gwibirinke, em ëngalap gwen! Em karekna mam naka esa hla kul. Em in nwe dïmïnnï, hwëna ema tim ul gwenan, ‘Ëe asa aha zisi dawem san dep olësek gwe-gwer.’ - Em in zebe zisi anakan tïtï la gwibirin, ‘Nen sap esa nëre mae mo ol gu-gunsu anakan soson ul gwer, “Nglï, mese ki asa salblanda.”’ Hwëna Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Bahem nglïsa, ahaksa ngatan zi mo langsa de gublun naban ere mae mo ola soson gul gwen. Sap Alap Zen dekon nësa kïtak ïrïk gïꞌïra. Hen kirekam de gunkum, zen apdenak– anakan de gun nubanye, ‘Alap, mese ki asa salblanda.’ Zep em de Alap mo bosesa de gollëwen hap nglï maesa kirekam gublunna, Alap dekon sa lamkam emsa anakare hap karek tala, ‘Em dekam ba habe Asa blikip gwesïblï srëm gweka.’ 21 Hen anakan bahem ëgu gwen, ‘Alap mo gol, mese ki asa salblanda,’ sap zen apdenak– anakan de gun nubanye, ‘Alap, mese ki asa salblanda.’ Sap zëre mo gola, Zen zao Zëna gwë gwenda. 16b Em zebe hen karekkam tawa la gwibirin, ‘Nëre mae mo olsa de soson gul gwen hap, bap nen anakan ëgu gwen, “Alap mo golak de emas, mese ki asa salblanda,” hwëna sap esa Alap mo gol ensa kirekam en gwibir.’ 17 Em in enlala joblo-topna hen nwe dïmïnnï! Em emaka dam ulsuk: Alap zëre mo nwenak bol-zaun tangan wenya diki zëre mo gol. Sap zini kim emassa Alap mo golak nonne gwenan, dekam man nwe-mase gwe-gwenan, ‘An Alap zëre en hap dena.’ 18 Anakan hen ema tawa la gwibirin, ‘Bap nen anakan ëgu gwen, “Alap hap de tweran nin ang gulsublun, mese ki asa salblanda,” hwëna sap esa Bian mo golak de kals ensa kirekam en gwibir.’ 19 Em in eiwa nwe dïmïn tanganna! Em emaka dam ulsuk: Bian zëre mo nwenak bol-zaun tangan wenya diki zëbe hap de kals. Sap tweran ninni insa de kalsnak iwe tru tasïn hïp kang ta senkam, zen dekam zep nwe-mase gwe-gwenan, ‘An Alap zëre en hap dena.’ 20 Zen in zep, zi de anakan zëre mo olsa soson gunnu, ‘Alap mo golak de kals, mese ki asa salblanda,’ zen apdenak– anakan de gun nubanye, ‘Alap mo kalsnak de tweran nin, mese ki asa salblanda.’ Hen zen apdenak– anakan de gun nubanye, ‘Alap, mese ki asa salblanda.’ Alap dekon sa lamkam emsa anakare hap karek tala, ‘Em dekam ba habe Asa blikip gwesïblï srëm gweka.’²³  “Kwasang tol, Musa mo olsa de tawa ta gwibin hip de wenya hen Farisikam de wenya, em ëngalap gwen! Em karekna mam naka esa hla kul. Em in ëk enkame Bian Alapsa ang ë gweblanan. Alap mo olak men zen tangan bol-zaun gwek, desa de syal gwibin hip em ema baes ta gwenan. Hwëna banakare Alap hap de syal bete-tek enna, desa en ema syal ei gwibirin. Zep em anakane ëgwë gwenan: Banakare nganak de obwaga betek maesa de gola danna– sap kumli ala maesa, em desa sap ema Bian Alap hap de hlïkna ol gweblanan. - Hwëna Alap mo olak men zen tangan bol-zaun gwek, desa home syal ei gwibirin– anakare saye:Zisi bahem totoresa karek tan.Wal bosyansa em kwasang gwibirida gwen.Hen mensa anakan zi bosyansa gu-gublunna, ‘Ëe asa kirekam syal gwibir,’ desa em hëndep sul sonen.Zen diki bol-zaun tangan wenya zen– desa de nonol syal gwe-gwibin hip denaye. Hwëna syal bete-tekna insa lun em mas gul gwen. ²⁴  Em an nwe haïna, hwëna ema tim ul gwenan, ‘Ëe asa aha zisi dawem san dep olësek gwe-gwer.’ Eno mae mo syala in man nwe-mase gwe-gwenan– san de mok honak de aïlsïkan tok ing gwe henna kiye. Desa em ema eirsïk gwenan. Hwëna wanya yawal de zë ing gwe henkam, deban hwëna ema otde gwibirin. -²⁵  “Kwasang tol, Musa mo olsa de tawa ta gwibin hip de wenya hen Farisikam de wenya, em ëngalap gwen! Em in ëk enkame Alapsa ang ë gweblanan. Eno mae mo lowe henna a kirekam mo nwe-mase gweꞌanye: San de zi de piring-moksa ë-en nakon ngan tasïk gwibinni, hwëna olk san bëjen. Ere mae mo timni hen kirekam: Em sap ema tahan sopna ngan lasïk gwibirin, hwëna olk kon eno mae mo enhona mes beya gweka– kire-kire beya gwen hap de enlalakam, hen ere mae en mo timsi de ngalap gwe-gwibin hip de enlalakam. Em ema desa de hen ngan tasïn hïp baes taꞌan! ²⁶  Farisi zi nwe haï! Em nonol ere mae mo enhosa em olk san ngan tasibin. Dekam esa tangan tim niban enho naban ëngan gweher.²⁷  “Kwasang tol, Musa mo olsa de tawa ta gwibin hip de wenya hen Farisikam de wenya, em ëngalap gwen! Em in ëk enkame Bian Alapsa ang ë gweblanan. Em in san de zi tok drë nwanun golsa de nwe awes tangankam taunnu kiye. Hwëna olk kon zi tok hanan ase nabarena zëwe. ²⁸  Zep em in hen kirena. Zi de emsa hlauludankam, em dawem-dawem tanganna. Hwëna enhonak kirekam-kirekam karek enlalasae ënne gwenan, zen in zebe zi tok ase karek makan ëju gweꞌan.²⁹  “Kwasang tol, Musa mo olsa de tawa ta gwibin hip de wenya hen Farisikam de wenya, em ëngalap gwen! Em in ëk enkame Alapsa ang ë gweblanan. Em in zi tamera gwen zi mo wei-wik gun walas! Eno auyan-azana Alap mo olsa de ayang gul gwizimdin hip de zini man damera gwek. Em hwëna angkam desa de lo tasïk gwibin golsae sam-sam la gwibir-zimꞌin, hen ëk enkame anakan ëgu gweꞌan, ‘Kwasang tol! Ëyë dekam hen lowe henanam, ëe molyë ëre mae mo auyan-azana insa mas eibiridananam– zen kim zi dawem-dawemna insa damera gwekye.’ Hwëna kirekam de ëgunkum, ema kim anakan ëkira gwe-gweꞌan, ‘Ëe an zen– zi tamera gwen zini in mo walas naye.’ ³²  Kirekam de lwankam, ki amki ere mae mo auyan-aza mo zi tamera gwen syala insa ayang uk! ³³  Em jal-jal tanganna, zi tamera gwen zi mo wei-wik gun walas! Zep em toton banakan molye Alap mo jal hïl gïn nïkon ëasendak.³⁴  “Zep emki ësane gwen: Sap em kirekame ëre mo olsa de ayang gul gwen zisi lamera gwenan, Ëe in zep asa ebon mae osan dep etan ahakorena lup gul sone gwer. Enlala blal wenya hen ëre mo olsa de tawa ta gwibin hip de wenya, desa asa hen ebon mae osan dep lup gul sone gwer. Hwëna em esa hen desa lamera gwer, hen ahakorena esa te-lidak sonnak makan labirin gwer, hen ahakorena esa but srëm gol-golak langole gwibir, hen ahakorena ë-ë san esa olëgwa halada gwer. ³⁵  Zen in zep sa Alap angkam de zini ebe mae hap karekna sërkam golzimdi– kïtak de zëno ol ayang gul gwen zisi de tamera gwen hap de karekna, nonol lonesen nakon hëndep angkam dena. Nonol lonesen nakon kim Kaen Bak Habelsa karek gon srëmnak taka, dekon hëndep eno auyan-azana Alap mo ol ayang gul gwen hap de zini damera gwek, hëndep aumwa hap kim Berekia Bak mo tanena Zakaria Baksa dak. Zen Alapsa de aïrïblan srëmkam Alap hap de tweran nin ang gulsuk gweblan kals alpnak dak. -³⁶  Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Kïtak de zi tamera gwen karekna insa Alap mes lam gulku– dekam de otan ere mae hap ngëro gulzimdin hip!³⁷  “Yerusalemk de zi, em mese Alap mo ol ayang gul gwen zini beyakam lamera gwek, hen Alap mo lup gul sonen zini kasokame tok hap ï lïbirida gwek. Ëe ama sap emsa kwasang gwibirida gwek, zebë sap emsa Ëre osan dep de tagal gulsun hup akabirida gwek– san de we ayang de tane-ne zemka sï alakam obon gun makan de gweibiridan hap. Hwëna em ema baes ta gwek. ³⁸  Yerusalemk de zi, zen in zep Alap angkam emsa da tasibiꞌira. ³⁹  Zep angkam em molye etan Asa hla la gwek. Hwëna em kime lamkam Asa hut lu ane guꞌuk, zen dekam en esa Asa hla lal. Dekam hwëna anakare ola ban esa Asa hut lu ane gul,‘Hëꞌho! An Bian mo bosekam nësa dikim oto gulsun hup hata seꞌara.Diki Alap Zen zëbe hap dawemsa golblan!’” -

+ Yahudi zini dekam Musa mo ol san ale nabare mire sigi makare naka mirenak hen tahanak bubuk dasïk gwek– Musa mo tïtï tabin ola bare naka. (Kel 13:9, Ul 6:6-9, 11:18) Zen hen Musa mo ol san bajuna sïhïlhï da gwibik. (Bil 15:37-40, Ul 22:12) Yesus hen kirekam de bajusa ala so gweka. (Mat 9:20, 14:36) Hwëna Musa mo olsa de tawa ta gwibin hip de zini hen Farisikam de zini sërkam tangan sïhïlhï da gwibik, hen kertasna insa dak-dak naka alala da gwek– dekam de anakan zënaka boltere ta gwibin hip, “Ëe an sërkamë Musa mo ol san ang ta gwenan.” Hwëna kirekam karek. (Mat 6:1)

+ In kim orep Matius mo ola ansa etan ale nul gwek, dekam aha zi Markus 12:40 nakore naka awe mas gulku. Desa zep ayat 14kam lun naït gwibik. Zen anakan: “Kwasang tol, Musa mo olsa de tawa ta gwibin hip de wenya hen Farisikam de wenya! Em in ëk enkame Bian Alapsa ang ë gweblanan. Em ema hen we sem-semna boton la gwibirin, ‘Ëe asa tol eno zi swe mo kire-kire hli tandanna ebe hap tagal tasibir.’ Hwëna dekam zebe zëno mae mo kire-kirena sowëkam hlï la-in gwenan, hëndep ema tap lasïk gwizimnin. Hwëna karekna insa dikim ber-ber gun hup, em ema Alapsa but srëm gola kon mam blalkam en sone gweblanan– dekam de emsa zi kïl tïbin hip, ‘Zini an aïrïs.’ Hwëna zen zep esa lamkam karekna mam tangan wenya Alap onakon hla kul.”

+ Ayat 16-22na ansa de dawemkam tame gun hup, emki nonol Mat 5:33-37 naka baca gun.

+ Yahudi zini man Musa mo tïtï tabinni Imamat 27:30nak ang ta gwek. Zen zep Alap hap “sepersepulu”kam nol gweblak. Zep 10 ribusa de gul irinni, seribu ensa de Alap hap golblan. 100 ribusa de gul irinni, dekam 10 ribusa de Alap hap golblan. Aha kire-kirena hen man Alap hap aha hlïkna nol gweblak– sap nga nakore kire-kire betek.

+ Wanya hap dena, Yesus “unta”kam anakan gubiridaka, “Em unta mo tim niban otde gwibirin.” Untana hen sap wanyana bëjen ala gwibin, hen kire otweran nabare hona bëjen otdebin. Zep Yesus mo enlalana, “Em Alap mo bol-zaunkum de olsae eititi ei gwibirin– san de unta yawalsa de hla tan srëmna kiye. Hwëna ol bete-tek ensae syal ei gwibirin– men kiye, kumli alasa de Alap hap golblanna.” Zep ayat 24 mo enlalana man ayat 23 naban apde nëꞌan.

+ Zakaria mensa Yesus awe enlala gweblaka, zen baptis ta gwibin zini Yohanis mo biasa hom. Zen apde bose zemka– men zen Alap mo ola de ayang gul gwizimkike. Zen diki desa orep Alap mo golak de kals alpnak dak. Yahudi zi mo Ibrani olkam de Alkitabnak, nonol tangan Habelsa aya zik taka (Kej 4:8), hwëna zëno mae mo aumwa hap de bukunak Zakaria in desa dak. (2Taw 24:20-22)

* 23:39 Mzm 118:26

24

Yesus kim anakan hamal hap gubiridakake, “Aumwa hap denak, a kirekam sa lwa song gwer.”(Mrk 13:1-27,Luk 21:5-28)24¹  Yesus kim Alap mo gola kon wet soka, ëe zëre hon de ang ta gwen wenya ki zebë ërtro kïnïk. Zao zebë enblaonk, “Alap mo gol yala an wehasa hom dawem tangankam dauk! Man tangan kwa nuk.”²  Ki zep asa ding gulzimki, “Eiwa, emki gol yala ansa kara gun. Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Zëno kaso kong ta zahenna aha-en mae molya lwak. Zen tïngan tangan sa dri nulsul.”³  Yerusalem kon kim wet soka, zaitun tra nabare kwatap teknak zep nikinꞌinka. Ëe zëre hon de ang ta gwen wenya ki zebë zë du këblahak– zao de ë-erenak anakan takensïblïn hap, “Asa en emki gubiridan: Alap mo gola insa dri yulsun hup gubiri, zen bawalkam sa ki lwal? Hen banakare owassa asa hla kul gwer?– dekam de anakan dam gulsun hupye, ‘Aumwa hap de yaklana, Em de lwa halzan hap dena, angkam man tangan golek de gweꞌan.’”⁴  Yesus ki zep asa ding gulzimki, “Salok-salokkam lowehe gwek. Emsa mana yasik da gwibirink. ⁵  Sap zini beya nik sa ebon mae onak anakan ëboton gwe-gwezal, ‘Ëe an Zen– Yesusye, emsa de ngaya tabin hip de Zi niye.’ Hëndep zen sa zini beya tangankam yasik da gwibir. ⁶  Em anakare olsa esa ësane gwe-gwer, ‘Zëwe man ëeijaꞌan,’ hen anakan, ‘Awe hen sa ëeijazal,’ hwëna em dekam bahem ëaïrï gwen. Sap zen nonol kirekam sa Alap mo dwam gwibin sin lwa gwer. Hwëna dekam bahem ëkïl gïl gwen, ‘An aumwa hap denak mes zaul, zep ki lwaꞌan.’ ⁷  Aha zi ausu nakorena aha zi ausu naban sa ëeija gwer, hen aha ïrïk gïnnï aha ïrïk gïn nïban sa ëeija gwer. Lang yala an san usak yala sa hatanda gwer, hen jïngïlï mam enkam sa taïlïda gwera. ⁸  Zen kirekam sa karekna nonol lone sennak lwa gwer. Zen men kiye: We de jaha gwen hap eisbir anensa sëwehe kïnïnna. Zen dekon sa ki hëndep sang-sangna dohonse gwe song gwer.⁹  “Emsa sa ahakon dahyo gwer, hëndep emsa sa karek da gwibir, hëndep emsa hen sa damera gwer. Tïngare langnak de zini sa emsa husus neibirida gwer, sap em an Asa de ang gwe-gweblan wenya. ¹⁰  Dekam Asa de taïblïblan nakon beya nik sa etan lwan dahal gwer, hen zen sa hwëna nama de taïblïblan wenyaka husus neibirida gwer, hëndep tameran hap sa nolëgu gwer. ¹¹  Dekam yasik ta gwibin hip zini beya nik sa anakare ola ban yaïng gwe-gwezal, ‘Ëe an Alap mo olsaë ebe mae hap ayang gulzimꞌin.’ Hen zen zen sa boton san dep zini beyakam sïl dïbirhal gwer. ¹²  Dekam jal-jal enkam sa lowehe gwer, hëndep beya nik sa kwasang enlalana eititi neibir. ¹³  Hwëna men zen de Asa de taïblïblannak tatem ëzauk gweꞌak, hëndep aumwa hap de yaklanak de zauꞌuk, zen zen sa ëngaya gwer. ¹⁴  Hwëna Alap Zën de ïrïk gïn hïp de ol dawemna insa kim de tïngare lang san nolhala daꞌak, tïngare zi ausu dikim ësane gwen hap, zen dekam tangan sa aumwa hap denak zaul.¹⁵  “Ëe ol tan-tanna ansaë ebe mae hap golzimꞌin: Em esa teipsïn zisi hla lal– Alapsa de lamang tan hap de karek yawalsa de Alap mo golak goltïl zïnnak, men kirekam orep Alap mo ol ayang gul gwen zini Daniel Bak gubiridakake. Zen dekam esa anakan tame ul, ‘Angkam aumwa hap de yaklanak man zauꞌun.’” -Hwëna ëe, Matius, ama Yesus mo ola in hap emsa gubiridaꞌan: Em in zen bukuna ansa aha zi hip baca ul gwizimk, dawem enkam srip ulsuk gwizimk. Yesus dekon anakan ayang gulku,¹⁶  “Dekam Yerusalem mo langnak de zini em kwatap san dep ëheya-hya gwek. ¹⁷  Dekam zini men zen de gol homan nakon lowe heꞌak, zen bap zen etan gol mwa san ba maesa de gon hap bïtï gwehan. ¹⁸  Hen nganak de syal tandan wenya, zen bap zen etan gol san dep lwan dahan– baju sal-sal maesa de teisyan hapye. ¹⁹  Kwasang tol, we walya u nubare wenya, hen nama de walassa momkam taïzï gwibin wenya. Zen tol banakan molya ëasendak. ²⁰  Zep Alapsa emki anakan abe ta gwen, ‘Karek yala in bap zen o dïl gwennak ahaksa Hari Sabatnak jowen.’ ²¹  Kirekam abe la gwek, sap Alap kim lang yawala ansa syal gwibirki, hëndep sërkam de karek yala an de jowenkam, kirekam de lang dohon-hon gwenna hom mae jowek. Hen zëno hyanak etan molya kirekam okamanak jowek. -²²  Hwëna sap Alap man zëre mo hlïl irin zisi kwasang gwibiridaka, Zen zep anakan hamal hap guku, ‘Karek yawala in bap zen tangan holo gwen. Ki hwëna zini kïtak tangan sa juwer.’²³  “Dekam zi de anakan emsa gubiridanna, ‘Nësa de ngaya tabin hip de Zini men angkam awe gwëꞌara,’ ahaksa, ‘Zëwe gwëꞌara,’ em bahem taïblïbirida gwen. ²⁴  Sap dekam yasik ta gwibin hip de zini beyakam sa yaïng gwe-gwer, hen zen owas-owasna sërkam de tenggwanbin tangan naka sa syal nei gwibir– anakan dikim emsa boton ta gwibin hip, ‘Ëe an Zen– emsa de ngaya tabin hip de Zi niye.’ Ahaksa anakan de emsa boton ta gwibin hip, ‘Ëe an Alap mo olsaë ep ayang gulzimꞌin.’ Zep hëndep Alap mo hlïl irin zini hen desa de taïblïbiridan hap sa hen ëalp gwesïl. ²⁵  Zen in zebë kirekam de lwan srëmnak hamal hap emsa tawa ta gubirin– em de desa enlala gwe-gwibin hip. ²⁶  Zep emsa de zi anakan gubirida gwenkam, ‘Nen ki hla tan. Zen zi ol srëm langna zëwe gwëꞌara,’ em bahem dekam desan sek gwe-gwen. Ahaksa anakan de emsa gubiridankam, ‘Zen awe aning gweꞌara,’ em bahem taïblïbirida gwen. ²⁷  Sap ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna, ano hata zanna, kïtak ngatansa sa hla nulser– men kirekam nglï ang yala hla nulse gwenanke. ²⁸  Zep ano hatan hap dena, kïtak de zini sa dam nulsul– men kirekam hen hi agohe de ëwale gwezan hap dena dam nulsuk gwenanke.” -Ngatan zi mo lang nakore Zi Tangan de etan lwa halzan hap de ol:(Luk 21:25-28,Mrk 13:24-27)²⁹  “Lang dohon-honna in kim de hya gwesïꞌïk, zen hëndep dekam sa‘yakla nwena kawesïlï.Benna hen molya ngatan gwek.Hen keisni sa nglï nakon ëlan nahlala.Hen nglïnak de teipsïn-teipsïn dowla-dowala sërkam sa ëïlman gwe nasen gwer.’ -³⁰  Hëndep dekam zep sa tïngare langnak de zini nglïnak de owasna hla nulser– ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Ënaka de enlala gweblan hap de tan-tanna. Dekam tïngare zi ausuna ngalap gosa sa tal– zen kim butnak Asa hla dase guꞌukye, Ëre mo soson naban ngatan yawala ban de ziati gwe zannak. -³¹  Zen dekam sa sramin auku yawalsa nasalbir– Ëe kimë ëre mo dam taha nakore zini lup gul soneꞌak, zen de ëre mo hlïl irin zisi tïngan en tangan de tagal gulsun hupye, sap yakla hata sezan nakorena, hëndep nikin anen nakorena, hëndep eihya-lip eihya-lip nakorena.”Aumwa hap de yaklasa de kirekam dam gulsun hup de ol:(Mrk 13:28-31,Luk 21:29-33)³²  “Zep aumwa hap de yaklasa de dam gulsunnu, zen tenya dëren nakon de langsa dam gulsun makan. Em kime tenya dërenna anakan hla kul gwenan, ‘Man alsïk, hen angkam man etan ala gweꞌan,’ zen dekame anakan tame ul gwenan, ‘Angkam sasa gwen hap ki lwaꞌan.’ ³³  Zen hen kirekam: Tïngare kirekam-kirekam karek yala insa kime hla kul gweꞌak, zen dekam esa anakan dam ulsuk gwer, ‘Angkam Alap Zën de kïtak ïrïk gïlzïn hap denak man zauꞌun!’ ³⁴  Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Em an zene angkam okamanak lowe heꞌan, molye kïtak juwek, zen dekam sa ki tïngan lwal. -³⁵  Nglï naban kama naban sa jek-jak nër. Hwëna ano ola, zen hëndep denaban sa lwa gwer.”Mae hap de ol: Ngatan zi mo lang nakore Zi Tangan mo lwa halzan hap de yaklana, zen sowë zi mo kim sa lwal.(Mrk 13:32-37,Luk 17:26-30,34-36,12:35-48)³⁶  “Hwëna zini molya ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna ano lwa halzan hap dena anakan tame nuk, ‘Yaklana’ ahaksa ‘Jamna dekam sa hata zala.’ Alap mo dam taha nakore zini hen molya. Tane zem Aena hen homë tame guꞌun. Zen diki tawana Bian Zë-en. Sap ano lwa halzan hap dena, zen men kirekam orep lwak, Nuh Bak kim golëlowehe gwekake, zen kirekam sa etan lwal. ³⁸  Sap dekam ho namwa yawala in kim hata srëm gweꞌak, zini dekam tembanekam ëmen-man gwenda gwek, hen we wal zi zënaka kap da gwek. Zen kire enkam ki mumukkum lowe henda gwek, hëndep yaklana in dekam Nuh Bak bul yawala iwe we wal walas zeban golësesek gwe seka. ³⁹  Hwëna ho namwa yala in kim mumuk ennak lup gulsuk kïnzïꞌak, dekam zep auna ëhlok, ‘Eiyë, an kirekam am lwaꞌan!’ Ëe de etan lwahal zannak zen kirekam sa hen auna ëhlol. ⁴⁰  Dekam zi dare de nganak syal ëꞌanka, aha-en naka sa ëre mo dam taha nakore zini neir inehal. Hwëna aha tola zëwe sa hli dal. ⁴¹  Hen we dare de lënsa aleꞌak, aha-en naka sa nul inehal, hwëna aha tola zëwe sa hli nul. ⁴²  Zep salok-salokkam Asa kara ë gweblak. Sap em molye anakan Asa tawa ëblak, ‘Ano mae mo Teipsïnnï dekam sa etan lwahal zala.’⁴³  “Emki sap ëenlala gwen: Gol bi nik de anakan tawa gweꞌanam, ‘Ano golak sowë zini namen mo kam sa tïl zïla,’ zen dekam molya nini taꞌanam. Sowë zini in de tïlzïn srëm hap maka saleꞌara. ⁴⁴  Zen in zep, em hen kirekam salok-salokkam lowehe gwek, sap em home tame uꞌin– ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Ëe de lwa halzan hap denaye.⁴⁵  “Ano lwa halzan hap dena, zen mae makan: Teipsïn nik de holokam langa san song gweꞌanam. Zëre hon de babu gwe-gwen zini men zen de enlala blalkam gwëꞌanam hen taïblïblan nik, zen zëbe hap maka syala anakan wei yul sone gublu haꞌara, ‘Ano tim bwanak babu gwe-gwen bose omka em ïrïk gïl gwe. Zëbe mae hap tembanena hen sowe henkam gol gwizim.’ ⁴⁶  Teipsïn zini in de mumuk ennak lwahal zankam– zen de anakan hla taꞌan zanam, ‘Zen dawemkam ano tim bwanak ïrïk gïl gweka,’ ki zen sa zëbe hap isrip-sri gwibin nika golblala. ⁴⁷  Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Teipsïn zini in dekam sa zëno bosena esek gul seblala, hen zëre mo kire-kiresa de kïtak kara ta gwibin hip sa gublula.⁴⁸  “Hwëna zini in de enlala nik karek gweꞌanam, zen maka enlala gweꞌara, ‘Ano teipsïnnï in na-en molya lwahal zaka.’ ⁴⁹  Zen sa hwëna ahakore babu gwen bose zemka tangole gwibiri, hen teipsïn zini in mo te-alakam sa ho mamaksa otde gwibin soson zi bose zeban ziotdeblanda gwera hen golëtembane ta gwera. ⁵⁰  Ki sa hwëna mumuk ennak babu gwe-gwen zi karekna in mo tame gun srëmnak teipsïn zini in hata zala. ⁵¹  Dekam sa tok hap zïp so zala. Hen zëno angna dekam sa syauk blanak tak ta sera– men dekon ëk enkam de Biansa ang gwe-gweblan zi mo angna yusyustïn nïban gona ta gwenanke, hen sang-sang hap ëkna ngalk-ngalk da gwibirinke.”

* 24:15 Dan 9:27, 11:31, 12:11

* 24:21 Dan 12:1

+ Hi agohesa de aha-erenak de wale gwe-gwennak hla tanna, zen dekam zini dam nulsuk gwenan, “Tweran tokna man zë lwaꞌara. Desa de twenblan hap zë wale gweꞌara.” Zep Yesus gulk sun de ol blaorankam hi agohesa gubluka– dekam de anakan dam gulsun hup, “Yesus mo hatazan hap dena, zen hen aningkim molya lwak. Hwëna kïtak sa zëno ngatanna hla nulser”– men kirekam ayat 27nak lwakke. (Luk 17:37)

* 24:29 Yes 13:10, 34:4, Yl 2:10

* 24:30 Dan 7:13,Zak 12:10-14,Why 1:7

+ Yesus mo ola an, san ha mae hap?– Zënaka de taïblïblan wenyaka de karek ta gwibin hip dena hen Yerusalemsa de dre tan hap dena. (Mat 24:4-22, Mrk 13:5-20, Luk 21:5-24) Yerusalemsa tahunna tuju-pulukam dre dak. Dekam men zen Yesussu sane daꞌak, hom ahakon juweꞌak. Zep zëno ola an, Zën de etan lwa halzan hap hom.

25

Gulk sun de ol blaoranna an, sepulukam de kwalbasa hap dena:25¹  “Zep Ëe kimë Alap Zën de ïrïk gïn hïp denaban golhataꞌanzak, zen gulk sun de ol blaoranna an kirekam sa lwal: San de sepulukam de kwalbasa de we oto gulblun hap de zisi pelita ngatan naban hut tu ane gun hup de ëhohle gwenna. Zen pelitana srën-srënkam deirensïk. ²  Hwëna sepulukam de kwalbasana in, aha-ere taha-tapkam enlala joblo-topna, hen aha-ere taha-tapkam enlala blala. ³  Sap enlala joblo-top wenya in, zen pelita dang ennak dena kim sek gwek. Tap gwennak de etan yuren hap dena hom kap dak. ⁴  Enlala blal wenya in zen en man minyakna hen kap dak– pelita dangnak dinik de tap gwennak de etan yuren hap denaye. ⁵  Hwëna we oto gulblun hap de zini in na-en hom hata zaka. Kwalbasana in zen nësblak zep hëndep nwe-alk hap truwek. ⁶  Hwëna ngïrïn tatem zep takeranna te sok, ‘Angkam man hataꞌara– we oto gulblun hap de zi niye! Haen, nen angkam hut tu ane gun.’⁷  “Sepulukam de kwalbasana in ki zep luk tak, hëndep pelita-pelita zemka ki zep ototo dabiꞌik, hen ki zep tom-tom dak. ⁸  Hwëna enlala joblo-top wenya in ki zep enlala blal wenya insa nenbiridak, ‘Abe mae hap em tol minyaksa betek enkam hlë-hle tazimdin, sap ano mae mo pelita-pelitana tïnsïn hïp ëalp gwesïꞌïn.’⁹  “Zen hwëna man ding nulzimk, ‘Bëjënë, ki hwëna ëre mae mo hen molya ësowehek. Amki toko san sek gwek– te-alakam de zë teyïsïn hïp.’¹⁰  “Hwëna enlala joblo-top wenya in kim toko san minyak teyïsïn hïp sek gweꞌak, we oto gulblun hap de zini in ki zep hata zaka. Enlala blal wenya in zen ëhohle gwek, desa en dekam zep we oto gulblun hap de zini in tembane yawala iwe dep golëbïtï gweka. Lïlïkïnnï hen dekam zep nayalsïkink. ¹¹  Enlala joblo-top wenya in kim etan yaïng gwezak, dekam zep sap ëtaken gweꞌak, ‘Bian, bian, abe mae hap em lïlïkïnsï talusuzimdin.’¹²  “Hwëna zen man ding gulzimki, ‘Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Ëe homë emsa tame tabiꞌin.’¹³  “Ëe in zebë hwëna emsa gubiridaꞌan: Salok-salokkam em lowehe gwen. Sap ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna ano etan de lwa halzan hap de yaklana em molye tawa ëblak.”Dan-ahare babu gwen zi hip de gulk sun de ol blaoran:(Luk 19:11-27)¹⁴  “Zep ano lwa halzan hap dena, zen hen gulk sun de ol blaoranna an kirekam sa lwal: Te-ala beya zini man aha lang san dep holokam de zë gwën hap song gweka. Nonol zëre hon de babu gwen zisi zep gu sonebiridaka– zëbe mae hap de zëre mo kire-kiresa hli tanda guzimhan hap, zen de dekam zëre mo timbwanak te-alasa mam tablan hap syal tan hap. ¹⁵  Te-ala beya zini in hon men zen ëbabu gwek, zëbon mae onakon dan-ahan en anakan dam tasibirki, ‘An syal-syal tanganna zen,’ ahaksa, ‘An hen kire tola.’ Zen zep srën-srënkam zëbe mae hap kap ta guzim halka. Ahana kip emaskam de te-ala yuna aha-ere taha-tap enkam kap tablaka. Ahana kip yuna dan-dan teisyablaka. Hen ahana kip aha-ere yukam zerblaka. Zëna ki zep song gweka.¹⁶  “In zëbe hap emaskam de te-alana aha-ere taha-tapkam de yukam kap tablaka, zen hëndep dekam zep te-alana inkam kire-kiresa lirak ta gwibirki, hëndep dekam aha-ere taha-tap yukam zep etan mas soka. ¹⁷  In zëbe hap dare yukam hen teisyablaka, zen hen kirekam kim syal gweka, dekam etan dare yukam zep mas soka. ¹⁸  Hwëna in zëbe hap aha-ere yukam zerblaka, zen kamasa hul gulku, zao zep te-alana insa aning taka.¹⁹  “Lamkam kim zi yala in etan lwahal zaka, dekam zep etan te-alana insa de apdenak ziaïtblïn hap gu sonebiridaka. ²⁰  Aha-ere taha-tapkam de yukam men zëbe hap hli tablaka, zen ki zep sepulukam de yukam kap tabla zaka. Zao zep gubluka, ‘Bian, em sap aha-ere taha-tap yukame abe hap hli tablaka. Hwëna emki hla tan. Ëe kimë dekam syal gwe-gwek, etan yuna aha-ere taha-tapkamë mas sok.’ ²¹  Zi yala in ki zep ding gulbluka, ‘In aïrïs tangan! Em an abon de babu gwen zini dawem tanganna hen taïblïblanna. Em mese betekkam de zerblanna insa dawemkam ïrïk taka, zep ëe asa etan ebe hap mam tangankam zerblal. Zep ano ïrïk gïlzïn hap de tembane yawalak awe emki tïlzïn– ano alp nakon de hen isrip-sri gwe-gwen hap.’²²  “Ki zep hen in zëbe hap dare yukam teisyablaka hen hata zaka. Ki zep gubluka, ‘Bian, em sap abe hap dare yukame hli soblaka. Hwëna emki sap aken. Ëe hwëna dekam dare yukamë etan mas sok.’ ²³  Zi yala in dekam zep ding gulbluka, ‘In aïrïs tangan! Em an abon de babu gwen zini dawem tanganna hen taïblïblanna. Em mese betekkam de zerblanna insa dawemkam ïrïk taka, zep ëe asa etan ebe hap mam tangankam zerblal. Zep ano ïrïk gïlzïn hap de tembane yawalak awe emki tïlzïn– ano alp nakon de hen isrip-sri gwe-gwen hap.’²⁴  “Ki zep hen men zëbe hap aha-ere yukam hli tablaka hen hata zaka. Ki zep gubluka, ‘Bian, ëe mesë emsa tame tak. Em in jal-jal enkame ïrïk gïl gwenda. Sap em in ere en mo eiyas gïn nïkore ei nika home tan gwenda, hwëna hen ebon de syal ta gwen wenyik mo irse gwen nakore nakae mamkam ere hap gulin gwenda. ²⁵  Ëe zebë emsa aïrï gweblak, zebë eno te-alana kamanak lo tasïk. Te-alana in an dë.’²⁶  “Ki zep ding gulbluka, ‘Em in abon de babu gwen zini jal-jal tanganna hen asang tamna! Ema eiwakam asa anakan tame taka: Ëe homë ëre en mo eiyas gïn nukore ei nika tan gwenan, hwëna aha mo irse gwen nakore ei nikaë gulin gwenan. ²⁷  Em de kirekam asa tame tankam, ki emaka ano te-alana insa te-ala lam ta gwen golak drë neka– aen de etan lwahal zankam de dekon ap engka en mas gulblun hapye.’ ²⁸  Dekam zep ahakore babu zemka gubiridaka, ‘Emki zëbon onak de te-alana insa al tablan. Hwëna men zëno yuna dare taha-tapkam lwaꞌara, zëbe hap hwëna ërblak. ²⁹  Sap zini men zen ano kap tablanna kim syal-syal gwenna, zëbe hap etan beya en tangankam asa kap ta gweblal– dekam de hëndep taha-taha gweblan hap. Hwëna men zen ano kap tablan naka asang gweblanna, men zen betek en maekam nama lwablaꞌanka, desa asa etan al tablal. ³⁰  Babu gwen zi karekna insa em lang kawesïn sïn dep hiri tan– zini men dekon yusyustïn nïban gona ta gwenanke, hen sang-sang hap ëkna ngalk-ngalk da gwibirinke.’”Aumwa hap de zisi klis gun hup de ol:³¹  “Ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Ëe de teipsïnkïm hata zankam, ëre mo dam taha nakore zini sa tïngan Asa ngïrïn da halzal, hëndep dekam Alap onakore ngatan nabare komal tumnak asa nikinzir. ³²  Ëre mo dam taha nakore zini dekam sa tïngare langnak de zini ëre onak dep tagal nulsul. Ëe dekam asa hlïl– san de otweran zaho ta gwibin zi de zaho zemka hlïnnï kiye, kambingni srën de kang gun, dombana hen srën. ³³  Dekam dombakam de wenya asa ëre mo dam taha san de ëzaun hup gubiridal. Kambingkim de wenya, desa irgwa taha san de ëzaun hup asa gubiridal. ³⁴  Ki asa hwëna dam taha san dekam de ëzaun wenya insa gubiridal, ‘Haen, nëre mae mo Bian dekakim zë dawemsa ebe mae hap golzimki. Dekam bïtï gwezak– ere mae hap de ëhamal tazimdinni awe dep, mensa orep okamana ansa de yang gulsun srëm nakon Bian ebe mae hap hamal tazimkike. ³⁵  Sap Ëe kimë usak naban gwë gwek, eme tembanena ap ol gweblak. Kimë ho-hole gwe-gwek, eme ap hona ol gweblak. Ëe kimë aha lang nakon hata gwezak, eme Asa gola kon eirin gwek. ³⁶  Ëe kimë irkan gwë gwek, eme abe hap pakeanna kap la gweblak. Hen Ëe kimë sang-sang gwe-gwek, eme Asa sam lasïk gwek. Hen bwinak kim Asa se dyain gwek, eme zë Asa du kë gweblak.’³⁷  “Hwëna enlala dam-damkam de lowehe gwen zini in sa anakan Asa ding nulblir, ‘Bian, ëe bawalkamë usak naban Emsa hla lak?– in dekamë tembanena ebe hap olblakye. Hen bawalkamë ho-hole gwennak Emsa hla lak?– in dekamë hona ebe hap olblakye. ³⁸  Hen ëe bawalkamë Emsa aha langna kore zi mo kim hla lak?– in dekamë gola kon Emsa eirinkye. Hen Bian, ëe bawalkamë irkan Emsa hla lak?– in dekamë pakeanna ebe hap kap lablakye. ³⁹  Hen ëe bawalkamë Emsa sang-sang naban hla lak?– hen bwinak de se tya irinnikye, in dekamë Emsa du këblakye.’⁴⁰  “Ëe dekam asa hwëna ding gulzim, ‘Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Em kime kirekam syal ei gwibik, sap Asa de taïblïblan walas kwasap mae hap, zen dekam Asae mas ë gweblak.’⁴¹  “Ëe dekam hwëna irgwa taha san dekam de ëzaun wenyaka asa gubiridal, ‘An kon em sek gwen. Em an zen– Alap onakore jalsa de hlaun hup de wenya. Tïnsïn srëm syauk bla yala wakuwe em bïtï gwen– mensa Alap dowal mo kïgï hap zëre mo taha trï so gweblan wenya ban dep hamal tazimkike. ⁴²  Sap Ëe kimë usak naban gwë gwek, em home abe hap tembanena olblak. Hen Ëe kimë ho-hole naban gwë gwek, em home hona abe hap olblak. ⁴³  Ëe kimë aha lang nakon hata gwezak, em home gola kon Asa eirink. Ëe kimë irkan gwë gwek, em home abe hap pakeanna kap lablak. Hen Ëe kimë sang-sang gwe-gwek, hen bwinak kim Asa se dyain gwek, em home dekam Asa mas ëblak.’⁴⁴  “Zen sa hwëna Asa ding nulblir, ‘Bian, ëe bawalkamë usak naban emsa hla lak?– hen ho-hole gwennakye, hen aha lang nakon de hata zannak, hen irkan de gwënnak, hen sang-sang gwennak, ahaksa bwinak de gwënnakye, in dekamë Emsa mas ëbla srëm gwekye.’⁴⁵  “Hwëna Ëe dekam asa ding gulzim, ‘Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Asa de taïblïblan walas kwasap maena men desae mas eibirida srëm gwe-gwek, zen dekam Asae mas ëbla srëm gwek.’ ⁴⁶  Zini in dekam sa syauk bla hï-hïtïnnïk bïtï gwer– hëndep denaban de zë lowehe gwen hapye. Hwëna enlala dam-dam enkam men zen lowehe gwek, zen zen sa hëndep de ëngaya gwen hap dena hla nul.”

26

Yesussu de balk tan hap kim ëkalang gwekke:(Mrk 14:1-2,Luk 22:1-2,Yoh 11:45-53)26¹  Yesus kim kirekam tawa tasibirki, ki zep zëre hon de ang ta gwen wenya insa gubiridaka, ²  “Em tawana: Angkam yaklana dan– yakla yala Paskanak depye. Ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Asa dekam sa nërgul– te-lidak sonnak dikim Asa makan ta irin hipye.” -³  Hwëna Yesus in kim kirekam gubiridaka, dekam Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mamna hen Yahudi mo nol-nola Alap mo golak de teipsïn tangan zini Kayafas Bak mo golak tagal gweꞌak. ⁴  Zen Yesussu de sowëkam balk tan hap de olsa zë aha-en nuꞌik– dekam de tan hap. ⁵  Hwëna zen man ëgu gweꞌak, “Yakla yalak awe bap nen balk tan, sap zini beya tangan nik dwam nëblaꞌan. Ki deban mae esa zë hwëna mamkam ëïlman gwer.”Yesussu kim wenya minyak irase dawemkam nola kon hlë tablakke:(Mrk 14:3-9,Yoh 12:1-8)⁶  Yesus dekam zep Betaniak tembane tan hap Simon Bak mo golak asa golëbïtï gweka. Simon Bak in, men zen orep kusta gwekake. Hwëna wenya dekam Yesus hup de kwasangsa goltrëblan hap hatazak. Zep te-ala mamkam de gon minyak, sërkam de irase dawem nabarena, golhatazak. Yesus kim zë asa golëtembane taꞌanka, wenya in dekam zep minyakna inkam Yesussu nola kon hlë tablazak. -⁸  Ëe zëre hon de ang ta gwen wenya kimë kirekam wenya insa hla kuk, ëe dekam zebë jakal eibik, hen anakanë zë lonsubiꞌik, “Asya, zen ba hap kirekam tïngan tangan hlei yul soneblanan?! ⁹  Dawemna diki minyakna in te-ala hap de lirak gulunam, te-alana mam tangan naka maka nëp zerzimnin. Desa emaka tahalha zi hip kae ë gwebla-zimꞌin.”¹⁰  Yesus hwëna mes ano mae mo ola insa salka, dekam zep asa gubiridaka, “Em ba habe wenya ansa lonsubiꞌin? Zen man tangan sam gwesïl– kirekam de Asa gwëblankamye. ¹¹  Sap tahalha wenya em desa nama esa olëlowehe tine gwer. Hwëna Asa em molye dakal hap ërgwë gwek. ¹²  Insa minyak irase dawemkam Asa hlë tablanan, zen hamal hap ki Asa gwëblanan– deban de kaso hulak Asa drë nwanun hap. ¹³  Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Tïngare lang san kim Alap onakore ol dawemna nol halada gweꞌak, wenya ansa kirekam abe hap syal gwibir-blinan, desa hen sa aïsïl nei gwibir. Hëndep wenya ansa zep sa eititi neibir srëm gwer.”Yudas kim Yesussu zergukuke:(Mrk 14:10-11,Luk 22:3-6)¹⁴  Dua-blaskam de wenya ano mae mo ahana, ëna Kariot walya Yudas Bak dekam zep Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mam san dep song gweka, ¹⁵  zao zep gubiridaka, “Ëe de ebe mae hap zerguzimdinkim, em te-alana banakaꞌen esa abe hap ërblal?” Dekam zep te-ala kasona tiga-pulu enkam nërblak. -¹⁶  Dekam zep hëndep Yudas Bak in orana tëblaꞌanka– Yesussu dikim sowëkam balk tan hap denaye.Yesus kim Paskanak dep de tembanena zëre hon de ang ta gwen wenya ban golëtembane takake:(Mrk 14:12-21,Luk 22:7-14,21-23,Yoh 13:21-30)¹⁷  Dekam yakla yala Paskanak dep man golek de gweꞌak– Alap men dekam Mesir kon Israelsa gwis gwe sonekake. Paska yaklanak kim zauk, zen dekam zep hen ëkon gwesïk hanak– aha-ere minggukam de ragi srëmkam rotisa tru ta gwen naye. Dekam Yesus hon de ang ta gwen wenya ëe ki zebë anakan lakensïblïzak, “Bian, endawe esa Paskanak dep de tembanena aban mae zitwenblala?– ëe akakim zao hamal uk.” -¹⁸  Ki zep asa ding gulzimki, “Yerusalem walya, zëbon osan dep em sek gwen. Zao anakan enblak, ‘Bian Guru man emsa gublula, “Ano tïn hïp de yaklanak mes zaul. Ëe zebë dwam gweꞌan– eno golak de ëre hon de ang ta gwen wenya ban Paskanak dep de tembanesa zitwenblan hap.”’”¹⁹  Ëe dekam zebë hëndep zëwe hamal ul guk.²⁰  Kim kawesïk, dekam kim Yesus asa golëtembane taꞌanka, zao zep asa gubiridaka, “Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Ebon mae onakon ahanik sa Asa zertrëra– zao de Asa balk tan hapye.”²²  Kirekam kimë asalblak, dekam zebë tangan enlalana ëdowe hanak. Ëe dekam zebë aha-en aha-enkam lakensïk gweblaꞌak, “Bian, san ha asa tol home yap ki gublunda?”²³  Ki zep ap ding gulzimki, “Nen an zene apdenak roti apna kolho honak os-os la ine gweꞌan, ahana sa Asa zertrëra– zao de Asa balk tan hapye. ²⁴  Men kirekam Alap mo olak ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna abe hap dena lwak, zen hëndep kirekam asa tïl. Hwëna kwasang tol, zini men zen Asa dikim zë balk tan hap zertrëꞌara, zen karekna mam tangan wenyaka sa Alap onakon hlaulu. Zen an zik de jaha gweblan srëmkam maka sam gwesïkï, sap dekam zen molya karekna mam tangan wenya insa goltoweꞌanam.”²⁵  Kariot walya Yudas in zen zertreizimdin hip ola ziaha-en gulku ki zep gubluka, “Guru, san ha asa tol home yap ki gublula?”Ki zep ding gulbluka, “Eno ola sap eiwa kirekam.”Yesus kim zëre mo timsi de enlala gwe-gwibin hip de tembanena nonola golzimkike:(Mrk 14:22-26,Luk 22:14-23,1Kor 11:23-25)²⁶  Kimë tembane taꞌak, Yesus ki zep rotina ahanaka gul ineka, dekam zep dawemsa Alap hap rotina in hap golblaka, ki zep ahap gul guku. Desa zep abe mae hap anakare ola ban kap tazimki, “Em twenblandan. An ano timni.”²⁷  Ki zep hwëna anggur ho nabare mokna zer ineka, dekam zep etan Alap hap dawemna golblaka, ki zep hwëna abe mae hap anakare ola ban zerzimki, “Emki kïtak otdebin. ²⁸  Sap an ano kala zen. Zen sa ano tim nikon wet sol– Alap mo zi niban de ol ziaha-en gun ësesa dikim sul sonen hapye. Zep zini beya tangankam sa ano kala kon Alap mo nwenak ëdakastïl gwer. ²⁹  Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Ëe molyë na-en etan anakare anggur hona otdek. Hwëna ano Bian mo ïrïk gïnnïk kim de hataꞌak, zen diki dekam asa etan eban mae apdenak ziotdebir.”³⁰  Ki zebë hwëna Alap hap de tërya apdekam lak. Kimë lasïk, ki zep asa zaitun tra nabare kwatap tek san dep golësek gweka.Petrussu kim damnak gublukake, “Em esa Asa zabeblala.”(Mrk 14:27-31,Luk 22:31-34,Yoh 13:36-38)³¹  Zao zep zëre hon de ang ta gwen wenya asa gubiridaka, “Em namen Asa de karek tannak hla tankam kïtak esa aïrïn hïp Asa hli la gukhal. Sap Alap mo olak man lwak,‘Ëe asa zaho ta gwibin zini insa karek tal.Zaho zem dekam sa men-san an-sankam heya-hya gwer.’ -³²  Hwëna Bian kim de etan Asa ngaya taꞌanka, Ëe asa dekam emsa Galilea san dep ngeirbiridal.”³³  Hwëna Petrus ki zep ding gulbluka, “Bian, ahakore wenya an sap sa Emsa hli dasïl. Aena tangan molyë Emsa hli tak!”³⁴  Yesus ki zep ding gulbluka, “Eiwa denakaë emsa gubluꞌan: Namen nonol ayang de gun srëmnak, em dekam esa anakan de Asa zabeblanna dan-ahan soblala, ‘Zini in ëe homë tame taꞌan.’”³⁵  Petrus ki zep etan ding gulbluka, “Bian, ëe apdenak asa Eban lïl. Ëe molyë tangan Emsa zabeblak.” Ëe kïtak kirekam zebë sap ëgu anek.Yesus kim Getsemani kon Alapsa gu soneblakake:(Mrk 14:32-42,Luk 22:39-46)³⁶  Yesus kim asa Getsemanik golëyaïng gweka, zao zep asa gubiridaka, “An zao teinikin guk. Ëe Alapsa ë-ere nakon gu soneblaꞌan.” ³⁷  Hwëna Petrus hen Zebedeus mo walas darena, desa en zep gubiridaka– zen de ang gweblan hap. Hwëna zao zep enlalana dowebla hanaka, hëndep hlik gwebla hanan hap alp gwesïblïka. ³⁸  Dekam zep zëre hon de dan-ahare ang ta gwen wenya insa gubiridaka, “Ano enlalana sërkam tangan dowe hananda, hëndep tïn hïbë alp gwesïꞌïn. Em awe Asa ërgwëk, hen enlala naban esa loweher– Alapsa de abe ta tinen naban.”³⁹  Zëbon mae onakon kim engka en langa gwe halka, zao zep kamanak ïk gwe heka, dekon zep Alapsa gu soneblaka, “Bian, karek yawala ansa Ëe goltoweꞌan, diki Em Abon onakon langa gulsun. Hwëna ano dwam gwibin sin bap zen lwan. Diki ere mo dwam gwibin sin zen lwan.” ⁴⁰  Kim Alapsa de abe ta gwenna hya gwesïkï, dekam zep etan dan-ahare zini in osan dep lwahal zaka. Hwëna ni truwennak zep hlauludaꞌan zaka. Petrussu zep zë gublu zaka, “Em san bëjen-em engka en mae Asa zersalen! ⁴¹  Enlalakam lowehek. Alapsa e-en e-enkam abe la tinek. Kareknak ema altïlïnk. Sap eno mae mo enho enna dawemsa de sap syal gwibin hip dwam gwe-gwenda, hwëna eno mae mo timni in tatete naka hom.”⁴²  Etan ki zep song gweka– dekon de etan Alapsa abe tan hap. Ki zep kon gu soneblaka, “Bian, Em san ha home ki dwam gweꞌara– karek yala ansa de Abon onakon langa gulsun hupye? Ki sap asa goltower. Hwëna diki ere mo dwam gwibin en san zen lwan.”⁴³  Kim hya gwesïkï, dekam etan ni truwennak zep hlauludaꞌan zaka. Sap zëno mae mo nwena man tangan nwe-alk hap ëdohon-hon gwek.⁴⁴  Dekam hen ki zep etan dan-ahan naka hli yuludaka. Etan ki zep kire enkam Alapsa gu soneblaka. ⁴⁵  Etan kim lwahal zaka, dekam zep gubirida zaka, “Em san namae ni truwen hap ëdwam gwe tineꞌan? Emki sap ëkara gwen. Ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Asa angkam man karek-karek gol gwen zi mo tahanak dep tapbla dazimꞌin. ⁴⁶  Dekam luk tak. Nen sek gwen. Emki hla tan. Asa de zergun hup de zini angkam man hataꞌara.”Yesussu kim balk dakke:(Mrk 14:43-50,Luk 22:47-53,Yoh 18:3-12)⁴⁷  Yesus in kim nama tonꞌanka, dua-blaskam de zëre hon ang ta gwen wenya ano mae mo ahana Yudas Bak dekam zep zi beyam-bya naban golëyaïng gweꞌanka– nëbok te tek teiredan naban, mensa Alap mo golak de mam-mamna hen Yahudi mo nol-nola nenbiridakke, Yesussu de balk tan hap. ⁴⁸  Zen mes anakan ola ziaha-en gulku, “Ëe kirekam asa ebe mae hap zertreizim: Men desaë babang taꞌak, zen zen– zini inye. Zen dekam zë hëndep balk lak.” ⁴⁹  Yudas kim golëyaïng gweꞌan zaka, ki zep hëndep Yesussu babang tan naban gublu zaka, “Dawem, bian guru.”⁵⁰  Yesus ki zep ding gulbluka, “Wal bosyan, men kire hap hatanan zala, angkam dekam syal gwibir.” -Zi beyam-byana in hëndep dekam zep balk dazak. ⁵¹  Hwëna ano mae mo wal bosena, men zenë ang ë gweblak, dekam zep nëbokna mol ineka. Dekam zep Alap mo golak de teipsïn tangan zi nik de babu gwe-gwen zini sap zïp soka. Hwëna ing ala en naka zep blansïblï kïnïka.⁵²  Hwëna Yesus ki zep zëre hon de ang gwe-gwen zini insa jalse gweblaka, “Nëbokna insa em etan lïl sonen. Sap men nara nëboksa darak hap gwire danna, desa nëbokkam sa damera gwer. ⁵³  Emki ëenlala gwen: Ëe ëre mo Biansa abe taꞌanam, Zen maka zëre mo dam taha nakore jana zisi dua-blas batalyonkam lup gul soneꞌara. ⁵⁴  Hwëna kirekam de lwaꞌanam, ki hwëna mensa Alap mo olsa de ayang gul gwen zini abe hap dena ale nul gwek molya kirekam lwaꞌanam.”⁵⁵  Ki zep hwëna Yesus zi beyam-byana insa gubiridaka, “Em san Asa jal zisie hla lal?– zebe Asa de balk tan hap nëbok te tek teiredan naban yaïng gwenan zalye! Ëe men yakla jamkam Alap mo golak emsa tawa ta gwibik! Dekam ba habe zë Asa balk la srëm gwek? ⁵⁶  Hwëna an desae angkam syal eibiꞌin, zen men desa orep Alap mo ol ayang gul gwen zini abe hap dena ale nukke. Zao dikim zaun hube kirekam syal eibiꞌin. Ena hwëna home tame uꞌin.”Ëe zëre hon de ang ta gwen wenya dekam zebë kïtak heya-hya gwenkam hli lak.Yahudi mo teipsïn sinodenak kim nërtrëkke:(Mrk 14:53-65,Luk 22:54-55,63-71,Yoh 18:13-14,19-24)⁵⁷  Yesussu in zen balk dak, ki zep nërhak– Alap mo golak de teipsïn tangan zini Kayafas Bak mo golak dep. Zëwe Musa mo olsa de tawa ta gwibin wenya hen Yahudi mo nol-nola mes tagal gwesïk gïk. ⁵⁸  Petrus zen lun sap-sap gwen dankam Yesussu ang gwebla song gweka, hëndep zen hen hata zaka– teipsïn tangan zini in mo gol tëmnak. Kol sonna iwe kim tïl zïka, zao zep teipsïn zini insa de kara ta gwen hap de jana nabare zini hlauludaꞌanka. Zao zep hen nikinꞌin zaka. Zen man anakan de tawa gweblan hap dwam gweꞌanka, “Banakan wëhë nëblaꞌak?”⁵⁹  Alap mo golak de mam-mam wenya hen tïngare teipsïn sinodenak de wenya zen orasa dëblaꞌak– dekam de Yesus hup boton ol blo-blosa mam gulblun hap, dekam de tan hap. ⁶⁰  Beya nik blo-blo tan ola ban sap nolluwe gweꞌak, hwëna zëno mae mo ola in hom mae apde nëk, zep bëjen dekon karek tan. Aumwa hap zep etan zi darena anakan olluweka, ⁶¹  “Zini an man guku, ‘Ëe asa Alap mo gol yawala ansa dri yulsul, hwëna yaklana dan-ahan ki asa hwëna owas hap etan syal gwibinkim sul soner.’”⁶²  Alap mo golak de teipsïn tangan zini in ki zep luweka, ki zep Yesussu gubluka, “Em san ha molye mae ding gulzimki?– insa eno karekna kira nul gweꞌan zalye.” ⁶³  Yesus hwëna balk enkam salsïblïka. Ki zep etan gubluka, “Ngaya Zini Alap mo bose gubin niban emki asa gubiridan: Em san ha eiwa Zen tangan?– Alap mo Tanena, Israelsa de ngaya tabin hip de Zi niye.”⁶⁴  Yesus ki zep ding gulbluka, “In kirekame gunda, zen kirekamke. Hwëna Ëe hen ama emsa gubiridaꞌan: Em esa nabakam ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Asa hla laser– Teipsïn Zini Alap mo dam taha nakon de nikirinnik. Hen dekon kimë etan lwa haꞌanzak butnak esa Asa hla laser.” -⁶⁵  Alap mo golak de teipsïn tangan zini in, kirekam de gunnuk kim salblaka, dekam zep baju ala son zemka Yesus hup de u sïsngïn hïp kalk-kalk soka, deban zep guku, “Zen Alapsa lamang tanda. Nen ba hap de etan zëno kareksa de kira gulblun hap zini teibiridan hap? Nën mes em-am kïtak Alapsa de lamang tannak asalblanan! ⁶⁶  Zep angkam ebon mae onakon banakan?” -Ki zep ding nulblik, “An tok hap de karek tan hap man sam gwesïꞌïra!”⁶⁷  Dekam zep oltepkam nwe-masenak hol-hol da gweꞌak, hen deban zep dangole gweꞌak. Ahakon taha dak-dakkam itranak lek dya gweꞌak, ⁶⁸  deban dakensïk gweblaꞌak, “Em wëhë tame tanda? Nara emsa lek tyanda? Eme eiwa Alap mo zer sonen zi gwëꞌanam– Israelsa de ngaya tabin hip, ki emaka asa gubirida gweꞌara, ‘Zi bosena zen asa lek tyanda.’”Petrus kim Yesussu zabeblakake:(Mrk 14:66-72,Luk 22:56-62,Yoh 18:15-18,25-27)⁶⁹  In kim kirekam lwa seꞌak, Petrus dekam gol tëmnak nikinꞌinka. Zëwe de babu gwe-gwen wenya ki zep zë hataꞌanzak, zao zep Petrussu gubluzak, “Em an hen zenke– men zen Galilea walya Yesus mae han apdenak ëtë gwekye.”⁷⁰  Petrus hwëna man zabeka– in zen zë lowe heꞌak, zëno mae mo inik. Zep wenya insa anakan ding gulbirki, “Ëe homë tame guꞌun– insa em gundaye.”⁷¹  Dekon hwëna kol son lïlïkïn alpnak zep zauꞌun naka. Zëwe zep etan ahanik zëwe de babu gwe-gwen wenya hla tazak. Dekam zep zëwe in zen lowe heꞌak desa gubiridak, “Zini an hen menkam Nazaret walya Yesus hun apdekam ë gweka.”⁷²  Petrus ki zep etan ding gulbirki, “Ëe eiwa hom tanganë zini insa tame taꞌan. Nglïnak de Zini, mese asa salblanda.”⁷³  Zëwe hom holo gweꞌak, dekam zep zini men zen zë ëzauꞌuk etan Petrussu nenblazak, “Em an hen zëno mae mo ahanakake, sap eno ola in Galilea wal mo ol hanu.”⁷⁴  Petrus dekam zep ol drakkam gu ane gweꞌanka, “Ëe hom tangan am zini insa tame tak. Nglïnak de Zini Alap, mese ki asa salblanda!”Kirekam kim gu gweꞌanka, ayangna ahana hen dekam zep gu aneka. ⁷⁵  Hwëna Petrus dekam zep enlala gwibirki– Yesus mo ola mensa anakan gu-gublukaye, “Ayang de gun srëmnak, em dan-ahan sonkam esa Asa zabeblala.” Dekam zep hëndep wet soka. Gosa zep kon yusyustïn nïban gwë song gweka.

+ Yakla yala Paska hap de ola, emki ayat 17 mo olk kore alenak hlaun.

+ Minyak nabare botola mensa golhatazak, zen hen kaso nwe-aweskam de syal gwibinni. (Mrk 14:3)

* 26:15 Zak 11:12

+ Paskana zen Yahudi mo olkam enlalana “tamaran.” Zen dekam de enlala gwibin hip– in kim Alap mo dam taha nakore zini Israel mo gol-gola tamankake, Mesir mo gol-gol san de tïlïdan hap. Mesir mo nonol walasna dekam zep juwek. Owasna insa de hlaukum, dekam zep Mesir mo teipsïnnï Israel mo zi ausu nakore zini insa gubiridaka, “Dikire sek gwek.” (Kel 12:1-51) Ragina zen rotisa de syal gwibinnik mas nul gwenan– dekam de hop gwen hap. Musa man Yahudi zisi gubiridaka, “Paska yaklanak hen zao de minggunak, rotina dekam ragi srëmkam tru la gwek.” (Ul 16:1-8)

* 26:31 Zak 13:7

+ Yunani olkam, mensa Yesus Yudassa gubluka, aha dam gulsunnu hen anakarekam: “Wal bosyan, em ba habe awe hatanan zala?”

* 26:64 Mzm 110:1,Dan 7:13,Mat 24:30

+ Musa mo tïtï tabin ola kon, Alapsa de lamang tan zini desa tankam. Emki Im 24:16nak hlaun.

27

Pilatus Bak hap kim nërtrëblakke:(Mrk 15:1,Luk 23:1-2,Yoh 18:28-32)27¹  Kak tangannak zep tïngare Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mamna hen Yahudi mo nol-nola ban etan tagal gwesïk, hen dekam zep ola Yesussu de tan hap dena zïm-zïm nïk. ²  Dekam zep tahalen naka Roma mo bosekam de gubernor gwen zini Pilatus Bak osan dep nërhak.Yudas kim zënaka tok hap buk tusuk sonekake:(Kis 1:18-19)³  Yudas in zen zerguku, kim anakan sane gweka, “Hare ano zergun nukon sa dal,” dekam zep tangan enlalana dowebla hanaka. Dekam zep 30kam de te-ala kasona men dekam zerguzimki, desa Alap mo golak de mam-mam wenya kip hen Yahudi mo nol-nola kip etan zerzim halka. ⁴  Zao zep gubiridaka, “Ëe mesë karek gwek– karek gon srëm zini insa zergukye. Zep hëndep daꞌan.”Hwëna zen man ding nulblik, “Asa ba habe desa etan gubiridala? Zen ere en mo syal sake.”⁵  Yudas dekam zep te-alana insa Alap mo gol mwa san dep hiri ta inki. Zëna ki zep song gweka, dekam zep zënaka tenya kon holenak buk tusuk soneka.⁶  Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mamna in ki zep te-alana insa tagal dasïk, ki zep ëguk, “Te-alana an, zisi de tan hap zergun te-ala, zep bëjen Alap hap ing tablan. Sap Musa mo tïtï tabin olak man anakan lwak, ‘Kire te-alasa bëjen Alap hap zerblan.’” ⁷  Zen kim te-alana in hap ola aha-en nuk, dekam zep te-alana inkam kama ngatdarak syal gwe-gwibin zi mo ngana nëk– aha lang nakon de yaïng gwe-gwezan zi tok-toksa de zë kang gulne gwen hap. ⁸  In zep hëndep angkam kamana insa nen gwibirin, “Zi Kal Kama.” -⁹  Zen dekam zep zauk– mensa orep Yermia Bak hamal hap Alap mo ola anakan ayang gulkuye,“Zen sa 30kam de te-ala kasosa nulin– Israel zi zëre mae mo ol aha-en gun sun de zergun te-alana in saye. ¹⁰  Dekam sa hwëna kama ngatdarak syal gwe-gwibin zi mo ngasa nër– men kirekam Alap hamal hap asa gublukake.” -Pilatus Bak hap kim tapbla dablakke:(Mrk 15:2-5,Luk 23:3-5,Yoh 18:33-38)¹¹  Roma mo bosekam de gubernor gwen zini Pilatus Bak onak kim nërhatazak, zao zep takensïblïka, “Em an san ha eiwa zen– Yahudi mo teipsïn nïye?”Ki zep ding gulbluka, “In kirekame gunda, zen kirekamke.”¹²  Hwëna Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mamna hen Yahudi mo nol-nola in dekam zep Yesus mo karekna Pilatus hup kira nul gweblaꞌak, hwëna Yesus hom mae ding gul gwizimꞌinka. ¹³  Dekam zep Pilatus takensïblïka, “Em san ini hom?– zebe ding gul gwizim srëm gweꞌaraye. Zëno mae mo eno kareksa de kira gul gweblanna mes-am beya gwenan.” ¹⁴  Hwëna Yesus man tangan ding gulzimdin hip baes gweka. Hëndep Pilatus man tangan tenggwanblaka.Anakan kim ëasas gwekke, “Te-lidak sonnak makan laink!”(Mrk 15:6-15,Luk 23:13-25,Yoh 18:39–19:16)¹⁵  Yakla yala Paska jamkam kim Israelk de zini ëtagal gwe-gwek, dekam man zëno mae mo gubernora bwinak de zini aha-en aha-enkam nëser sone gwizimk– tïngare zi tra mo anakan de gun sun, “Desa ap zeser sonezim.” ¹⁶  Dekam zëwe bwinak zini ki, bose teipsïblïnna, Roma mo ïrïk gïn nïkon dikim wet so gwen hap de asas gwe-gwen zi, bosena Barabas Bak. Zëno aha bosena hen ki Yesus mo bose naban apdenak. ¹⁷  Zep zi beyam-byana in kim Pilatus mo gol homannak tagal gwesïzïk, dekam zep Pilatus takensibiridaka, “Em narasae namen dwam ëblaꞌan?– desa de ëe ebe mae hap tapbla tazimdin hipye. San ha Barabas Baksa? San ha Yesussu?– mensa hen nen gweblananke, Israelsa de ngaya tabin hip de Zini.” ¹⁸  Zen mae hap ki kirekam takensibiridaka: Sap zen mes anakan tame gulku, “Zi beyam-byana man Yesussu menkam ang në gweblak, zep Yahudi mo mam-mamna husus në gweblak, hëndep zep angkam tan hap asas nëblaꞌan.”¹⁹  Pilatus dekam teipsïn zi hip de komal tum yalak nikinꞌinka– zisi dekon klis gul gwen hap de komal tumnak. Zi beyana insa kim kirekam takensibiridaka, hwëna dekam zep we zik mo ola nolhatablazak. We zem man anakan gu soneblak, “Em bahem mas gwen– karek gon srëm zini insa de karek tannakye, sap ëe eisiri namen husus gwibin tangan nakaë tal– zëbe hap denaye.”²⁰  Hwëna Pilatus kim we zik mo ola insa sane gweꞌanka, hwëna dekam Alap mo golak de mam-mam wenya hen Yahudi mo nol-nola in zi beyam-byana insa nolëton gweꞌak– zen de anakan abe ta gwen hap, “Barabassa ap hïl tï sonezim. Yesussu lak.”²¹  Zep kim Pilatus etan takensibiridaka, “Zi darena an kon, em narasae dwam ëblaꞌan?– desa de ebe mae hap zeser sonezimdin hipye.”Dekam zep ding nulblik, “Barabassa.”²²  Hwëna dekam zep etan takensibiridaka, “Ki hwëna ëe banakan asa Yesussu gwëblal?– insa ahakon ena en gweblananye, ‘Israelsa de ngaya tabin hip de Zi’kim.”Ki zep ding nulblik, “Desa te-lidak sonnak makan laink.”²³  Dekam zep hwëna takensibiridaka, “Hwëna zen banakan karek gweka?”Hwëna dekam tangan zep mam en tangankam ëgu ane gweꞌak, “Desa te-lidak sonnak makan laink!”²⁴  Pilatus dekam zep enlalana anakan topse gwibiridaꞌanka, “Ëe an etan banakan asa zi trana ansa gweibiridal?” Hen anakan tame tabirki, “Zen ëïlman gwen hap ëalp gwesïꞌïn.” Dekam zep zëre hon de ëbabu gwe-gwen zisi gubiridaka– hosa de golbla halzan hap. Zao zep zi beyam-byana in mo nwenak tahana ngan sosuꞌunka. Dekon zep gubiridaka, “Ëe homë zini ansa de tan hap de ola mas guꞌun. Alap molya zëno kala abe hap ngëro gulbluka. Sap an e-ene laꞌan.”²⁵  Dekam zep tïngare zi beyam-byana in ding nulblik, “Zëno kala zen sap sa abon mae onak ngëro gwer– hen ano mae mo auyan-aza onakye.”²⁶  Dekam zep Pilatus Barabassa zeser sonezimki. Hwëna Yesussu zep jana nabare zi hip tapbla tazimki– zen de hwëna tangolen naka te-lidak sonnak makan ta irin hip.Pilatus mo jana nabare zini kim Yesussu lamang da gweꞌakke:(Mrk 15:16-21,Luk 23:26-43,Yoh 19:2-3)²⁷  Dekam zep Pilatus mo jana nabare zini Yesussu nërtïlzïk– zëre mae mo batalyonnak de gol yalak. Zen zëre mae mo ahakorena kïtak de tagal gulsun hup nenbiridak, hëndep Yesussu man dot dasïzïk. ²⁸  Ki zep hëndep irkare dak, hwëna teipsïn zi hip de baju kwang kal-kalsa zep ala nosoblak– teipsïn zi makan zau de swrë tan hap. ²⁹  Hen nolak de ala gulblun hap, dokot të ngï-ngïsa mlin-mlin nuk– teipsïn zi hip de emaskam weir gulsublun makan. Ki zep hen dutena dam tahanak nolblak. - Zëna dekam zep botonkam zëno nwenak boklena kom da gweblaꞌanzak– anakan dikim zë lamang tan hap, “Dawem, bian. Em in zen– Yahudi mo teipsïn nïye.” ³⁰  Zao zep oltepkam hol-hol da gweꞌak, hen dutena insa zëno tahanak etan nulink, dekam zep nolak lek dya gweꞌak. ³¹  Lamang tanna kim hya neisïblïk, dekam zep etan baju kal-kala insa nalsïblïk, dekam zep etan zëre mo bajuna ala nosoblak. Ki zep hwëna nërwet sok– dekam de te-lidak sonnak makan ta irin hip.Te-lidak sonnak kim makan da inkke:(Mrk 15:22-32,Luk 23:26-43,Yoh 19:17-27)³²  In kim Yesussu te-lidak sonnak de makan ta irin hip nërsong gweꞌak, oranak Kirene walya Simonsa zep nërtoweꞌak. Zao zep Yesus hup de te-lidak soblanna insa de wë soblahan hap tik-tik dak. ³³  Ki zep hëndep kwatap tek bosena Golgotak yaïng gwesek. Bosena in mo enlalana, “zi nol swra.” ³⁴  Zëwe zep Yesus hup anggur ho enenna nolblak– desa de otden hap. Hwëna kim sap akasibirki, dekam zep baes gwibirki. -³⁵  Te-lidak sonnak kim makan daink, dekam zep zëno pakeanna zëre mae hap dobe abu mo kim de zënaka dam tasïk gwibinkim kae nëblandak. -³⁶  Zëna zao zep teinikinꞌik– dekon de kara tan hap. ³⁷  Nol bol tahan nakon ol alesa zë makan nulink– dekam de tïngare zi anakan tame gun hup, “Zen kire jal hap daꞌan.” Zep anakan ale nuk, “An Yesus– Yahudi mo teipsïnnï.”³⁸  Zen sowë zi dare naban Yesus mae han apdekam te-lidak sonnak makan dabirink– ahana Yesus mo dam taha san dekam, ahana irgwa taha san dekam. ³⁹  Zini men zen desan taman gwe-gweꞌanzak, zen nol ëwak gun nuban ol mamkam anakan lamang da kïnï nasen gweꞌak, -⁴⁰  “Em an zen eme guku, ‘Alap mo gola asa dri yulsul, hwëna dan-ahare yaklakam asa etan syal gwibin kim sul soner.’ Ki em san Alap mo Tanesa hom?! Te-lidak sonna in kon em enaka de ngaya tan hap ati gwezan.” -⁴¹  Hen Alap mo golak de syal ta gwen zi mo mam-mam wenya hen Musa mo olsa de tawa ta gwibin hip de wenya hen Yahudi mo nol-nolkam de wenya, zen hen man Yesussu anakan lamang da gweꞌak, ⁴²  “Zen aha zi ensa man ngaya ta gwibirki, hwëna zënaka hom tol ngaya taꞌara! Zen de eiwa Israel mo teipsïnkïm gwëꞌanam, dikire te-lidak sonna in kon ati gwezak. Ki amaka laïblïblaꞌan. ⁴³  Zen Alapsa taïblïblaka hen man zënaka gu gweblaka, ‘Ëe an Alap mo Tane.’ Ki Alap de eiwa dwam gweblankam, dikire ngaya tak.” -⁴⁴  Sowë zi darena insa Yesus mae han makan dabirink, zen hen kirekam lamang laka.Yesus kim tïlsïkïke:(Mrk 15:33-41,Luk 23:44-49,Yoh 19:28-30)⁴⁵  Yaklana kim bolak zauku, dekam zep tïngare langna owas hap kawesïk. Hëndep yakla nwena kim dan-ahannak zauku, dekam zep etan hleng gwek. ⁴⁶  Yesus dekam zep Ibrani olkam ol mamkam hërheka, “Eli, Eli, lama sabakhtani?” Nëre mae mo olkam Zen anakan hërheka, “Are ano Alap, ano Alap, Em ba habe Asa da tasïꞌïra?” -⁴⁷  Hwëna in zen zë kara daꞌak, ahakon hom dawemkam nasalblak, zep zënaka nenbiridak, “In Elia Baksa hërheblanda.” ⁴⁸  Dekam zep ahanik nabalba enkam hluweka, yera jaubum makare naka zep gol hanaka, desa zep anggur ho enennak os gul ineka. Desa zep te tek gwënnak de kyaon sonen naka mipnak goltrë seblaka– desa de kwlem gun hup. -⁴⁹  Hwëna ahakon man nenblak, “Dikire gwëk. Elia Bak wëhë yap ngaya taꞌan zaka?”⁵⁰  Yesus ki zep etan ol mamkam hërhe hanaka. Dekam zep hëndep tïlsïkï. ⁵¹  Alap mo gol mwanak de kaen lïlïkïn glaïng-glïng yawala dekam zep owas hap kalk neisïk sonek. Jïngïl yawala hen dekam zep gwëka. Hen zëwe de kaso nabare kwatap-tek kwatap-tekna ahakon hëndep man ëhlang-hlang gwek. ⁵²  Zi tok-tok kang gulne gwen kaso lïlïkïnnï man ëtalusundak, hen Alap mo hlïl irin wenya men zen orep juwe gwek man beyakam ëngaya gwendak. ⁵³  Yesus kim tïn nïkon ngaya gweka, dekam zep zen hen zi lo tasibin kamana in kon sek gwek, hëndep dekam zep Yerusalemk bïtï gwezak. Zëwe zini beya nik nolëtowe gweꞌak.⁵⁴  Jana nabare zi mo mamna in zen apdenak zëre mo ahakore naban zikara taꞌanka, dekam tangan zep sërkam golëaïrïꞌanka– jïngïl yala in kim gwëka, hen tïngare owas-owasna insa kim hla nukke. Dekam zep ëguk, “Zini an eiwa Alap mo Tane!”⁵⁵  We walya hen beya nik langa nakon kara daꞌak. Zen men zen hëndep Galilea kon mas gwe-gweblan hap ang nëbla song gwe zakke. ⁵⁶  Ahana Yakobus ne Yusup nik mo anena Maria– men zen hen zëno nik mo ayana Yesussu wë takke, ahana bose apde zem Magdala kore wenya Maria, hen ahana Zebedeus Bak mo we. -Yesussu kim lo dasïkke:(Mrk 15:42-47,Luk 23:50-56,Yoh 19:38-42)⁵⁷  Kim kam-en gweꞌak, dekam zep te-ala beya zini Arimatea walya Yusup hata zaka. Zen hen Yesussu de ang gwe-gweblanna. ⁵⁸  Zen dekam zep Pilatus Bak osan dep song gweka– Yesus mo tok naka dikim lo tasïn hïp de abe tan hap. Pilatus dekam zep jana nabare zisi gubiridaka– Yesus mo tok naka de Yusup hup zergublun hap.⁵⁹  Yusup dekam zep hëndep Yesus mo tokna insa zizeryahe halka. Kaen ëse ngap-ngapkam zep zitahaleka. ⁶⁰  Dekam zep Yusup zëre hap de hamal gulblun kaso hulak Yesus mo tokna insa zidrë neka. Lïlïkïnnï kaso yawalkam zep nulhlusukink. Zëna ki zep sek gwek. ⁶¹  In kim Yusup golësyal taꞌanka, Magdala kore wenya Maria apde bose zem Maria han dekam zao hen inikinꞌik. Dangna kim kaso hula in san ëk.Pilatus Baksa kim Yesussu de drënen kaso hulsa de jana nabare zi kara gun hup abe dakke:⁶²  Zao de yaklana dekam Hari Sabat yawal– Paska hap de yakla tangannak. Dekam zep Alap mo golak de syal ta gwen zi mo mam-mamna hen Farisikam de zi niban apdekam Pilatus osan dep sek gwek. ⁶³  Zao zep nenblak, “Bian, ëe ama ëenlala gwer, zisi de yasik ta gwibin zini Yesus in kim nama gwëꞌanka, zen man anakan gu gweka, ‘Yaklana kim de dan-ahannak zauꞌuk, dekam asa etan tïn nïkon ngaya gwer.’ ⁶⁴  Zen in zebë emsa abe laꞌan: Emki ere mo jana nabare zisi gubiridan– zen deka dawem enkam kara nuk, in zao ir lo dasïkke. Zëre hon de ang ta gwen wenyik mana zëno tok naka sowëkam nër halank. Hwëna zen dekam sa zisi ahap da gwibir, ‘Zen mes etan ngaya gweka.’ Hwëna kirekam de ëboton gwenkam, zen dekam tangan sa botonna mam nulsuk song gwer.”⁶⁵  Pilatus ki zep ding gulzimki, “Jana nabare zini ansa ama ebe mae hap lup gulzimꞌin. Emki desan dep zon guludan– dawem en tangankam deka kara nuk.” ⁶⁶  Desan kim sek gwek, dawemkam zep Yesussu de drënen kaso lïlïkïnnï insa sip dabik. Jana zini in zëwe zep kara nul gweꞌak– zi de zëwe mae ëgolek de gwezan srëm hap.

+ Zen mae hap “Zi Kal Kama”kam kamana insa bose nuk: Insa “zergun te-ala”na Yudas onakon neirink (ayat 6), zëre mae mo olkam man kirekam de te-alana nen gweblak “zi kal te-ala.” Zen zep kamana insa bose nuk “Zi Kal Kama”kamye.

* 27:10 Zak 11:12-13

+ Teipsïn tangan zini dekam emaskam de mlin makare naka nolak ala nul gwek, hen teipsïn zi hip de dutesa nurensïk gwek. Zen zep jana nabare zini in kiresa etan botonkam syal neizimk– dekam de Yesussu swrë tan hap.

* 27:34 Mzm 69:22

* 27:35 Mzm 22:19

* 27:39 Mzm 22:8, 109:25

* 27:40 Mat 26:61,Yoh 2:19

* 27:43 Mzm 22:9

* 27:46 Mzm 22:2

* 27:48 Mzm 69:22

* 27:56 Mat 13:55,Yoh 19:25

28

Yesus kim ngaya gwekake:(Mrk 16:1-8,Luk 24:1-12,Yoh 20:1-10)28¹  Hari Sabat hyanak, kak tangannak zep we darena song ëk– Magdala kore wenya Maria bose apde zem Maria han, Yesussu de drënen kaso hula insa de etan hla kun hip. ²  Hwëna Alap mo dam taha nakore zini kim ngatan zi mo lang nakon ati gwe zaka, jïngïl yala dekam zep hëndep gwëka. Hwëna dam taha nakore zini in zep drënen kaso lïlïkïnnï insa irhi gul zuka. Zëna hwëna zao zep nikin aneꞌanka. ³  Zëno nwe-masena san de nglï angna kiye, hen zëno bajuna ngap-ngap tanganna– but ngap-ngapna kiye. ⁴  Jana nabare zini in zen kaso hula insa kara nuꞌik, karekkam aïrïn hïp ëyal-yal gwek, hëndep tok-tok makan zep zë altïnk.⁵  Hwëna Alap mo dam taha nakore zini in ki zep wenya insa guzimki, “Bahem aïrïn. Em an Yesussue lëblaꞌan zala– te-lidak sonnak insa makan da inkke. ⁶  Zen awe hom. Bian Alap mes tïn nïkon ngaya tala– men kirekam Yesus Zëna hamal hap emsa gubirida guk gwekake. Haen, emki sap hla kulzin– men zao sap nën nekke. ⁷  Nabakam emki olahan. Zëbon de ang ta gwen wenya anakan enbirida, ‘Zen mes ngaya gwera. Angkam Zen mes emsa Galilea san dep ngeirbiridala. Em zao esa ërtower.’ In sya. Asa Alap zer sone zala– ebe mae hap de kirekam ayang gulzimdin hip.”⁸  Dekam zep we darena in nabalba enkam olahak. Zen man sap aïrïꞌak, hwëna dawemkam hen isrip-sri ëꞌak. Hlu kënkam zep song ëꞌak– dekam de nabakam Yesus zëre hon de ang ta gwen wenya insa enbiridan hap. ⁹  Hwëna kim song ëꞌak, zao zep mumuk ennak Yesus Zënaka zertreizimki. Zen kim anakan guzimki, “Dawem,” dekam zep hëndep golek de lazak. Zao zep hëndep bokle kom osoblan naban tanana babang osoblazak, deban isrip-sri ëblaꞌak. ¹⁰  Hwëna man guzimki, “Bahem aïrïn. Hwëna ano oso walkam de gubirida gwen wenyaka em anakan enbiridan– zen deka Galilea san sek gwek. Zen zao sa Asa nërtower.”Jana nabare zini in kim Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mamna insa anakan nenbiridakke, “Yesus mes ngaya gwera.”¹¹  We darena in kim song ëꞌak, hwëna jana nabare zini in zen drënen kaso hula insa kara nuꞌik, zëbon mae onakon ahakore nik zep lwan dahak– zen de Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mamna insa gubiridan hap, kïtak in zen ki zë jowekke. ¹²  Alap mo golak de mam-mam wenya in dekam zep Yahudi mo nol-nola ban ola aha-en nuk– dekam de jana nabare zini in hap te-alasa mam enkam zerzimdin hip. ¹³  Zao zep nenbiridak, “Em anakan ëgu gwek: ‘Zen zëre hon de ang ta gwen wenyik Yesus mo tokna sowëkam nërhak– ëe kimë truwe guk hakke.’ ¹⁴  Hwëna gubernor de emsa ni truwenkam salbirdankam, zen ëe asa deban dawem enkam ëraïsïl gwer– emsa de kire hap karek tabin srëm hapye.” ¹⁵  Hëndep jana nabare zini in zep Yesus mo ngaya gwen ola insa dikim ber-ber gun hup de te-alana insa neirink. Hëndep Yahudi zini anakare olsa zep nol halasenk, “Zen eiwa zëre hon de ang ta gwen wenyik kam sowëkam nërhak.” Hëndep angkam mae kirekam zep ëgu gwenan.Yesus kim zëre hon de ang ta gwen wenya kip Zënaka zertreizimkike:(Mrk 16:14-18,Luk 24:36-49,Yoh 20:19-23,Kis 1:6-8)¹⁶  Seblaskam de zëre hon de ang ta gwen wenya ëe dekam zebë Galileak de kwatapna in san dep sek gwek– men kirekam Yesus Zëna asa gubirida gwekake. ¹⁷  Zao kimë Yesussu hla laꞌak, zao zebë bokle kom tablan naban isrip-sri ëblak. Hwëna abon mae onakon aha korenak anakare enlala hatazimki, “An san ha auna?” ¹⁸  Hwëna Yesus dekam zep asa golek de tabir zika, zao zep asa gubiridaka, “Tïngare sosonna ngatan zi mo langnak dena hen auhu-kamanak dena, Bian mes abe hap kïtak tapbla gulbluka. ¹⁹  Zen in zep tïngare lang san em sek gwen, zëwe kïtak de zi ausuna Asa de ang gweblan hap tïtï labir song gwek, deban baptis la gwibik– ëre mo Bian mo bosekam, Tane zem ano bosekam, hen Alap mo Enho mo bosekam. ²⁰  Men desaë emsa desan de ang tan hap tïtï ta gwibik, em hen desan de kïtak ang tan hap tawa la gwibik. Hen emki ansa enlala gwe-gwibin: Aena asa emsa yakla jamkam kara tabirida gwer– hëndep aumwa hap de yaklanak de zauꞌuk.”MarkusMarkusMarkusMrkYesus hup de Ol Dawemna mensa Markus ale gulkuke

Markus

12345678910111213141516

1

Baptis ta gwibin zini Yohanis kim Yesus hup orana hamal ta gublukake:(Mat 3:1-12,Luk 3:1-18,Yoh 1:19-28)1¹  Ol Dawemna an Alap mo Tanena Kristus Yesus hup dena. ²  Zëno ausuna, men kirekam Alap mo ol ayang gul gwen zini Yesaya Bak Alap mo ola orep ale gulkuke. Zen mae hap denaka ale gulku: Alap kim Tane zemka hamal hap anakan gu-gublukake,“Ëe asa Emsa de ngeir gublun hap zisi zer soner–zen de nonol ëre mo olsa ayang gul gwizimdin hip,ebe hap dikim orasa sal ta gublun hap. -³  Zi zer sonenna in, zen zi srëm lang nakon sa anakan taken gwera,‘Haen, nëre mae mo Teipsïn Zi hip nen orasa hamal ta gublun!Hen nen dam-dam ta gublun!’” -⁴  Yesaya in kirekam ale gulku, kirekam zep ki hëndep holo gwesïk hannak Alap mo zer sonen zini in zi srëm langnak hata zaka. Zëno bosena Yohanis. Zen zëwe zini baptis ta gwibirki, hen anakan tïtï ta gwibirki, “Ere mae mo karek-karek nakon em ëhalen. Alap dekam sa eno mae mo karek-karekna tap gulsuzimdi. Em dikim enaka anakan golëtrë gwen hap, ‘Ëe ama angkam Alapsa ang gweblaꞌan,’ ëe ki asa hwëna emsa baptis tabir.” ⁵  Dekam zini beya tangaran nik Yohanis onak dep tïngare Yerusalem mo lang nakon weyana Yordan san dep sek gwe-gwek. Zëwe zep zëre mae mo kirekam karek-karekna damnak ëkira-kla gwe-gwek. Ki zep hwëna baptis ta gwibirki.⁶  Yohanis in Alap mo ol ayang gul gwen zini Elia Bak mo kim hen gwë gweka, zep unta ala nakore bajuna zëno kim hen ala so gweka. Takna hen Elia mo kim tweran sopkam denaka daul gweka. Tembanena hen zëno kim tembane gwe-gweka, zep ëkasna twenblanda gweka, hen sobwal hona otde gweka. ⁷  Zen hen man zë anakan tonbirida gweka, “Ano lure nakon sa ahana hata zala– abon onakon de Teipsïn Tangan Zi niye. Ëe dawem naka hom– Zëbon onak de babu gwen hap, hen sap zëno tana maesa de ngan sosublun hapye. ⁸  Ëe weyakamë emsa baptis ta gwibiꞌin. Zen hwëna Alap mo Enhokam sa emsa baptis ta gwibiri.”Yohanis kim Yesussu baptis takake:(Mat 3:13-17,Luk 3:21-22)⁹  Zao kim lwa seꞌak, Yesus hen dekam zep Galilea mo langna Nazaret kon hata zaka. Desa hen dekam zep Yohanis weyana Yordankam baptis taka. ¹⁰  Ho nakon kim etan zïl heꞌan zaka, ki zep gulk sun ake seka. Nglïna dekam zep hëndep hlang në hanak. Alap mo Enhona dekam zep hen mawana ohola mo kim Yesus onak dep ati gwe ine zaka. ¹¹  Ki zep hwëna Alap mo ola ësalsek,“Em in ëre mo Tane– ëre mo dang tïnïnak de tanganna. Ëe ama tangan Emsa sam gwesïk gweblanan.”Dowal mo kïgïna kim Yesussu akasïk gweblaꞌankake:(Mat 4:1-11,Luk 4:1-13)¹²  Alap mo Enhona dekam zep hëndep Yesussu zi srëm lang san dep zersong gweka. ¹³  Orapna empat-pulu enkam zë zë-en gwë gweka, hwëna dowal mo kïgïna zao zep akasïk gwebla zaka. Langna iwe hen kirekam-kirekam otweran jal-jala beya tanganna. Hwëna Alap mo dam taha nakore zi zë mas në gweblak.Yesus kim Galileak syala kon gwesibir hanakake:(Mat 4:12-22,Luk 4:14-15,5:1-11)¹⁴  Yohanissi kim bwinak tak daink, Yesus dekam zep langna Galilea san song gweka. Desan zep Alap onakore ol dawemkam tonbirida song gweka. ¹⁵  Zen man gubirida gweka, “Alap Zën de ïrïk gïn hïp dena mensa kara ei gwibik angkam mes hatal! Zen angkam man kon gwesïk hanaꞌara– teipsïnkïm de nësa ïrïk gïnkïmye! Zep ere mae mo karek-karek nakon em ëhalen, hen Alap onakore ol dawemna ansa em taïblïbin.”¹⁶  Yesus kim Ho Gutuna Galilea mo alp san song gweka, zao zep hogwe tahyo gwen zi darena akeꞌanka– Simon Baksa oso zem Andreas han. Jalakam hogwesa lahyoꞌanka. ¹⁷  Yesus ki zep zë guzim zika, “Asa em ang ëblan. Ëe asa emsa zisi de hwëna lahyo gwen hap tawa sol.” ¹⁸  Dekam zep hëndep jalana insa hli koso guk halka– Yesussu dikim hwëna ang ëblan hap.¹⁹  Dekon kim deban engka en zisong gweꞌanka, zao zep etan zi darena akeꞌanka– Zebedeus mo walas darena, Yakobus ne Yohanis neka. Bul mwanak zëre nik mo jalasa sam ososuꞌunka. ²⁰  Yesus zao zep hen desa kirekam guzim zika. Zen hen dekam zep Yesussu de ang ëblan hap bi zem Zebedeussu bul mwanak hli laka– hëndep zëbon de te-ala hap syal ta gwen zi niban.Yesus kim zi nikon dowala zeralsa sonekake:(Luk 4:31-37)²¹  Yesus ki zep zëre hon de ang ta gwen wenya ban Kapernaumk golëyaïng gweka. Hari Sabatnak kim hatak, dekam zëwe de but srëm golak zep golëbïtï gweka. Dekam Zen zep kïtak tawa tabirki. ²²  In desa tawa tabiꞌinka, man tangan denggwanblaꞌak. Sap zëno ola soson tanganna– san de teipsïn zi mo tawa tabinni kiye. Musa mo olsa de tawa ta gwibin hip de zi mo tawa tabin niban apdenak hom.²³  Hwëna dowal mo bi gweblan zini ki zep hen zë tïl zïka, zao zep hërhe zaka, ²⁴  “Wëo, Nazaret walya Yesus! Em aban mae ba olsa de ëtoran hap? Em san asa de tameran habe hata zala? Ëe mesë emsa tame tal! Em in Alap mo zer sonen Zi Lalakna.”²⁵  Yesus ki zep zëbon de dowala insa jala ban gubluka, “Balkkam! Zini in kon em wet son!”²⁶  Hwëna dowala in ki zep zini insa nonol mam en tangankam tïtïkïn taka, ki zep hwëna mam enkam de hërhen naban zini in kon wet soka. ²⁷  Tïngare zini sërkam tangan denggwanblak, zep zënaka anakan donbirida nasenꞌak, “Ha! Zëno ola wehasa hom! Orep hom– kirekam de tawa tabin niye. Zëno ola soson tanganna– san de teipsïn zi mo ola kiye. Zëno dowal-dowalsa de golëalsa sonenna, hëndep dekam de wet so gwenkam!”²⁸  Hëndep dekam zep nabakam Yesus hup de ola tïngare Galilea mo lang san nol haladak.Yesus kim etan zi beyam-byana dawem tabirkike:(Mat 8:14-17,Luk 4:38-41)²⁹  Yesus kim zëre hon de nonol ang ta gwen wenya in han but srëm gola in kon golëwet so gweꞌanka, ki zep hëndep Simon ne Andreas nik mo golak golëbïtï gweka. Yakobus ne Yohanis ne hen man ang ëka. ³⁰  Yesus in kim golëbïtï gwe zaka, ki zep zë nenblak, “Simon mo we marena ewen naban tumnak nisi taꞌan.” ³¹  Ki zep hëndep desan dep song gwe zaka, ki zep Simon mo marena insa taha nakon gul ineka. Ewenna in kon dekam zep hëndep sër gwek. Wenya in dekam zep hen tembanekam mas gwibiridak.³²  Yaklana kim dum gwe heꞌanka, dekam zep Yesus onak dep tïngare kirekam-kirekam zi sang-sangna nolëyaïng gwezak, hen dowal mo tïlbiridan mae naka. ³³  Ëna iwe de zini tïngan tangan zep Simon mo gol sïnak tagal gwesïk. ³⁴  Zao zep kirekam-kirekam sang-sang nabare zi beyam-byana insa dawem tabirki, hen dowal-dowala beya naka zeralsa sonebirki. Zen man dowal-dowala insa zen de olsa ëtoran hap jalse gwibiridaka, sap dowal-dowala in mes tame dak.Yesus kim Galilea mo lang san tawa tabir song gwekake:(Luk 4:42-44)³⁵  Kaꞌankam hom tangan lïtïꞌïk, Yesus dekam zep luweka, hëndep ki zep gola kon zi srëm san dep song gweka. Dekon zep Biansa gu soneblaka. ³⁶  Hwëna kim nohwensïblïk, Simon Bak dekam zep wal bose wal zeban lun zitëbla song gweka. ³⁷  Kim zihla taka, zao zep nenblak, “Haen. Tïngare zini man emsa dëblaꞌan.”³⁸  Hwëna man ding gulzimki, “Bëjen. Nen hëndep langna an mo aha ë-ë san dep sek gwe song gwen. Sap Ëe an kire habë hatazak– desan de hen Alap mo olsa tawa tabir song gwen hap.”³⁹  Zen in zep Yesus tïngare Galilea mo lang san ziamjanbir song gweka– desan de hen zëwe de Yahudi mo but srëm gol-gol san tawa tabir song gwen hap. Zen dekam hen dowal-dowalsa zeralsa sone gwibirki.Yesus kim sop sang-sang karek nabare zini dawem takake:(Mat 8:1-4,Luk 5:12-16)⁴⁰  Dekam zep hen sop sang-sang karek mo hla tan zini Yesus onak dep hata zaka, zao zep zëno nwenak boklena kom so zaka. Dekon zep abe ta seka, “Eme dwam gweꞌanam, Em emaka asa dawem taꞌara.”⁴¹  Yesus hwëna man tangan zini insa dawemkam embwan gweblaka. Dekam zep towanblan naban ding gulbluka, “Ëe ama dwam gweꞌan. Em dawem gwen.” -⁴²  Dekam zep hëndep sop sang-sang karekna in hli tak. ⁴³  Yesus ki zep ol drakkam anakan gubluka, “Dekam song gwe. ⁴⁴  Insa emsa dawem tanan, bahem mae ahasa tonbiridan. Diki nonol Alap mo golak de syal tan zi hip ahana kip enaka zertrëbla. Zao gublu, ‘Emki asa hla tan. Ëe san ha mesë dawem gwer?’ Musa Bak mo tïtï tabin olak men kirekam sop sang-sang karek zi de dawem gwennak dep dena lwakke, zen kirekam em syal gwibin. Zen dekam sa tïngan emsa anakan tame dal, ‘Zen eiwa mes tangan dawem gweka.’” -⁴⁵  Hwëna zini in man men-san an-sankam tonbirida song gweka. Yesus zep hëndep langna iwe de ë-ënak damkam hata srëm gweka. Eiknik zep zi srëm langnak zëre hon de ang tan wenya ban golëgwë gweka. Hwëna zini man zë tïngare ë-ë nakon Zëbon onak dep yaïng gwe-gwezak.

* 1:2 Mal 3:1

* 1:3 Yes 40:3

+ Musa mo tïtï tabin olak, sop sang-sang karek zini bëjen ënak gwën, hen but srëm golak bëjen tïn, hen aha zi bëjen desa golek de tan, ahaksa towanblan. Hwëna ayatnak awe Yesus man towanblaka.

* 1:44 Im 14:1-32

2

Yesus kim taha-tana teisya inen srëm zi sang-sangna dawem takake:(Mat 9:1-8,Luk 5:17-26)2¹  Zao hom tangan holo gweꞌak, Yesus ki zep Kapernaum sun dep lwa halka. Dekam zep hëndep ola anakan nol haladak, “Yesus mes etan hatanda.” ²  Zi beyam-byana dekam zep Zëbon onak dep tagal gwesïzïk, hëndep man kyang gwesïk. Lïlïkïn mae san ëzaundak. Yesus zao zep Alap mo olkam tawa tabirki. ³  In kim tonbiridaꞌanka, dan-nër dan-nërkam de zini dekam zep taha-tana teisya ine gwen srëm zi sang-sangna Yesus onak dep neiren halzak. ⁴  Hwëna zëwe zini beya tangan nik zë lowe heꞌak, zep Yesussu ba nakon dep?– golek de tan naye. Zep hëndep gola insa gulk kon dre dasïk anehak– men dekon en Yesus gwëꞌankake. Desan zep berya ban nër dwanuk. ⁵  Yesus kim anakan tame tabirki, “Eiwa, zen man tangan Asa daïblïblaꞌan,” dekam zep zi sang-sangna insa gubluka, “Tane tol, eno karek-karekna mesë ep tap gulsublunan.”⁶  Musa mo tïtï tabin olsa de tawa ta gwibin wenya men zen zë teinikinꞌik, dekam zep enlala ennak donsubluꞌak, ⁷  “Zini an zëno ola bolte-bolte tanganna! Zen bap kirekam Alapsa lamang tanda! Zi bëjen zi bose zik mo karek-karekna tap gulsublun. Diki Bian Alap bap.”⁸  Yesus hwëna dekam zep hëndep zëno mae mo enlalana insa tame tazimki, dekam zep jalse gwibiridaka, “Em bap kirekam enlala ennak Asa lonsubluꞌan! ⁹  Em ema ano ola husus eibir– anakan insa gublulye, ‘Eno karek-karekna mesë ep tap gulsublunan.’ Hwëna anakan de gublunkam, ‘Em luwen. Ere mo berya insa teisyahal,’ san esa hen etan husus eibir? Sap ol-gun darena in apdenak– Alap mo sosonkam de gublun ol. ¹⁰  Hwëna angkam Ëe ama ebe mae hap goltreizimꞌin– em dikim Asa anakan tame tan hap, ‘Alap mes ki ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna abe hap sosonna golblaka– okamanak awe dikim zi mo karek-kareksa tap gulsuk gwizimdin hip denaye.’” - Ki zep hwëna etan zi sang-sangna insa gubluka, ¹¹  “Ëe ama emsa gubluꞌan: Em luwen. Ere mo berya insa teisya, ki gol san song gwe.”¹²  Dekam zep hëndep luweka, ki zep hëndep ber zem insa teisyaka, ki zep hëndep tïngare zi mo nwenak song gweka. Zi trana in man tangan ëtenggwank. Dekam zep Alap mo bosena teip nulsuk gweblaꞌak, hen man ëgu gweꞌak, “Hom tangane kirekam de owasna hla kuk– an kirekam lwananye!”Yesus kim Lewisa kwang ta kïnïkake:(Mat 9:9-13,Luk 5:27-32)¹³  Yesus kim etan Ho Gutuna Galilea mo alp san dep lwa haꞌan zaka, zi beyam-byana zao zep Zëbon onak dep yaïng gwezak. Zao zep tawa tabirki. ¹⁴  Dekon kim song gweꞌanka, dekam zep Roma mo ïrïk gïnnïk dep de pajak te-ala alal ta gwizimdin hip de zini Alpeus mo tanena Lewi Baksa hla taꞌanka. Zen zëre mo syal gwe-gwen teksonnak nikinꞌinka. Zao zep gublu zaka, “Haen. Asa em ang gweblan.” Lewi dekam zep luweka, dekam zep hëndep ang gweblaka. -¹⁵  Yesus kim Lewi mo golak golëtembane taꞌanka, dekam zep hen ahakore pajak te-ala alal tanda gwen wenya beyakam yaïng gwezak. Hen ahakore karek-karek gulin halasen gwen wenya, zen hen beyakam yaïng gwezak. Dekam kirekam de enlala karek-karek nabare zini Yesussu beya nik sap ang në gweblaꞌak. Deban mae zep apdekam golëtembane taꞌanka, hen zëre hon de ang ta gwen wenya ban. ¹⁶  Hwëna Musa mo tïtï tabin olsa de tawa ta gwibin wenya men zen hen Farisi hon bïtï gwek, - zen kim anakan hla nulidak, “Yesus Roma hap de pajak te-ala alal ta gwizimdin zi niban apdenak golëtembane taꞌara, hen ahakore karek-karek gulin halasen gwen wenya ban,” zen dekam zep husus nëblaꞌak. Dekam zep zëre hon de ang ta gwen wenyaka nenbiridak, “Yesus in ba hap tangan pajak te-ala alal tanda gwen wenya ban apdenak golëtembane taꞌara, hen karek-karek gulin halasen gwen zi nibanye! Zen in kwae nabanke!”¹⁷  Yesus kim kirekam salbiridaka ki zep ding gulzimki, “Zini, sang-sang srëm wenya, zen hom doktersa dwam në gweblanan. Zen diki zi sang-sang en dwam në gweblanan. Ëe an dokter makanë hatazak– zi enlala karek-kareksa de dawem san dep kwang guludan hap. Hwëna men zen zënaka tim di gwibirin, ‘Ëe an dawem-dawemna,’ Ëe desa de kwang guludan hap homë hatazak.”Mae hap de ol: Yesus hon de ang ta gwen wenya kire hap tembanena ëlwa srëm gwe-gwek.(Mat 9:14-17,Luk 5:33-39)¹⁸  Aha yaklanak kim zauk, baptis ta gwibin zini Yohanis hon de ang ta gwen wenya man tembanesa ëlwak– men kirekam Yahudi zi mo auyan-azana ëgwë gwekke, Alapsa dikim enlala zon tasïblïnkam abe ta gwen hap. Hen Farisikam de gubirida gwen wenya dekam zep hen kire hap ëlwak. Ki zep hwëna zini Yesussu dakensïblïzak, “Yohanis hon de ang ta gwen wenya hen Farisikam de gubirida gwen wenya, zen man tembanena ëlwa gwenan, hwëna ebon de ang ta gwen wenya ba hap ëlwa srëm gwe-gwenan?”¹⁹  Yesus ki zep ding gulzimki, “Abon de ang ta gwen wenya kip man dakastïlzimꞌin– an kirekam tembanesa de ëlwan srëmkam lowehe gweꞌanye. Sap zen angkam teipsïn zisi de zergwën makan Asa nërgwë gweꞌan. Zep Ëe kimë nama golëlowehe gweꞌan, zen bëjen tembanesa ëlwan. -²⁰  Hwëna jal zini kim de Asa jek-jak daꞌak, Abon de ang ta gwen wenya yaklana dekam molya tembane tak. Embwan hap sa baes tal.”²¹  Etan ki zep kire hap gulk sun de ol blaonzimdinni dan mas sozimki, “Zep hen kirekam, zi mo baju kwang de hul nënkam, zen bëjen deyol sop ësekam makan tazimdin. Kirekam bëjen dakastïn. Sap ngan sosunkum deyol ësena in de yok gweꞌak, dekam sa baju ëpba hula in mam enkam etan kalk nër. ²²  Hen kirekam, anggur ho ësesa bëjen kambing sopkam de botol ëpbanak yuren. Kirekam hom dakastïꞌïn. Sap anggur ho ësesa de kambing sop botol ëpbanak yurenkam, anggur hona in kim de nopna taïl gïꞌïk, kambing sopkam de botola in dekam sa kalk nër. Hëndep anggur ho naban kambing sop botola ban sa karek nër. Anggur ho ësena zen diki kambing sop botol ësenak de yurenkam dakastïꞌïn. Zep hen kirekam, Abon de ang ta gwen wenyik de etan ëpba lowehen san abarenak ang tan hap hom dakastïꞌïn.”Yesus kim Hari Sabat hap dena anakan gubiridakake, “Diki Ëe an Zen tangan– Hari Sabat mo Nolaye.”(Mat 12:1-8,Luk 6:1-5)²³  Aha Hari Sabatnak kim zauk– Israelk de zi mo syal tan srëm yaklanak, Yesus ki zep zëre hon de ang ta gwen wenya ban gandum tra san golëtaman gweꞌanka. Hwëna zëre hon de ang ta gwen wenya dekam zep usak hap gandum danna insa kïlk dï-in kïnï gweꞌak. -²⁴  Hwëna Farisikam de gubirida gwen wenya kim hla nulidak, dekam zep Yesussu nenblak, “Em san home ere hon de ang ta gwen wenya insa hlauludaꞌara? Zen in nëre mae mo tïtï tabin olsa ngip nuꞌin– kirekam de Hari Sabatnak syal gwibinkimye.”²⁵  Yesus ki zep hwëna ding gulzimki, “Em bawalkam esa Alap mo ola an mo eini dam ulsul?– men kim Daud Bak zëre hon de ang ta gwen wenya ban golëusak gweꞌankaye. ²⁶  Abayatar Bak men dekam Alap mo golak teipsïnkïm ïrïk gïlkïke, Daud Bak dekam Alap mo golak tïlkï, zao zep Abayatar Baksa abe taka– Alap hap de roti loneblanna insa de golblan hap. Kim golblaka, desa zep zëre hon de ang ta gwen wenya ban zitwinbir song gweka. Hwëna sap nëno mae mo tïtï tabin olak man lwak: Sap Daud zëna hen zëbon de ang ta gwen wenya, zen bëjen Alap hap de rotina insa twinbin. Zen diki Alap mo golak de syal ta gwen zi en dwin gwibirin. Sap eiwa kirekam, hwëna Daud hom Alap mo nwenak karek gweka– zen kim usak hap zitwinbirkiye. Zep hen kirekam, Abon de ang ta gwen wenya an, zen kim usak hap kïlk dï-in kïnzïl, zen hom ëkarek gwer.” -²⁷  Yesus ki zep Hari Sabat hap dena insa waulsuzimki, “Alap zini Hari Sabatsa de blikip gwibin hip hom yang tabirki. Alap mo nwenak bol-zaun tanganna, zen diki zi. Hari Sabatna in hwëna zini emsa dikim oto tasïk gwibin hip mas gulzimki. ²⁸  Zep ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna, Ëe an Zen tangan– Hari Sabat mo Nolaye. Zep anakarekam de klis gul gwizimdin hip dena, ‘Desa sap esa Hari Sabatnak syal eibir,’ ahaksa, ‘Kirekam bahem,’ zen ano dena.”

+ Yesus kim okamanak gwë gweka, Zen man Zënaka “Anak Manusia”kam gu gweblaka. Hwëna walaskam de enlalana zëwe hom. Ibrani olkam zëno enlalana “zi tangan.” Yesus mae hap kirekam Zënaka bose taka: Sap Zen man enlala gweka– mensa Daniel Bak zëbe hap dena hamal hap Dan 7:13-14nak ale gulkuke. Sap Daniel man nwe nik de lirisin nëblankam “zi tangan” makan Yesussu ngatan zi mo langnak hla ta seka– Alap kim Desa Zen de kïtak teipsibiridan hap gublukake.

+ Lewi mo aha bosena Matius.

+ Farisikam de gubirida gwen zini, zen Yahudi zi mo aha hlïkna,hen zen Yahudi mo auyan-aza mo jalse gwen olsa anakan tatete nul gwek, “Bahem gulmurun.” Zen hen man anakan ëbolamda gwe-gwek, “Ëe en ama dawemkam Alap hon ëtal gwesïꞌïn.” Zep zen hen man Yesussu baes në gweblak– kim anakan hla da gwek, “Desa en beyakam ang në gweblaꞌan.” Sap Yesus Zen Farisi walsya hom. Tïngare Yahudi zini man Roma hap de pajak te-ala alal ta gwizimdin hip de zini husus neibirida gwek, sap zen mamkam abe da gwibik– dekam de aha hlïk naka zëre mae hap kap ta-in gwen hap. Hen Roma mo ïrïk gïnnï insa hom dwam nei gwibik, zep tïngan men zen Roma hon syal ta gwek desa husus neibirida gwek.

+ Mensa ayat 19 naban 20 naban “teipsïn zisi de zergwën”kam awe li nul sonek, Yesus gulk sun de ol blaorankam “we ëse gon zisi de iye zik zergwën”kam aïsïl gwibiridaka. Dam gulsunnu apdenak: Zen dekam bëjen tembane srëmkam lowehen.

+ Tahakam de gandum dansa kïlk tï-in kïnïnna, zen sowësa hom. Nëbokkam de gandum dansa taranna, zen diki zen sowë naye. Musa hom jalse gwibiridaka– gandum dansa de kïlk tï-in kïnïn hapye, hwëna zen man anakan jalse gwibiridaka, “Ere mo gandum tranak bahem Hari Sabatkam syal ta gwen.” (Ul 23:25)

* 2:26 Im 24:9,1Sam 21:1-6

3

Yesus kim Hari Sabatkam zi taha sakna dawem takake:(Mat 12:9-14,Luk 6:6-11)3¹  Yesus kim zëre hon de ang ta gwen wenya ban etan but srëm golak golëbïtï gwe zaka, hwëna zini hen zao gwëꞌanka. Aha tahana mes sak gweblaka. ²  Hwëna Yesus mo kareksa de hlaulblun hap de zini hen zëwe lowe heꞌak. Zep kara daꞌak, “Zen wëhë nëno mae mo syal tan srëm yaklana an hap dena ngip guꞌunka– zisi de dawem tankamye?” ³  Yesus ki zep taha sak zini insa gubluka, “Haen, ano mae mo dang gwënna a dekon emki zauzun.” ⁴  Ki zep hwëna takensibiridaka, “Musa mo tïtï tabin olak, nen basa de Hari Sabatkam gol gwen? Hari Sabatkam san ha nen kareksa zi hip gol gwizimdin? San ha dawemsa nen gol gwizimdin? Hari Sabatkam san ha nen zisi ngaya ta gwibin? San ha nen tamera gwen?”Hwëna zen man nasalsïblïk. ⁵  Yesus ki zep jala ban nwekam amjanbirki, hwëna man hen kwasang gwibiridaka, sap zen nol drak-drak enna. Ki zep hwëna zi taha sakna insa gubluka, “Tahana insa emki ïnïn gïlsïn.” Ki zep hëndep ïnïn gïlsïkï, dekam zep hëndep tahana in etan dawem gweblak. ⁶  Farisikam de gubirida gwen zini in ki zep hëndep but srëm gola in kon te so gwek, hëndep dekam zep Raja Herodes hon de bïtï gwen zi niban tagal gwesïk. Man zë olsa ahaꞌen nuꞌik– Yesussu de tan hap denaka.Yesus kim zi trana ho gutu alpnak dawem tabirkike:⁷  Yesus kim zëre hon de ang ta gwen wenya ban Ho Gutuna Galilea san golësek gweka, zi trana lun kon zep nërtrozak– langna Galilea kore zini hen tïngare Yerusalem mo lang nakore zini. Ahakon Idumea mo lang nakon, hen weyana Yordan mo yakla hatase gwezan nakon, hen ë darena Tirus hen Sidon mo lang nakon. Zen kïtak Yesus onak dep yaïng gwezak, sap zen mes zëbe hap dena ësane gwe-gwek– Zen mensa syal gwe-gwekaye. ⁹  Zini in beya tanganna. Yesus zep zëre hon de ang ta gwen wenyaka gubiridaka, “Ap bulu hamal ulblik– zëwe aka sewesek, dekon aka tawa tabik. Kama nakon Asa sa klasam dasïl.” ¹⁰  Sap yaklana inkam Zen mes zi sang-sangna beyakam dawem tabirki, zen in zep hwëna ahakore zi sang-sangna atata da gwibiꞌinzak– dekam de Yesussu golek de tan hap hen olk tan hap. ¹¹  Hen dowal-dowal mo tïlbiridan wenya Yesussu de hla tankam zep ëïk gwehe gweꞌanzak, dekon zep anakan ëhërhese gweꞌak, “Em in Alap mo Tane.” ¹²  Hwëna Yesus ki zep jala ban dowal-dowala insa gubiridaka, “Asa bahem kira tan. Balkkam em sek gwen.”Yesus kim zini dua-blas enkam zëre hon de ang ta gwen hap dam tasibirkike:(Mat 10:1-4,Luk 6:12-16)¹³  Yesus ki zep kwatap teknak hata seka, dekon zep hwëna zini mensa dua-blas enkam Zëna dwam gwibiridaka, desa en gu sonebiridaka. Kim yaïng gwezak, zao zep zëre hon de ang ta gwen hap anakare ola ban gubiridaka, “Ëe ansa emsa gu sonebiridal, em eka Asa ang ë gweblak, hen emsa aka gubirida gwek– ano olsa de gol halada gwen hap. ¹⁵  Hen Ëe asa ebe mae hap ëre mo sosonsa golzim– em ekakim dowal-dowalsa olëalsa sone gwibik.”¹⁶  Dua-blas enkam de zini in mo bosem-sena an zen:Simon– mensa hen Yesus “Petrus”kum bose taka.¹⁷  Hen Zebedeus mo walas darena Yakobus ne Yohanis ne. Desa hen Yesus zëre mae mo olkam “Boanerges”kam bose soka. Zëno enlalana, zëno nik mo ola jal ënkam yawala– nglï glung makan.¹⁸  Ahana Andreas,Pilipus, Bartolomeus,Matius, Tomas,Yakobus– zen Alpeus mo tane,Tadeus,hen ahana Simon Bak– men zen nonol Israel dikim Roma mo ïrïk gïn nïkon ëzë-en gwen hap de ëasas gwennak ang gwekake,¹⁹  hen Kariot walya Yudas Bak– men zen hëndep Yesussu zergukuke.Musa mo tïtï tabin olsa de tawa ta gwibin zini kim Yesussu nenblakke, “Zen dowal mo kïgï mo sosonkam syal gwe-gweꞌara.”(Mat 12:22-32,Luk 11:14-23,12:10)²⁰  Yesus ki zep zëre mo gwë gwen san dep lwa halka, hwëna zi trana ki zep etan yaïng gwezak, zep Yesus hëndep zëre hon de ang ta gwen wenya ban bawalkam dep?– golëtembane tan naye. ²¹  Hen ahakon dekam man Yesussu nen gweblaꞌak, “Zen mes mamak gwera.” Iye zem kim kirekam ësak, dekam zep yaïng gwezak– kwang tahan hap.²²  Hwëna Musa mo tïtï tabin olsa de tawa ta gwibin zini mes hen Yerusalem kon yaïng gwezak, hen zen man anakan nen gweblaꞌak, “In dowal mo kïgïna Beelzebul Bak bi gweblaka. In zep zëno sosonkam syal gwe-gweꞌara– dekam de aha dowal-dowalsa zeralsa sone gwibin hipye.”²³  In zep Yesus zi beyam-byana insa kwang guludan hap gubiridaka, dekam zep anakan ola gulk sun blaonzimki, “San ha dowal mo kïgï mo aha hlïkna maka dowal bose zemka nolëalsa sone gwibiꞌin? Kina ki bëjen. ²⁴  Hen kirekam, aha ïrïk gïn nik de hlïweꞌanam, etan zën de eijan hap, dekam ïrïk gïnnï in molya etan ëtatete gweꞌanam. Maka hëndep ësekwak gweꞌan. ²⁵  Hen kirekam, zënaka de gïl-gïl gwibiridan nakon de aha-ere golak dinik hlïweꞌanam, zen maka hëndep sekwak gweꞌan. ²⁶  Zep hen kirekam, dowal mo kïgï mo ïrïk gïn nik de hlïweꞌanam, etan zënaka de golëeijan hap, zen molya ëholo gweꞌanam. Nabakam maka hëndep denaban altïꞌïn. Zep dowal mo kïgï mo aha hlïkna, zen molya zënaka nolëalsa sone gwibiꞌinam.²⁷  “Sap Ëe dowal mo kïgï mo bi gwibin kire-kire dawemsaë jal zi mo kim alal ta gweblaꞌan. Zi jal-jal de zëre mo golsa kara taꞌanam, zëbe hap de jal zini na-en molya tïꞌïn zanam. Diki zini insa de nonol balk tankam hen tahalenkam, dekam zëno kire-kirena maka alal tablaꞌara.²⁸  “Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Alap maka zi mo kirekam-kirekam karekna tïngan tap gulsuk gwizimꞌira, hen sap Zënaka de lamang tanna, desa hen maka tap gulsuk gwizimꞌira. Diki aha-en: ²⁹  Zi de Alap mo Enhosa lamang tankam, desa Alap bëjen tangan tap gulsublun. Kirekam de karekna zen mes hëndep denaban makan gweblanan.”³⁰  Yesus mae hap ki kirekam gubiridaka: Insa Zënaka nenblakke, “In dowal tïlblïka.”Yesussu kim an zem oso wal zeban zitëblaꞌakke:(Mat 12:46-50,Luk 8:19-21)³¹  Yesus mo anena ki zep oso wal zeban Yesussu de zertoran hap golëyaïng gwezak. Zisi zep nenbiridak– zen de Yesussu gublun hap. Zëna ë nakon nësblaꞌak. ³²  Hwëna Zen zi ngïrïnnïk nikinꞌinka. Zao zep nenblak, “Bian, eno anena oso wal oban ë nakon emsa ziësblaꞌanon. Zen man ëdwam gweꞌan– emsa de zertowen hap.”³³  Yesus ki zep ding gulzimki, “Hwëna nonol Ëe anik emsa gubiridak, ano anena hen oso-walya, zen diki a kirekam de zisi moye:” ³⁴  Ki zep hwëna zini men zen zëre mo alp nakon teinikinꞌik, desa nwekam amjanbirki, ki zep hwëna gubiridaka, “Diki an zen lowe heꞌan, zen zen– ano anena hen oso walyaye! ³⁵  Sap Alap mo ol san men zen ang ta gwenan, zen diki zen tangan– ano anena, oso walya hen somol walyaye.”

4

Yesus kim gandum dan hlïng gïlsïnkïm ola gulk sun blaonzimkike:(Mat 13:1-9,Luk 8:4-8)4¹  Yesus kim etan Ho Gutuna Galileak tawa tabirki, zini beya tangankam tagal nëblak, hëndep man tangan dot dasïk. Yesus hëndep buluk zep sewe seka, zao zep nikinki– dekon de tawa tabin hip. Bulu in engka en weya ngïrïn sïn dep esek nul kïnïk, hwëna zi beyam-byana in ho gutu alp san teinikin sonek. ²  Zao zep Yesus gulk sun de ol blaon gwizimdinkim tawa ta gwibiꞌinka. Nonol man zë gubiridaka, ³  “Ansa emki ësane gwen! Zini man orep gandum dansa de hlïng gïlsïn hïp song gweka. ⁴  Kim hlïng gïlsïkï, hwëna ahakon oranak altïnk. Mawana ki zep zë yaïng gwezak, zen zep hwëna gandum danna insa dwensïblïndak. ⁵  Ahakon kaso-kasonak altïnk– kama bëbeknak. Gandum danna in nabakam zep sap ësïp gwek, sap kamana in bëbek tanganna. ⁶  Hwëna yaklana kim sal-sal gweka, sïpnï in dekam zep ëboneng gwek, hëndep ësasan gwek, ki zep tol hëndep juwek. Sap sana ba san dep?– olk san de ëhas gwesïn nïye. ⁷  Hen ahakon dokot të ngï-ngï ausunak altïnk. Kim sap tol ësaltïk, hwëna dokot të ngï-ngïna in zep nabakam ëblal-blal gwek. Zen zep dahalebik, hëndep eini hom tëka. ⁸  Hwëna ahakon kama dawemnak altïnk. Zen en dawemkam zep ësïp gwek, hëndep dawemkam zep hataka, hëndep dawemkam tëka. Aha-ere timni zëno dan beyana ahakon 30 enkam, 60 enkam, hen ahakon 100 enkam.”⁹  Ola insa kim tonsuku, ki zep gubiridaka, “Em dwan i nibanke. Em ësal gwen!”Yesussu kim anakan dakensïblïkke, “Bian, em insa gulk sun ola blaon gwizim sira, ëe homë dam ulsul.”(Mat 13:10-17,Luk 8:9-10)¹⁰  Yesus kim zë-en gwëꞌanka, dekam zep ahakon in zen zëno tawa tabinni insa ësane gwek, dua-blaskam de ang ta gwen wenya ban dakensïblïzak, “Bian, em insa gulk sun ola blaon gwizim sira, ëe homë dam ulsul.” ¹¹  Ki zep ding gulzimki, “Abon de ang ta gwen wenya ebe mae hap Alap mes golzimki– em dikim zëre mo ïrïk gïn hïp denaka tame gul gwen hap denaye. Hwëna aha zi hip hom kirekam golzimꞌira. Ëe in zebë zëbe mae hap gulk en san ola blaon gwizimnin. ¹²  Sap Alap man desa dwam gwibiridaꞌara– men kirekam zëre mo olak lwakke, kirekam de hëndep zëbe mae hap anakan lwa gwizimdin hip,‘Zen sap sa hla nul gwer,hwëna san de hlaun srëmna.Hen sap sa ësane gwe-gwer,hwëna zen molya tol dam nulsuk gwek.Diki zen de etan Abon osan dep lwanda haꞌan zanam,ki Ëe amaka zëno mae mo karek-karekna tap gulsuzimꞌin.’” -Yesus kim gandum dan hlïng gïlsïn hïp de ola insa srip gulsuzimkike:(Mat 13:18-23,Luk 8:11-15)¹³  Yesus ki zep gubiridaka, “Em ba hap tangane tame ul srëm gwer? Ki hen ahanakaë gulk sun blaonzimꞌik, desa hen molye tame uk. ¹⁴  Zini men zen gandum danna hlïng gïlsïkï, zen san de men kiye– men zen Alap mo ola tawa da gwibirinke. ¹⁵  Gandum dan de oranak altïrïnnï, zen zini men zen Alap mo ola ësane gwe-gwenan. Hwëna dowal mo kïgïna dekam zep desa de al gul gwizimdin hip zëno mae mo enhonak hata gwenan zala. ¹⁶  Hen men zen kaso-kasonak altïrïnnï, zen ahakon men zen Alap mo ola insa ësane gwe-gwenan. Zen nabakam zep sap enlala isrip-sri naban nulin gwenan. ¹⁷  Hwëna ola in bëjen zëno mae mo enhonak sa gwen, zep bëjen zë holokam lwan. Sap zen kim de karek maena hla nuꞌik, ahaksa ol dawemna in hap de jal hap karek dabiꞌik, zen hëndep dekam sa Alapsa hli dal. ¹⁸  Hen kirekam, men zen dokot të ngï-ngï ausunak altïrïnnï, zen zini men zen Alap mo ola insa sap ësane gwe-gwenan. ¹⁹  Hwëna angkam de okamanak awe de kirekam-kirekam enlala ngalap naban zë zëre mae mo enhonak siri nul gwenan– anakarekamye, ‘Ëe babë tahalha gwen,’ hen anakan de hole-hle gwe-gwen naban, ‘Diki te-ala beya naban amaka gwë gweꞌan.’ Kirekam de enlalana in zep Alap onakare ol dawemna insa zëno mae mo enhonak hule gwenan. Zep hëndep dawemkam eini ëtë srëm gwe-gwenan. ²⁰  Hwëna men zen kama dawemnak altïrïnni, zen zini men zen Alap mo ola insa ësane gwe-gwenkam dawem enkam enhonak ing nul gwenan. Zen zep dawemkam eini ëtë gwenan. Zëno mae mo ei beyana, ahakon 30 enkam, 60 enkam, hen ahakon 100 enkam.” -Yesus mo olsa dikim tame gun hup de ëhohle gwen hap de ol:(Mat 13:12,Luk 8:16-18)²¹  Etan ki zep Yesus gubiridaka, “Ano ola zen pelita makan. Zini hom pelita ngatannak yuna utuk nul sone gwenan– dekam de ngatanna insa aning gun hupye. Hen pelitana hom tum ïltïkïnnïk si nulin gwenan. Zen diki meja maenak de lonesen. ²²  Hen kirekam, ola mensaë gulk sun de blaonzimdinkim zi beya hap aning gul gwizimꞌin, zen sa lamkam hataser. Hen ano enlala aning tanna, zen dekam sa ngatan gwera. Zen diki dekam sa zini dam nulsuk gwer. ²³  Ëe in zebë emsa anakan gubiridal, ‘Em dwan i nibanke. Em ësal gwen!’”²⁴  Etan ki zep Yesus gubiridaka, “Zen in zep ano ola mensa ena ësane gwe-gweꞌan, dawem enkam emki enhonak lone gwen. Sap ena men kire enkame tame gun hup ëhohle gweꞌan, zen kire enkam sa hen Alap ebe mae hap dekam de tame gun hup de enlala blala ing ta sone gwizimdi, hen zao sa etan mam ta gwizimdi. ²⁵  Sap men zen Alap mo ïrïk gïn nïka de tame gun hup ëhohle gweꞌan, zëbe mae en hap sa etan Alap dekam de tame gun hup de enlala blala sowe henkam ing ta sone gwizimdi. Hwëna men zen ëhohle gwe srëm gweꞌan, zëbon mae men zen sap tame gun hup de enlalana betek enkam lwazimꞌira, desa sa hwëna Alap al tazimdi.”Gulk sun de ol blaonzimdinni an mae hap: Alap mo ïrïk gïn hïp dena, zen zi mo tame gun srëmkam zi mo enhonak saltïl gwenan.²⁶  Yesus in kim nama bulu kon tawa tabiꞌinka, zao zep etan zi beyam-byana in hap ola gulk sun blaonzimki, “Alap mo ïrïk gïn hïp dena, zen san de zi de nganak gandum dansa hlïng gïlsïnnï kiye. ²⁷  Zëna dekam totoresa de gwë gwen, hwëna gandum danna in dekam sa totoresa sïp gwera, hëndep saltïlï. Zini in sap de anakan tame gun, ‘Mes saltïlï,’ hwëna anakan bëjen dam gulsun, ‘Ba hap kirekam saltïl gwenda?’ ²⁸  Sap kama mwanak de gandum dan lwanna, zen totoresa dekam ësïp gwe-gwenda, hëndep ëtim gwe-gwenda, dekam zep hëndep ëwenam gwe-gwenda, hëndep danna dekam zep ëbeya gwe-gwenda. ²⁹  Hwëna kim de bïl gweꞌanka, hëndep dekam sa hwëna zini in nëbokkam blom tasïlï. Sap dekam taran hap denak mes zaunun.”Gulk sun de ol blaonzimdinni an mae hap: Alap mo ïrïk gïnnï, zen rica dan makan.(Mat 13:31-32,34,Luk 13:18-19)³⁰  Yesus ki zep etan gubiridaka, “Ba naban esa apde osol?– dekam de Alap mo ïrïk gïn hïp denaka gulk sun blaonzimdin hipye. Alap mo ïrïk gïn nïban ba naban esa enlala eizim?– dekam de srip gulsuzimdin hipye. ³¹  Alap mo ïrïk gïnnï zen rica dan makan. Sap tïngare tetan dan nakon, rica danna, zen zen– betek tangan wenyaye. ³²  Hwëna kim ësaltïl gwenan, dekam zep tïngare obwaga nakon ëblal-blal gwe-gwenan– hëndep hli-hli naban. Mawana zao zep yaïng gwe-gwenanzal– zëno hli-hlinak de golsa tauk gweblan hapye.”³³  Yesus kirekam-kirekam gulk sun de blaonzimdin olkam tawa tabirida gweka. Men zao en zëno mae mo ësane gwen hap de sosonna zausuk gwizimk, dekon hom etan ayang gul gwizimki. ³⁴  Zi beyana kim tawa ta gwibirki, Zen gulk sun de blaonzimdin enkam tawa ta gwibirki. Hwëna zëre hon de ang ta gwen wenyaka de zë-erenak tawa tabinkim, Zen man tïngan srip gulsuk gwizimki.Yesus kim asese yawala jalse gweblakake:(Mat 8:23-27,Luk 8:22-25)³⁵  Kam-en tangan zep Yesus zëre hon de ang ta gwen wenyaka gubiridaka, “Haen, nen ho gutu men eihya san gweyo gwen.” ³⁶  Dekam zep hëndep zëre hon de ang ta gwen wenya in, bulu men dekon tawa tabiꞌinka, zëwe sesek gwe sezak. Zi beyana insa ho gutu alpna iwe zep hli nulidak. Ahakore bulu hen lun ang ta kïnïk. ³⁷  Hwëna asese yala ki zep mumuk ennak hataka. Ho gutuna in dekam zep mam enkam ngëp-ngep gweka, hëndep buluk iwe suwehe kïnï gweꞌanzak, hëndep beya gwesen hap alp gwesïꞌïk. ³⁸  Yesus Zëna bul ohwa nakon nisi taꞌanka. Nola nol trï-trïnak dreini neka. Zëre hon de ang ta gwen wenya ki zep lï dak, zao zep nenblak, “Guru, em san nen de kïtak juwen hap ema dwam gweꞌara?”³⁹  Yesus ki zep luweka, ki zep asesena insa gubluka, “Em zausun!” Hen ho gutuna insa gubluka, “Em hen em sëwehen!”Asesena dekam zep tap gweka. Ho gutuna in hen dekam zep tangan sëwe heka. ⁴⁰  Ki zep hwëna gubiridaka, “Em bap ëaïrïl! Em san ki nama home Asa laïblïblaꞌan?”⁴¹  Zen dekam zep sërkam ëaïrïꞌak, ki zep zënaka nenbiridak, “Eiwa, zini an wehasa hom! Ba hap tangan asese naban ho ngëp naban betek nëblanan!”

* 4:12 Yes 6:9-10

+ Yesus kim dansa de tën hap dena ol aïsïlïk awe gubiridaka, zen ei gwen, ahaksa Alapsa de taïblïblan en hap hom enlala gwibirki. Dansa de tën mo dam gulsunnu, zen hen Alap mo ol san de dam-dam enkam lowehe gwen hap. (Mat 5-7) Ahaksa nëno mae mo ol toran de Alap mo nwenak sam gwesïk gwen hap. (Mat 12:31-37) Ahana hen, zisi de halen ta gwibin hip. (Yoh 15:16) Kirekam de lowe henna, zen zen Alap mo nwenak nwe-mase gwe-gwenan– san de dansa de tënna kiye.

5

Yesus kim dowal-dowal mo bi gweblan zini dawem takake:(Mat 8:28-34,Luk 8:26-39)5¹  Hëndep kim Ho Gutuna Galilea mo men eihyanak golëyaïng gwe naka, Gerasa mo langnak, ²  Yesus kim bulu kon ati gweꞌanka, dekam zep hen dowal-dowal mo bi gweblan zini Zëbon osan dep song gweꞌan zaka. Zen zi tok lo tasïk gwibin kaso-hul kaso-hulak gwënda gweka. Dekon te soꞌan zaka. Tahale gwenna mes topse nëblak. Besi dokot maekam sap naka gweblak. ⁴  Zen kim sap besikam de dokotkam taha-tanana tatak noso gweblak, zen hwëna nonol tahanak denaka blom ta sone gweka. Hen tananak dena, tanana kim ziheir gweka, dekam zep ësom gwe hana gwek. Sosonna sërkam tangan dowal-dowala in zëbe hap nol gweblak, zep hëndep toton nara dep?– balk tan naye. ⁵  Yaklam denaban kam denaban zen zi lo tasïk gwibin kaso-hul kaso-hul san gwënda gweka, hen kwatap bete-teksa hërhendan naban wale tanda gweka. Zëre mo timni kaso ben-benkam kalk-kalk guluda gweka.⁶  Zen kim langa nakon Yesussu hla takïn zïka, ki zep hluwe zaka, zëno nwenak zep boklena kom so zaka. ⁷  Yesus ki zep zëbon de dowal-dowala insa gubiridaka, “Dowal-dowal, em zëbon onakon wet so gwen!” Zini in dekam zep mam enkam hërheka, “Yesus, Teipsïn Zini Alap mo Tane, Em aban toton banakan de syal ën hap? Alap mo nwenak Emki anakan asa gublun, ‘Ëe molyë emsa karek tak.’”⁹  Yesus ki zep takensïblïka, “Eno bosena nara?”Dowal-dowala in ki zep ding nulblik, “Zëno bosena Jal Zi Tra Bak, sap ëe an tra tangan nikë zëbon lowe heꞌan.” -¹⁰  Zen man Yesussu aberbe da gweꞌak, “Asa bahem langna an kon golëalsa sonendan.”¹¹  Zëno mae mo nwe kara gwen san zahona beyam-bya tangan nik kwatap tïnï san tembane hap ëhakaꞌak. ¹²  Dowal-dowala in ki zep Yesussu aberbe daꞌak, “Em wëhë tol asa zaho trana wakuwe de bïtï gwen hap gubiridaꞌanka?”¹³  Yesus ki zep gubiridaka, “Dekam bïtï gwek.” Dekam zep dowal-dowala in zini in kon wet so gwek, dekam zep hwëna zahona iwe bïtï gwek. Zaho trana in dekam zep heya-hya gwek, li san zep syalk ta tinek, hëndep ho gutunak zep ëkei-king gwek. Zahona in zëno beyana tïngan dua ribu enkam.¹⁴  Zahona insa men zen kara da gwibik dekam zep zaho bi naka de gubiridan hap ë san dep hen ëna in mo golek denak de gol-gol san dep ëhlu-hluk gwek. Zëwe de zini in kim ësak, dekam zep hëndep nolësal kïnïk. ¹⁵  Yesus onak kim yaïng gwezak, zao zep hen dowala in desa bi nëblak desa hen hla dazak. Pakean naban zë nikinꞌinka. Enlalana hen mes sëwe heblaka. Dekam zep zë ëaïrïꞌak. ¹⁶  Owasna insa men zen hla nuk, zen zep hwëna ahakore wenya insa donbiridak. ¹⁷  Kirekam kim ësak dekam zep Yesussu Zen de nabakam zëno mae mo langna in kon song gwen hap aberbe da gweꞌak.¹⁸  Yesus kim buluk sewe seka, zini in desa dowal-dowala bi nëblak ki zep aberbe taꞌanka, “Ëe wëhë tol Emsa ang gweblaꞌak?”¹⁹  Yesus hwëna man gubluka, “Bahem. Em gol san song gwen. Ere mo iyesa tonbirida– mensa Bian Alap dawemna ebe hap mamkam golblalake. Anakan gubirida, ‘Zen man tangan asa kwasang gweblaka.’”²⁰  Zini in dekam zep song gweka, hëndep Yesus insa zëre hap syal gwibir-blika desa tonbirida song gweka– langna mensa anakan bose nukke, “Ëna Dare Taha-tap”kam. Kim sane da gwek, tïngare zini man tangan ëtenggwan gwek.Yesus kim Yairus Bak mo wenam tol tokna ngaya gulkuke, hen aura gwe-gwen wenya kim dawem gulkuke:(Mat 9:18-26,Luk 8:40-56)²¹  Yesus kim etan bulkum ho gutu an eihya san dep lwahal zaka, zao zep zi beyam-byana ho gutu alpnak tagal nëblak. ²²  Zao zep hen zi bosena Yairus hata zaka. Zen Yahudi mo zëwe de but srëm golak de aha mamna. Zen kim Yesussu hla ta zaka, ki zep zëno nwenak ïk gwehe zaka, ²³  dekon zep dawem enkam aberbe ta seka, “Bian, ano wenam tola tïn hïp alp gwesïꞌïn. Em wëhë zë hataꞌanka?– tahasa eka zë tehabir ane, zen dekakim tol dawem gwek. Mana tol ap tïlblïnank.”²⁴  Dekam zep zëno gol san dep song ëka. Zini beya tangan nik ngïrïnnïk nëblahak, hëndep man tangan ngïltïtïk gwenkam kyang dasïk.²⁵  Dua-blas tahunkam de karekkam aura gwe-gwe wenya dekam zep hen ang gwese haꞌak. ²⁶  Zëno te-alana mes tol tap gweka– dokter-dokter hap de sap kap ta gwizimdinkim. Hwëna hom tol kim dawem gwe-gwek, hwëna sang-sangna man kim tangan sabak gwe-gwek. ²⁷  Wenya in mes beyakam Yesus hup dena sane gwe-gwek, zep zi tra ngïrïnnïk tahan nakon golek de tazak, zao zep hëndep baju ennak olk ta sonek. ²⁸  Sap wenya in mes anakan taïblïblak, “Baju mae ennakë towanblaꞌak, ëe dekam asa dawem gwer.”²⁹  Zen kim olk tak, hëndep dekam zep zëno kala in tewesibik. Dekam zep zëre mo timni anakan eisbik, “Ëe mesë dawem gwenan.” ³⁰  Yesus dekam zep hëndep anakan eisbirki, “Zi sang-sangna mes Asa de olk tankam dawem gwenda.” Dekam zep zi tra mo ngïrïn nïkon lure san lero gweka, hen takensibirida gweꞌanka, “Asa nara bajunak olk ta sonera?”³¹  Zëre hon de ang ta gwen wenya dekam zep nenblak, “Bian, zini an beya tangan nakake– an zen emsa dot dasïlye! Ba hap de waba hap takensibirida gwen hap, ‘Nara asa olk tala’?”³²  Hwëna Yesus nama ki nwekam tëblaka– men zen olk takake, desa de tawa gweblan hap. ³³  Hwëna wenya in mes zënaka anakan eisbik, “Ëe mesë dawem gwenan.” Dekam zep aïrïn hïp yal-yala ban Yesus mo nwenak ïk gwe hezak, dekon zep zëre mo sang-sang hap dena kïtak ton seblak. ³⁴  Yesus ki zep kwasang tola ban gubirki, “Anyan, em ema Asa taïblïblala, in zebe dawem gwenda. Aha-ere enlalakam song gwe. In eiwa, mese tangan dawem gwera.”³⁵  Yesus in kim nama ola tonꞌanka, zini dekam zep Yairus mo gola kon yaïng gwezak, ki zep zë nenblazak, “Eno wenamna mes tol tïlsïnïn. Bian Gurusa ba hap de waba hap blos tablan hap?”³⁶  Yesus man salsibiridaka in zen Yairus Baksa nenblazak, ki zep hwëna Yairuꞌu gubluka, “Bahem aïrïn. Asa em taïblïblan.”³⁷  Yesus dekam hom aha zi de ang gweblan hap gubiridaka– diki Petrus, Yakobus, oso zem Yohanis hin. ³⁸  Yairus mo golak kim yaïng gwek, anakan zep hla nulidaꞌak, “Karekkam ena taꞌan hen gona dabiꞌin.” ³⁹  Yesus kim golak tïl zïka, ki zep gubirida zaka, “Em ba hap ena tal hen gona tal? Wenam tola in hom tïl. Zen nisi am taꞌan.”⁴⁰  Zen hwëna man Yesussu swrë daꞌak. Yesus ki zep wet so gwen hap gubiridaka. Kim wet so gwek, dekam zep zëre hon de ang ta gwen zi dan-aharena in han hen wenam tola in mo ane-bia mae en naban golëbïtï gweka– teksonna men zao wenam tol tokna in lwaꞌakke. ⁴¹  Ki zep wenam tol tokna insa taha nakon gul ineka, ki zep zë zëre mae mo olkam anakan gubirki, “Talita kum.” Nëre mae mo olkam zëno enlalana anakan, “Timë, em luwen.”⁴²  Wenam tola in dekam zep hëndep luwek, hëndep të nasenꞌak. Zëno tahunna dua-blas enkam. Dekam zep sërkam tangan ëtenggwank. ⁴³  Hwëna Yesus man tangan jalse gwibiridaka, “Owasna an zen ki lwanan, bahem ahasa tonbiridan.” An-bi zemka ki zep hen guzimki, “Tembanesa em olbin.”

+ Zëno bosena Yunani mo olkam “Legion.” Amber olkam zëno enlalana “batalion.” Roma mo jana nabare zi mo “legion”kam de gubinni, zen zini beyana empat ribu enkam. Dekon hen beyana man esek gwe kïnï gwek.

6

Yesussu kim Nazaret kon baes nëblakke:(Mat 13:53-58,Luk 4:16-30)6¹  Yesus dekam zep dekon zëre hon de ang ta gwen wenya ban zëre mo ëna Nazaret san dep golëlwanda halka. ²  Hari Sabatnak kim zauk, Yesus zep zëwe de but srëm golak tawa tabirki. Zi beyam-byana men zen sane daꞌak man tangan denggwanblaꞌak. Zep zë hwëna donsubluꞌak, “Zini an endawe sekola gweka?– zep kïl gïꞌïra, ‘Ëe asa tawa tabir.’ Hen owas-owassa de syal gwe-gwibin hip de sosonna endawe sa gul iri? ³  An dwan zenke– gol syal gwe-gweblan zi niye, Maria mo tane sake. Zëno oso walya Yakobus, Yoses, Yudas, hen Simon. Hen zëno somol walya awe am hen lowe heꞌan.” Sap zen mes kirekam tame dak, zep baes nëblak.⁴  Hwëna man ding gulzimki, “Zini kirekam ëgwë gwenan: Men-kore men-kore ë nakon, Alap mo ol ayang gul gwen hap de zini man blikip neisibirida gwenan. Hwëna zëre mo iye, ahaksa zëre mo ë nakore nik de kirekam ayang gul gwizimdinkim, desa hom tangan blikip neisibirida gwenan.” ⁵  Zen in zep Yesus zëwe owas-owasna beyakam syal gwibir-zim srëm gweka, sap zen hom daïblïblak. Hwëna zi sang-sang ensa zë dan en dawem tabirki– tahasa de tehabirida ine gwenkam. ⁶  Sap zëre mo ënak de zini kirekam daïblïbla srëm gwek, zep tangan tenggwanbiridaka.Yesus kim dua-blaskam de zëre hon ang ta gwen wenya lup gul sonekake:(Mat 10:5-15,Luk 9:1-6)Ki zep hwëna ë-ë san amjanbir song gweka hen desan tawa tabirida gweka. ⁷  Ki zep hwëna dua-blaskam in zen ang në gweblak, desa kwang guludaka, zao zep gubiridaka, “Em dan-dan dan-dankam ë-ë san sek gwen. Ëe asa ëre mo sosonsa ebe mae hap golzim– dowal-dowalsa ekakim olëalsa sone gwibik. ⁸  Bahem ba maena ora san dep lop tan. Dute ensa leirenk. Tembanena hen bahem lop tan. Honna bahem wëwek tan, hen te-ala maena bahem kap tan. ⁹  Sepatu enna amki alala lak, hen bajuna tim ennak dena kim sek gwek. ¹⁰  Gol karek mae nakon de emsa teisya irinni, ‘Haen, awe se këza,’ zen zëwe en emki ën. Bahem dekon etan gol dawem san dep al ëhan. ¹¹  Hwëna men dekore ë nakon emsa anakare ola ban teisya irin srëmna, ‘Em ba habe awe aptanan zala? Ëe ama emsa de salzimdinni baes taꞌan,’ zen dekam em hëndep dekon song ën. Ë topnak em tana sonsa taïk-tïk oso guk kïnïn– dekakim anakan tame nuk, ‘Zen sap Alap onakore ol dawem naban nëbe mae hap olhatazim zira, hwëna nen insa lesya-in srëm gwenan nëre mae hap de kareksae kim mam ulin.’”¹²  Zen dekam zep dan-dan dan-dankam sek gwek, hen anakan tawa dabir-song gwek, “Ere mae mo karek-karek nakon em ëhalen.” ¹³  Hen dowal-dowala beya tangan naka nolëalsa sone gwibik, hen zi sang-sangna Yesus mo bosekam de minyak zaitunkum dra tabinkim beyakam dawem da gwibik.Baptis ta gwibin zini Yohanissi kim dakke:(Mat 14:1-12,Luk 9:7-9)(Ayat 14-29)Yesus kim lima ribukam de zi beyam-bya hap tembanena golzimkike:(Mrk 6:30-44,Luk 9:10-17,Yoh 6:1-14)¹⁴  Galileak de teipsïn zini Herodes Bak kim zëre mo osona Pilipus mo wenya Herodiana Baksa al gulbluka, hwëna baptis ta gwibin zini Yohanis zep damnak anakan jalse gweblaka, “Musa mo tïtï tabin ola kon, em sap diki bëjen em oso uk mo wenya gon.” Hwëna Herodes dekam zep zëre mo jana nabare zisi Yohanissi de bwinak tahalen naka tak ta irin hip gubiridaka. ¹⁹  We zem in, Herodiana Bak, zen hen man enlala ennak Yohanissi taïl gïk gweblak. Zen man sap Yohanissi de tan hap enlala gwe-gwek, hwëna Herodes de gubiridan srëmkam bëjen tan. ²⁰  Sap Herodes hen man Yohanissi aïrï gweblaka, sap zen man enlala gwe-gweblaka, “Yohanis zen zini dawemna. Alap zer soneka.” In zep tan hap jalse gwibirida gweka. Herodes hen man zëno olsa de sane gwen hap dwam gwe-gweka, hwëna hyanak zep etan zëno enlalana anakan dowebla hana gweka, “Ëe banakan asa gwëblal? Zini an Alap mo zer sonen nakake.”²¹  Hwëna Herodes zënaka de jaha gweblan yaklanak kim hatak, tembane yawalsa zep syal neibik. Tïngare ïrïk gïnnïk de mam-mamna hen jana nabare zi mo mam-mamna, hen Galilea kore nol-nola, zen man zë yaïng gwezak, zao zep apdekam tembane tak. Zen dekam zep zauk– Herodiana mo baptis ta gwibin zini Yohanissi de taïl gïk gweblanna in dikim jowen hap denakye. ²²  Tembane tanna iwe, Herodiana mo wenam seiwiri man hen tïlzïk, zao zep tïngare zi mo nwenak zisya gweꞌak. Herodes man tangan sam gwesibirki, hen tïngare zi trana in man tangan sam neisibik. Herodes ki zep wenam seiwiri insa gu-gubirki, “Men desae ki ena abe gwibiꞌinka, zen desa asa ki hëndep ebe hap golbir.” ²³  Zen kirekam wenam seiwiri insa tïngare zi mo inik gu-guk gwibiꞌinka, “Nglï naban kama naban mes asa nasalblanan: Ëe asa eno abe gwibinni insa ebe hap sul sonebir, hëndep ëre mo ïrïk gïn maena asa ep hlïlbir!”²⁴  Wenam seiwiri in dekam zep an zem Herodianasa de anakan takensibin hip te sok, “Ëe basa asa dawem kire-kirena abe gwibir?”Dekam zep ding gulbik, “Baptis ta gwibin zini Yohanis mo nolsa de blaonin halzan hap em abe gwen– ëe akakim anakan tawa gwek, ‘Zen eiwa mes tangan tïlï.’”²⁵  Wenam seiwiri in ki zep nabakam Herodes osan dep lwa halzak, ki zep gubluzak, “Ëe baptis ta gwibin zini Yohanis mo nolakaë abe gwibiꞌin– angkam de hëndep ap piring niban awe lonebir anezan hap.”²⁶  Herodes kim zëno abena insa salka dekam enlalana man tangan dowebla hanaka. Hwëna etan bëjen zëno abena insa wet gulsubin, sap zen mes ki zën zi tra mo inik kirekam etan-etankam gu-guk gwibiꞌinka. ²⁷  Dekam zep hëndep zëre mo jana nabare zini gubluka, “Em bwinak Yohanis mo nolsa ap blaonblin halzan.” Jana nabare zini in dekam zep hëndep blaonblinhal zaka. ²⁸  Piring niban zep golhal zaka, ki zep hëndep wenam seiwiri in hap golbir zika. Zen zep hwëna an zikhip golbirhak. ²⁹  Yohanis hon de ang ta gwen wenya kim ësak, dekam zep tok naka de zerhan hap yaïng gwezak. Ki zep hëndep kaso hulak nënnek. 14 Hwëna zao kim lwa seꞌak, dekam zep hen etan Yesus hup de ola Herodes hon hatak, sap dekam mes Yesus mo syal hap dena ë-ë san ëtawa gwendak. Zep ahakon man ëgu gwek, “In eiwa, Yohanis Su Tabin Swe mes yap etan ngaya gweka. In zen hwëna bosena Yesuskum li yul soneka. In zep zëbon owas-owaꞌa dikim syal gwe-gwibin hip de sosonna lwaꞌan.” 15 Hwëna ahakon man ëgu gwek, “In orep de Alap mo ol ayang gul gwen zini Elia Bak mes yap– men zen Alap osan dep sewe sekake. Zen hom tïlkï, in zep Yesuskum hwëna jowe zaka.” Ahakon hwëna man ëgu gwek, “Ki hom. Zen Alap ëse naka zer soneka– orep men kirekam hen lup gul sone gwekake.” 16 Hwëna Herodes kim salka, dekam zep guku, “Aha hom. An Yohanis Su Tabin Swe. Ëe mes-am sap zëno nolsa de blaonsublun hap gubiridak. Hwëna in zen mes yap etan ngaya gweka!”Yesus kim lima ribukam de zi beyam-bya hap tembanena golzimkike:(Mat 14:13-21,Luk 9:10-17,Yoh 6:1-14)³⁰  Dua-blaskam de zëre hon ang ta gwen wenya– mensa zëna lup gul soneka, ki zep etan Yesus onak dep lwanda halzak. Zao zep donblazak– mensa zëna syal tandak hen tawa dabiridakye. ³¹  Hwëna zini hen beya tangan nik yaïng gwe-gweꞌanzak, hëndep Yesus zep zëre hon de ang ta gwen wenya ban golëhir-hir gweꞌanka– hëndep golëtembane tan maena ba kon dep? Yesus dekam zep zëre hon de ang ta gwen wenya insa gubiridaka, “Haen, awe bëjen nen teinikirin. Nen në-en zi srëmnak de teinikirin hip sek gwen.” ³²  Ki zep hëndep bulkum ëgwahak– zao de zë-en lowehen hap.³³  Hwëna zi beyam-byana in mes ëgwa hannak hla nulida sonek, hen zen mes anakan tame dabik, “O an Yesus maeke!” Zep ë-ë nakon beya enkam eik ora san ëhlu-hluk gwek, hëndep zen zep nonol yaïng gwek. ³⁴  Yesus kim bulu kon ati gweꞌanka, ki zep zi beyam-byana insa hlauluda kïnïka. Zen sërkam zë kwasang gwibiridaka, sap zen bi srëm zaho makan zë lowe heꞌak. Zep zë mamkam tawa tabirki. ³⁵  In kim tawa tabiꞌinka, zao zep hëndep kaweꞌak. Dekam zep zëre hon de ang ta gwen wenya Yesussu nenblazak, “Angkam man kaweꞌan, hen langna an tahalha tanganna. ³⁶  Diki dawemna zini an emaka zen de langna awe de golek de ë-ë san te-alakam tembane hap ëhakan hap enbiridaꞌan.”³⁷  Hwëna Yesus ki zep ding gulzimki, “Amki em tembanena zëbe mae hap hen olzimk.”Dekam zep ding nulblik, “Asya! Nen an san te-ala beya zi! - Ëe banakan de tembanena zëbe mae hap golzimdin hip?!”³⁸  Yesus ki zep etan takensibiridaka, “Eno mae mo rotina banakaꞌen? Emki hla tandan.”Kim hla dandak, ki zep nenblak, “Rotina aha-ere taha-tap enkam. Hogwena dan-dan.”³⁹  Ki zep hwëna zi beyam-byana insa so trana iwe de hlïk-hlïkkam teinikirin hip gubiridaka. ⁴⁰  Dekam zep kirekam ëteinikin nirak. Ahakore hlïk-hlïkna 100-100kum. Ahakorena 50-50kam. ⁴¹  Yesus ki zep aha-ere taha-tapkam de rotina insa hogwe darena in han teisyaka, dekam zep nglï san de kara gwesen naban Alap hap dawemna golblaka. Ki zep hwëna rotina insa ahap tabirki, hen hogwe darena insa kwa-kwak soka. Desa zep dua-blaskam de zini in hap etan-etankam kap ta gwizimꞌinka– zen de hwëna zi trana in hap kae gwebla-zimdin hip. ⁴²  Zi trana in kim dwenblandak, man tangan ëïtrï gwek. ⁴³  Ki zep hwëna dua-blaskam de wenya in tembane mosrona insa tagam dak. Hëndep yuna dua-blas enkam zep ësuwek. ⁴⁴  In zen rotina insa dwenblandak, zi ensa de aïtbinkim, beyana lima ribu enkam– we wal walassa de aïtbin srëmkamye.Yesus kim ho gutu tahan san song gweꞌan zakake:(Mat 14:22-33,Yoh 6:15-21)⁴⁵  Kim tembane tasïk, dekam zep hëndep dua-blaskam de ang ta gwen wenya insa bulkum de ho gutu men eihya san sek gwen hap gubiridaka– Zënaka de ëna Betsaida san dep ngeir gublun hap. Ki zep hen zi beyam-byana insa sekwak gwen hap gubiridaka. ⁴⁶  Yesus kim zi beyam-byana insa hli yuludaka, ki zep zë-en kwatap tek san hata seka– dekon de Alapsa gu soneblan hap. ⁴⁷  Kim kawesïk, zëre hon de ang ta gwen wenya bare bulu mes ho gutu ngïrïnnïk zauk, hwëna Yesus Zëna nama kwatapnak gwëꞌanka. ⁴⁸  Dekon zep anakan kara tabir aneꞌanka, “Asesena ngein nikon mamkam taïlbiridaꞌara, zep karekkam ho ngëpna insa bulu inkam sap nakabiꞌin.” Zëna hwëna oho-bung gun nuban zep ho gutu tahan san de song gwe zankam gulmun nuran makan gweibiridaka. ⁴⁹  Zen kim hla da sonek weya tahan san de song gwennak, ki zep au hloblankam ëhërhek, sap zen man kïl dïk, “Hobwem dowal!”Hwëna ki zep gubirida kïnzïka, “Em ësëwehen! Bahem ëaïrïn. Ëe an Ëe.” ⁵¹  Ki zep hëndep zëno mae mo buluk iwe sewese zaka. Asesena in dekam zep hëndep sëwe heka. Zëre hon de ang ta gwen wenya in man tangan sërkam denggwanblak. ⁵²  Sap zen aha-ere taha-tapkam de rotina mensa ahap tabir-zimki lima ribu enkam de zi hip, zen hom owasna desa tame nuk. Zëno mae mo nola dekam nama drak-drakna, zep zëbe mae hap man tangan gwa-gwa gwizimk– desa de tame gun hupye.Yesus kim zi sang-sang beyam-byana Genesaret dawem ta gwibirkike:(Mat 14:34-36)⁵³  Genesaret kim bulkum yaïng gwek, ho gutu men eihyanak, ⁵⁴  kim atiti gwek, zëwe de zini hëndep dekam zep Yesussu tame dazak, “O an zenke.” ⁵⁵  Zen dekam zep tïngare langna iwe de ë-ë san gubiridan hap ëhlu-hluk gwe gu nusenk. Zen kim anakan nasal gweblaꞌak, “Angkam Yesus zao gwëꞌara,” dekam zep zi sang-sangna zato naban desan dep kap nulhal gweꞌanzak. ⁵⁶  Yesus men desan ki tënda gweka zi sang-sangna hen zëwe nolëyaïng gwenda gwek– sap ë yalak, sap ë bete-teknak, hen sap ora san de gol-gol mae san. Hen pasar maenak kang nul gwek, dekon zep Yesussu abe da gwek, “Bian, zi sang-sangna an wëhë baju top en mae nakon Emsa olk taꞌanka?– dekakim tol dawem gweka.” Tïngan men zen olk da gwek, zen dekam zep hëndep ëdawem gwe-gwek.

+ “Te-ala beya”kam, Markus man ale gulku “200 dinar.” Dinara zen zëno mae mo perak tangankam de te-ala kaso. Zen dekam anakarekam: Zi de aha-ere yakla blalkam syal gwenna, zëno gajina dekam aha-ere perakkam de te-ala kasokam. Zep 200 dinara, zen te-alana mam tanganna– san de dua-ratuskum de zi mo aha-ere yaklakam de syal tan gajina kiye.

7

Mae hap de ol: Auyan-aza mo tïtï ta gwibin ola ban man Alap mo ola ban ïlman në gwenan.(Mat 15:1-9)7¹  Aha yaklakam Farisikam de gubirida gwen wenya Musa mo olsa de tawa ta gwibin wenya ban Yerusalem kon Yesus onak dep yaïng gwezak. ²  Hwëna zen man Yesus hon de ang ta gwen wenyaka hla nulidak– auyan-aza zik mo ëpba ol san de taha hlë tazimdin srëmkam tembane tannak. Zen man dekam enlala neibiridak, “Zen an mes Alap mo nwenak ëkun gwenan.” ³  Yahudi zini zen kirekam zëre mae mo orep de auyan-aza mo ëpba ol san ang ta gwenan, hwëna Farisikam de gubirida gwen wenya, zen zen tangan sërkam desa kyang-kyang nulsuk gwenan. Zen bëjen mae tembane tan– zëre mae mo auyan-aza mo ëpba ol san de kire enkam tahasa hlë tazimdin srëmkamye. ⁴  Ba maesa de pasarak gonna, zen bëjen hokam de su tabin srëmkam twinbin. Hen beya tanganna zëre mae mo ëpba ola– zen men desa tangan kyang-kyang nulsuk gwenan, mok, blang, cerek, [hen tum] maesa de su tablanda gwen naye.⁵  Musa mo olsa de tawa ta gwibin zini in Farisikam de gubirida gwen wenya ban dekam zep Yesussu dakensïblïk, “Ebon de ang ta gwen wenya ba hap nëno mae mo auyan-aza mo ëpba ola nulmun gweꞌan?– tembane dëre ta gunnuk de tahasa nonol hokam hlë tazimdin srëmkam de tembane ta gwenkamye. Zen mes Alap mo nwenak ëkun gwenan.”⁶  Ki zep ding gulzimki, “Em an eiwa ëk enkame ëgu gwenan, ‘Ëe an Alapsa de betek gweblanna.’ Eiwa, Yesaya Bak mo ola man ebe mae hap dakastïlzimꞌin– zen insa Alap mo ola anakan ayang gulkuye,‘Zini in ëk enkam Asa betek në gweblanan, hwëna zëno mae mo enhona Abon onakon langa tangannak.⁷  Zen waba hap Asa boklena kom da gweblanan, sap zen zi zëre mae mo tïtï tabin olkam tawa da gwibirin– san de ano olkam de tawa tabinni kiye.’” -⁸  Anakan zep waulsuzimki, “Em Alap mo ola ema eibir kïnï gwenan, hwëna zi mo olsae kyang-kyang ulsuk gwenan.”⁹  Etan ki zep gubiridaka, “Em an eiwa tewesïn tanganna, zebe Alap mo ola eibir kïnï gwenan, hwëna auyan-aza mo ëpba olsae kyang-kyang ulsuk gwenan. ¹⁰  Sap Alap mes Musa Bak hap ola ansa golblaka:‘Ane-biasa em blikip gwesïk gwizimdin.’Hen anakan mas gulku,‘Men nara an-bi zemka lamang sonna, zen hëndep tok hap em karek tan.’ -¹¹  Hwëna em an ema anakan tawa la gwibirin, ‘Ane-bia mo ol san sap esa ang ta srëm gwe-gwer– anakan mae de lwankamye: Ane-bia de tahalha ënnak, em sap esa anakan enbirida gwer, “Angkam ëe molyë emsa mas gwizimk, sap ano te-alana an lamkam de Alap hap kap tablan habë lam taꞌan.”’ ¹²  Eno mae mo tawa tabinkim, kirekam de an bi zemka blikip gwizimdin srëm zini man sam gwesïꞌïra. Zep eno mae mo tawa tabinni ema kim enbirida gwenan, ‘Bahem ane-biasa mas gwe-gwizimdin.’ ¹³  Zep ere mae mo auyan-aza mo ëpba tawa tabinni insa de kyang-kyang gulsunkum, zen hwëna dekam Alap mo ol tanganna insae kim hli kuꞌin. Hen beya tanganna– em mensa kirekam ulin halasen gwenanye.”Mae hap de ol: Zini an dekon Alap mo nwenak ëkun gwe-gwenan.(Mat 15:10-20)¹⁴  Yesus ki zep etan zi beyana insa tagal gwen hap gubiridaka. Kim tagal gwek zao zep gubiridaka, “Kïtak Asa sane lak– ekakim tame uk. ¹⁵  Mensa ëk tïhï san zini ing nul gwenan, dekon hom Alap mo nwenak ëkun gwe-gwenan. Diki men zen zi mo ëk tïhï nakon wet so gwenan, zen diki dekon Alap mo nwenak ëkun gwe-gwenan.” -¹⁷  Yesus ki zep zi beyana insa hli yuludaka, ki zep golak tïlkï. Zëre hon de ang ta gwen wenya ki zep du nëblazak, zao zep dakensïblïk, “Bian, kun gwen hap de ola insa gulk sun blaonnara, emki abe mae hap srip gulsuzimdin.”¹⁸  Ki zep ding gulzimki, “Em san hen home tame ul? Ki em san hen zi trana in han apdenak?– enlala joblo-topna. Men desa ëk san olgwen gwibirin, zini dekon bëjen Alap mo nwenak kun gwen. ¹⁹  Sap zen hom enhonak tïl gwenan. Zen ulpnuk hata gwenan, hëndep ukum zebe ana gwibirin.”Ëe an Markus. Ëe ama ola ansa ebe mae hap srip gulsuzimꞌin: Kirekam kim Yesus tawa tabirki, zëno dam gulsunnu a kirekam mo: Tïngare tembanena zen Alap mo nwenak dawemna. Tembane nakon bëjen Alap mo nwenak kun gwen. Dekam zep etan ayang gulzimki,²⁰  “Diki men zen zi mo enho nakon hatase gwenan, zen diki zini dekon Alap mo nwenak ëkun gwe-gwenan. ²¹  Sap zen zi mo enho nakon anakare kareksa de gon hap de enlala jal-jala hatase gwenda:kahalo gwen hap dena,sowë hap dena,zisi de tan hap dena,²²  hen wesya de lirak oson hap dena,te-alasa de hole-hle gwibin hip dena,aha zisi de taïl gïblïn hap dena,hen ahak-ahak tan hap dena,zi bosyansa de tonsublun hap dena,bola-bola gwen hap dena,nol drak-drak gwen hap dena,saher srëmkam de gwë gwen hap dena,hen zi bose zemka de anakare hap husus gweblan hap dena, ‘Zen en dawemsa gul iri.’²³  Tïngare kirekam-kirekam karek enlalana in, zen enho nakon wet so gwenan. Zini zen diki dekon Alap mo nwenak ëkun gwe-gwenan.”Yesus kim Yahudi srëm we mo eini hlaulbirkike:(Mat 15:21-28)²⁴  Yesus dekam zep langna in kon zëre hon de ang tan wenya ban golësek gweka– ë darena Tirus hen Sidon mo lang san dep. Zëwe zi mo golak zep sowë enkam golëbïtï gweka– zi beya de anakan tawa gweblan srëm hap, “Zen mes awe hata zala.” Hwëna Zen toton banakan dep?– tawa gweblan srëmkam de hatan naye. ²⁵  Zep Yesus hom zëwe holo gweꞌanka, dekam zep hëndep wenya Zëbon hatazak. Wenya in Yahudi wesya hom. Zen Tirus mo lang nakorena, hen Yunani olsa de ton gwibinni. Zëno wenam tola mes dowal bi gwibirki, zep zen kim Yesussu anakan salblak, “Zen mes hatanda,” dekam zep hëndep zëno nwenak ïk gwe hezak. Dekon zep abe tasek, “Ano wenam tolsa emki dawem gun. Dowal mes tol bi gwibirki.”²⁷  Ki zep ding gulbirki, “Em Yahudi wesya hom! Ëe de emsa mas gwibinkim dekam sa hwëna nwe-mase gwer– san de Yahudi zi mo walas hap de tembanesa de lwa hap yal tazimdinni kiye.”²⁸  Ki zep hwëna ding gulbluk, “In eiwa, Bian. Dikire Yahudi walas tembane tak. Lwana hwëna meja ïltïkïnnïk sa teinikinser. Men zen walas ëk nakon altïꞌïk, zen desa sa hwëna dwenblandal. Zep em de asa mas gwebinkim, ki Yahudi walasna molya ëusak gwek.”²⁹  Yesus ki zep ding gulbirki, “Sap kirekame dawemkam asa ding gulblunda, dowala in mes eno wenam tola kon wet sonda. Sap esa song gwera.”³⁰  Wenya in dekam zep gol san dep song gwek. Golak wenam zem insa anakan zep hlauꞌunzak, “Deyol dërenak sëwehen nik glang-glang gweꞌan, hen eiwa dowala in mes tangan zëbon onakon wet sola.”Yesus kim dawemkam de ol ton gwen srëm hen i srëm zini dawem takake:³¹  Yesus kim etan Tirus mo langna in kon zëre hon de ang ta gwen wenya ban golësek gweka, dekam Sidon mo lang san zep tamanka, hëndep Ho Gutuna Galilea san tineka, hëndep lang bosena Ëna Dare Taha-tap hataka. ³²  Zao zep zi i srëmna hen dawemkam de ol ton gwen srëmna Yesus onak dep nërhatazak, zao zep Yesussu abe dazak, “Bian, emki tahasa de tehabla inenkam dawem tan.” ³³  Yesus dekam zep zini insa zi beyana in kon zë-ere san dep zer halka, zao zep zëre mo taha bolsa zini in mo inik se soblan daka. Hen zëre mo tahanak ol tepsa tïpsïkï. Ol tepna inkam zep zini in mo mahala dra tablaka. ³⁴  Ki zep hwëna nglï san kara gwe seka, deban ensasana langa tasïkï, ki zep zini insa Ibrani zëre mae mo olkam gubluka, “Efata.” Efata mo enlalana, “Em yak nën.”³⁵  Zini in mo ini hëndep dekam zep yak nëblak. Mahala hen dekam zep jahalha gweblaka. Ola dekam zep hëndep dawemkam tonka. ³⁶  Etan kim zi beyana in osan dep zon ta zaka, zao zep jalse gwibiridaka, “Ëe ansa zini dawem tanan, etan bahem mae ëton naseran.” Hwëna kirekam sap jalse gwibirida gweka, zen hwëna man kim tangan sërkam ëton nasen gwek. ³⁷  Tïngan men zen ësane gwek, man tangan sërkam denggwanblak. Zen man ëgu gweꞌak, “Eiwa, zini an wehasa hom, in zep ki kirekam dawem tabirida gwenda. Sap i matna, zen hëndep dekam sa ki ësane gwer. Sap ol srëmna, zen hëndep dekam sa ola ëton!”

* 7:7 Yes 29:13

* 7:10 Kel 20:12, 21:17,Im 20:9,Ul 5:16

+ Ahakon men zen orep Markus mo ola ansa etan ale nul gwek, ayat enam-blasna man mas nuk. Markus 4:23 nakore naka etan zao mas nuk.

8

Yesus kim empat ribukam de zi beyam-bya hap tembanena golzimkike:(Mat 15:32-39)8¹  Zao hom tangan holo gweꞌak, ki zep zi beyam-byana Yesus onak dep tagal gwezak. Tembanena kim tap gwizimki, Yesus ki zep zëre hon de ang ta gwen wenyaka haen gwibiridaka, zao zep gubiridaka, ²  “Ëe ama zi trana ansa dawemkam kwasang gwibiridaꞌan, sap zen mes dan-ahare yaklakam awe Asa nërgwëk, hëndep angkam zëno mae mo tembanena mes tangan tap gwizimdi. ³  Ëe de usak naban de sek gwen hap gubiridankam, zen sa hwëna ora san ëtïlsïk song gwer, sap ahakon an langa nakon yaïng gwezak.”⁴  Zëre hon de ang ta gwen wenya in ki zep ding nulblik, “Zi srëm langna awe, tembanena endawe esa ol?– dekam de zi beyam-byana ansa sul sonen hapye.”⁵  Ki zep hwëna takensibiridaka, “Eno mae mo rotina banakaꞌen?”Ki zep ding nulblik, “Tuju enkam.”⁶  Yesus ki zep zi beyam-byana insa teinikin niran hap gubiridaka. Ki zep tujukam de rotina insa kap taka, dekam zep Alap hap dawemna golblaka, ki zep hwëna ahap tabirki. Desa zep zëre hon de ang ta gwen wenya kip etan-etankam kap ta gwizimꞌinka– zen dikim kae gwibin hip. ⁷  Hogwe bete-tekna hen da-en zë nolaꞌak. Yesus etan hogwena in hap dawemsa Alap hap golblaka, ki zep hen gubiridaka– dekam de hen kae gwibiridan hap. ⁸  Kim dwenblandak, zen man tangan ëïtrï gwek. Mosrona kim tagam dak, yu yawal-yawala tuju enkam zep ësuwek. ⁹  In zen tembane tak beyana san ha empat ribu enkam mes yap. Yesus ki zep sekwak gwen hap gubiridaka. ¹⁰  Zëna zëre hon de ang ta gwen wenya ban dekam zep hëndep Dalmanuta mo lang san dep bulkum golësek gweka.Yesussu kim owassa de syal gwibir-zimdin hip abe dakke:(Mat 16:1-4)¹¹  Farisikam de gubirida gwen zini ki zep Yesus hun de ol zerkeisa-keisa gwen hap yaïng gwezak. Zen dekam de akasïblïn hap anakan abe dak, “Emki nglï nakore owassa ap syal gwibir-zimdin. Zen dekam asa emsa anakan laïblïblal, ‘Zen eiwa Alap onakon hata zaka.’” ¹²  Yesus nonol enlala dowe hanan naban zep ensasana langa tasïkï, ki zep gubiridaka, “Em bap auhu-kama enlala zini nglï nakore owassa de ebe mae hap syal gwibir-zimdin hip Asa abe lal. Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Em makare zi hip Ëe bëjënë owassa syal gwibir-zimdin.”¹³  Kirekam kim gubiridaka, ki zep zë hëndep hli yuluda guk halka. Bulkum zep zëre hon de ang ta gwen wenya ban men eihya san dep golëtablan gwe kïnïka.Yesus kim gubiridakake, “Dawem. Farisi hen Sadukikam de zi mo ragisa ema ulinnink.”(Mat 16:5-12)¹⁴  In kim bulkum sek gwek, Yesus hon de ang ta gwen wenya hwëna hom tembanena sowe henkam kap dak. Rotina hwëna aha-en tol ing nuk. ¹⁵  Yesus ki zep ola gulk sun blaonzimki, “Dawem. Terya-tyakam lowehek. Farisi zi mo ragisa ema ing ulink. Hen Herodes moka ema hen ing ulink.” -¹⁶  Zëre hon de ang ta gwen zini in hom anakan dam nulsuk, “Kire hap ki asa gubiridala,” zep hwëna zënaka donbiridaꞌak, “Nen home rotina bïtï lazal. In zep ki nësa gubiridala.”¹⁷  Yesus hwëna mes tawa gwibiridaka– insa zënaka donbiridaꞌak, ki zep gubiridaka, “Em ba habe roti bïtï tazan srëm hap enaka lonbiridaꞌan? Em ba hap tangane tame ul srëm gwe-gweꞌan?! Em in eiwa enlala joblo-topna. ¹⁸  Em dwan nwena kike. Em ba habe hla kul srëm gwe-gweꞌan? Em dwan ini kike. Ba habe ëgwë gweꞌan?– san de ësan srëmna. - Em san home enlala eibiꞌin? ¹⁹  Mensa aha-ere taha-tapkam de rotina lima ribukam de zi hip ahap tabir-zimk, dekam tembane mosrona kime tagam lasïk, yuna banakaꞌen ësuwek?”Ki zep ding nulblik, “Dua-blas enkam.”²⁰  “Hen mensa empat ribukam de zi hip tuju enkam de rotina ahap tabir-zimk, dekam tembane mosrona kime tagam lasïk, yu yawal-yawala banakaꞌen ësuwek?”Etan ki zep ding nulblik, “Tuju enkamke.”²¹  Dekam zep gubiridaka, “Ki em ba habe tame ul srëm gwer? Ëe san rotisa de bïtï tazan srëm habë emsa gubiridal.” -Yesus kim Betsaidak zi nwe dïmïnnï dawem takake:²²  Betsaidak kim yaïng gwek, zi nwe dïmïnnï ki zep Yesus onak dep nër halzak, zao zep abe dazak, “Bian, emki zi nwe dïmïnnï ansa tahasa tehabla inen– dekakim tol etan nwesa kara gweka.” ²³  Yesus ki zep ëna in kon tahakam ïrïk ta halka, zao zep oltepkam nwena insa dra soblaka, ki zep tahana nwenak tehabla ineka. Tahana insa kim teisyasïkï, ki zep hwëna takensïblïka, “Em wëhë dawemkam hlauludaꞌara?”²⁴  Zini in dekam zep kara gweka, ki zep ding gulbluka, “Kië. Ëe kië zini kara tabiꞌin, hwëna san de te de ëtë naseranna kiye.”²⁵  Yesus ki zep etan nwenak tahana tehabla ineka. Dekam tangan zep dawemkam kara gwen hap alp gweka. Dekam zep hëndep nwena in etan sërkam tangan dawem nëblak, hëndep lalak tangankam kïtak kara gweka– men kiye, dïmïn nëblan srëmnak kim gwëkake. ²⁶  Yesus dekam zep gubluka, “Dekam gol san song gwe. Hwëna ë san bahem tamaran, ki sa anakan ëtawa gwer, ‘Zen mes dawem tala.’”Petrus kim Yesussu anakan kira takake, “Bian, Em an Zen– Israelsa de ngaya tabin hip de Zi niye.”(Mat 16:13-20,Luk 9:18-21,Yoh 6:66-71)²⁷  Yesus ki zep zëre hon de ang tan wenya ban ë bosena Kaesarea-Pilipi mo golek de san de ë-ë san golësek gweka. Oranak zep takensibiridaka, “Zi mo Asa de dam tasïnkïm, Ëe an nara mo weinak debë hatazak?”²⁸  Ki zep ding nulblik, “Ahakon man emsa nen gweblanan, ‘In baptis ta gwibin zini Yohanis Swe tïn nïkon etan ngaya gweka. In zen hwëna Yesuskum bosena li yul soneka.’ Hen ahakon man emsa nen gweblanan, ‘In Elia Bak mo weinak Alap mo olsa ayang gul gwizimꞌira.’ Hen ahakon man emsa enlala në gweblanan, ‘Zen diki ahanik mo weinak dep jowe zaka– men zen orep Alap mo ola ayang nul gwekke.’”²⁹  Ki zep etan takensibiridaka, “Hwëna ere mae mo Asa de dam tasïnkïm, Ëe an diki nara mo weinak dep dena?”Petrus zep ding gulbluka, “Bian, Em in Zen– Israelsa de ngaya tabin hip de Teipsïn nïye.”³⁰  Ki zep hwëna jalse gwibiridaka, “Asa insa kirekam dam lasïnïn, aha maesa hwëna bahem gubiridan.”Yesus kim nonol tanganna Zën de kareksa goltowen hap dena hamal hap gu-gubiridakake:(Mat 16:21-28,Luk 9:22-27)³¹  Yesus ki zep kon gwisibir hanaꞌanka– zëre hon de ang ta gwen wenyaka de anakan tawa tabinkim, “Alap mo dwam gwibinni abe hap dena a kirekam sa lwal: Ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Ëe karekna mam tangan naka asa goltower. Yahudi mo nol-nola ban, Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mamna, hen Musa mo olsa de tawa ta gwibin zi niban sa Asa baes nëblal. Ki sa hëndep Asa dal. Hwëna yaklana dan-ahan, ki asa etan tïn nïkon ngaya gwer.” -³²  Zen dam-dam enkam kirekam gubiridaka– zen de karekkam dam gulsun srëm hap. Petrus ki zep hwëna Yesussu ora nakon de asyal hehan hap gubluka, zao zep anakan jalse gweblaꞌanka, “Em bap kirekam gulu! Kina ki bëjen kirekam lwan.”³³  Hwëna Yesus ki zep lure san ahakore zëre hon de ang ta gwen wenyaka lero gwibiridaka, ki zep zëno mae mo inik Petrussu anakan jalse gweblaka, “Em in dowal mo kïgï! Ki lun em gwën. Eno kirekam de enlalana in Alap mo dwam gwibin sin denaka hom. Zen auhu-kama zi mo dena.”³⁴  Dekam zep Yesus zi trana insa hëndep zëre hon de ang ta gwen wenya ban haen gwibiridaka, ki zep zë gubiridaka, “Men nara Abon de ang gwe-gwen hap dwam gwenna, zen diki zëre mo gwënna zen eititi gwibin– dekam de zëre hap de te-lidak son wë son naban Asa zertronda gwen hapye, anakare enlala naban, ‘Ëe sap asa Yesus hun apdenak lïl.’ ³⁵  Sap men zen de zëre mae mo auhu-kamanak de gwënna anakan nolaïrï gweꞌak, ‘Ëe babë Yesussu de ang gwe-gweblannak karekna goltowe gwen,’ ki zëno mae gwënna in sa jek-jak gwer. Diki men zen Asa de ang gwe-gweblan hap hen abe hap de ol dawemsa de gol halada gwen hap zëre mae mo gwënna sosok nul gweꞌak, hëndep zao mae de tïn hïp, zen zen sa hëndep denaban ëngaya gwer. ³⁶  San ha dawemna?– em de sërkam te-ala beya gwenkam kïtak de okamana ansa bi gwibinni, dekam de hwëna ere mo gwënsa tïhïs gïn hïp. Kirekam dawem naka hom! ³⁷  Tïnkïm san ha emaka te-ala beyana inkam ba maesa Alap hap golblaꞌara?– dekam de etan ngaya gwen hapye. Kina ki bëjen.³⁸  “Auhu-kamanak de zini man Alapsa hli da gwenan– dekam de dowal-dowalsa ang gwibirida nasen gwen hap, hen kirekam-kirekam kareksa dikim gulin halasen gwen hap. Hwëna Abon de ang gwe-gwen zini em de zëno mae mo ngïrïn nïkon anakan de gunsu saher gwenna, ‘Ëe Yesussu de ang gwe-gweblan zi,’ ki ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Ëe kimë Bian mo ngatan naban hen soson naban zëno dam taha nakore zi niban golëyaïng gweꞌanzak, Ëe molyë hen emsa anakan kira tak, ‘Zini an eiwa Asa de ang gwe-gweblanna.’”

+ Yahudi zi mo gulk sun de ol blaon gwizimdinkim, zen ragisa enlala nei gwibik– zen san de zi mo karek-karekna kiye. Sap ragina, roti mang-mang gunnu man hop gul gwenan. Zep zen san de zi mo karek-karek de aha zi sin dep hlimin song gwe-gwenna kiye. Emki hlaun 1Kor 5:6-8, hen Gal 5:9nak.

* 8:18 Yer 5:21, Yeh 12:2

+ Ayatnak awe Yesus mo olsa de dam gulsun hup, emki Mat 16:12nak hlaun.

+ Yesus Yahudi mo aïtbinkim “yaklana dan-ahan”kam guku. Nëno mae mo aïtbinkim, Zen “zëno kaꞌan”kam maka guku, ahaksa, “yaklana dan-dan”kam. Sap Yesus Jumatkam tïlkï, hwëna Minggukam zep ngaya gweka.

9

9¹  Ki zep etan gubiridaka, “Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Em an zene awe lowe heꞌan, em molye ahakon na-en juwek– Alap mo yakla yalak de zaun srëmnakye. Em esa Asa hla lal– Ëe kimë zëre mo soson yawala ban zëre mo bosekam de ïrïk gïn hïp hataꞌan zakye.”Yesus kim aha nwe-mase gwekake:(Mat 17:1-13,Luk 9:28-36)²  Yaklana kim enam enkam damank, Yesus dekam zep zëre hon de ang ta gwen wenya Petrus, Yakobus, hen Yohanis mae en han zë-en kwatap yawal san dep golësek gweka. Hwëna dan-ahare zini in mo nwenak zep Yesus mo timni liwe heblak. ³  Zëno pakeanna man tangan sërkam ngap-ngap nëblak hen man nalïlïngtïlblïꞌak. Okamanak de ngap-ngap kire-kirena, men ki ogom ngap-ngapna, zen man kïtak lwala heꞌan– zëno ngap-ngap nakonye. ⁴  Ki zep hwëna Musa Bak ne Elia Bak ne mumuk ennak jo kë zaka, hen Yesus hon de ang tan dan-ahare zini in ki zep zë nakek– zen kim Yesus hun ëraïsïl gweꞌanka. ⁵  Petrus ki zep hwëna Yesussu totoresa gubluka, “Bian, dawem tanganna– nen de awe lowehe gwen hapye. Zep ëe asa gol kluksa dan-ahan syal ëblandal– ahana Bian ere hap, ahana Musa Bak hap, hen ahana Elia Bak hap.” ⁶  Hwëna Petrus insa kirekam gubluka, hyanak zëna man saher gwibiꞌinka, “O ëe an ba habë kirekam gublul!” Sap zen wal bose dare zem in han man sërkam ziaïrïꞌanka.⁷  Hwëna butna ki zep zë wale tabirzik, hen butna iwe zep ola ësak, “An ano Tane– ëre mo dang tïnïnak de tanganna. Desa em sal gweblan.” ⁸  Zen nabal-bakam zep sap men-san an-sankam ëkaratda gwendak, hwëna zi maena hom zë hla dak. Hwëna Yesus Zëna en naka zë hla dak.⁹  Kwatapna in kon kim etan golëtine gweꞌanka, zao zep gubiridaka, “In desa ki ena hla kul, etan aha maesa bahem gubiridan– ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Ëe de nama tïn nïkon ngaya gwen srëmnakye.”¹⁰  Zen man Yesus mo ol jalse gwibiridanna in san ang tak, hwëna zë-erenak zep zë-en anakan don gwibik, “‘Tïn nïkon de etan ngaya gwenna,’ zen banakarekam sa lwal? Nen home dam ulsuꞌun.”¹¹  Dan-ahare zini in dekam zep hwëna dakensïblïk, “Elia Bak mes-am lwa hala. Ëe hwëna ama tim ul, ‘Zen sa Emsa ngeirbli zala.’ Sap Musa mo olsa de tawa ta gwibin hip de zini kirekam am ëgu gwenan, ‘Zen diki nonol Elia Bak sa etan lwahal zankam ngeirbli zala, ki sa hwëna nësa de ngaya tabin hip de Zini hata zala.’” -¹²  Yesus ki zep hwëna ding gulzimki, “In sap eiwa kirekamke. Elia zen sap kirekam-kirekamsa de nonol sul sone gun hup de zini zen– Israelsa de ngaya tabin hip de Zini Ëe de hwëna kirenak hatazan hap. Hwëna Alap mo ola ahana hen ki, kirekam de hen Abon jowen hap dena– men zen anakan lwakye,‘Ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna sa baes nëblal, hen karekna mam tangan naka sa goltowe gwera.’ -¹³  Hwëna ëe ama emsa gubiridaꞌan, Elia zen sap mes eiwa Asa ngeirbli zaka, hwëna zini zëre mae mo dwam gwibin sin kirekam-kirekam karek-karek ensa nol gweblak– men kirekam hen zëbe hap dena Alap mo olak hamal hap lwakke.”Yesus kim dowal mo tïlblïn walas tola dawem takake:(Mat 17:14-21,Luk 9:37-43)¹⁴  Yesus kim etan zëre hon de ang ta gwen zi dan aharena in han golëlwandahal zaka– ahakore zëre hon de ang ta gwen wesyan dep, hwëna zi beyam-bya naban zep zë hla nulidaꞌak. Musa mo ol tawa ta gwibin wenyik zë Yesus hon de ang ta gwen wenya in han nolëol tetek gweꞌak. ¹⁵  Hwëna Yesus Zënaka kim hla da guk, ausa zep anakare hap nohlo gubluk, “Zëna man hataꞌara.” Dekam zep hut tu ane gun hup ëhlu-hluk gwezak. ¹⁶  Yesus ki zep takensibiridaka, “Em ba habe ëol tetek gwesan?”¹⁷  Hwëna zini ki zep zi trana in kon ding gulbluka, “Bian, ëe ëre mo walassaë ebon dep zer halzal. Dowal tïl gweblanda, zep tol ol srëm gweka. ¹⁸  Dowala in kim tïl gweblanda, dekam zep ëk tutum nuban kamanak zënaka zerheir isen gwenda. Ëkna dekam zep hen ngalk-ngalk so gwenda, hëndep dekam zep tïngare timni kyang-kyang gwe-gwenda. Ëe mesë sap ere hon de ang ta gwen wenya zeralsa sonen hap gubiridal. Hwëna man sap nakablal.”¹⁹  Yesus ki zep gubiridaka, “Eiwa, angkam de zini em ei nibarena hom tangan! Ëe san ëse nakaë sap emsa golëlowehe gwek?! Ëe ama bae– eban mae de holokam golëlowehe gwen naye. An san emki walasna insa zerhalzan.”²⁰  Ki zep nër halzak. Dowala in kim Yesussu hla taka, dekam zep walasna insa yal-yal taka, ki zep hëndep kamanak zerheirki, zao zep ëk tutum nuban ololo gweꞌanka. ²¹  Yesus ki zep bi zemka takensïblïka, “Dowala in bawalkam kon gwesïblï hanaka– kirekam de gwë gweblan naye?”Ki zep ding gulbluka, “In beteknak ki hëndep tïl gweblaka. ²²  Dowala in syauknuk de zerheir gwenna mes beya taka– hen honak de keing ta gwen naye. Zen kire tangankam tan hap am ki gwëblaꞌara. Hwëna eno soson de kirekam lwablankam, emki tol asa kwasang gwizimdin hen mas gwizimdin.”²³  Yesus ki zep hwëna jalse gweblaka, “Ha! Em bap kirekam Asa gublula, ‘eno soson de kirekam lwablan’kamye? Ki em home Asa taïblïblaꞌara. Em de Asa taïblïblankam kina ki banakare maena man?– Ëe de ebe hap syal gwibir-blin srëm hap denaye!”²⁴  Bi zem in dekam zep hëndep ol mamkam gu aneka, “Ëe sap ama Emsa taïblïblaꞌan, hwëna sowehen tangankam homë. Emki ano Emsa de taïblïblansa ap esek gul seblan!”²⁵  Yesus kim hlauludaka, “Zini angkam man hlu-hluk gwe-gwe zankam Asa dot dasïꞌïn,” ki zep dowala insa gubluka, “I srëm hen ol srëm dowal, walasna an kon em wet son. Bahem etan tïlblïn.”²⁶  Dowala in ki zep hërheka, etan ki zep walasna insa karek tangankam yal-yal taka, ki zep hëndep zëbon onakon wet soka. Walasna in tok makan zep zë lwaꞌanka. Zi beyam-byana in dekam zep nenblak, “In mes tïlïda.” ²⁷  Hwëna Yesus ki zep taha nakon de zer inenkam lï taka. Dekam zep hëndep dawem gweka.²⁸  Yesus kim zë-en golak gwëꞌanka, zëre hon de ang ta gwen wenya dekam zep zë-en du nëblazak. Zao zep dakensïblïk, “Bian, ëe ba hap tanganë dowala insa ëralsa sone srëm gwer?”²⁹  Ki zep ding gulzimki, “Kirekam de dowala, toton banakare aha maekam bëjen zeralsa sonen. Zen aha-en diki Alapsa de abe ta gwen enkam de zeralsa sonen.”Yesus kim etan Zën de tïn hïp dena tonbiridakake:(Mat 17:22-23,Luk 9:43b-45)³⁰  Yesus dekam zep zëre hon de ang ta gwen wenya langna in kon golësek gweka, Galilea san zep golëtaman gweka. Zen hom dwam gweka zi de anakan tawa gweblan hap, “Yesus zëwe gweꞌara.” ³¹  Sap Zen dekam dua-blaskam de wenya in ensa tawa ta gwibiꞌinka. Zen anakan tawa ta gwibiꞌinka, “Ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Asa sa jal zi mo tahanak dep tapbla dazim. Zen sa hëndep Asa dal, hwëna yaklana dan-ahan ki asa etan tïn nïkon ngaya gwer.”³²  Hwëna zëre hon de ang ta gwen wenya hom tame nul gweꞌak– insa kirekam tawa ta gwibiꞌinkaye. Hwëna takensïblïn hap man naïrïblak.Dua-blaskam de wenya kim mae hap ëol gwekke, “Diki ëe amaka nëre mae onakon mam gweꞌan.”(Mat 18:1-9,Luk 9:46-50,17:1-2)³³  Kapernaumk kim dua-blaskam de zini insa golëyaïng gweka, golak kim golëbïtï gweka, zao zep takensibiridaka, “Em oranak basae ol eibir sinzal?”³⁴  Zen hwëna man nasalsïblïk, sap oranak zen eiwa man mae hap ëol gwezak, “Diki ëe amaka nëre mae onakon mam gweꞌan.” ³⁵  Yesus ki zep tagal gwesïn hïp gubiridaka. Zëna dekam zep nikin aneka– dekon de tawa tabin hip. Ki zep gubiridaka, “Kïtak ësane gwek. Zi de Alap mo ïrïk gïnnïk mam gwen hap dwam gwenna, zen diki tïngare zi mo babu gwen zi makan zen gwën. Zen dekam sa Alap mo nwenak mam gwera.” ³⁶  Ki zep hwëna walas tola haen gweblaka, dekam zep zëno mae mo nwenak de zaun hup gubluka, zao zep babang tan naban gubiridaka, ³⁷  “Zini men zen de ano bose hap aha zisi mas gweblaꞌanka– sap anakare walas tol maesa, Ëe asa desa enlala gweblal, ‘Zen Asa mas gweblaꞌara.’ Hen zi de Asa mas gweblanna, Alap men Zen Asa zer soneka, Zen sa desa hen enlala gweblala, ‘Zen hen Asa dekam mas gweblaꞌara.’”³⁸  Ki zep hwëna Yohanis gubluka, “Bian Guru, ëe zisië hla lak– eno bosekam de dowalsa golëalsa sone gwennak. Ëe zebë jalse ëblak, sap zen nëbon mae de ang gwe-gwen naka hom.”³⁹  Ki zep hwëna gubiridaka, “Em bap jalse ëblak, sap zi de ano bosekam owassa syal gwibinni, kirekam de zini bëjen nabakam Asa lamang tan. ⁴⁰  Sap zini men zen nësa baes neibirida srëm gweꞌan, zen zen– nëbon mae onak dep denaye. ⁴¹  Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Zi de ano bose hap emsa mas gwibiridanna– aha-ere ho mok mae tolsa de anakare enlala naban golblankam, ‘Zen Kristussu de ang gwe-gweblanna,’ ki Alap sa zëbe hap hen dawemna lamkam golblala. Zen molya golbla srëm gweka.⁴²  “Men nara Asa de taïblïblan zisi, sap hen anakare walas betek maesa, karek san dep zertoranna, zen dikim hwëna Asa hli tan hap, kire zini Alap sërkam tangan sa karek tala. Diki dawemna, zen maka zertoran srëmnak karekkam de tïnsï hlaulku. Kaso dohon-honsa de holenak hule soneblan naban de hi tateknak hiri tan maekam, ki zen molya karek san dep zertonnanam, hen Alap molya karek taꞌanam.⁴³  “Emsa de ere mo aha taha anakan tïtï da gweꞌanam, ‘Haen, karekna ansa nen on,’ diki dawemna em blansïn. Sap eme dare taha naban zigwëꞌanka, ki esa hëndep Asa hli tala. Ki hwëna tïnsïn srëm syauknuk esa hëndep denaban gwë gwera. Blansïnkïm ki emaka sam gwesïꞌïra– aha-ere taha naban de Alap onak gwë gwen hapye. -⁴⁵  Hen kirekam, emsa de ere mo aha tana anakan tïtï da gweꞌanam, ‘Kareksa de gon hap nen song ën,’ diki dawemna em blansïn. Sap eme dare tana naban zigwëꞌanka, ki esa hëndep Asa hli tala. Ki hwëna tïnsïn srëm syauknuk dep sa emsa hiri daser. Blansïnkïm ki emaka sam gwesïꞌïra– aha-ere tana naban de Alap onak gwë gwen hapye. ⁴⁷  Hen kirekam, emsa de ere mo aha nwe tïtï da gweꞌanam, ‘Haen, nen karekna wakinsa karatda un,’ ki nwena insa em alsïn. Sap eme dare nwe naban zigwëꞌanka, ki esa hëndep Asa hli tala. Ki hwëna tïnsïn srëm syauknuk dep sa emsa hiri daser. Men zëwe kirekam de zini yal nulse gwenan,‘zao blëna hëndep denaban zëno mae mo timni hlok dasïk gwibirin, hen zen man hëndep denaban syauk sal-sal ngïrïn nïkon sang-sangna neis gwibirin.’ -Alsïnkïm emaka sam gwesïꞌïra– aha-ere nwe naban de Alap onak gwë gwen hap, Zen kim de kïtak ïrïk gïꞌïnkaye.”⁴⁹  Yesus ki zep gulk sun de ol blaonzimdinni dan mas sozimki: “Zep zini tïngan syauk sal-sala sa neis gwibir. Ahakon okama ennak sa neis gwibir. Hwëna ahakon, zen hëndep de tangan naban sa neis gwibir.⁵⁰  “Em an zene Abon onak ang ta gweꞌan, em okamanak san de hina kiye. Hina zen sap tembanesa de dërek gun hup dawemna. Hwëna blëble gwenkam, dekam tembanesa dikim dërek gun hup dena man hom gwe-gwenan. Hwëna em bahem hi mo kim dërekna ëhom gwen. Ki hwëna em molye aha-ere enlalakam lowehe gwek.”

* 9:11 Mal 4:5

* 9:12 Yes 53:3-9

+ Ahakorena men zen orep Markus mo ola ansa etan ale nul gwek, ayat 44na hen 46na man mas nuk. 48naka zë etan mas nuk. 48na, zen Yesaya 66:24 naban apdenak.

* 9:47-48 Yes 66:24

10

Yesus kim wesya de baes gwibin srëm hap dena tawa tabirkike:(Mat 19:1-12,Luk 16:18)10¹  Yesus dekon Yerusalem mo lang san zep zëre hon de ang ta gwen wenya ban golësek gweka, hen weyana Yordan mo men eihya san de lang san dep golëtablan kïnïka. Zi beyam-byana zao zep etan Zëbon dep yaïng gwe-gwezak, zao zep etan tawa ta gwibirki– men kirekam gwë gwekake.²  Farisikam de gubirida gwen zini hen man Yesussu de akasïblïn hap yaïng gwezak. Ki zep dakensïblïk, “Em banakane Musa mo tïtï tabin ola dam gulsuꞌura? San ha zini we zemka sap de baes gwibinkim? San ha bëjen?”³  Ki zep ding gulzimki, “Musa ki banakan kire hap nësa tïtï tabirki?”⁴  Ki zep ding nulblik, “Zen anakan tïtï tabirki,‘Zini we zemka sap de baes gwibinkim, hwëna nonol baes gwibin hip de suratsa de anakan ale gunkum, “Ëe mesë kire hap baes gwibik.”’” -⁵  Ki zep hwëna gubiridaka, “Em in kïtak kwasang enlalana tawa naka hom, in zep Musa kirekam ein ebe mae hap ale gulzimki. ⁶  Hwëna diki Alap mo dwam gwibin tanganna, zen diki men kirekam okamana ansa de yang gulsun nukon lwakke,‘Alap nonol tanganna zi niban wenya ban yang sosuku.’ -Hen Zen dekam anakan guku,⁷  ‘Zini an-bi zemka hli sonkam– dekam de we zeban aha-en ën hapye. ⁸  We-zi darena in dekam Alap mo nwenak san de aha-ere timni kiye.’ -In zebë emsa gubiridaꞌan: Alap mo nwenak we-zi darena zen dan hom. Zen hwëna aha-en. ⁹  Zen in zep, Alap mensa aha-en sonna, zi bap zen etan kles son.”¹⁰  Golak kim golëbïtï gweka, zëre hon de ang ta gwen wenya zao zep etan we baes gwibin hip dena insa dakensïblïk. ¹¹  Yesus ki zep ding gulzimki, “Zi de we zemka baes gwibinni, hwëna ahanaka de etan gonkam, dekam Alap mo nwenak zen mes nonol we zemka yane-ne gulku, hen zëna kahalonak gwë gweꞌara. ¹²  Hen kirekam, we de zi zemka baes gweblanna, hwëna ahanaka de etan zenkam, zen hen dekam Alap mo nwenak mes zi zemka yane-ne tak. Zëna kahalonak gwë gweꞌan.”Yesus kim anakan goltreizimkike, “Walasna an makare zini, zen zen Alap mo ïrïk gïnnïk bïtï gweꞌan.”(Mat 19:13-15,Luk 18:15-17)¹³  Zini dekam man walas zemka Yesus onak dep kap nulhal gweꞌanzak– Zen de tahasa tehabirida ine gwen hap. Hwëna zëre hon de ang ta gwen wenyik anakan jalse neibirida gweꞌak, “Walasna bahem an san kap gulhal gwezan. Bahem Gurusa blostablan.”¹⁴  Hwëna Zëna kim hlauludaka, ki zep anakare ola ban jal gwibiridaꞌanka, “Em bap jalse eibiridal. Dikire walasna Abon nolëyaïng gwe-gwezak. Bahem jalse gwibiridan. Sap walasna an makare wenya, zen zen Alap mo ïrïk gïnnï bi neibiꞌin. ¹⁵  Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Men zen de walas bete-tekna an mo kim Alapsa anakan daïblïblaꞌak, ‘Zen eiwa ano teipsïnnï,’ zen zen Alap mo ïrïk gïnnïk bïtï gweꞌan. Men zen de kirekam daïblïbla srëm gweꞌak, zen molya Alap mo ïrïk gïnnïk bïtï gwek.” ¹⁶  Ki zep hwëna walas tane-nena insa babang tabin niban tahana tehabirida ine gweꞌanka– anakan de Biansa abe ta gwen naban, “Bian, walasna an hap dawemna gol gwizim.”Te-ala beya nabare zini kim Yesus hon hatakake:(Mat 19:16-30,Luk 18:18-30)¹⁷  Yesus kim etan dekon song gweꞌanka, zini ki zep hwëna Zëbon osan dep hluwe zaka, zao zep zëno nwenak boklena kom so zaka, ki zep kon gu seblaka, “Bian Guru, em aïrïs. Ëe basa asa syal gwibir?– ëe dikim hëndep de gwën hap denaka gul irin hipye.”¹⁸  Ki zep ding gulbluka, “Diki aïrïs aha-en tangan Alap Zë-en. Zep em Asa banakane enlala gweblaꞌara? ¹⁹  Em dwan mes-eme sap Musa mo tïtï tabin ola tawa gwibirki– men zen anakan lwakye:‘Zini bahem tan.Bahem kahalo gwen.Bahem sowë gwen.Zisi bahem boton hap klak tan hen boton olsa bahem gol hala seran.Zisi bahem lwa tasïn.’Hen,‘Ane-biasa em blikip gwesïk gwizimdin.’” -²⁰  Zini in ki zep ding gulbluka, “Guru, ëe beteknakë ki hëndep desan ang gwe-gwek, hëndep angkam namaë desan ang gwe-gweꞌan.”²¹  Yesus hwëna embwan naban zep hla taka, deban zep gubluka, “Hwëna aha-en tangan lwa kïnïꞌan– em de desan ang gwen hap denaye: Em song gwen, ere mo kire-kirena kïtak tangan te-ala hap lirak tabir. Te-alana desa tahalha zi hip kae gwebla-zim. Kirekame syal gwibiꞌinka, ki ngatan zi mo langnake hëndep de te-alasa beyakam lam taꞌara. Ena dekam etan hataza– Asa dikim ang gweblan hapye.” ²²  Kirekam kim salblaka, dekam zep kon enlala dowe hanan naban song gweka– mae hap: Sap zëno kire-kirena beya tanganna.²³  Yesus ki zep hwëna zëre hon de ang ta gwen wenya insa nwekam amjanbirki, ki zep zë gubiridaka, “Eiwa, gwa-gwa tanganna– te-ala beya zi de Alap mo ïrïk gïnnïk hatan hapye!”²⁴  Zëre hon de ang ta gwen wenya in man tangan Yesus mo ola insa denggwanbiꞌik. Dekam zep hwëna etan gubiridaka, “Ano walas, eiwa dam-dam naka hom– Alap mo ïrïk gïnnïk de hatan hapye. ²⁵  Te-ala beya zi de Alap mo ïrïk gïnnïk tïn hïp dena, zen men kiye– unta yawal de jaron hul betek san tïnnï. Kire otweran yawala toton bëjen tïn.”²⁶  Kirekam de ësane gwenkam, zen man etan sërkam ëtenggwank, dekam zep zënaka dakensibiridak, “Hare eiwa kire tangankamke! Ki hwëna endan nik sa ëngaya gwer? Toton nara molya.”²⁷  Yesus ki zep hwëna nwekam de amjanbin niban ding gulzimki, “Eiwa, auhu-kama zini zëre mae mo sosonkam bëjen zënaka ngaya tabin. Hwëna Alap de zi hip syal gwibir-zimdin srëm hap dena, aha-en mae hom tanganke.”²⁸  Petrus zep hwëna takensïblïka, “Ki hwëna abe mae hap dena bankarekam sa lwal? Sap ëe mesë ëre mae mo tïngare bi gwibinni Emsa de ang gweblanda gwen hap hli kulidak. Zep ëe basa asa lamkam ulin?”²⁹  Ki zep ding gulbluka, “Eiwa de tangan nakaë emsa gubiridaꞌan: Zini men zen Asa de ang gwe-gweblan hap hen Alap mo ol dawemsa de gol halada gwen hap zëre mae mo bi gwibin kire-kirena hli nulida gweꞌak, zëbe mae hap sa Alap mam en tangankam kap ta gwizimdi. Zen mensa hli tandan naye– sap gol zem, aya-wal oso-wal zem, an-bi zem, walas zem, hen sap nga maena, ³⁰  zëbe mae hap sa Alap nama de okamanak lowehe gwennak sërkam de beya tangankam hen hëꞌho gwibin tangan wenyaka etan lup gul gwizimdi– sap aya-wal oso-walkam de gubiridan wenya, ane-biakam dena, walaskam dena, sap gola, hen nga maena. Hwëna kire zisi, zini hen sa abe hap de jal hap karek da gwibir. Hwëna Alap kim de kïtak ïrïk gïnkïm kon gwesibir hanaꞌanka, Zen dekam sa hen zëbe mae hap hëndep de ëngaya gwen hap dena golzimdi. -³¹  Hwëna beyana men zen sap angkam bose naban lowehe gweꞌan, zen zen sa hwëna lamkam lure san ëgwër. Hen men zen angkam bose srëm wenya lowehe gweꞌan, zen zen sa hwëna lamkam ngein sin ëgwër.”Yesus kim etan anakan gubiridakake, “Asa sa dal.”(Mat 20:17-19,Luk 18:31-34)³²  Yesus kim zëre hon de ang ta gwen wenya ban Yerusalem san dep golëyaïng gwe seꞌanka, Zëna man ngeirki. Dua-blaskam de zëre hon ang ta gwen wenya aïrïn hïp enlala nik ëbeya gwen daꞌak– mae hap, “An banakan wëhë Yesus hup de jal hap Yerusalemk lwaꞌak?” Lun kon men zen hen ang tan daꞌak, zen hen aïrïn nïban ang tan daꞌak. Yesus ki zep dua-blaskam de wenya in ensa engka en golësyalhe halka, zao zep zëre hap dena hamal hap anakan tonbiridaꞌanka, ³³  “Ola ansa emki ësan: Nen angkam Yerusalem san debe yaïng gwe seꞌan. Zëwe sa ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Asa tapbla dazim– Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mam wenya kip, hen Musa mo olsa de tawa ta gwibin wenya kip. Zen sa hwëna Asa de tan hap ola aha-en nul, hëndep Asa sa Yahudi srëm zi mo tahanak dep tapbla dazim. ³⁴  Zen sa hwëna Asa lamang da gwer, hen oltepkam hol-hol da gwer, hen sa Asa dangole gwer. Ki sa hëndep Asa dal. Hwëna yaklana dan-ahan, ki asa tïn nïkon etan ngaya gwer.”Yakobus ne Yohanis ne kim Yesussu abe lakake:(Mat 20:20-28)³⁵  Ki zep Zebedeus mo walas darena Yakobus ne Yohanis ne Yesus hon apta zaka, ki zep zë enblaka, “Bian Guru, ano nik mo enlalana man lwaꞌara– em de kirekam abe nikip syal gwibir-zimdin hip.”³⁶  Ki zep takensizimki, “Em basae dwam eibiꞌira?– Ëe de desa ep syal gwibir-zimdin hipye?”³⁷  Ki zep ding ulblika, “Em kime teipsïnkïm ïrïk gïꞌïnka, ëe ama dwam ëꞌan– eno dam-taha irgwa-taha nakon de hen teipsïnkïm inikirin hip.”³⁸  Yesus ki zep ding gulzimki, “Hwëna ena home tame uꞌira– in zebe abe ëndaye. Karek yawala men desa Ëe goltoweꞌak, em wëhë desa de hen oltowen hap hohle ëꞌara? Ëe men kire dohon-hon nakaë wei yuꞌuk, em wëhë hen desa de hen wei kun hip hohle ëꞌara?”³⁹  Ki zep ding ulblika, “Ëe ama hen hohle ëꞌan.”Zao zep etan guzimki, “Eiwa, em hen esa tol oltowera– Ëe men kiresaë goltoweꞌakye. Hen Ëe men kire dohon-hon nakaë wei yuꞌuk, em hen kire naka esa lamkam wei kuli. ⁴⁰  Hwëna men zen de ano irgwa taha nakon hen dam taha nakon inikinꞌinka, desa Ëe bëjënë dam sosun. Zëwe de inikirin hip dena, zen diki ano Bian Zëna mensa dam sosuku, zen diki zen sa zë inikiri.”⁴¹  Hwëna dare taha-tapkam de ahakore ang ta gwen wenya in kim zëno nik mo abe lan ola insa ësak, zen man tangan sïsngïn neizimꞌik– mae hap, “Zen bap zen de mam ën hap abe lala!” ⁴²  Yesus ki zep tïngan tagal gulsuku, zao zep gubiridaka, “Ena dwan tawa nakake, Alapsa de tame tan srëm lang-langnak men zen anakan zënaka tim di gwibirin, ‘Ëe an teipsïnnï,’ zen man zëre kore naka jap nul sonenda gwenan hen nyaubirida gwenan. ⁴³  Hwëna em zëno mae mo kim bahem. Ebon mae onakon men zen mam gwen hap dwam gweꞌara, zen diki tïngare zi mo babu gwen zi makan zen gwën. ⁴⁴  Hen ebon mae onakon men zen teipsïn hïp dwam gweꞌara, zen diki tïngare zi mo tana ïltïkïnnïk zen nikirin. ⁴⁵  Sap ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna, Ëe an zi de Asa babu gweblan hap homë hatazak. Zep em hen ano tana wei san emki Asa zertro gwen. Sap Ëe tïngare zi mo tana ïltïkïnnïk de nikirin hibë hatazak– hëndep ëre mo angsa de tïngare zisi dikim hïl tï sonebin hip sosok tazimdin hip.”Yesus kim Bartimeus Bak, nwe dïmïnsï, dawem takake:(Mat 20:29-34,Luk 18:35-43)⁴⁶  Yesus kim zëre hon de ang ta gwen wenya ban Yerikok golëyaïng gweka, hen ahakore zi tra naban, dekon kim etan ëgwa haꞌak, hwëna zi nwe dïmïnnï ora alpnak nikinꞌinka. Zëno bosena Bartimeus, Timeus Bak mo tane. Zen te-ala hap kon aberbe ta sone gwibirki. ⁴⁷  Zen kim salka, “In Nazaret walya men Yesus tamanꞌara,” dekam zep taken soneblaka, “Yesus, Daud Bak mo Auyan-tane, asa tol kwasang gwebla.” -⁴⁸  Hwëna zi beyana in jalse nëblak, “Balkkam.” Hwëna zen mam tangankam kim taken sone gweꞌanka, “Daud Bak mo Auyan-tane, asa kwasang gwebla!”⁴⁹  Yesus dekam zep zausuku, ki zep gubiridaka, “Em kwang tan.”Kim kwang daꞌak, zao zep nenblak, “Em luwen, hen emki sëwehen! Yesus man emsa gublunda– zëbon osan de song gwen hap.”⁵⁰  Zi nwe dïmïnnï in dekam zep nabal-bakam de luwesïk ane kïnïnkam deyol utuknu hiri gulin guk halka– Yesus osan dikim song gwen hap. ⁵¹  Yesus ki zep takensïblïka, “Em basae dwam gwibiꞌira?– Ëe de desa ebe hap syal gwibir-blin hapye.”Ki zep ding gulbluka, “Bian guru, ëe ama tangan nwesa de kara gwen hap dwam gweꞌan.”⁵²  Ki zep ding gulbluka, “Angkam sap esa song gwera. Em mese Asa taïblïblala, in zebe dawem gwenda.”Dekam zep ki hëndep nwena kara gweka, dekam zep ora san Yesussu ang gwe sebla halka.

* 10:4 Ul 24:1,Mat 5:31-32

* 10:6 Kej 1:27, 5:2

* 10:8 Kej 2:24

* 10:19 Kel 20:12-16,Ul 5:16-20

+ “Sërkam de beya tangankam,” zen Yunani olkam “seratus kali lipatkam.”

+ Bartimeus in kim Yesussu “Daud Bak mo Auyan-tane”kam taken soneblaka, zëno dam gulsunnu Yesus mo auyan-aza en hap denaka hom. Sap zëno hatan srëmnak, tïngare Yahudi zini “Daud mo Auyan-tane”kam Israelsa de ngaya tabin hip de Zini nen guk gweblak. Sap Alap mo olsa de ayang gul gwen zini zen kirekam nonol nen gweblak, “Teipsïn zini Daud Bak mo ausu nakon sa hatala– nësa de ngaya tabin hip de Zi niye.” Zen hen man Desa enlala në gweblak, “Zi sang-sang karekna sa hen dawem ta gwibiri, hen karekkam de lowehen nakon sa hïl tï sone gwibiri.” Zep zi nwe dïmïnnï in kirekam hen mes Yesussu dam tasïkï.

11

Yesussu kim teipsïn zi mo kim Yerusalem kon hut du ane gukke:(Mat 21:1-11,Luk 19:28-40,Yoh 12:12-19)11¹  Yesus kim Yerusalemsa zigolek de taꞌanka, nonol zaitun tra nabare kwatap teknak de ë darena Betania hen Betfagek zep golëyaïng gweꞌanka. Dekon zep zëre hon de ang ta gwen wenyaka dan-dan guzimki, ²  “Em ëna wakin san song ën. Kime aptaꞌan haka, zao esa hëndep keledai tanena da tablan naka hla lala– zi mo zersong gwen srëm naka. Desa hïl lï-in halza. ³  Zi de emsa takensizimdinkim, ‘Em ba habe hïl lïꞌara?’– a kirekam ding ulzim, ‘Bian dwam gweblaꞌara. Zen sa etan nabakam zer sone zala.’”⁴  Kim song ëka, ki zep hëndep keledai tanena insa hla laka– ora alpnak da dablak, lïlïkïn golek denak. Zao zep hëndep hïl lï inki. ⁵  Zini men zen zao ëzauꞌuk ki zep dakensizimk, “Em ba habe hïl lïꞌara?” ⁶  Yesus men kirekam guzimki, kire enkam zep ding ulzimki. Dekam zep nenzimk, “Amki.” ⁷  Ki zep hëndep ërlwa halka. Kim ërhataka, keledai mo tahan dannak zëre mae mo tahan bajusa zep kang dasek. Ki zep zë hwëna Yesus sewe seka. ⁸  Hen zi beyam-byana in baju zemka ora san dëre dahak– desan de keledai tanena in Yesussu zersong gwen hap. Hen ahakon yera ala makare naka ora alp san nublun gweꞌak, desa zep hen ora san dëre dahal gweꞌak. ⁹  Zini men zen nangeirblin daꞌak hen lun ang nëblan daꞌak dekam zep ëtaken gweꞌak,“Hëꞌho, hëꞌho!An Bian mo bosekam nësa dikim oto gulsun hup hata seꞌara.Hëꞌho! Diki Alap Zen zëbe hap dawemsa golblan.¹⁰  Diki Alap Zen teipsïn zini Daud Bak mo Auyan-tanena ansa mas gweblan–Zen dekakim tatetekam ïrïk gïlkï.Hëꞌho! Nen kïtak teipsïn tangan Zini Alapsa boltere tan!”¹¹  Yesus kim hëndep Yerusalemk hata seka, Alap mo golak zep hëndep tïlkï. Zao kim amjanbiri senꞌanka, hwëna man zë nabakam kaweꞌak. Dekam zep kon etan dua-blaskam de ang ta gwen wenya ban Betania san dep golësek gweka.Yesus kim tenya arana heip gulkuke:(Mat 21:18-19)¹²  Zao de yaklanak kim Betania kon etan Yerusalem san dep golëlwanda haꞌan zaka, Yesus dekam zep usak gweꞌanka. ¹³  Langa nakon zep tenya arana hlaul inki. Alana bu-bung tangan nik zauꞌuk. Dekam zep mae hap syal hebirki, “Eini wëhë.” Hwëna eini aha-en mae hom hlaulku. Ala enna, sap tenya ara mo tën tamlenak hom dekam zauꞌuk. ¹⁴  Ki zep arana insa anakan gubirki, “Eno eini angkam hëndep molya dwinbik.” Zëre hon de ang ta gwen wenya dekam zep nasalblak.Yesus kim pasar zini Alap mo gol tëm nakon golëalsa sonekake:(Mat 21:12-17,Luk 19:45-48,Yoh 2:13-22)¹⁵  Yerusalemk kim etan yaïng gwek, Yesus Zëna dekam zep etan Alap mo golak tïl zïka. Dekam zep kon men zen Alap mo gol tëmnak Alap hap de golblan kire-kirena te-ala hap lirak da gwibik, desa golëalsa soneka. Meja-mejana men zao te-alana lirak da gwibik, hen komal-tum komal-tum maena men dekon mawa oholana lirak da gwibik, desa man kïtak yal tazimki. ¹⁶  Tïngare zini dekam zep jalse gwibiridaka, “An orasa hom! Alap mo gola an san bahem ba maesa de teiredan naban taman gwe-gwezan!” ¹⁷  Ki zep zë hwëna tawa tabirki, “Alap mo olak man lwak:‘Ano gola sa nen gwibir, “An tïngare zi ausu dekon Biansa gu sone gweblan hap de gol.”’Em an hwëna‘sowë zi mo aning gol habe li kul sone gweꞌan.’” -¹⁸  Alap mo golak de syal ta gwen zi mo mam-mamna hen Musa mo olsa de tawa ta gwibin wenya kim Yesus mo kirekam de gweibiridanna insa ësak, dekam zep tan hap orana dëblaꞌak. Hwëna mae hap zë bung neisïblïk, “Zi trana an sa hwëna zerzaunkum nësa karek dabir.” Sap zi trana in man tangan Yesus mo tawa tabinni insa sam neisibir-blik, hen man tangan denggwanbik.¹⁹  Kim kaweꞌak, Yesus dekam zep zëre hon de ang ta gwen wenya ban Yerusalem kon etan golësek gweka.Yesus kim zëre mo tenya ara heip gunnu in hap dena tawa tabirkike:(Mat 21:20-22)²⁰  Kaꞌankam kim etan kak tangannak ara ausuna in san golëtaman gweꞌanka, dekam zep hla nuk, “Zen mes tangan hëndep sa nakon sasan gwesïkser.” ²¹  Petrus dekam zep enlala gwibirki– in zen ki ir jowek, dekam zep Yesussu gubluka, “Bian, emki hlaun! Em mensa arana ir heip gulku, zen mes tangan hëndep sasan gwer.”²²  Ki zep ding gulzimki, “Alapsa em taïblïblan. ²³  Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Eme Alap ensa tïngare enho naban anakan laïblï gweblaꞌak, ‘Zen sa kirekam abe hap syal gwibir-blira,’ ki em hen esa sërkam de owasna syal ei gwibir. Eme dekam Alapsa abe la gweꞌak, ‘Kwatap tekna an zen hinak zënaka ter sonen,’ zen hëndep kirekam maka Alap ebe hap syal gwibir-bliꞌara– em de taïblïblankamye. ²⁴  Zen in zebë emsa gubiridaꞌan: Em de ba mae hap Biansa abe ta gwenkam, anakan em taïblï gweblan, ‘Zen mes ap golblanda.’ Zen dekam sa hëndep ep golblala. ²⁵  Hen em de Alapsa abe tan hap enlala gwenkam, zi bose omka de taïl gïblïn naban bahem. Nonol em zi bose uk mo ep de karek golblanna insa eititi gwibir-blin. Ki ere mo ngatan zi mo langnak de Bian dekam sa hen eno karek-karekna ep tap gulsublula.” -Yesussu kim anakan dakensïblïkke, “Emsa an nara trï ta seꞌara?”(Mat 21:23-27,Luk 20:1-8)²⁷  Yesus ki zep etan Yerusalem san dep golëlwanda halka. Alap mo gol tëmnak kim të nasenꞌanka, dekam zep hen Alap mo golak de syal ta gwen zi mo mam-mamna, Musa mo olsa de tawa ta gwibin wenya, hen Yahudi mo nol-nola ban Zëbon onak dep yaïng gwezak. ²⁸  Zao zep dakensïblïk, “Emsa an nara gubluka, hen nara emsa trï tase gweꞌara?– dekam de kirekam-kirekamna insa syal gwe-gwibin hipye.”²⁹  Ki zep ding gulzimki, “Ki Ëe asa hen nonol emsa takensibiridal: baptis ta gwibin zini Yohanis Swesa san ha Alap trï ta seka? San ha zen zëre en mo sosonkam ki syal gwe-gweka? Eme nonol ap ding ulbliꞌak, ki Ëe asa hen emsa gubiridal, ‘Asa Zen trï ta seꞌara, zebë kirekam syal gwe-gweꞌan.’”³¹  Dekam zep zë-en anakan donbiꞌik, “Bëjen nen anakan ding gulblun, ‘Alap trï ta seka,’ ki hwëna zen sa nësa gubiridala, ‘Ki em ba habe desa laïblïbla srëm gwek?’ ³²  Hwëna anakane ding ulbliꞌak, ‘Yohanis zen zëre en mo sosonkam syal gweka,’ ki hwëna zi trana an sa nësa karek dabir, sap zen Yohanissi mes-am anakan daïblïblak, ‘Zen eiwa Alap mo olsa ayang gul gwizimki.’”³³  Anakan zep hëndep ding nulblik, “Ëe homë dam ulsuꞌun, ‘Yohanissi zen trï tase gweka.’”Ki zep hwëna ding gulzimki, “Ki Ëe hen molyë emsa gubiridak, ‘Ëe an zëno syalsaë gol gweꞌan, hen Zen Asa trï tase gweꞌara.’”

* 11:17 Yes 56:7,Yer 7:11

+ Ayatna 26na Markus hom ale gulku. Hwëna aha zi Matius 6:15sa etan hyanak mas gulku. Zen a kirekam moye, “Em de aha zi mo karek-kareksa eititi gwibir-blin srëmkam, ki ere mo ngatan zi mo langnak de Bian hen molya eno karek-karekna ep tap gulsubluka.”

12

Yesus kim ola gulk sun blaonzimkike– Zënaka de Yahudi zi baes gweblan hap dena:(Mat 21:33-46,Luk 20:9-19)12¹  Yesus ki zep gulk sun de blaonzimdinkim Yahudi mo mam-mamna insa tonbiridaka, “Zini man anggur ngasa eiyas tablaka. Alp san kolkam wale tablaka. Zao zep hen kasona hul gulku– anggur danna insa de zë tanakam it ta sone gwen hap. Hen gut de gola zao zep hen tauku– dekon de ngana insa kara ta ine gwen hap. Ki zep hwëna ngana insa te-alakam nga syal gwe-gweblan zi hip bohë ta guzim halka. Zëna dekam zep aha lang san holokam de zë gwën hap song gweka. ²  Angguru in kim tëka, dekam zep zëre hon de babu gwen zisi zer soneka– zen de anggur dan te-ala hlïksa zëre hap zerbla halzan hap. ³  Hwëna zini in zen ngana insa bohë dak, ki zep karekkam dangolek, hëndep ki zep nenblak, ‘Wake, ki en lwahal!’ ⁴  Anggur nga bina in ki zep etan ahanaka zer soneka. Desa hwëna man dësek, kire naka zep ol lamang naban nëralsa sonek. ⁵  Nga bina in dekam zep etan ahanaka zer soneka. Desa hwëna man nga bohë tan wenya in dak. Dekam zep hwëna ahakore babu gwen zini beyakam etan lup gul sone gweka, hwëna zini in kire enkam neibirida gwek. Ahakorena man dangole gwibik. Ahakorena man damera gwek. ⁶  Dekam etan nga bina in ba zisi dep?– zer sonen naye. Dekam zep guku, ‘An angkam ëre en mo dang tïnïnak de tane en am gwëꞌara.’ Hwëna man enlala gweka, ‘Ëe sap asa ëre mo tane tanganna ansa zer soner. Desa sa blikip neisïblïl.’ Desa zep aumwa hap ein tangan zer soneka. ⁷  Hwëna desa kim hla da guk, ki zep nga bohë tan zini in zënaka nenbiridak, ‘Wakin angkam zëre mo walas tangan hataꞌara. Bi zik de tïnkïm, an zen sa hwëna ngana ansa bi gweblala. Nen tan, ekakim nën bi ëblak!’ ⁸  Dekam zep hëndep balk dak, zao zep tol hëndep dak. Tokna dekam zep ngana in kon ësan dep hiri dak.⁹  “Zep nga bi nik mo zi lup gul sonenna insa kirekam neibirida gwek, zep zen banakan sa gweibirida zala? Zen sa zini insa tamera zala. Ngana insa dekam sa hwëna aha zi hip bohë tazimdi– dekam de zen anggur dan te-ala hlïksa zëre hap zer gweblan hap.¹⁰  “Ëe in zebë emsa gubiridaꞌan: Em bawalkam esa Alap mo ola an mo eini dam ulsul?—‘Gol tauk gweblan wenya mensa gol tenya baes neibik,hwëna Bian Alap zep desa bolak ïk gïlkï.¹¹  Zen diki Bian zëre mo syal,hen nëno mae mo nwenak zen owas tangan.’” -¹²  Yahudi mo mam-mamna in kim kirekam Yesus mo gulk sun de ol blaoranna insa ësane gweꞌak, dekam zep anakan tame nuk, “O zëno ola an nëbon mae am tïꞌïn.” Dekam zep sap Yesussu de balk tan hap dwam nëblaꞌak, hwëna zi beyam-byana insa naïrïbiridak, zep zë hli dak.Yesus hon kim anakan de u siweblan hap yaïng gwe zakke, “Roma mo ïrïk gïnnï wëhë ol lamangkam gubiꞌinka?”(Mat 22:15-22,Luk 20:18-26)¹³  Yahudi mo mam-mamna in dekam zep Farisi zini teipsïn zini Herodes hon de bïtï gwen zi niban Yesus osan dep lup nul sonek– zen de Yesussu u nuka siweblan hap. Zen mes anakan ola aha-en nuk, “Yesus de anakan jalse gwenkam, ‘Bahem Roma mo ïrïk gïnnïk dep pajak te-alana kap ta gwizimdin,’ zen dekam esa Roma mo mam-mamnak klak lal.” ¹⁴  Zini in dekam zep Yesus onak yaïng gwezak, ki zep nenblak, “Bian Guru, ëe mesë emsa tawa ëblak: Em in dam-dam enkame gwë gwenda. Em Alap mo dwam gwibinni dam-dam enkame tawa ta gwibirida, sap ema hen zi mo husus gwibin maena damnake gollëwen srëmkam tonbirida gwenda. Sap em zi mo bosesa home kara gul gwizimnira. Zen in zebë emsa lakensïblïꞌan: Em banakane Musa mo tïtï tabin ola dam gulsuꞌura? San ha nen sap esa Roma mo ïrïk gïnnïk dep pajak te-alana ol gwizim? San ha bap nen?”¹⁵  Hwëna Yesus mes tame tabirki, “An u siwen olkam ki Asa dakensïblïnan.” Ki zep ding gulzimki, “Em ba habe Asa balk laꞌan? Abe hap emki pajak hap de te-ala kasona insa ahanaka goltrëblan– Ëe aka ki hlauk.”¹⁶  Dekam zep ahanaka nolblak. Ki zep hwëna gubiridaka, “Te-ala kasonak awe, an nara mo nwe-masesa zë yang dasïk? Hen nara mo bosesa zë ale nuk?”Dekam zep ding nulblik, “Roma mo teipsïn zi mo denakake.”¹⁷  Dekam zep hwëna ding gulzimki, “Ki Roma mo teipsïn zini in mo bi gwibin kire-kirena amki zëbe hap etan lop la gweblak. Hen kirekam, Alap mo bi gwibin kire-kirena, amki Alap hap lop la gweblak.”Zao zep denggwanblaꞌak.Sadukikam de gubirida gwen zini kim Yesussu tïn nïkon de etan ëngaya gwen hap dena dakensïblïkke:(Mat 22:23-33,Luk 20:27-40)¹⁸  Ki zep hen Sadukikam de gubirida gwen zini Yesus onak u siweblan ola ban yaïng gwezak. Zen Yahudi mo aha hlïkna– men zen anakan tawa da gwibirinke, “Zini bëjen tïn nïkon etan ngaya gwen.” ¹⁹  Zen ki zep hen dakensïblïk, “Bian Guru, Musa Bak mo tïtï tabin olak a kirekam mo lwakye,‘Zi de we zemka walas wë lan srëmnak tïnkïm hli yunnu, zen oso zik de etan gonkam– zen de zë walassa aya zik mo weinak dep wë tan hap. Hen kirekam, oso zik de tïnkïm, aya zik de hwëna we semna insa gonkam.’ -²⁰  Orep awe zini ki, beyana tuju enkam, aha-ere ane-bianna. Zëna zi nik zep nonol wenya golka, hwëna walas wë lan srëmnak zep tïlkï. ²¹  We nal zem insa hwëna oso zik zep etan golka. Zen hen walas wë lan srëmnak zep tïlkï. Zao hen etan dan-ahan nik etan golka. Zen hen walas wë lan srëmnak tïlkï. ²²  Hëndep tujukam de aya-wal oso-walya in kire enkam zep sap nol gwek, hwëna walas ën srëm ennak zep juwe gwek. Wenya in hwëna aumwa hap zep tïk. ²³  Zep zen de etan ëngaya gweꞌanam, men kirekam ahakon tawa da gwibirin, wenya insa nara mo wekam maka nenbiꞌin? Sap tujukam de zini in mes desa kïtak nol gwek.”²⁴  Yesus ki zep ding gulzimki, “Em in ema ëbute gweꞌan, sap em home Alap mo ola ban zëno soson naban tame osoꞌan. ²⁵  Sap tïn nïkon de etan ëngaya gwenkam, dekam molya etan zënaka kap da gwek– men kirekam hen Alap mo dam taha nakore zini zënaka de kap tan srëmkam lowehe gwenanke. ²⁶  Hwëna angkam tïn nïkon de ngaya gwen hap dena insaë emsa gubiridaꞌan: Em bawalkam esa Alap mo ola an mo eini dam ulsul?– Musa kim syauk nubare te tyum-tyumnu insa hlaulkuke. Zao Alap man-am Musasa gubluka,‘Ëe an eno auyan wal mo Alap– Abraham, Isak, hen Yakob Bak mo.’ -²⁷  Zep Zen tïn zi mo Alapsa hom. Zen ngaya wenyik mo Alap! Em in eiwa ema tangan ëbute gweꞌan.”Yesus kim Alap mo tïtï tabin ola bol-zaun tangan wenya gubiridakake:(Mat 22:34-40,Luk 10:25-28)²⁸  Yesus kim Sadukikam de gubirida gwen zi niban kirekam golëkeisa-keisa gweꞌanka, hwëna Musa mo olsa de tawa ta gwibin zini ahana dekam zep hen salbla zaka. Zen kim anakan dam gulsuku, “Yesus dawem tangankam zëno mae mo ola ding gulzimnira,” zen dekam zep hen anakan takensïblïka, “Tïngare Musa mo tïtï tabin ola kon, bol-zaun tangan wenya enda zen moye?– desan de nen dawemkam ang ta gwen hapye.”²⁹  Yesus ki zep ding gulbluka, “Musa mo tïtï tabin ola kon, a zen tangan mo bol-zaun gweꞌanye:‘Israel Bak mo ausu nakore zi, em ësane gwen:Nëno mae mo Teipsïnnï Bian Alap Zë-en. Ahana hom.³⁰  Bian Alapsa em ensa lwa gweblan–tïngare enho naban, enlala naban, soson naban, hen tim niban.’ -³¹  Ahana zen a kirekam moye:‘Zi bose omka em kwasang gwibirida gwen– san de enaka de kwasang gweblanna kiye.’Ahana etan hom tangan– tïtï tabin ol darena insa de kwë son naye.” -³²  Musa mo olsa de tawa ta gwibin zini in dekam zep ding gulbluka, “In eiwa tangan, bian guru!– in kirekame anakan gundaye, ‘Bian Alap Zen Zen en. Ahana hom.’ ³³  Hen anakan insa gunda, ‘Alapsa de ensa lwa gweblanna, zen diki tïngare enho naban, enlala naban, hen tïngare soson naban. Hen zi bosyansa nen kwasang gwibirida gwen– san de nënaka de kwasang gweblanna kiye.’ Eiwa, Alap mo tïtï tabin ol darena in, zen tïngare nëno mae mo aha tïtï tabin ola man tangan kwei-kwik guꞌun. Sap anakarekam dena, dombasa de Alap hap tru tase gweblanna, hen aha kire-kire maesa de lop ta gweblanna, zen kïtak lwala henna.” -³⁴  Yesus kim anakan salblaka, “Zen dawem tangankam enlala blala ban Asa ding gulblunda,” dekam zep hwëna ding gulbluka, “Em an angkam ema tangan Alap mo ïrïk gïnnïk de tïn hïp golek de gweꞌara.”Dekam etan hom mae Yesus hon takensïblïn mae hap yaïng gwek. Saher hap baes tak.Yesus kim Zënaka dikim sap dam tasïn hïp dena goltreizimkike:(Mat 22:41-46,Luk 20:41-44)³⁵  Yesus in kim nama Alap mo gol tëmnak tawa tabiꞌinka, zao zep hen takensibiridaka, “Musa mo olsa de tawa ta gwibin zini ba hap anakan tawa da gwibirin, ‘Israelsa de ngaya tabin hip de Zini, Zen teipsïn zini Daud mo auyan-tanekam sa hata zala?’ ³⁶  Hwëna Alap mo Enhona kim Daud Baksa bi gweblaka, zen dekam man-am guku,‘Bian Alap man ano Teipsïnnï gubluka,“Ëre mo dam taha nakon emki nikirin–dekon de hen teipsïnkïm ïrïk gïn hïp.Ki asa hwëna ebe hap de jal zini ere mo tana ïltïkïnnïk sisik gulin.”’ -³⁷  Zep Daud insa Israelsa de ngaya tabin hip de Zini insa ‘Teipsïn Zi’kim gubluka, ki Zen banakan sa zëno auyan-tanekam hata zala?”Zi trana in zen Yesussu sane dak man tangan zëno ola isrip-sri neibik.Yesus kim anakan tawa tabirkike, “Bera, Musa mo ol tawa tabin zini in enlala kwae naban!”(Mat 23:1-36,Luk 20:45-47)³⁸  Yesus in kim zë nama tawa tabiꞌinka, ki zep gubiridaka, “Bera, Musa mo ol tawa ta gwibin zini in enlala kwae naban! Zëno mae mo kwaena in mana ebon mae hliminnink. Zen baju dawem-dawem alala tan naban zi nwe san zënaka nolëtrënda gwenan– zi dikim blikip gwesibirida gwen hap. Zen hen man ëdwam gwe-gwenan– dekam de aha zi tagal gwen maenak anakan gubirida gwen hap, ‘Dawem, bian guru.’ ³⁹  Zen hen but srëm golak ngeinnik de komal tumnak de teinikirin hip ëdwam gwe-gwenan– hen tembane yawal maenakye. ⁴⁰  We wal sem-semna zen hen man anakan ahap da gwibirin, ‘Ëe asa tol eno zi swe mo kire-kire hli tandanna ebe hap tagal tasibir.’ Hwëna zen sowë enlala naban mas neibirida gwenan– dekam de zëre hap mamkam hlï tï irin hip. Hwëna zëre mae mo karekna insa dikim aha zi hlaulzimdin srëm hap, zep but srëm gola kon zi nwenak Alapsa mam blalkam nen sone gweblanan– dekam de zi kïl tïbin hip, ‘Zini an aïrïs.’ Hwëna dekam zënaka de karek tabin hip denaka kim mam nulsuk gwenan.”We sem tahalhana kim te-ala wasngena Alap hap ing so sonebla zakke:(Luk 21:1-4)⁴¹  Yesus kim nama Alap mo gol tëmnak nikinꞌinka, dangna kim Alap hap de te-ala kang ta gweblan peti san gwëka. Zen man kon kara tabiꞌinka– zi beyana men zen te-alana petina iwe Alap hap bïtï da sone gweblaꞌan zakke. Te-ala beya wenya dekam beyakam Alap hap bïtï da gweblaꞌak. ⁴²  Ki zep hwëna we sem tahalhana hen hatak. Zen dekam zep hen te-ala kaso dare tolsa ing so sonezak– sepulu rupia makare naka. ⁴³  Yesus ki zep zëre hon de ang ta gwen wenyaka haen gwibiridaka, zao zep gubiridaka, “Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: We sem tahalhana an mes tïngare ahakore zini kwei-kwik gulun– men zen sap te-ala mam-mamna bïtï da sone gwesan zalye. ⁴⁴  Sap ahakon in zen bïtï da gwe sanzal, zëre mae hap de hlïkna nama beya nik ërlwazimꞌin. Hwëna we sem tahalhana an mes tïngan ing gulun– zën dikim tol sap gwën hap denaka. Angkam zëre hap dena hom tangan.”

+ Yahudi zini kasokam gola dauk gweblak, zep mensa Yesus awe buku Mazmuru kon guku (Mzm 118:22-23), zen nonol lonen kaso hap dena. Hwëna Orya ol zi hip, ngïrïn gol tenya ban enlalana anakan apde nëꞌan, “Bol-zaun tangan wenya,” zep kirekam li nul sonek.

* 12:19 Ul 25:5-6

* 12:26 Kel 3:6

* 12:30 Ul 6:4-5

* 12:31 Im 19:18

* 12:33 Hos 6:6

* 12:36 Mzm 110:1

13

Yesus kim anakan hamal hap gubiridakake, “Aumwa hap denak, a kirekam sa lwa song gwer.”(Mat 24:1-44,Luk 21:5-33)13¹  Yesus kim Alap mo gola kon te soka, zëre hon de ang ta gwen wenyik zep ahanik gubluka, “Bian Guru, emki sap hlaun. Alap mo gol yala an wehasa hom. Man tangan kwa nuk. Hen zëno kaso kong ta zahenna nwe awes tanganna!”²  Ki zep ding gulbluka, “Eiwa, emki gol yala ansa kara gun. Zëno kaso kong ta zahenna aha-en mae molya lwak. Zen tïngan tangan sa dri nulsul.”³  Yesus ki zep kon zëre hon de ang ta gwen wenya ban zaitun tra nabare kwatap tek san dep golëyaïng gwe seka. Zëna nikirinkim Alap mo gola in san zep dangna gwë ine haka. Hwëna dekam zep Petrus, Yakobus, Yohanis, hen Andreas mae golek de dazak– olsa de zë zë-en takensïblïn hap. ⁴  Zao zep dakensïblïk, “Asa en emki gubiridan: Alap mo gola insa dri yulsun hup gubiri, zen bawalkam sa ki lwal? Hen banakare owassa asa hla kul gwer?– dekam de anakan dam gulsun hupye, ‘Aumwa hap de yaklanak dep angkam man golek de gwe song gweꞌan.’”⁵  Yesus ki zep ding gulzimki, “Salok-salokkam lowehe gwek. Emsa mana yasik da gwibirink. ⁶  Sap zini beya nik sa ebon mae onak anakan ëboton gwe-gwezal, ‘Ëe an Zen– Yesusye.’ Hëndep zen sa zini beya tangankam yasik da gwibir. ⁷  Em de anakan ësane gwe-gwenkam, ‘Zëwe man ëeijaꞌan,’ hen anakan, ‘Awe hen sa ëeijazal,’ hwëna em dekam bahem ëaïrï gwen. Sap zen nonol kirekam sa Alap mo dwam gwibin sin lwa gwer. Hwëna dekam bahem ëkïl gïl gwen, ‘An aumwa hap denak mes zaul, zep ki lwaꞌan.’ ⁸  Aha zi ausu nakorena aha zi ausu naban sa ëeija gwer, hen aha ïrïk gïnnï aha ïrïk gïn nïban sa ëeija gwer. Lang yala an san jïngïlï mam enkam sa taïlïda gwera, hen usak yala sa hatanda gwer. Zen kirekam sa karekna nonol lone sennak lwa gwer. Zen men kiye: We de jaha gwen hap eisbir anensa sëwehe kïnïnna. Zen dekon sa ki hëndep sang-sangna dohonse gwe song gwer.⁹  “Em terya-tyakam lowehe gwek. Sap emsa sa dahyo gwer, hen but srëm gol-gol san sa emsa lup nulhal gwer. Zao sa emsa dangole gwibir. Hen emsa sa pemerinta mo teipsïn-teipsïn wenya kip anakan nolëtrei gwizim, ‘An hen ahana Yesus hon de ang gwe-gwenna.’ Hwëna zen kirekam Alap mo dwam gwibin sin sa ki ebe mae hap lwa gwizim– em dikim zë abe hap denaka ëton gwen hap. ¹⁰  An na-en molya tap gwek. Diki nonol tïngare zi ausu hap sa ëngaya gwen hap de ol dawemsa nolzim halada gwer. Zen diki dekam sa aumwa hap denak zaul. ¹¹  Men dekam de emsa dahyo gweꞌak hen lup nulhal gweꞌak, em bahem anakare hap enlalana ëbeya gwe-gwen, ‘Ëe banakarekam asa zë ding gulzim?’ Sap men kirekam de ding gul gwizimdin hip dena, zen emsa de taken-taken gweblan ennak sa ki Alap mo Enho ebe mae hap gol gwizimdi. Zen dekam em ding gul gwizimdin. Sap dekam Zen Alap mo Enho sa eno ëk tïhï san ding gul gwizimdi. ¹²  Emsa sa tïngare zini husus neibirida gwer, sap em an Asa de ang gwe-gweblan wenya. Zep a kirekam sa ebe mae hap lwa gwizim: Emsa ere mae mo aya-wal oso-wal tanganna sa tameran hap nolëgu gwer. Hen emsa ere mae mo bi walya sa tameran hap nolëgu gwer. Hen ere mae mo walasna sa emsa abe hap de jal hap nolëtobe gwe-gwer, hëndep tameran hap sa hen emsa nolëgu gwer. Hwëna em in zene Asa de taïblïblannak tatem ëzauk gweꞌak, hëndep aumwa hap denak de hataꞌak, em esa ëngaya gwer.¹⁴  “Ëe ol tan-tanna ansaë ebe mae hap golzimꞌin: Em esa teipsïn zisi hla lal– Alapsa de lamang tan hap de karek yawalsa de Alap mo golak goltïl zïnnak, men kirekam orep Alap mo ol ayang gul gwen zini Daniel Bak gubiridakake. Zen dekam esa anakan tame ul, ‘Angkam aumwa hap de yaklanak man zauꞌun.’ Dekam Yerusalem mo langnak de zini em kwatap san dep ëheya-hya gwek.” -Hwëna ëe, Markus, ama Yesus mo ola in hap emsa gubiridaꞌan: Em in zen bukuna ansa aha zi hip baca ul gwizimk, dawem enkam srip ulsuk gwizimk. Yesus dekon anakan ayang gulku,¹⁵  “Dekam zini men zen de gol homan nakon lowe heꞌak, zen bap zen etan gol mwa san ba maesa de gon hap bïtï gwehan. ¹⁶  Hen nganak de syal tandan wenya, zen bap zen etan gol sandep lwan dahan– baju sal-sal maesa de teisyan hapye. ¹⁷  Kwasang tol, we walya u nubare wenya, hen nama de walassa momkam taïzï gwibin wenya. Zen tol banakan molya ëasendak. ¹⁸  Zep Alapsa anakan abe la gwek, ‘Karek yala in bap zen o dïl gwennak jowen.’ ¹⁹  Kirekam abe la gwek, sap Alap kim nglï naban okama naban yang sosuku, hëndep sërkam de karek yala an de jowenkam, kirekam de lang dohon-hon gwenna hom mae jowek. Hen zëno hyanak etan molya kirekam okamanak jowek. -²⁰  Hwëna Alap man zëre mo hlïl irin zisi kwasang gwibiridaka, Zen zep anakan hamal hap guku, ‘Karek yawala in bap zen tangan holo gwen. Ki hwëna zini kïtak tangan sa juwer.’²¹  “Dekam zi de anakan emsa gubiridanna, ‘Nësa de ngaya tabin hip de Zini men angkam awe gwëꞌara,’ ahaksa, ‘Zëwe gwëꞌara,’ em bahem taïblïbirida gwen. ²²  Sap dekam yasik ta gwibin hip de zini beyakam sa yaïng gwe-gwer, hen zen sërkam de owas-owasna sa syal nei gwibir– anakan dikim emsa boton ta gwibin hip, ‘Ëe an Zen, emsa de ngaya tabin hip de Zi niye.’ Ahaksa anakan de emsa boton ta gwibin hip, ‘Ëe an Alap mo olsaë ep ayang gulzimꞌin.’ Zep hëndep Alap mo hlïl irin zini hen desa de taïblïbiridan hap sa hen ëalp gwesïl. ²³  Zep em terya-tyakam lowehe gwek. Zen in zebë kirekam de lwan srëmnak hamal hap emsa tawa ta gubirin.”Ngatan zi mo lang nakore Zi Tangan de etan lwa halzan hap de ol:(Mat 24:29-31,Luk 21:25-28)²⁴  “Lang dohon-honna in kim de hya gwesïꞌïk, zen hëndep dekam sa‘yakla nwena kawesïlï.Benna hen molya ngatan gwek.²⁵  Hen keisni sa nglï nakon ëlan nahla gwera,hen nglïnak de teipsïn-teipsïn dowla-dowala sërkam sa ëïlman gwe nasen gwer.’ -²⁶  Zen diki dekam sa ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Asa but de zerati gwe zannak hla dase gul. Zen dekam asa ëre mo soson naban ngatan yawala ban ziati gwezal. -²⁷  Ki asa hwëna ëre mo dam taha nakore zini lup gul soner– zen de ëre mo hlïl irin zisi tïngan en tangan tagal gulsun hup, sap yakla hata sezan nakorena, hëndep nikin anen nakorena, hëndep eihya-lip eihya-lip nakorena.²⁸  “Zep aumwa hap de yaklasa de dam gulsunnu, zen tenya dëren nakon de langsa dam gulsun makan. Em kime tenya dërenna anakan hla kul gwenan, ‘Man alsïk, hen angkam man etan ala gweꞌan,’ zen dekame anakan tame ul gwenan, ‘Angkam sasa gwen hap ki lwaꞌan.’ ²⁹  Zen hen kirekam, kirekam-kirekam karek yala insa kime hla kul gweꞌak, zen dekam esa anakan dam ulsuk gwer, ‘Angkam Alap Zën de kïtak ïrïk gïlzïn hap denak man zauꞌun!’ ³⁰  Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Em an zen okamanak lowe heꞌan, molye kïtak juwek, zen dekam sa ki tïngan lwal. -³¹  Nglï naban kama naban sa jek-jak nër. Hwëna ano ola, zen hëndep denaban sa lwa gwer.³²  “Hwëna zini molya ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna ano lwa halzan hap dena anakan tame nuk, ‘Yaklana’ ahaksa ‘Jamna dekam sa hata zala.’ Alap mo dam taha nakore zini hen molya. Tane zem Aena homë hen tame guꞌun. Zen diki tawana Bian Zë-en. ³³  Zen in zep salok-salokkam terya-tya naban Asa kara ë gweblak. Sap ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna ano etan de lwa halzan hap de yaklana em molye tawa ëblak. ³⁴  Zep zen mae mo kim lwaꞌan: San de kama bi nik de aha lang san holokam song gwenna. Zëre hon de ëbabu gwe-gwen zi hip maka syalsa anakan wei yul sone guzim haꞌara, ‘Em ano tim bwanak ansa syal gwe-gwibir.’ ‘Em wakinsa syal gwe-gwibir.’ Ora top san de kara gwe-gwen hap de zini, desa sa anakan gublula, ‘Em dawem enkam salok-salokkam asa kara gwe-gwebla.’ ³⁵  Zep em hen kirekam salok-salokkam Asa kara ë gweblak. Sap em molye anakan Asa tawa ëblak, ‘Ano mae mo Teipsïnnï dekam sa etan hata zala. San ha kam-en? San ha ngïrïn tatem? San ha oho-bunggun nuban sa, ahaksa kak tangannak?’ ³⁶  Anakan em ëalp gwe-gwen, ‘Bap Zen asa ni truwennak hlauludazan!’ ³⁷  Zep angkam en de Asa salblan wenya, em ensa homë ki gubiridaꞌan. An hwëna tïngare zisië hamal hap gubiridaꞌan: Salok-salokkam em terya-tya naban Asa kara gwe-gweblan!”

* 13:14 Dan 9:27, 11:31, 12:11

* 13:19 Dan 12:1

* 13:25 Yes 13:10, 34:14, Yeh 32:7, Yl 2:10, 2:31, 3:15

* 13:26 Dan 7:13

+ Yesus mo ola an, san ha mae hap?– Zënaka de taïblïblan wenyaka de karek ta gwibin hip dena hen Yerusalemsa de dre tan hap dena (Mat 24:4-22, Mrk 13:5-20, Luk 21:5-24). Yerusalemsa tahunna tuju-pulukam dre dak. Dekam men zen Yesussu sane daꞌak, hom ahakon juweꞌak. Zep zëno ola an, Zën de etan lwa halzan hap hom.

14

Yesussu de tan hap kim aningkim ola aha-en nukke:(Mat 26:1-5,Luk 22:1-2,Yoh 11:45-53)14¹  Yaklana dekam dan nola kïnïꞌak– Paskanak dikim zaun hupye. Paska yaklanak kim zauk, zen dekam zep hen ëkon gwesïk hanak– aha-ere minggukam de ragi srëmkam rotisa tru ta gwen naye. - Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mamna hen Musa mo olsa de tawa ta gwibin wenya, zen hen dekam zep anakan orana dëblaꞌak, “An banakarekam esa aningkim Yesussu tan hap dokwak lal?” ²  Hwëna man hen ëguk, “Yakla yalak awe bap nen balk tan, sap zini beya tangan nik dwam nëblaꞌan. Ki deban mae esa mamkam ëïlman gwer.”Yesussu kim wenya irase dawem nabare minyakkam nola kon hlë tablakke:(Mat 26:6-13,Yoh 12:1-8)³  Yesus ki zep Betania san dep zëre hon de ang tan wenya ban golësek gweka. Zëwe Simon mo golak zep golëbïtï gweka. Simon in, men zen orep kusta gwekake. Yesus kim golëtembane taꞌanka, hwëna wenya dekam zep zëbe hap de kwasangsa goltrëblan hap hatazak. Zep te-ala mamkam de gon minyak, sërkam de irase dawem nabarena, golhatazak. Kirekam de kaso botola bëjen mat-matna ulsun. - Zep kim golek de taꞌanzak, dekam zep botola insa ëk tïhï nakon kam sok, dekam zep minyakna inkam Yesussu nola kon hlë tablak. ⁴  Hwëna ahakon men zen zë lowe heꞌak, dekam zep husus neibiꞌik, hen dekam zep donsubiꞌik, “Zen ba hap minyakna insa kïtak tangan zalta dep hlei yul soneblanan? ⁵  Dawemna diki minyakna in te-ala hap de lirak gulunam, te-alana mam tangan naka maka nëp zerzimnin. - Desa emaka tahalha zi hip kae ë gwebla-zimꞌin.” Kirekam zep wenya insa jakal neibiꞌik.⁶  Hwëna Yesus dekam zep gubiridaka, “Dikire gwëk. Em ba habe wenya ansa lonsubiꞌin? Zen man tangan sam gwesïl– kirekam de Asa gwëblankamye. ⁷  Sap tahalha wenya em desa nama esa olëlowehe tine gwer. Em de mas gwibirida gwen hap ëdwam gwe-gwenkam, em sap esa dekam mas eibirida gwer. Hwëna Asa em molye dakal hap ërgwë gwek. -⁸  Insa irase dawem nabare minyakkam Asa hlë tablanan, zen hamal hap ki Asa gwëblanan– deban de Asa drë nwanun hap. Zen dekon etan banakan dep?– aha syal maesa de abe hap syal gwibir-blin hapye. ⁹  Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Tïngare lang san kim Alap onakore ol dawemna nol halada gweꞌak, wenya ansa kirekam abe hap syal gwibir-blinan, desa hen sa aïsïl nei gwibir. Hëndep wenya ansa zep sa eititi neibir srëm gwer.”Yudas kim Yesussu zergukuke:(Mat 26:14-16,Luk 22:3-6)¹⁰  Dua-blaskam de zëre hon ang ta gwen wenyik mo ahana, ëna Kariot walya Yudas Bak dekam zep Alap mo golak de syal tan wenyik mo nol-nol san dep song gweka– Yesussu de zëbe mae hap zerguzimdin hip. ¹¹  Salblankam man tangan sam neisïblïk. Dekam zep nenblak, “Te-alasa asa ebe hap ërblal.” Dekam zep hëndep Yudas Bak in orana tëblaꞌanka– Yesussu dikim sowëkam balk tan hap denaye.Yesus kim Paskanak dep de tembanena zëre hon de ang ta gwen wenya ban golëtembane takake:(Mat 26:17-25,Luk 22:7-14,21-23,Yoh 13:21-30)¹²  Rotisa de ragi mas gun srëmkam tru tan hap de minggu mo nonol yaklanak kim zauk– yaklana men dekam Paskanak dep de tembane yawalak dep domba zahona Alap hap blom da gwibir-blikke, zëre hon de ang ta gwen wenya in dekam zep Yesussu dakensïblïk, “Bian, endawe esa Paskanak dep de tembanena aban mae zitwenblala?– ëe akakim zao hamal uk.”¹³  Dekam zep dan-dan guzimki, “Em Yerusalem san song ën. Zëwe esa zini ërtowera– kama ngatdarakkam de weya blome gwiren halzan naban. Zen desa ang ëbla. ¹⁴  Gola men zao de tïk, em hen zao lïl. Zao gol bi naka enbla, ‘Bian Yesus man emsa takensïblïla, “Ëe teksonna enda zao asa ëre hon de ang ta gwen wenya ban Paskanak de tembanena zitwenblal?”’ ¹⁵  Zen sa ebe nikip gulk de tekson yawalsa zertreizimdi. Zëwe kire-kirena mes ototo da guk, hen komal tum maena sowe henna. Zao hamal ul guk.”¹⁶  Zi darena in dekam zep hëndep song ëka, zao zep hëndep oltoweka– men kirekam Yesus guzimkiye. Zëwe zep hëndep tembanena hamal ul guku.¹⁷  Kim kawesïk, Yesus Zëna dekam zep sepulukam de ahakore zëre hon ang ta gwen wenya ban golëyaïng gwe zaka. ¹⁸  Kim golëtembane taꞌanka, zao zep gubiridaka, “Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Em an zene aban ërtembane gweꞌan, ahanik sa Asa zertrëra– zao de Asa balk tan hapye.” -¹⁹  Kirekam de gubiridannak kim nasalblak, dekam zep enlalana ëdowe hanak. Dekam zep aha-en aha-enkam dakensïk gweblaꞌak, “San ha asa tol home yap ki gublunda?”²⁰  Ki zep ding gulzimki, “Nen an zene apdenak roti apna kolho honak os-os la ine gweꞌan, ahana sa Asa zertrëra– zao de Asa balk tan hapye. ²¹  Men kirekam Alap mo olak ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna abe hap dena lwak, zen hëndep kirekam asa tïl. Hwëna kwasang tol, zini men zen Asa dikim zë balk tan hap zertrëꞌara, zen sa karekna mam tangan naka Alap onakon hlaulu. Zen an zik de jaha gweblan srëmkam maka sam gwesïkï, sap dekam zen molya karekna mam tangan wenya insa goltoweꞌanam.”Yesus kim zëre mo timsi de enlala gwe-gwibin hip de tembanena nonola golzimkike:(Mat 26:26-30,Luk 22:15-20,1Kor 11:23-25)²²  Kim tembane taꞌak Yesus ki zep rotina gul ineka, ki zep Alap hap rotina in hap dawemna golblaka, ki zep ahap gul guku. Dekam zep zëre hon de ang ta gwen wenya in hap anakare ola ban kap tazimki, “Em twenblandan. An ano timni.”²³  Ki zep hwëna anggur ho nabare mokna zer ineka, dekam zep etan Alap hap dawemna golblaka, ki zep hwëna zëbe mae hap anakare ola ban zerzimki, “An ano kala zen. Zen sa ano tim nikon wet sol– Alap mo zi niban de ol ziaha-en gun ësesa dikim sul sonen hapye. Zep zini beya tangankam sa ano kala kon Alap mo nwenak ëdakastïl gwer.” - Dekam zep tïngan notdebik. ²⁵  Ki zep gubiridaka, “Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Ëe angkam na-en molyë anakare anggur hona etan otdek. Hwëna ano Bian mo ïrïk gïnnïk kim de hataꞌak, zen diki dekam asa anggur ësesa ziotdebir.”²⁶  Ki zep hwëna Alap hap de tërya dak. Kim dasïk, dekam zep hwëna zaitun tra nabare kwatap tek san dep golësek gweka.Yesus kim Petrussu damnak gublukake: “Em esa Asa zabeblala.”(Mat 26:31-35,Luk 22:31-34,Yoh 13:36-38)²⁷  Ki zep zëre hon de ang ta gwen wenya insa gubiridaka, “Em namen kïtak esa aïrïn hïp Asa hli la gukhal. Sap Alap mo olak man lwak,‘Ëe asa zaho ta gwibin zini insa karek tal.Zaho zem dekam sa men-san an-sankam heya-hya gwer.’ -²⁸  Hwëna Bian kim de etan Asa ngaya taꞌanka, Ëe asa dekam emsa Galilea san dep ngeirbiridal.”²⁹  Petrus dekam zep ding gulbluka, “Ahakorena an sap sa heya-hya gwenkam Emsa hli dasïl. Aena tangan molyë Emsa hli tak!”³⁰  Yesus ki zep hwëna ding gulbluka, “Eiwa denakaë emsa gubluꞌan: Namen ayang de gunsu dan son srëmnak, em dekam esa anakan de Asa zabeblanna dan-ahan soblala, ‘Zini in ëe homë tame taꞌan.’”³¹  Petrus dekam zep udobe naban ding gulbluka, “Bian, ëe apdenak asa Eban lïl. Ëe molyë tangan Emsa zabeblak.” Ahakore wenya kirekam zep sap hen ëgu anek.Yesus kim Getsemani kon Biansa gu soneblakake:(Mat 26:36-46,Luk 22:39-46)³²  Getsemanik kim golëyaïng gwe naka, zao zep gubiridaka, “Awe teinikin guk. Ëe ama ë-en Biansa gu soneblaꞌan.”³³  Hwëna Petrus, Yakobus, hen Yohanis mae ensa zep gubiridaka– zen en de ang gweblan hap. Hwëna zao zep enlalana sërkam tangan dowebla hanaka, hëndep hlik gwebla hanan hap alp gwesïblïka. ³⁴  Dekam zep gubiridaka, “Ano enlalana sërkam tangan dowe hananda, hëndep tïn hïbë alp gwesïꞌïn. Em awe Asa ërgwëk, hen enlala naban esa loweher– Alapsa de abe ta tinen naban.”³⁵  Zëbon mae onakon kim engka en langa gwe halka, zao zep kamanak ïk gwe heka. Dekon zep sap karek yala insa de wei yun srëm hap Alapsa anakan abe taka, ³⁶  “Bian, toton banakare maena hom– eno syal gwibin srëm hap denaye. Karek yawala ansa Ëe goltoweꞌan, diki Em Abon onakon langa gulsun. Hwëna ano dwam gwibin sin bap zen lwan. Diki ere mo dwam gwibin sin zen lwan.”³⁷  Alapsa de abe ta gwenna kim hya gwesïkï, dekam zep etan zi dan-aharena in osan dep lwa halka. Hwëna ni truwennak zep hlauluda zaka. Petrussu zep zë gublu zaka, “Simon, em san ema taꞌara? Em san bëjen em engka en mae Asa zersalen!” ³⁸  Ki zep etan gubiridaka, “Enlalakam lowehek. Alapsa e-en e-enkam abe la tinek. Kareknak ema altïlïnk. Sap eno mae mo enho enna dawemsa de sap syal gwibin hip dwam gwe-gwenda, hwëna eno mae mo timni in tatete naka hom.”³⁹  Zëna dekam zep etan gweyoka– men dekon Alapsa gu soneblaka, desan dep. Dekon zep men kirekam nonol abe taka, kirekam etan abe taka. ⁴⁰  Kim hya gwesïkï, dekam etan ni truwennak zep hlauludaꞌan zaka. Sap zëno mae mo nwena man tangan nwe-alk hap ëdohon-hon gwek. Kim zë jalse gwibirida zaka, balk enkam zep nasalsïblïk. Banakan dep?– ding gulblun naye.⁴¹  Dan-ahanna kim etan zëbon mae osan dep lwahal zaka, dekam zep gubirida zaka, “Em san namae ni truwen hap ëdwam gwe tineꞌan? In syake! Ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Asa angkam man karek-karek gol gwen zi mo tahanak dep tapbla dazimꞌin. ⁴²  Dekam luk tak! Nen sek gwen. Emki hla tan. Asa de zergun hup de zini angkam man hataꞌara!”Yesussu kim balk dakke:(Mat 26:47-53,Luk 22:47-53,Yoh 18:3-12)⁴³  Yesus in kim nama tonꞌanka, Yudas, dua-blaskam de zëre hon ang ta gwen wenyik mo ahana in, dekam zep zi beyam-bya naban Yesussu de balk tan hap golëyaïng gweꞌanka– nëbok te tek teiredan naban, mensa Alap mo golak de mam-mamna hen Yahudi mo nol-nola nenbiridakke. ⁴⁴  Zen mes hamal hap anakan gubiridaka, “Men desaë babang taꞌak, zen zen– zini inye. Zen desa balk lahak, hen dawemkam kara lak.”⁴⁵  Yudas kim golëyaïng gweꞌan zaka, ki zep hëndep Yesussu babang tan naban gublu zaka, “Guru.” ⁴⁶  Dekam zep hëndep balk dazak. ⁴⁷  Hwëna ahana men zen zëwe zauꞌunka, dekam zep nëbokna mol ineka, dekam zep Alap mo golak de teipsïn tangan zi nik de babu gwe-gwen zini sap zïp soka. Hwëna ing ala en naka zep blansïblï kïnïka. ⁴⁸  Dekam zep Yesus gubiridaka, “Em san Asa jal zisie hla lal?– zebe Asa de balk tan hap nëbok te tek teiredan naban yaïng gwenan zalye! ⁴⁹  Ëe men yakla jamkam Alap mo golak emsa tawa ta gwibik! Dekam ba habe zë Asa balk la srëm gwek? Hwëna an desae angkam syal eibiꞌin, zen men desa orep Alap mo ol ayang gul gwen zini abe hap dena ale nukke. Zao dikim zaun hube kirekam syal eibiꞌin. Ena hwëna home tame uꞌin.”⁵⁰  Zëre hon de ang ta gwen wenya in dekam zep kïtak heya-hya gwenkam hli dak.⁵¹  Ëe an Markus dekam walyak. Ëe kaen ala gun en nabanë sap ang gwebla song gweꞌak. Hwëna asa hen maka balk dak. ⁵²  Hwëna kaen enna in kon zep sap asa ïrïk dasïk. Zao zebë hëndep hli yuk. Dekon irkan zebë heya gwek.Yahudi mo teipsïn sinodenak kim nërhatakke:(Mat 26:57-68,Luk 22:54-55,63-71,Yoh 18:13-14,19-24)⁵³  Yesussu ki zep nërsong gwek– Alap mo golak de teipsïn tangan nik mo gol san dep. Zëwe mes Yahudi zi mo teipsïn sinodenak dena kïtak ëtagal gwesïk gïk. Zen ahakon Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mamna, hen ahakon Yahudi mo nol-nola, hen ahakon Musa mo olsa de tawa ta gwibin hip de wenya. ⁵⁴  Petrus zen lun sap-sap gwen dankam Yesussu ang gwebla song gweka, hëndep zen hen teipsïn tangan zini in mo gol tëmnak hata zaka. Kol sonna iwe kim tïl zïka, zao zep teipsïn zini insa de kara ta gwen hap de jana nabare zini syauk tuwirinnik hlauludaꞌanka. Zen zao zep hen nikinꞌin zaka.⁵⁵  Alap mo golak de mam-mam wenya hen tïngare teipsïn sinodenak de wenya zen orasa dëblaꞌak– dekam de Yesus hup boton ol blo-blosa mam gulblun hap, dekam de tan hap. Hwëna sap beya nik blo-blo tan ola ban nolluwe gweꞌak, hwëna zëno mae mo ola in hom mae apde nëk, zep dekon de karek tan hap dena hom dam nulsuk.⁵⁷  Dekam zep etan ahakore nik kire ola ban nolluwek, ⁵⁸  “Zini an ëe kië asalblak. Zen man guku, ‘Alap mo gola an mensa zini dauk, ëe asa dri yulsul. Hwëna yaklana dan-ahan ki asa hwëna owas hap syal gwibinkim etan sul soner– zi mo syal gwibin srëm naka.’” ⁵⁹  Hwëna dekam hen nama bëjen karek tan, sap zëno mae mo ëkira-kla gwenna in hom ahanik mo ban apde në gweꞌak. Kïtak man ësrën-srën gwe-gwizimꞌik.⁶⁰  Alap mo golak de teipsïn tangan zini in ki zep zëno mae mo ngïrïnnïk luweka, ki zep Yesussu gubluka, “Em san ha molye mae ding gulzimki?– insa eno karekna kira nul gweꞌan zalye.”⁶¹  Yesus hwëna balk enkam salsïblïka.Ki zep etan takensïblïka, “Em san ha eiwa Zen tangan?– Teipsïn Zini Alap mo Tane naye, Israelsa de ngaya tabin hip de Zini.”⁶²  Dekam zep ding gulbluka, “Ëe an Zenke. Hwëna Ëe hen ama emsa gubiridaꞌan: Em esa ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Asa hla laser– Teipsïn Zini Alap mo dam taha nakon de nikirinnik. Hen dekon kimë etan lwa haꞌanzak, butnak esa Asa hla laser.” -⁶³  Dekam zep teipsïn tangan zini in Yesus hup de u sïsngïn hïp zëre mo timnik de bajuna kalk-kalk soꞌanka, dekon zep gubiridaka, “Nen ba hap de etan zëno kareksa de kira gulblun hap zini teibiridan hap? ⁶⁴  Nën mes em-am kïtak Alapsa de lamang tannak asalblanan! Zep angkam ebon mae onakon banakan?” -Dekam zep kïtak ding nulblik, “An tok hap de karek tan hap man sam gwesïꞌïra!”⁶⁵  Dekam zep oltepkam nwe-masenak hol-hol da gweꞌak, hen nwena dekam zep nahaleblak. Kire naka zep lek-lek da gweꞌak, deban nen gweblaꞌak, “Eme eiwa Alap mo zer sonen zi gwëꞌanam, emaka anakan asa gubirida gweꞌara, ‘Zi bosena zen asa lek tyanda.’” Teipsïn zini insa de kara ta gwen wenya in dekam zep itra lwa soblan naka ë san dep ïrïk dahak.Petrus kim Yesussu zabeblakake:(Mat 26:69-75,Luk 22:56-62,Yoh 18:25-27)⁶⁶  Petrus in kim nama teipsïn tangan zini in mo gol tëmnak syauknu zituwinꞌinka, hwëna ki zep zë teipsïn zini in mo golak de babu gwe-gwen wenya hataꞌanzak. ⁶⁷  Syauk ngatannak kim Petrussu dawemkam nwe-masenak hla tak, ki zep zë gubluk, “Em an hen zenke– men zen Nazaret walya Yesus mae han apdenak ëtë gwekye.”⁶⁸  Hwëna Petrus ki zep ding gulbirki, “Ëe homë mae tame guꞌun– insa em gundaye.” Dekam hwëna kol son lïlïkïn alpnak zep zauꞌun naka. [Dekam hom hleng gweꞌak, hwëna ayangna ki zep hëndep nonola gu aneka.]⁶⁹  Wenya in zao zep etan Petrussu hla taꞌanzak, ki zep zë etan ahakore naka gubiridak, “Zini an hen zen– men zen Yesussu ang nëblanda gwekye.” ⁷⁰  Hwëna Petrus man etan ding gulbirki, “Ëe hom.”Zao hom holo gweꞌak, ki zep etan men deban mae apdekam golëzauꞌunka nenblak, “Em an hen zëno mae mo ahanakake, sap em an hen Galilea wal.”⁷¹  Dekam zep Alap mo bose gubin niban anakan guku, “Ëe hom tangan am zini insa tame tak– insa en gweblaꞌanye.”⁷²  Kirekam kim guku dekam zep ayangna dan sonna gu aneka. Petrus dekam zep ola mensa Yesus anakan hamal hap gubluka enlala gwibirki, “Ayang de gunsu dan son srëmnak, em dekam dan-ahan sonkam esa Asa zabeblala!” Dekam zep gona yusyustïnkïm mam enkam gwëka.

+ Paskana zen Yahudi mo olkam enlalana “tamaran.” Zen dekam de enlala gwibin hip– in kim Alap mo dam taha nakore zini Israel mo gol-gola tamankake, Mesir mo gol-gol san de tïlïdan hap. Mesir mo nonol walasna dekam zep juwek. Owasna insa de hlaukum, dekam zep Mesir mo teipsïnnï Israel mo zi ausu nakore zini insa gubiridaka, “Dikire sek gwek.” (Kel 12:1-51) Ragina zen rotisa de syal gwibinnik mas nul gwenan– dekam de hop gwen hap. Musa man Yahudi zisi gubiridaka, “Paska yaklanak hen zao de minggunak, rotina ragi srëmkam tru la gwek.” (Ul 16:1-8).

+ Minyak nabare botola mensa golhatazak, zen hen kaso nwe-aweskam de syal gwibinni.

+ Mensa Yohanis “te-alana mam tangan”kam ale gulku, desa Yunani olkam “300 dinar”kam ale gulku. Te-alana dinara zen zëno mae mo perak tangankam de te-ala kaso, hen zen dekam anakarekam de aïtbin: Zi de aha-ere yakla blalkam syal gwenna, zëno gajina dekam aha-ere dinarkam. Zep 300 dinara, zen te-alana mam tanganna– san de tiga-ratuskum de zi mo aha-ere yaklakam de syal tan gajina kiye.

* 14:7 Ul 15:11

* 14:18 Mzm 41:10

* 14:23-24 Kel 24:8,Yer 31:31-34

* 14:27 Zak 13:7

* 14:62 Mzm 110:1,Dan 7:13

+ Musa mo tïtï tabin ola kon, Alapsa de lamang tan zini, desa tankam. Emki Im 24:16nak hlaun.

15

Pilatus Bak hap kim tapbla dablakke:(Mat 27:1-2,Luk 23:1-5,Yoh 18:28-38)15¹  Kak tangannak zep nabal-bakam kïtak de teipsïn sinodenak dena tagal gwesïk, ki zep ola aha-en nuk. Dekam zep tahalen naka teipsïn zini Pilatus osan dep nërhak– zen de hwëna karek tan hap. ²  Pilatus ki zep takensïblïka, “Em an san ha eiwa zen– Yahudi mo teipsïn nïye?”Ki zep ding gulbluka, “In kirekame gunda, zen kirekamke.”³  Alap mo golak de syal ta gwen zi mo mam-mamna dekam zep Pilatus hup Yesus mo karek-karekna deiri nul guk gweblaꞌak. ⁴  Dekam zep Pilatus gubluka, “Em san bëjen em ding gulzimdin? Zëno mae en mo eno kareksa de deiri gul gu zunna mes-am beya gwenan.”⁵  Hwëna Yesus man tangan ding gulzimdin hip baes gweka. Hëndep Pilatus man tangan tenggwanblaka.Pilatus kim Yesussu tan hap zerguzimkike:(Mat 27:15-26,Luk 23:13-25,Yoh 18:39–19:16)⁶  Dekam tahun jamkam Paska yaklanak de zaunnuk, Israel mo gubernora man bwinak de zini aha-en aha-enkam tïngare zi mo ol-gun sun nëser sone gwizimk– dekam de sam gwesïk gweblan hap. ⁷  Dekam bwinak zini ki ëgwëꞌak– men zen Israel de Roma mo ïrïk gïn nïkon dikim wet so gwen hap ëïlman gwenkam zini dakke. Men zen golëïlman gweka, ahana bosena Barabas Bak. ⁸  Yesussu mes Pilatus mo golak nërhatazak, ki zep hwëna zi beyana ahakore hlïkna yaïng gwezak. Zen hom anakan tame nuk, “Yesussu mes hen nërhatazal.” Zen hwëna Pilatussu de anakan abe tan hap yaïng gwezak, “Em wëhë etan yakla yala awe zini zeser soneꞌanka– men kirekam ena aha-en aha-enkam gwiswe sone gwendaye?”⁹  Dekam zep ding gulzimki, “San ha zini an zen zënaka tim tiꞌara, ‘Ëe an Yahudi mo teipsïnnï,’ san ha desa asa ebe mae hap zeser sonezim?” ¹⁰  Zen mae hap ki kirekam takensibiridaka: Sap zen mes anakan tame gulku, “Zi beyam-byana man Yesussu menkam ang në gweblak, zep Alap mo golak de syal ta gwen zi mo mam-mamna husus në gweblak– hëndep angkam zep tan hap asas nëblaꞌan.”¹¹  Hwëna Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mamna in dekam zep zi trana insa anakan nolëtonk, “Nen kïtak Barabassa de zeser sonezimdin hip nen abe tan! Yesus hup bahem.”¹²  Dekam zep Pilatus gubiridaka, “Ki hwëna ansa ahakon ena ‘Yahudi mo teipsïn zi’kim en gweblanan, ëe banakan asa desa gwëblal?”¹³  Zen hwëna dekam zep ëtaken gweꞌak, “Desa te-lidak sonnak makan laink!”¹⁴  Pilatus dekam zep etan gubiridaka, “Hwëna zen banakan karek gweka?”Hwëna dekam tangan zep mam en tangankam ëgu ane gweꞌak, “Desa te-lidak sonnak makan laink! Te-lidak sonnak makan laink!”¹⁵  Pilatus man zi trana in de zënaka sam gwesïblïn hap dwam gweꞌanka, in zep hëndep zëre mae mo ol-gun sun Barabassa zeser sonezimki. Hwëna Yesussu zep jana nabare zi hip tapbla tazimki– zen de hwëna tangolen naka te-lidak sonnak makan ta irin hip.Pilatus mo jana nabare zini kim Yesussu lamang da gweꞌakke:(Mat 27:27-31,Yoh 19:2-3)¹⁶  Dekam zep Pilatus mo jana nabare zini Yesussu zëre mae mo batalyonnak de gol yalak dep nërtïlzïk. Hen dekam zep zëre mae mo ahakorena kïtak tagal nulsuk– apdekam de zë swrë tan hap. ¹⁷  Ki zep hwëna teipsïn zi hip de baju kwangna ala nosoblak– sam dan kïl makare naka. Hen nolak de ala gul soneblan hap dokot të ngï-ngïsa mlin-mlin nuk– teipsïn zi hip de emaskam de weir sosublun makare naka. ¹⁸  Deban zep hwëna lamang tan hap bokle kom tablan naban botonkam blikip neisïk gweblaꞌak anakare ola ban, “Dawem, bian. Em in zen– Yahudi mo teipsïn nïye.” Dekam zep ahakon dutekam nolak lek dya gweꞌak, hen ahakon ol tepkam hol-hol da gweꞌak. ²⁰  Kim lamang tanna hya neisïblïk, bajuna insa ki zep etan nalsïblïk, dekam zep zëre mo bajuna etan ala nosoblak. Ki zep hwëna nërwet sok– te-lidak sonnak dikim makan ta irin hipye.Te-lidak sonnak kim makan da inkke:(Mat 27:32-44,Luk 23:26-43,Yoh 19:17-27)²¹  Yesussu in kim te-lidak sonnak de makan ta irin hip nërsong gweꞌak, hwëna oranak zep Kirene walya Simonsa nërtoweꞌak. Zen Aleksander ne Rufus nik mo bian. Yerusalem san dep etan lwa haꞌan zaka. Jana nabare zini in zao zep desa tik-tik dak– Yesus hup de te-lidak soblanna insa de wë soblahan hap. ²²  Yesussu in desan dep nërsong gweꞌak, bosena Golgota. Bosena in mo enlalana, “zi nol swra.” ²³  Zao zep te bosena mur kïlï ban de blulsun anggur ho enenna nolblak. Hwëna man baes gwibirki. ²⁴  Ki zep hwëna te-lidak sonnak makan daink, hen dekam zep“zëno pakeanna zëre mae hap dobe abu mo kim de zënaka dam tasïk gwibinkim kae nëblandak”–men kirekam Alap mo olak hamal hap Yesus hup dena lwakke. -²⁵  Zen kaknak yakla nwena sembilannak te-lidak sonnak makan daink. ²⁶  Te-lidak sonna iwe nol bol tahan nakon man ol alena makan nulink– tïngare zi dekon anakan tame gun hup, “Zen kire jal hap daꞌan.” Ola in a kirekam mo ale nukye, “An zen– Yahudi mo teipsïn nïye.” ²⁷  Zen sowë zi dare naban Yesus mae han apdekam te-lidak sonnak makan dabirink– ahana Yesus mo dam taha san dekam, ahana irgwa taha san dekam. [ ²⁸  Zen dekam zep zauk– Alap mo olak men kirekam Yesus hup dena hamal hap ale nukye,“Zen sa kïl dïl, ‘An hen jal zi ahana.’”] -²⁹  Zini men zen desan taman gwe-gweꞌanzak, zen nol ëwak gun nuban ol mamkam anakan lamang da kïnï nasen gweꞌak, “Wëo, em an zen eme guku, ‘Alap mo gola asa dri yulsul, hwëna dan-ahare yaklakam asa etan syal gwibinkim sul soner.’ -³⁰  Ki emki enaka de ngaya tan hap te-lidak sonna in kon ati gwezan!”³¹  Zen kirekam hen Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mamna Musa mo ol tawa ta gwibin zi niban hen lamang da gweꞌak. Zen anakan zënaka ol wehakam nenbirida gweꞌak, “Aha zi ensa man ngaya ta gwibirki, hwëna zënaka hom tol ngaya taꞌara! ³²  Zen de tangan eiwa Israel mo teipsïnkïm gwëꞌanam, zen maka te-lidak sonna in kon ati gweꞌan zala. Kirekam de hla tankam, ki emaka anakan laïblïblaꞌan, ‘An eiwa Zen tangan– nësa de ngaya tabin hip de Zi niye.’”Zi darena in desa hen Yesus mae han makan dabirink, zen hen man lamang laka.Yesus kim tïlsïkïke:(Mat 27:45-56,Luk 23:44-49,Yoh 19:28-30)³³  Yaklana kim bolak zauku, dekam zep tïngare langna owas hap kawesïk. Hëndep yakla nwena kim dan-ahannak zauku, dekam zep etan hleng gwek. Yesus dekam zep Ibrani olkam mamkam hërheka, “Eloi, Eloi, lama sabakhtani?” Nëre mae mo olkam Zen anakan hërheka, “Are ano Alap, ano Alap, Em ba habe Asa da tasïꞌïra?” -³⁵  Hwëna in zen zë kara daꞌak, ahakon hom dawemkam nasalblak, zep zënaka nenbiridak, “Emki sane tan. Zen Elia Baksa hërheblanda!” ³⁶  Dekam zep ahanik nabalba enkam hluweka, yera jaubum makare naka zep nabal-bakam gol hanaka. Desa zep anggur ho enennak de os gul inen naka te tek gwënnak kyaon soneka, desa zep Yesus hup mipnak goltrë seblaka– desa de kwlem gun hup. Ki zep hwëna gubiridaka, “Nen ki kara tan. Elia Bak wëhë yap ati gweꞌan zaka?– zen de te-lidak sonna an kon terahen hap.” -³⁷  Yesus ki zep etan ol mamkam hërhe hanaka, ki zep hëndep tïlsïkï.³⁸  Alap mo gol mwanak de kaen lïlïkïn glaïng-glïng yawala dekam zep owas hap kalk neisïk sonek. -³⁹  Jana nabare zi mo mamna in zen apdenak zëre mo ahakore naban zikara taꞌanka, dekam dangkam talsunublaꞌanka. Zen kim anakan Yesussu hla taka, “Zen kirekam mo tïlïdaye,” dekam zep gubiridaka, “Zini an eiwa Alap mo Tane.”⁴⁰  We walya hen beya nik langa nakon kara daꞌak. Zëno mae mo bosem-sena Salome, Magdala kore wenya Maria, hen bose apde zem Yakobus Betek ne Yoses nik mo anena Maria– men zen hen zëno nik mo ayana Yesussu wë takke. ⁴¹  Zen men zen Yesussu Galileak de gwënnak mas në gweblakke. Hen ahakore we walya beyanik zë ëgwëꞌak– men deban mae Yesus mae han apdenak Yerusalemk yaïng gwe zakke.Yesussu kim lo dasïkke:(Mat 27:57-61,Yoh 19:38-42)⁴²  Kim kam-en gweꞌak, Arimatea walya Yusup ki zep hata zaka. Zen hen Yahudi mo teipsïn sinodenak de aha mamna, hen zen man tangan Alap de kïtak nabakam ïrïk gïlzïn hap hohle gweꞌanka. Yesus in kim tïlkï, dekam Hari Jumat, yaklana men dekam Yahudi zini kaꞌan dep de Sabat hap ëtamal gwe-gwekke. - Hwëna Sabat hap de orapna dekam man tangan golek de gweꞌak. Zen in zep Yusup enlala tatete naban nabakam Pilatus osan dep song gweka– Yesus mo tok naka dikim lo tasïn hïp abe tan hapye. ⁴⁴  Pilatus kim anakan salka, “Yesus mes tïlï,” man tangan tenggwanka. Sap zen mes-am tawa gweka, “Te-lidak sonnak de makan ta irin zini na-en hom juwe gwenan.” Dekam zep gubiridaka, “Jana nabare zi mo mamna men zen zikara ta sara emki desa kwang tan.” Kim hata zaka, dekam zep takensïblïka, “San ha eiwa mes tangan tïlï?” ⁴⁵  Zëbon kim salka, “In eiwa mes tïlï,” dekam zep Yusupsu gubluka, “Amki zerhal.” ⁴⁶  Yusup dekam zep kaen ngap-ngap blala te-alakam golka. Ki zep hwëna Yesus mo tokna te-lidak sonna iwe zizeryahe halka. Kaen ngap-ngapna inkam zep zitahaleka. Ki zep hwëna kaso hul gun hamalak zidrë neka. Lïlïkïnnï kaso yawalkam zep zigulhlu inki. ⁴⁷  In kim ki zë golësyal taꞌanka, Magdala kore wenya Maria, apde bose zem Yoses mo anena Maria han man zë kara labiꞌik– in kim zidrëneꞌankaye.

* 15:24 Mzm 22:19

+ Tïngare Alap mo ol tataknak awe, anakare kurungsu de hlaunnu [ ], zëno dam gulsunnu anakan, “Orep kim Alap mo ola ansa etan ale nul gwek, ahakon hom ayatna ansa ale nul gwek.” Ayatna ansa aha zi mes yap orep tangan Yesaya 53:12 nakore naka de enlala gwibin niban mas gulku.

* 15:29 Mzm 22:8, 109:25

* 15:33-34 Mzm 22:2

* 15:36 Mzm 69:22

* 15:38 Kel 26:31-33

+ Yahudi mo Hari Sabatna, Jumat mo yakla dum gwehen nakon naït gwibik, hëndep Sabtu mo yakla dum gwe hennak zausuk gwek.

16

Yesus kim ngaya gwekake:(Mat 28:1-8,Luk 24:1-12,Yoh 20:1-10)16¹  Hari Sabatna kim tamank, we walya Yesussu de drënen kaso hula in san dep sek gwek– Magdala kore wenya Maria, apde bose zem Yakobus mo anena Maria, hen Salome. Zen mes irase dawem nabare minyakna te-alakam lop dak. In zep Minggukam orap tola ban Yesus mo tok naka de minyakna inkam hlë tablandan hap sek gwek. ³  Hwëna ora san zep zënaka dakensibirida song gweꞌak, “Nara sa lïlïkïn gulhlu irin kaso yawala insa nëp irhi gulzimdi?” ⁴  Hwëna kim zë yaïng gweꞌak, dekam zep hla nul kïnïk, “Lïlïkïn kaso yala in mes irhi nul kïnïl.” ⁵  Ki zep hëndep kaso hula iwe bïtï gwek. Hwëna wal seiwirsi zep zë hla daꞌak. Baju ngap-ngap ala son naban dam taha san dekam nikinꞌinka. Ausa zep zë nohloblak.⁶  Hwëna wal sewiri in zep gubiridaka, “Bahem ëaïrïn! Em an Nazaret walya Yesussue lëblaꞌan– te-lidak sonnak insa makan da inkke. Bian Alap mes tïn nïkon ngaya tala! Zen awe hom. Emki sap hlaun– an zao sap nën nekye. ⁷  Dekam sek gwek. Ola ansa zëre hon de ang ta gwen wenya kip olzimhak– hen nonol tanganna Petrus hup, ‘Yesus mes emsa Galilea san dep ngeirbiridala. Em zao esa ërtower– men kirekam Zëna emsa hamal hap gu-gubirida gwekake.’”⁸  We walya in dekam zep au hlon hap hen aïrïn hïp yal-yala ban heya-hya gwek. Zep hëndep oranak men desa zini nolëtoweꞌak, desa donbirida srëm gwek.MARKUS MO OLA ZAO-EN ZAUSUNUN -Yesus kim zënaka zertrei gwizimꞌinkake:(Mat 28:9-10,Yoh 20:11-18,Luk 24:13-35)[ ⁹  Yesus in kim tïlkï, hwëna zëno kaꞌankam, Minggukam, zep etan ngaya gweka. Dekam zep kak tangannak nonol tanganna Magdala kore wenya Maria onak Zënaka zertrëka. Maria in, zen men zëbon onakon Yesus orep tujukam de dowala golëalsa sonekake. ¹⁰  Yesus kim hli yulku, Maria dekam zep song gwek– men zen Yesus hun nërgwë gwekke, desa de tonbiridan hap. Zen hwëna kwasang hap nama sei gosa dablaꞌak. ¹¹  Zen kim anakan ësak, “Yesus mes ngaya gwera. Ëe kië hla tal,” hwëna zen hom daïblïbik.¹²  Zao hom holo gweꞌak, dekam zep etan aha nwe-masekam hwëna zi dare hap Zënaka zertreizimki. Zi darena in Yerusalem kon Yesus zëre hon de seblaskam ang ta gwen wenya ban de lowehen nakon aha ësan dep song ëꞌanka. Hwëna oranak zep Yesussu ërtoweꞌanka. ¹³  Zi darena in dekon zep etan ola halka– anakan de lonbiridan hap, “Ëe mese hen ërtowenan!” Hwëna Yesus hon de ang ta gwen wenya in desa hen hom daïblïzimk.¹⁴  Zao hom holo gweꞌak, ki zep etan seblaskam de zëre hon ang ta gwen wenyak tembane tannak Zënaka zertreizimki. Dekam zep nol drak-drak hap jal gwibiridaka, sap men zen tïn hyanak hla da gweꞌak, desa de salbiridankam hom mae daïblïbirida gweꞌak.¹⁵  Ki zep hwëna gubiridaka, “Dekam sek gwek. Abe hap de ol dawemna tïngare lang san kïtak de zi ausu hap olzim halada gwek. ¹⁶  Tïngare zini men zen de Asa daïblï gweblaꞌak, hen zëre mae mo Asa de taïblïblanna insa de baptis gwenkam noltrë gweꞌak, zen zen sa ëngaya gwer. Hwëna Asa de taïblïblan srëm wenya, desa Alap sa karek tabiri. ¹⁷  Men zen de Asa daïblï gweblaꞌak, zen zen sa hwëna owas-owasna aha zi dikim Asa taïblï gweblan hap dena syal neibir-zimnira gwer. Zen zep sa dowal-dowala ano bosekam nolëalsa sone gwibir. Hen zëre mae mo tame gun srëm olkam sa owas hap ëton gwer. ¹⁸  Zen hen sap sa wanya jal-jala tahakam deirensïk gwibir. Hen zen sap sa hasom nabare hona notde gwibir. Zen molya kim juwe gwek. Zen de zi sang-sang hap tahasa tehabirida ine gwenkam, zen dekam sa ëdawem gwe-gwer.”Yesus kim ngatan zi mo lang san dep sewe sekake:(Luk 24:50-53,Kis 1:9-11)¹⁹  Bian Yesus in kim kirekam tonbiridasïkï, ki zep hwëna Alap ngatan zi mo lang san dep zer ine halka– zao de zëre mo dam taha nakon teipsïnkïm nikirin hip. ²⁰  Zëre hon de ang ta gwen wenya in dekam zep hwëna ol dawemna insa tïngare lang san dep nol halada gwek. In desan ki nol halada gwek, Bian Zëna man zë mas gwibirida gweka, hen sosonna owas-owassa dikim syal gwe-gwibir-zimdin hip dena man mam gul gwizimki– zëno mae mo olsa dikim taïblï gwibin hip.]LukasLukasLukasLukYesus hup de Ol Dawemna mensa Lukas ale gulkuke

+ Markus mo Ol Dawemna an, zëno aumwa topnak de ola, zen zën hom ale gulku. Hwëna aha zi hyanak dekam de Markus mo ola insa sul sonen hap mas nuk.

Lukas

123456789101112131415161718192021222324

1

1¹  Dawem Bian Teopilus Bak, -Lukas onakon:Alap mensa orep nësa gu-gubirida gweka– zëre mo Walassa de nëp zer sonezimdin hip dena, Zen mes ki hëndep nër hom nëno mae mo ngïrïnnïk kirekam syal gwibirki. Zëno awe de gwën hap dena angkam aïsïlï an desaë kon gwisibir hanaꞌan. Zini men zen nonol kon gwisibir hanan nakon zëre mae mo nwekam hla nul gwek, zen zep aïsïlï ansa zi-ë zi-ë san dep nol halada gwek. Dekam zini beya nik sap dawem enkam de aïsïlï ansa ale gun hup ëakasïk gwek. ³  Ëe hwëna men zen nonola kon hla nul gwek, ëe ama desa dawem enkam takensibirida gwek. Hen zen men desa ale nul gwek, ëe ama desa baca gul gwek. Zen zebë hëndep anakan enlala gwibik, “Aïsïlï an ëe asa Bian Teopilus hup dam-dam enkam ale gulblul– aha-en mae de hli yul guk kïnïn srëmkam.” ⁴  Ëe mae habë ansa ebe hap ale gulbluk: Em ekakim anakan tawa gwe, “Nonol men desa emsa tawa da gwek, zen eiwa de tanganna.”Alap mo dam taha nakore zini kim baptis ta gwibin zini Yohanissi de jaha gwen hap dena gubiridakake:⁵  Herodes in kim teipsïnkïm Yerusalem mo langnak ïrïk gïlkï, Alap mo golak de syal gwe-gwen zini bosena Zakaria, zen hen dekam zëwe. Zakaria, orep de Alap mo golak de syal gwe-gwen zini Abia Swe mo hlïknak hen syal gwe-gweka. We zem bosena Elisabet. We zik mo auyan-azana hen Alap mo golak de syal ta gwen zi. ⁶  We-zi darena in man tangan Alap mo nwenak oto eisïk. Hen zen aha-ere enlalakam tïngare Alap mo ol san hen tïtï tabin sin ang ë gwek. ⁷  Zen hwëna hom walasna wë lak. Zen Alap ki kirekam Elisabetsa enlala gwibirki. Zep hëndep walas srëmkam bogol ëk.⁸  Abia mo hlïknak dinik dikim Alap mo golak syal tan hap denak kim zauk, zao de yaklanak dekam zep Zakariasa zen de syal gwen hap dam dasïk. ⁹  Men kirekam Alap mo golak de syal ta gwen zini zisi dam dasïk gwibirin, zen kirekam Zakariasa dam dasïk. Zen mae hap dam dasïk: Zen de zë-en Alap zëre en hap de teksonnak tïn hïp– irase dawem nabare te kïlsï de zë Alap hap ang gulsublun hap. ¹⁰  In kim ki kiresa de syal gwibin hip denak zauꞌuk, zi beyana dekam zep eihya lip nakore tekson nakon Biansa nen soneblaꞌak.¹¹  Kim zëwe irase dawem nabare te kïlï insa ang gulsuꞌunka, ki zep hwëna Alap mo dam taha nakore zini ang gul gwen hap de meja alpnak zauꞌun zaka– Zakaria mo dam taha san dekam. ¹²  Zakaria kim hla taka, ki zep auna hloblaka, hëndep man zë aïrïblaka. ¹³  Hwëna Alap mo dam taha nakore zini in ki zep gubluka, “Zakaria, bahem asa aïrïblan. Alap mes eno ol gu sonenna salka. We om Elisabet zi walassa sa ebe hap wë tablal. Yohaniskim bose ta. ¹⁴  Kim de jaha gweꞌak, em dekam esa tangan sam gwesïk gweblala, hëndep esa isrip-sri gwe-gweblala. Aha zi hen beya nik sa isrip-sri në gweblal. ¹⁵  Zen Bian mo nwenak zi yawal hap sa jowera. Alap mo Enhona jaha gwen nakon sa ki hëndep bi gweblala. Zep angguru ban ho jal-jala ban bap zen otde gwen. ¹⁶  Zen Zen sa Israelk de zini beyakam Bian osan dep kwang guludahal zala– zëre mae mo Alap hon depye. ¹⁷  Hen Zen Zen sa Biansa ngeirbli zala. Zëno tahana Alap mo ol ayang gul gwen zini Elia Bak mo kim sa soson nëblal, hen zëno enhona zëno kim sa lwablala. Hen Israelk de zini men zen iye zeban zënaka gïl-gïl neibirida gwenan, zen zen sa desa siri gulsulu. Hen srë de ora san de ëgwahan wenya, zen zen sa desa eiwa de ora san dep kwang guludahal zala. Zen kirekam sa zi beyana Bian de hata zannak dep hamal gulu.” -¹⁸  Zakaria ki zep takensïblïka, “Banakarekam asa tawa gwer?– eiwa diki lwankam. Sap ëe mesë bogol gwek, hen ano wenya mes-am tangan bogol gwek.”¹⁹  Ki zep ding gulbluka, “Ëe an Gabriel. Bian mo dang nakonë zauk gwenan. Zen zep asa emsa de ol dawemna ansa tawa tan hap zer sonera. ²⁰  Insa ki emsa gublunan, Alap sa ki hëndep kirekam ebe hap syal gwibir-blira. Hwëna em home asa taïblïblanda. Zep hëndep angkam em molye ola tonka. Em esa ol srëm gwera, hëndep mes ki lwanan.”²¹  Kim nësbla tinek, ki zep hëndep denggwanblaꞌak, “Zen ba hap kire tangankam holo gweꞌan ora?” ²²  Kim kon wet so zaka, zen banakan dep?– ol tonbiridanna. Taha enkam zep akan-akan gwibiridaꞌanka, sap zen mes ol srëm gweka. Zi beyana in dekam zep anakan tame dak, “O an nwe nik zë lirisin nëblaon.”²³  Zakaria Bak mo Alap mo golak de syala kim tap gweblak, dekam zep zëre mo gol san dep song gweka. ²⁴  Hom holo gweꞌak, dekam zep hëndep we zem Elisabet u gweꞌak. Dekam zep saher hap gol ennak gwë gwek– holona benna aha-ere taha-tap enkam. ²⁵  Zen man enlala gwe-gwek, “Na-en babë tawa tabin. Dikire tïngan anakan asa tame nuk, ‘In Bian kwasang gwibirki.’ Ëe an sap bogola, hwëna ano walas wë tan srëm hap de sahera zi nwenak Bian Zën ap ngan gulsubiꞌira.”Mariasa kim Yesussu de jaha gwen hap dena hamal hap tawa gulkuke:²⁶  Elisabet kim benna enam enkam u nuban gwëꞌak, Alap ki zep zëre mo dam taha nakore zini Gabrielsa etan Galilea mo langnak de ëna Nazaret san dep zer soneka. ²⁷  Gabriel ki zep kwalbasa lam gunnu Maria osan dep song gweka. Zen Yusup hup de golgu gweblanna. Yusup mo auyan-azana teipsïn zini Daud onakon. ²⁸  Alap mo dam taha nakore zini in ki zep Maria hon hataka, zao zep gubir zika, “Dawem! Em Alap mo kwasang-kwasangnake gwëꞌara! Bian man emsa dawem tangankam kara gul gwenda!”²⁹  Zëno ola insa de sankam, Maria ki zep auna hlok, dekam zep zënaka enlala ennak mae hap takensibik, “An ba hap ki kirekam asa gubirida?”³⁰  Hwëna ki zep etan gubirki, “Bahem aïrïn, Maria, sap em ema Alap mo nwenak sam gwesïꞌïra. ³¹  Em esa u gwera. Zi walassa esa jaha gwera. Yesuskum bose ta. -³²  Zen sa teipsïlï, hëndep dekam sa nen gweblal, ‘Alap Teipsïn Zi nik mo Tane.’ Bian Alap sa Desa gublula– Zen de Israelsa bi gwibin hip, zëre mo auyanna Daud Bak mo kim. ³³  Zen Zen sa hëndep denaban kïtak Yakob mo auyan-azana ïrïk gïlï. Zëno ïrïk gïnnï in molya tap gwek.” -³⁴  Maria ki zep gubluk, “Hwëna ëe an homë zi mae naban gaïng ëꞌan. Ëe banakan asa walas gwer?”³⁵  Ki zep ding gulbirki, “Alap mo Enho sa ebon ing gwehe zala, hen Alap mo soson sa emsa bi gwibiri. Zen zep sa walas tola insa nen gweblal, ‘Zen Alap mo Tane– enho lalak enna.’ ³⁶  An kirekamë emsa gubirin, zen mes ki iye om Elisabet hon kirekam lwak. Zen mes u gwek– benna angkam enam enkam. Zen sap bogola, hen zini mes anakan nenbik, ‘An Alap ki walas srëm gulku.’ ³⁷  Hwëna zen angkam u nuban gwëꞌan. Sap Alap hap hom– banakare maena, Zen de syal gwibin srëm hap denaye.”³⁸  Maria ki zep ding gulbluk, “Ëe an Bian mo tana ïltïkïnnïk de gwë gwen wesyake. Sap sa ki kirekam abon onak lwal– in kirekam em asa gubiridaye.” Alap mo dam taha nakore zini in ki zep hli yulku.Maria kim Elisabetsa zïnï gïkke:³⁹  Alap mo dam taha nakore zini in kim hli yulku, holo gwehan srëmnak Maria dekam zep hen soson tola ban Yerusalem mo kwatap lang san dep song gwek– Zakaria ne Elisabet nik mo ë san dep. ⁴⁰  Zakaria mo golak kim hatak, ki zep Elisabetsa dawem gul kïnïk. ⁴¹  Elisabet kim Maria mo dawemna insa salbik, ungala mwanak de walasna in dekam zep soson gweka. Alap mo Enhona dekam zep Elisabetsa ing gwe hebirki, ⁴²  ki zep Mariasa ol mamkam gubik, “Em ene tïngare we walya kon dawemna hlauꞌura! Hen Alap eno walasna in hap dawemsa sa golblala. ⁴³  Ëe an betekna, hwëna em in Teipsïn Zini Bian mo anee ano golak hatanda! ⁴⁴  Ëe kimë eno dawemna sal, ano ungala mwanak de walasna dekam zep isrip-sri naban soson gwera. ⁴⁵  Ebe hap Bian hëꞌho gwibin tangan naka golbiꞌira, sap men zen ebon onak Bian mo ola hatak, em ema taïblïbirki, hen zen kirekam sa ki lwal!”Maria kim Alapsa tërya ban isrip-sri gweblakke:(1Sam 2:1-10)⁴⁶  Maria ki zep guk,“Ëe ama Bian Alapsa boltere taꞌan,⁴⁷  hen ano enhona man isrip-sri gweblaꞌara,sap Zen Zen sa asa ngaya gulu.⁴⁸  Zen man asa enlala gwibirki,hwëna ëe an Zëbon de babu gwe-gwen we– bose srëm tola.Hwëna angkam tïngare zi ausuna hëndep denaban sa asa nen gwibir,‘Hëꞌho gwibin tanganna zen zen hlauk.’⁴⁹  Sap soson Zini Alap, Zen eiwa lalak tanganna,hwëna Zen man kirekam-kirekam yawala abe hap syal gwe-gwibir-biꞌira.⁵⁰  Auyan-aza nakon hëndep auyan-azana,Zënaka de aïrïblan zi hipZen man zëre mo kwasangna gol gwizimnira. -⁵¹  Bian men kirekam orep zëre mo sosonna goltrei gwizimki,Zen kirekam etan angkam goltreizimꞌira:Zen orep zi zëna-zënana man sekwak gulsuk gweka,hen zëno mae mo kalang karekna man blaonsuk gwizimki.⁵²  Zen hen orep teipsïn-teipsïn wenyakazëre mae mo teinikin gwen nakon man yal gul sone gweka,hwëna bose srëm wenyaka zep kang gulse gweka.⁵³  Usak nabare wenya desa man dërek-dërekna kim ïtrï ta gwibirki.Hwëna men zen nonol tahalha srëmkam lowehe gwek,desa man gubirida gweka, ‘Usak naban sekwak gwek.’ -Hwëna angkam Alap etan kirekam nëbe mae hap syal gwibir-zimꞌira.⁵⁴  Nëno mae mo auyanna Abrahamsa hen zëno auyan-tane walya men kirekam gu-gubirida gweka,Zen angkam kirekam Israelsa mas gwibiridaꞌara.Zen man anakan gu-gubirida gweka,‘Ano ebe mae hap de kwasang-kwasangna hëndep denaban sa lwa gwer.Ëe molyë golzausuk gwek.’ -Zen desa angkam enlala gwibiꞌira.”⁵⁶  Maria Elisabet han san ha dan-ahare benkam ëk, ki zep etan zëre mo ë san dep lwahak.Baptis ta gwibin zini Yohanissi kim jaha gwekke:⁵⁷  Elisabet de jaha gwen hap denak kim zauk, zi walassa zep jaha gwek. ⁵⁸  Gol golek dena hen iye zem kim anakan ësak, “Bian mes Elisabet hap kwasangna mamkam golbiri,” dekam zep tagal neisibirzik, hen dekam zep zë apdekam ëisrip-sri gwek.⁵⁹  Walasna in kim mingguna aha-en gweblak, ki zep etan tagal nëblak– to mip naka dikim blaonsublun hap. - Zen man ëkïl gïꞌïk, “An zëre mo Bian mo bosekam esa bose lal– ‘Zakaria’kam.” ⁶⁰  Hwëna an zik zep gubiridak, “Kirekam bëjen nen bose tan! An ‘Yohanis’kim esa bose lal.”⁶¹  Dekam zep denggwanbiꞌik, “Iye wal om hom tanganke– kire bose naye!”⁶²  Ki zep tahakam Zakariasa akan-akan nëblak– anakan de takensïblïn hap, “Ena banakan de bose tan habe dwam gweblaꞌara?” ⁶³  Zakaria hom nama dekam ola tonꞌanka. Ki zep te hlang hap abe gweka, dekam zep zë ale gulku, “An bosena Yohanis.” Dekam zep tïngan denggwanblak. ⁶⁴  Dekam zep hëndep ola etan tonka. Alap mo bose ensa zep ïlman gul tineka. ⁶⁵  Zëno gol golek denak dena dekam zep sërkam denggwanblaꞌak, hen tïngare Yerusalem mo kwatap lang san de lowe hendan wenya desa man donbirida gwek. ⁶⁶  Tïngare zini men zen ësak, ki zep enlala ennak ëenlala gwe-gweꞌak, “Walasna in banakare zi hip wëhë yap joweꞌanka?” Zen mae hap ki kirekam ëgu gwek: Sap Bian mo sosonna man Zëbon lwa gweꞌak.Zakaria kim hamal hap de ola tonbiridakake:⁶⁷  Walas zemka in kim “Yohanis”kim bose dak, dekam zep Alap mo Enhona Zakariasa bi gweblaka, dekam zep Alap onakore hamal hap de ola tonbiridaka,⁶⁸  “Bian en hap nen dawemsa golbla tine gwen–Israel mo Alap hap.Zen mes hatala–zëre kore naka de kwasang gwibiridan hap,hen dekam de dowal mo kïgï mo ïrïk gïn nïkon gwiswe sonen hap.⁶⁹  Zen mes nëbe mae hap Zi sosonna zer sonezimki–nësa de ngaya tabin hip de Zi niye,teipsïn zini Daud Bak, men zen Alap mo dwam gwibin sin ang gwe-gwekake,zëno auyan-aza nakore naka. -⁷⁰  Alap mo ol ayang gul gwen zini orep tangan mes anakan ëgu-guk gwek,⁷¹  ‘Nësa de ngaya tabin hip de Zini sa hatala–Zen de nësa jal zi mo taha nakon alal gul gwen hap.’⁷²  Hen anakan mes gu-gubirida gweka,‘Ëe asa Ëre mo ebe mae hap de ol gu-gubiridanna enlala gwibir, zep asa hëndep emsa kwasang gwibiridal.’⁷³  Alap mes nëno mae mo auyanna Abrahamsa anakan gu-gubluka,⁷⁴  ‘Emsa de tamera gwen zi mo taha nakon Ëe asa emsa al gul halzal.Zen dekam esa aïrïn srëmkam Asa betek ë gweblal.’ -⁷⁵  Zep nen enho lalakkam esa Alap en hon ëtal gwesïl,hen zëno nwe kara gwennak esa hëndep denaban lowehe gwer.”⁷⁶  Zakaria ki zep hwëna tane zikhip dena aïsïl gwenkam ayang gulku,“Em, ano walas, emsa sa nen gweblal,‘Alap Teipsïn Zi nik mo olsa de ayang gul gwizimdin hip de zini.’Em esa Biansa ngeirblira– zëbe hap de orasa sal tablan hap, -⁷⁷  hen Bian mo hlïl irin wenyaka esa anakan tawa ta gwibiri,‘Alap sa emsa eno mae mo karek-kareksa de tap gulsuzimdinkim ngaya tabiri.’⁷⁸  Sap nëno mae mo Alapna Zen kae-kaena hen kwasang-kwasang enna.Zen zep sa nësa de ngatan tabin hip de Zini insa zer sonera.Zen ngatan zi mo lang nakon kaknak de yakla hata sezan mo kim sa zïlsï zïla.⁷⁹  Zen dekam sa tïngare zi ausuna ngatan tabir zira hen ngaya tabiri,sap zen tïngan kawesïnnïk lowe heꞌan,hen tïn hïp ëaïrï gwenan.Zen Zëbon onakon esa Alap han ërumlae gwer, hen zi bosyan naban ëumlae gwer.” -⁸⁰  Zakaria mo tanena Yohanis in kim mam gweꞌanka, Alap osan dep de enlalana hen dekam zep mam gweblaꞌanka. Zen zi srëm langnak gwë gweka– hëndep yaklana mensa Bian Alap dam tasïblïka. Zao kim hatak, zen dekam zep tïngare Israelk de zi hip zënaka zertreizimki.

+ Teopilus Bak mo bosena in enlala naban. Enlalana, “Alapsa de ensa lwa gweblan zi.” San ha Lukas kire bose nabare zi hip ale gulbluka? San ha tïngare zini men zen Alapsa enna nola gweblananke, zëbe mae hap ale gulzimki? Nen angkam tawa naka hom.

* 1:17 Mal 4:5-6,Mat 11:14, 17:11-13

+ “Yesus”kum de bosena, zen enlala naban. Zëno enlalana, “Zisi de ngaya tabin hip de Zi.” (Mat 1:21)

* 1:33 2Sam 7:12-16,Yes 7:14, 9:6-7

* 1:50 Mzm 103:17

* 1:53 Mzm 107:9

* 1:54-55 Kej 17:7, 22:17,Mzm 111:9

* 1:59 Kej 17:12,Im 12:3

+ Zakaria mo ola an, zen Yohaniꞌi de enlala gweblan hap hom. Zen hwëna Yesussu enlala gweblaka, sap Yesus Zen Zen– Raja Daud mo auyan-aza nakore naye. Sap Zakaria zëna tane zem Yohanis hin, zen Harun Bak mo ausu nakorena.

* 1:74 Kej 17:7, 22:16-17,Mzm 105:8-11

* 1:76 Yes 40:3,Mal 3:1

* 1:79 Yes 9:2, 60:1-2

2

Yesussu kim jaha gwekke:(Mat 1:18-25)2¹  Dekam teipsïn tangan zini ki, zen langna beya en tangan naka Roma kon ïrïk gïlkï. Zen dekam zep tïngare zisi de zëre mo ïrïk gïn nïka aïtbin hip gubiridaka. -²  An nonol aïtbinni– Kirenius men kim Siria mo langnak gubernor gwekake. -³  Tïngare zini dekam zep zëre mae mo auyan-aza mo ë-ë san dep sek gwendak– zëno mae mo bosem-sesa dikim zë ale tabir-zimdin hip. ⁴  Yusup ne Maria ne dekam zep hen kire hap Galilea mo langnak de ëna Nazaret kon Yerusalem mo langnak de aha ëna Betlehem san dep song ëk– teipsïn zini Daudsa men zao orep jaha gwekke. Sap Yusup mo auyan-azana Daud onakon. Zëbe hap de golgu gweblan wenya Maria in dekam u nuban gwëꞌak. ⁶  Betlehemk hom tangan holo ëꞌak, Maria ki zep zi walassa jaha gwek– nonol walassa. Kaen hak-haknak zep tahalek, desa zep domba-sapi mo tembane ta gwen kolho makarenak drënek. Sap kïtak de gol-gola mes zi enkam ëbeya gwek.Domba zaho ta gwibin zinik kim Alap mo dam tahana kore zini ëjowe zakke:⁸  Langna iwe dekam domba zaho ta gwibin wenya man kam domba zaho zemka sonak kara dabiꞌik. ⁹  Hwëna Alap mo dam taha nakore zini ki zep zëbon mae onak jowe ane zaka, hen Bian mo ngatanna man zë zïlbirida anezak. Karekkam zep zë ëaïrïꞌak. ¹⁰  Hwëna Alap mo dam taha nakore zini in ki zep gubiridaka, “Bahem ëaïrïn, sap ëe an ol dawemsaë ebe mae hap golhatazimninzal. Ola ansa de ësankam, tïngare zini sërkam tangan sa ëisrip-sri gwer. ¹¹  Namen, Daud mo ënak, wenya man jaha gwer– emsa de ngaya tabin hip de Teipsïn nïka, Alap mensa dam tasïkïke. ¹²  Ol tan-tansaë ebe mae hap golzimꞌin: Em esa walas tolsa deyol hak-hakkam de tahalen naka hla lal. Domba mo tembane ta gwennak taꞌara. Zen dekam esa anakan dam lasïl, ‘An Zen.’”¹³  Ki zep hwëna mumuk ennak ahakore Alap mo dam taha nakore zini beya en tangankam ëjowezak, ki zep zë Alapsa isrip-sri nëblaꞌak,¹⁴  “Alap Em eiwa teipsïn tanganna!Eno bosena dikire kïtak teip nulsuk gweblak.Sap angkam ema okamanak de zi niban golësësek gweꞌara–ere mo nwenak men zen oto gwesïꞌïnye.”¹⁵  Alap mo dam taha nakore zini in kim etan ngatan zi mo lang san dep sesek gwesek, zini in dekam zep ëguk, “Nen ki nabakam Betlehem san dep gweyo gwen– eka ki zë hla kuk, in desa Bian nësa gubiridandake.”¹⁶  Ki zep hëndep sek gwek. Dekam zep hëndep Yusup ne Maria neka nakek, hen walas tola insa dekam zep hla dak– domba mo tembane ta gwen kolho makarenak de tannak. ¹⁷  In kim hla dak, dekam zep kïtak donbiridak– walas tola in hap dena, men desa Alap mo dam tahana kore zini in tonbiridakaye. ¹⁸  Ola insa de ësane gwenkam, tïngare zini man tangan ëtenggwank. ¹⁹  Hwëna Maria zëna, in zen ki zë lwa gweꞌak, desa kïtak enlala ennak lam gul gweꞌak hen enlala gwe-gwibiꞌik. ²⁰  Zini in ki zep etan Alapsa de tërya ban boltere tan naban lwan dahak. Sap tïngan mensa ësane gwek hen hla nuk, zen hëndep men kirekam Alap mo dam tahana kore zini in gubiridakake.Yesussu kim bose dakke, hen Alap mo golak kim ërtrëkke:²¹  Walas tola insa kim mingguna aha-en tap gweblak, dekam zep to mipna nablonsubluk, hen dekam zep “Yesus”kum bose dak– men kirekam Alap mo dam taha nakore zini Mariasa u gwen srëmnak gubirkike.²²  Musa Bak men desa nonol zi walas wë tan hap dena zëre mo tïtï tabin olak ale gulku, Maria ne Yusup ne man desan ang ëk. Zen nonol Maria de sasa gwesïnnïk dep orapna empat-pulu enkam eiꞌïk, dekam zep walas tola insa Yerusalem san ërzahek– Alap hap dikim ërtrëblan hap. -²³  Mae hap ërtrëblak: Sap Musa mes ki zëre mo tïtï tabin olak anakan ale gulku,“Tïngare nonol zi walas wë tanna, zen Alap zëre hap dena. Zep emki zëre hap zertrë gweblan.” -²⁴  Zen hen man ang ëk– mawasa de dan-dan Alap hap teisyablanna, desa de Alap mo golak de syal tan zi ang sosublun hap. Sap Musa mo tïtï tabin olak nonol walas wë tansa de Alap hap zertrëblan hap dena kirekam hen lwak. -²⁵  Dekam Yerusalemk, zini bosena Simeon. Zini in enho dam-damkam gwë gweka hen Alap hon mes tangan tal gwesïkï. Zen man Alapsa Israelsa de dawem gun hup kara ta gweka, hen Alap mo Enho zergwë gweka. ²⁶  Alap mo Enhona mes hamal hap gu-gubluka, “Em molye na-en tïlkï– Teipsïn Zini insa de hla tan srëmnakye, Ëe Mensa Israelsa de ngaya tabin hip dam tasïkye.” ²⁷  Dekam zep hen Simeonsa Alap mo Enhona anakan gubluka, “Emki Alap mo golak de teksonna iwe tïn.” Hwëna Maria ne Yusup ne dekam zep hen Yesussu Alap hap de zertrëblan hap ërtïꞌïnzak– Musa mo ola in san de ang ën hap. ²⁸  Simeon dekam zep hëndep walas tola insa zer inki, ki zep dawemna Alap hap golblaka,²⁹  “Teipsïn Zini Bian,angkam Eno asa de gu-guk gweblanna mese eiwa de guluda.Ema asa sam tanda.Zep ere hon de babu gwen zini ëe angkammesë auhu-kamana ansa de hli yun hup hohle gwenan.³⁰  Sap angkam ëe mesë ëre mo nwekam hla tanan– ere mo zisi de ngaya tabin hip de Zi zer sonen naye,³¹  men Desa Ena tïngare zi dikim tame tan hap hamal takaye.³²  Zen Zen sa ngatanna golzimdi–tïngare zi ausu mo enlalasa dikim ngatan tazimdin hipye.Hen zen Zëbon onakon sa Israel mo bosena dawem gwer.” -³³  An-bi zem man tangan lenggwanꞌak– Simeon mo ola insa kim zëre nik mo walasna in hap dena sane ëꞌakye. ³⁴  Simeon ki zep guzimki, “Bian sa ep dawemna golzimdi.” Hen Mariasa ki zep gubirki, “Walas tola an mes Alap dam tasïkï– Zen de Israelk de zisi klis gun hup. Dawem gol gwen wenya, desa Alap zëre hap sa kang gul seblala. Hwëna karek gol gwen wenya, desa hëndep kareknak sa kang gulu. Sap An Alap mo dam tasïn Zi, zep sa hen zini beya nik lamang da gwer. -³⁵  Alap insa kirekam syal gwibiꞌira, zini zen dekam sa zëre mae mo enlala aning tanna nërtrë gwer. Hwëna Maria, eno enhonak enlwan yawal sa hen nëbok ben-ben makan tïsïl.”³⁶  We sem bogola Hana Bak dekam zao hen gwëꞌak. Zen Alap mo hamal hap de olsa de ayang gul gwen hap de we. Zëno biana Panuel– Asyer Bak mo auyan-aza nakorena. Wenya in zi zeban tuju tahun enkam ëk, ³⁷  dekam hwëna sem nik zep zë-en holokam gwë gwek. Hëndep in kim Yesussu ërtïlzïk, zëno tahuna dekam 84 enkam. Zen hom tangan Alap mo gola langa gulsuk gwek. Yaklam denaban kam denaban zen dekon Alapsa isrip-sri gwebla tine gwek hen gu sonebla tine gwek– tembane lwa gwen naban. ³⁸  Zen dekam zep hen hatazak, dekam zep Alap hap dawemsa golblak. Hen men zen zë lowe heꞌak, dekam zep desa anakan tonbiridaꞌak, “Walasna an Zen Zen sa jal zi mo ïrïk gïn nïkon nësa gwiswe sonera.” -³⁹  Yusup ne Maria ne in kim zë Musa mo tïtï tabin ola insa syal eisibik– nonol walas wë tan hap dena, dekam zep etan zëre nik mo ëna Nazaret san dep ërlwahak– Galilea mo langnak dep. -⁴⁰  Walas tola in ki zep hëndep mam gweꞌanka, hen sosonna mam gweblaꞌak, hen enlala blala dekam zep tangan mam gweblaꞌanka. Hen Alap mo kwasang-kwasangna Zëbon lwa gweꞌak.Yesus kim Alap mo golak gwëkake:⁴¹  Tahunna men kiye, Yesus mo ane-biana man yakla yala Paskanak dep Yerusalem san dep yahe gwek. -⁴²  Yesus mo tahunna kim dua-blas gwek, ki zep etan kire san dep sek gwek– men kirekam Israelk de zini ëgwë gwekke. ⁴³  Kim ëhya gwesïk, ki zep etan lwan dahak, hwëna Yesus man Yerusalemk gwëka. Hwëna an-bi zem hom anakan tawa ëblak, “Zen man gwëra.” ⁴⁴  Zen zi beya hap tim uk, “Zen hen mes ang gwe zala.” Hwëna hom. In kim song ëk, truwe guk gwennak kim kam-en yaïng gwek, dekam zep ohwensïblïk. Dekam zep iye zem osan hen wal bose wal zem osan lëblak. ⁴⁵  Hwëna hom hla lak. Kaꞌan zep kaknak etan Yerusalem san dep olahak– zëwe de lëblan hap. ⁴⁶  Yaklana dan-ahanna kim zep hla lak. Zen Alap mo golak nikinꞌinka, Alap mo olsa de tawa ta gwibin wenyaka sane tabiꞌinka, hen man takensibirida gweꞌanka. ⁴⁷  Tïngare zini men zen sane da gweꞌak, zëno enlala blala man anakan denggwan gweblaꞌak, “Owas, zen en ba hap dam gulsuk gweꞌara?” ⁴⁸  An-bi zem hen man tangan zao de hla lankam lenggwanblak. An zem ki zep gubluk, “Temlan, em ba habe kirekam asa gweizimki? Ëe bia han ngalap nabanë emsa ahakalblal!”⁴⁹  Ki zep ding gulbirki, “Em ba habe srën san Asa ahakalblaka? Zen emaka enlala ëka, ‘Zen Bi zik mo golak gwëꞌara.’” ⁵⁰  Hwëna zen hom zëno ding gulzimdinni insa tame ulblik.⁵¹  Dekam zep etan Nazaret san dep ang gwizimki, hen dekam man zë betek gwe-gwizimki. Maria kirekam-kirekamna insa tane zikhip dena hlaul gwek, desa enlala ennak lam gul gwek. ⁵²  Yesus kim mam gweꞌanka, enlala blala dekam zep hen mam gweblaꞌanka. Zen man tangan Alap mo nwenak hen tïngare zi mo nwenak oto gwesïkï.

+ Mae hap zënaka naïtbik: Pajak te-alasa dikim Roma mo ïrïk gïnnï kip sowe henkam gol gwizimdin hip. Romak de teipsïnnï maekam nen gweblak, “Kaesar Agustus”kum, hwëna zen zëno bose tangansa hom. Men zen dekam ïrïk gïlkï, zëno bosena Gaius Oktafius. “Kaesar”kam de gublunna, zen syal bose. Enlalana, “Teipsïn zini.”

+ Siriasa hen Roma ïrïk nïk.

* 2:22 Im 12:1-8

* 2:23 Kel 13:2, 13:11-15

* 2:24 Im 12:6-8

* 2:32 Yes 42:6, 49:6, 52:10,Yoh 8:12

* 2:34 Yes 8:14,1Kor 1:23,1Ptr 2:7-8

+ Yunani olkam Lukas Yerusalemsa de gwiswe sonen hap awe ale gulku. Yerusalem zen Israel mo ë yawal. Zep enlalana awe, tïngare Israelsa de gwiswe sonen hap.

* 2:39 Mat 2:23

+ Paskana zen Yahudi mo olkam enlalana “tamaran.” Zen dekam de enlala gwibin hip– in kim Alap mo dam taha nakore zini Israel mo gol-gola tamankake, Mesir mo gol-gol san de tïlïdan hap. Mesir mo nonol walasna dekam zep juwek. Owasna insa de hlaukum, dekam zep Mesir mo teipsïnnï Israel mo zi ausu nakore zini insa gubiridaka, “Dikire sek gwek.” (Kel 12:1-51, Ul 16:1-8)

3

Baptis ta gwibin zini Yohanis mo ol:(Mat 3:1-12,Mrk 1:1-8,Yoh 1:19-28)3¹  Roma mo teipsïn tangan zini Tiberius Bak, zëno ïrïk gïn tahunna kim lima-blas gwek, Alap dekam zep syala Yohanis hip wei yul soneblaka. Dekam men zen Roma mo teipsïn tangan zini in mo alp nakon ïrïk nïk,Pontius Pilatus Bak dekam Yerusalem mo langnak ïrïk gïlkï,Herodes dekam Galileak ïrïk gïlkï.Herodes mo ayana Pilipus Bak dekam Itureak hen Trakonitisk ïrïk gïlkï,hen Lisanias Bak dekam Abilenek ïrïk gïlkï.²  Alap mo golak de syal tan zi mo teipsïnnï dekam Hanas han Kayafas han. Hwëna dekam zep zi srëm langnak Alap mo ola Zakaria mo tanena Yohanis hon hatak. ³  Yohanis dekam zep Alap onakore olkam Yordan mo lang san kïtak tïtï tabir song gweka, “Ere mae mo karek-karek nakon em ëhalen. Alap dekam sa eno mae mo karek-karekna tap gulsuzimdi. Em dikim enaka anakan golëtrën hap, ‘Ëe ama angkam Alapsa ang gweblaꞌan,’ ëe ki asa hwëna emsa baptis tabir.” -⁴  Yohanis zen orasa de sal tablan hap de zini men zëbe hap Yesaya Bak Alap mo olak hamal hap anakan ale gulblukake,“Zini sa zi srëm lang nakon taken gwera,‘Haen, nëre mae mo Teipsïn Zi hip nen orasa hamal ta gublun!Hen nen dam-dam ta gublun!⁵  Tïngare dwrak-dwraknak kamasa nen bwang gun,hen tïngare kwatapna betekna hen yawala nen talen– dekam de sësek gwen hap.Ora gwa-gwana nen dam-dam tasïn.Tung-tungna hen nen sësek tandan.⁶  Tïngare auhu-kamanak de zini esa hla lal–Alap onakore emsa de ngaya tabin hip de Zi niye.’” -⁷  Zini beya tangan nik zep Yohanis hon baptis tabin hip yaïng gwe-gwek. Hwëna Yohanis zao zep gubirida gweka, “Em an gwe makare enlalana! Em ema ëenlala gweꞌan, ‘Asa de baptis tankam Alap molya asa karek tabirki.’ Hwëna em home ëhaleꞌan. Alap mo jala kon molye ëheya-hya gwek. ⁸  Zen in zep, em de Alap mo jala insa goltowen srëm hap, emsa de baptis tan srëmnak em nonol ere mae mo lowehen karekna insa wet gulsun– dekam de emsa anakan tame tabin hip, ‘Zen mes ëhaler.’ Em bahem anakan ëkïl gïl gwen, ‘Ëe an Abraham mo auyan-aza nakore nakake. Zep asa molya Alap karek tabirki.’ Sap Alap maka eno mae mo weinak dep kaso-kasona ansa Abraham mo auyan-aza hap yang tabiꞌira. ⁹  Sap Alap mo zer sonen Zini in Zen ano lure nakon hataꞌan zala, Zen mes hlala hohle gulu– dekam de tesya lu ta gwen hapye. Tenya men zen de eini ëtë srëm gweꞌak, desa sa ausu ennak lu tala, hëndep ki sa tïnsïk gwen srëm syauk hï-hïtïnnïk yal ta sera.”¹⁰  Zen hwëna man dakensïk gweblak, “Ki ëe basa asa syal eibir– ëe dikim Alap mo jala insa goltowen srëm hapye?”¹¹  Anakan zep ding gul gwizimki, “Eno baju de dan nënna, ahana kip em teisyablan– baju srëmna kip. Eno tembane de lwanna, em tahalha wenya kip kae gwebla-zimdin.”¹²  Roma mo ïrïk gïnnïk dep de pajak te-ala alal ta gwizimdin hip de zini hen man baptis tabin hip yaïng gwe-gwezak. Zen man dakensïk gweblak, “Bian, ëe basa asa syal eibir?”¹³  Desa man ding gul gwizimki, “Te-alana bahem mamkam alal ta gwizimdin– aha hlïk naka dikim ere mae hap kap ta-in gwen hapye. Diki Roma mo teipsïn zini men kire enkam de alal ta gwen hap emsa gubiridaka, zen kire enkam em alal ta gwizimdin.”¹⁴  Jana nabare wenya man hen dakensïk gweblak, “Zep abe mae hap hen banakan? Ëe hen banakan asa syal eibir?”Yohanis man ding gul gwizimki, “Em bahem jala ban tik-tik ta gwibin– te-alasa dikim alal tazimdin hipye. Hen anakan bahem gubirida gwen, ‘Ëe asa emsa klak tal’– ep dikim te-alasa zerzimdin hipye. Ere en mo te-alakam em lowehe gwen.”¹⁵  Yohanis hon de ësane gwenkam, zep zënaka nenbirida gweꞌak, “Eiwa, nësa de ngaya tabin hip Dinik bae ki hataꞌan zala! San ha diki an Zen mes yap?”¹⁶  Hwëna ki zep gubiridaka, “Ëe weyakamë emsa baptis ta gwibi'in. Hwëna abon onakon de Teipsïn Zini sa hata zala. Ëe dawem naka hom– dekam de Zëbon onak babu gwen mae hapye. Sap zëno tana maesa de ngan sosublun hap, ëe bëjënë. Zen diki Zen sa Alap mo Enhokam emsa baptis ta gwibiri, hen syaukkum. -¹⁷  Zen joksa zirensïꞌïra– dekam de lënsa lën hap. Dangnak dena, desa yunak sa bïtï tala. Hwëna syaena men zen dang alp san altïꞌïk, desa tïnsïn srëm syauk bla san dep sa yal ta sera.” -¹⁸  Zen kirekam-kirekam ol zïm-zïmsï zë mas gul gwizimki– dekam de Alap onakore ol dawem san dep tïtï tabin hip. ¹⁹  Hwëna zen hen Galilea mo teipsïnnï, Herodeꞌa, damnak anakan jalse gweblaka, “Em bap ere mo oso mo wenya Herodianasa al gulbluka! Hen eno aha karek-karek gulin hala seranna hen beyana!” ²⁰  Hwëna Herodes dekam zep jal gweblaka. Zen dekam zep Alap mo nwenak zëre hap de karekna etan mam gulsuku– Yohanissi kim bwinak tak ta inkiye.Yohanis kim Yesussu baptis takake:(Mat 3:13-17,Mrk 1:9-11,Luk 9:35,Yoh 1:32-34)²¹  Hwëna bwinak kim nama dayalsïk srëm gweꞌak, zi beyana insa kim baptis tabirida'anka, Yesussu hen dekam zep baptis taka. Yesus kim kon ola gu soneꞌanka, nglïna dekam zep hlang në hanak. ²²  Alap mo Enhona dekam zep mawana ohola mo nwe-masekam Zëbon onak dep ati gwe ine zaka. Ngatan zi mo lang nakon dekam zep hen ola anakan wet sohak,“Em in ëre mo Tane– ëre mo dang tïnïnak de tanganna. Ëe ama tangan Emsa sam gwesïk gweblanan.”An Yesus mo auyan-aza aïtbinni:(Mat 1:1-17)²³  Yesus kim syala kon gwisibir hanaꞌanka, zëno gwën tahunna san ha tiga-pulukam mes yap. Zini dekam man tim di gwek, “Zëno biana Yusup,” zep zëno auyan-aza mo bosem-sena, diki an zen:Yesus mo auyanna Eli, -²⁴  Eli mo biana Matat,Matat mo biana Lewi, Lewi mo biana Malki,Malki mo biana Yanai, Yanai mo biana Yusup,²⁵  Yusup mo biana Matica, Matica mo biana Amos,Amos mo biana Nahum, Nahum mo biana Hesli,Hesli mo biana Nagai, ²⁶  Nagai mo biana Maat,Maat mo biana Matica, Matica mo biana Simei,Simei mo biana Yosek, Yosek mo biana Yoda,²⁷  Yoda mo biana Yohanan, Yohanan mo biana Resa,Resa mo biana Zerubabel,Zerubabel mo biana Sealtiel, Sealtiel mo biana Neri,²⁸  Neri mo biana Malki, Malki mo biana Adi,Adi mo biana Kosam, Kosam mo biana Elmadam,Elmadam mo biana Er, ²⁹  Er mo biana Yesua,Yesua mo biana Eliezer, Eliezer mo biana Yorim,Yorim mo biana Matat, Matat mo biana Lewi,³⁰  Lewi mo biana Simeon, Simeon mo biana Yehuda,Yehuda mo biana Yusup, Yusup mo biana Yonam,Yonam mo biana Elyakim,³¹  Elyakim mo biana Melea, Melea mo biana Mina,Mina mo biana Matata, Matata mo biana Natan,Natan mo biana Daud, ³²  Daud mo biana Isai,Isai mo biana Obed, Obed mo biana Boas,Boas mo biana Salmon, Salmon mo biana Nahason,³³  Nahason mo biana Aminadab,Aminadab mo biana Admin, Admin mo biana Arni,Arni mo biana Hezron, Hezron mo biana Peres,Peres mo biana Yehuda, ³⁴  Yehuda mo biana Yakob,Yakob mo biana Isak, Isak mo biana Abraham,Abraham mo biana Tera, Tera mo biana Nahor,³⁵  Nahor mo biana Serug, Serug mo biana Rehu,Rehu mo biana Peleg, Peleg mo biana Eber,Eber mo biana Salmon, ³⁶  Salmon mo biana Kenan,Kenan mo biana Arpaksad, Arpaksad mo biana Sem,Sem mo biana Nuh, Nuh mo biana Lamek,³⁷  Lamek mo biana Metusalah,Metusalah mo biana Hanok, Hanok mo biana Yared,Yared mo biana Mahalalel,Mahalalel mo biana Kenan, ³⁸  Kenan mo biana Enos,Enos mo biana Set, Set mo biana Adam,hen Adam mo biana Alap.

* 3:3 Kis 13:24-25, 19:4

* 3:6 Yes 40:3-5

+ Yohanis mo ola awe srën-srënkam dam nulsuk gwenan. Syauknu, san ha men kirekam nol bol tahannak mawa mo kim ëzauk ine gweꞌanzak?– in kim Alap mo Enhona nonol tanganna Kristen zisi bi gwibiridakake. (Kis 2) San ha dam gulsunnu anakan?– “Zen sa ahakon ebe mae hap Alap mo Enhosa hlë ta sone gwizimdi, hwëna ahakon syauknuk sa yal gulse gwera.” Dekam enlalana man ayat 17 naban apde nëꞌan.

+ Yohanis gandum nuban nyiru naban ol gulk sun blaonzimdinkim gubiridaka. Zëno enlalana apdenak– lënsa de lën hap hen joksa de zirensïn nïbanye.

+ Yesus mo auyan-aza aïtbinni ansa srën-srënkam dam nulsuk gwenan. San ha Lukas Maria mo auyan-azasa ale gulku? San ha Yusup moka? Sap bosem-sena hom apde nëꞌan– Matius mo ale naban. (Mat 1:1-17)

4

Yesussu kim dowal mo kïgïna akasïblïkake:(Mat 4:1-11,Mrk 1:12-13)4¹  Yesus in kim Yordan kon lwahal zaka, Alap mo Enhona dekam mes bi gweblaka. Dekam zep zi srëm lang san dep zersong gweka. ²  Zëwe zep dowal mo kïgïna akasïk gwebla zaka– hëndep orapna man empat-pulu gwek. In kim zë gwë gweka, Zen tembanesa lwa gweka. Hëndep aumwa hap denak usakna mes sabak gweka.³  Zao zep dowal mo kïgïna in gublu zaka, “Em san Alap mo Tanesa hom?– zebe usak naban gwëꞌaraye. Kasona ansa emki gubin– roti hap de jowen hap.”⁴  Yesus ki zep hwëna ding gulbluka, “Alap mo olak man lwak,‘Zini tembane en nakon hom lowehe gwenan.’” -⁵  Dowal mo kïgïna in ki zep kon kwatap yawal san dep zersong gweka, ki zep tïngare auhu-kamanak de ïrïk gïnnï ansa hluwesïk kïnzïnnak goltrëblaka. ⁶  Ki zep gubluka, “Alap mes tïngare ïrïk gïnnï insa abe hap golblaka, hen zëwe de kire-kire dawemna hëndep kïtak– ëe de hwëna ahana kip golblan hap, mensa Aena enlala gweblaꞌakye. Hwëna eme bokle kom soblan naban asa boltere taꞌanka, ki ebe hap asa kïtak golblal.”⁸  Yesus ki zep ding gulbluka, “Alap mo olak man lwak,‘Bian Alap ensa em boklena kom so gweblan,hen Desa en em blikip gwesïk gweblan.’” -⁹  Hwëna ki zep kon etan owaskam Yerusalem san zersong gweka, Alap mo gol bolak zep drëne seka. Ki zep zë gubluka, “Em san Alap mo Tanesa hom?– ki emki heya gwe inen. ¹⁰  Sap Alap mo olak ebe hap dena anakan lwak,‘Alap zëre mo dam taha nakore wenyaka sa emsa de dawem enkam kara ta gwen hap gubiridala.¹¹  Zëno mae mo taha tere san esa tënda gwera, zep em molye ba karek maena goltoweka.’ -Zep em san ema Alap mo ola insa taïblïbiꞌira? Ki emki heya gwe inen.”¹²  Yesus ki zep ding gulbluka, “Alap mo olak man hen ale nuk,‘Bian Alapsa totoresa bahem anakare hap akasïblïn, “Wëhë asa mas gweblaꞌanka?”’” -¹³  Dowal mo kïgïna in kim akasïk gweblanna hya gwesïblïka, ki zep zë hli taka, hwëna dekam zep etan de akasïblïn hap eiꞌïblïka. -Yesus kim Galileak syala kon gwisibir hanakake:(Mat 4:12-17,Mrk 1:14-15)¹⁴  Yesus ki zep langna Galilea san dep lwa halka, hen Alap mo Enho nakore sosonna Zëbon lwa gwek, hëndep ki zep zëbe hap de ola tïngare ë-ë san ëtawa gwendak. ¹⁵  Zen dekam zep but srëm gol-gol san tawa tabirida gweka. Tïngare zini man nen gweblak, “Zini in dawem tanganna.”Yesussu kim Nazaret kon baes nëblakke:(Mat 13:53-58,Mrk 6:1-6)¹⁶  Yesus ki zep etan Nazaret san dep lwa halka– men zëwe Zëna mam gwekake. Hari Sabatkam ki zep but srëm gol san dep song gweka– men kirekam Zëna gwë gwekake. - Ki zep zë Desa dam dasïk– Zen de ngein nikon Alap mo olsa baca gulzimdin hip. ¹⁷  Alap mo ol ayang gul gwen zini Yesaya Bak mo ol tataksa zep nolblak, ki zep er gulsuku, hëndep hlaulku– men desa baca gulzimdin hip dwam gwibirkike. Ki zep hëndep anakan baca gulzimki,¹⁸  “Bian mo Enhona man asa bi gweblaka,sap Zen mes asa dam tasïkï–ol dawemsa de tahalha wenya kip gol gwizimdin hip,hen bwinak de wenyaka dikim anakan tonbirida gwen hap, ‘Bian sa emsa gwis gwe sonera,’hen zi nwe dïmïn dikim nwe nik ëkara gwen hap,jap gul sonen wenyik dikim luk tan hap,¹⁹  hen ol dawemna ansa dikim anakan tonbirida gwen hap, ‘Angkam mes hatanan– Bian de nësa dawem gun hup denaye.’” -²⁰  Yesus ki zep etan bukuna insa obon gul kïnïka, ki zep etan, men zen zëwe syal gwe-gweka, zëbe hap golblaka. Zëna ki zep nikin aneka. Dekam tïngare zini nwena Zëbon en lwazimꞌinka– dekam de dawem enkam zëno tawa tabinni insa ësane gwen hap. -²¹  Zen dekam zep gubiridaka, “Alap mo ola insa ësane gwenan mes ki abe hap dakastïlblïnan.”²²  Zen man zënaka don sonebirida gweꞌak, “O zëno ola dawem tanganna, hen zini in dawem tanganna.” Dekam zep tenggwanblan hap ëguk, “O san ha man zënaka kïl tïꞌara, ‘Ëe an Alap mo dam tasïn zi?’ An Yusup mo tane sake!”²³  Hwëna Yesus mes zëno mae mo enlalana tame tazimki, ki zep gubiridaka, “Ëe tawana: Ëpba gulk sun de ol blaoranna em anakan esa Asa enblal, ‘Eme eiwa dokter gweꞌanam, ere mo timni emaka dawem guꞌura.’ Zep esa Asa anakan jakal ëblal, ‘Ëe an ere mo tim makan am lowe heꞌan. Bahem asa da tasibin.’ Zep anakan esa Asa en gweblal, ‘Ëe ama ësak– em Kapernaumk owas-owassae syal gwe-gwibir-zimki. Aha zi mo lang ennak bahem kirekam syal gwe-gwibin. Diki ere mo ëna awe em hen ap syal gwe-gwibir-zimdin.’ ²⁴  Hwëna Ëe eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Zini hom zëre kore wal de Alap mo olsa ayang gul gwizimdin hip de zini nasal gweblanan. Zep em molye Asa asal gweblak. ²⁵  Emki ësan: Alap mo ol ayang gul gwen zini Elia Bak hen kirekam gwëka. Zen kim gwë gweka, ona hom ïl tï gweka– holona tahunna dan-ahan, ahana ngïrïn ngam sonnak zauk. Tïngare Israel mo langna dekam sasan gwek, dekam zep mamkam ëusak gwek. Dekam we wal sem-semna beya tangan nik Israelk awe ëtahalha gwek. -²⁶  Hwëna Alap hom Eliasa zer soneka– awe de aha we sem maesa de mas gwibin hip. Hwëna aha zi mo langnak Sarfat de we sem san dep zer soneka– Sidon mo langnak. ²⁷  Hen kirekam– Alap mo ol ayang gul gwen zini Elisa Bak kim gwëkaye. Dekam Israelk awe de zini beya nik sop sang-sang karek naban nollwa gwek, hwëna hom aha-en mae dawem taka. Hwëna aha zi ausu nakore wal ensa dawem taka– Siria walya Naaman Bak ensa.” -²⁸  Kim anakan zëno ola kon dam nulsuk, “Zen molya nëbe mae hap owasna syal gwibir-zimki,” dekam zep but srëm golak de zini in sërkam jal nëblak. ²⁹  Dekam zep luk tak, ki zep hëndep Yesussu ëna in kon ïrïk ta hankam nërwet sok. Ëna in kwatapnak, in zep li san de ak tasïk irin hip ïrïk da haꞌak. ³⁰  Hwëna Yesus ki zep zëno mae mo ngïrïn kles san song gweka.Yesus kim zi nikon dowala zeralsa sonekake:(Mrk 1:21-28)³¹  Ki zep Yesus tineka Galilea mo langnak de ëna Kapernaum sun dep. Hari Sabatkam zao zep tawa tabirki. ³²  In desa tawa tabiꞌinka, man tangan denggwanblaꞌak. Sap zëno ola soson tanganna– san de teipsïn zi mo tawa tabinni kiye. ³³  But srëm golak iwe zini hen ki gwëꞌanka– dowal mo bi gweblanna. Zen ki zep mam enkam hërhe hanaka, ³⁴  “Wëo, Nazaret walya Yesus! Em aban mae ba olsa de ëtoran hap? Em san asa de tameran habe hata zala? Ëe mesë emsa tame tal! Em in Alap mo zer sonen Zi Lalakna.”³⁵  Yesus ki zep zëbon de dowala insa jala ban gubluka, “Balkkam! Zini in kon em wet son!” Dowala in dekam zep zini insa zëno mae mo ngïrïnnïk zerheir guk halka. Hëndep sang-sang maena hom hli yulbluka.³⁶  Tïngare zini sërkam tangan denggwanblak, dekam zep zënaka donbirida nasenꞌak, “Ha! Zëno ola wehasa hom– soson tanganna, san de teipsïn zi mo ola kiye! Zëno dowal-dowalsa de golëalsa sonenna, hëndep dekam de wet so gwenkam!” ³⁷  Hëndep dekam zep nabakam Yesus hup de ola tïngare zëwe de langna in san nol haladak.Yesus kim zi beyam-byana dawem tabirkike:(Mat 8:14-17,Mrk 1:29-34)³⁸  Yesus kim but srëm gola in kon wet soka, ki zep Simon mo golak golëbïtï gweka. Simon mo we marena man sërkam ewek, zep Yesussu dawem gun hup abe dak. ³⁹  Tum alp nakon zep zauꞌun zaka, dekon zep ewenna insa gubirki, “Wenya ansa em hli yun.” Ewenna in dekam zep tapbla guk– Simon mo marena insa. Dekam zep hëndep luwek, hen tembanekam mas gwibiridak.⁴⁰  Hwëna yaklana kim dum gwe heka, dekam zep Yesus hon dep kïtak men zen kirekam-kirekam sang-sang naban nolgwëk desa nolëyaïng gwezak. Yesus ki zep tahasa de tehabirida ane gwenkam kïtak dawem tabirki. ⁴¹  Hen dowal-dowala dekam zep zini in kon anakare hërhen naban wet so gwe-gweꞌak, “Em in Alap mo Tane!”Hwëna Yesus ki zep jala ban jalse gwibiridaka, ki zep zë hëndep ol srëm tabirki. Sap zen mes tame dak, “An Zen– Alap mo dam tasïn Zi niye, zisi de ngaya tabin hip Denaye.”Yesus kim tawa tabir song gwekake:(Mrk 1:35-39)⁴²  Yaklana kim hata seꞌan zaka, Yesus ki zep ëna insa hli taka, dekam zep zi srëm san dep song gweka. Kim nohwensïblïk, dekam zep hëndep dëblak, hëndep ki zep hla dak. Zao zep desa de hli yuludan srëm hap nërtonk. ⁴³  Ki zep hwëna ding gulzimki, “Alap Zën de tïngan ïrïk gïlzïn hap de ol dawemna an, zen tïngare ë-ë san de tawa tabirida gwen hap dena. Asa Zen kire hap zer soneka.” ⁴⁴  Yesus dekam zep hwëna tïngare Yahudi mo langnak de but srëm gol-gol san tawa tabir song gweka.

+ Buku Ulangan nakore ayatna in mo ayang gunnu: “Hwëna tïngare Alap mo ola mensa ësane gwe-gwenan, zen dekon hen ki lowehe gwenan.” (Ul 8:3, Mat 4:4)

* 4:8 Ul 6:13-14

* 4:11 Mzm 91:11-12

* 4:12 Ul 6:16,Kel 17:1-7

* 4:13 Ibr 2:18, 4:15

+ Yahudi mo Hari Sabatna, Jumat mo yakla dum gwehen nakon naït gwibik, hëndep Sabtu mo yakla dum gwe hennak zausuk gwek.

* 4:19 Yes 61:1-2

+ Yesus mae hap nikin aneka: Sap Yahudi zini nikirinkim but srëm golak srip nulsuk gwizimk. In zep Zëbon en nwena lwazimꞌinka.

* 4:25 1Raj 17:1–18:1

* 4:27 2Raj 5:1-15

5

Yesus kim nonol tanganna zëre hon de ang ta gwen wenya tagal gulkuke:(Mat 4:18-22,Mrk 1:16-20)5¹  Aha yaklanak kim zauk, Yesus Ho Gutuna Galilea mo alpnak zauꞌunka. - Zi beyana ki zep zë dot dasïk– Alap mo olsa dikim ësane gwen hap. ²  Yesus ki zep zëwe hisglimnik bul darena akeka, hwëna buluk iwe de syal ta gwen wenya in mes atiti gwek. Zëre mae mo jaringnik men zen desyana ëtëhekke, desa kap dasïꞌïk. ³  Yesus ki zep aha buluk sewe seka– Simon mo buluk. Ki zep gubluka, “Simon, bulu ansa em ata gun– engka en deka esek gwehak. Man asa dot dasïꞌïn.” Bul mwanak zep Yesus nikinki, dekon zep zi beyana insa tawa tabirki– men zen ho alp san teinikin sonekye.⁴  Kim tawa tasibirki, Zën hom bulu in kon ati gweka, hwëna ki zep Simonsa gubluka, “Emki tatek san dep golsong gwen. Em jaringsi ahakore naban zitol sonen– hogwesa ekakim lahyok.”⁵  Simon ki zep ding gulbluka, “Bian, kam blal ëe ama syal ta tiner, hwëna hogwe maena homë balk ul. Hwëna mese ki asa gublunda, ëe asa ki etan otol soner.” ⁶  Kim notol sonek, beya en tangankam zep ëtëhek, hëndep jaringni in kalk-kalk gwen hap alp gwesïk. ⁷  Dekam zep aha buluk de wenya kip tahana walap nulsubirida gweꞌak– zen de mas gwibiridazan hap. Kim yaïng gwezak, dekam zep apdekam nul inek. Bul darena insa kim hogwena inkam bïtï dazimk, hëndep man su nëk, hëndep keing nën hap alp neisïꞌïk.⁸  Simon Petrus kim kirekam hlaulku, ki zep Yesus mo nwenak utuk gwehe zaka, ki zep kon gu seblaka, “Asa hli ta, Bian, sap ëe an kirekam-kirekam karek naban.” ⁹  Simon in mae hap ki gubluka, sap zen hen tïngare wal bose wal zeban man sërkam denggwanblak– insa kirekam beya tangankam dahyokke. ¹⁰  Hen kirekam– Simon mo syal bosena, Zebedeus mo walas darena Yakobus ne Yohanis ne.Yesus ki zep Simon maesa gubiridaka, “Bahem ëaïrïn. Angkam hwëna zisi esa lahyo gwer.” ¹¹  Ki zep bulu insa hisglim sin dep ata nosok, zao zep hëndep tïngan hli dandak. Hwëna Yesussu zep kon ang nëblak.Yesus kim sop sang-sang karek nabare zini dawem takake:(Mat 8:1-4,Mrk 1:40-45)¹²  Aha yaklanak Yesus man aha ënak gwëꞌanka. Zao zini ki– sop sang-sang karek de tïngare tim sin hla tanna. Zini in kim Yesussu hla taka, ki zep zëno nwenak ïk gwehe zaka, dekon zep abe ta seka, “Bian, Eme dwam gweꞌanam, Em emaka asa dawem taꞌara.”¹³  Yesus ki zep towanblan naban ding gulbluka, - “Ëe ama dwam gweꞌan. Em dawem gwen!” Dekam zep hëndep sop sang-sang karekna in hli tak. ¹⁴  Zao zep gubluka, “Insa emsa dawem tanan, bahem mae ahasa tonbiridan. Diki nonol Alap mo golak de syal tan zi hip ahana kip enaka zertrëbla. Zao gublu, ‘Emki asa hla tan. Ëe san ha mesë dawem gwer?’ Musa Bak mo tïtï tabin olak men kirekam sop sang-sang karek zi de dawem gwennak dep dena lwakke, zen kirekam em syal gwibin. Zen dekam sa tïngan emsa anakan tame dal, ‘Zen eiwa mes tangan dawem gweka.’” -¹⁵  Sap man Yesus tonbiridan hap jalse gwibirida gweka, hwëna zëre hap de ola man etan langa gwesïk haladak. Ki zep zini etan beya tangan nik yaïng gwe-gwezak– sane tan hap, hen sang-sang nakon de dawem ta gwibin hip.¹⁶  Yesus dekam otan-otankam zi srëm san dep song gwe-gweka– dekon de zë-ere nakon Biansa gu sone gweblan hap.Yesus kim taha-tana teisya inen srëm zi sang-sangna dawem takake:(Mat 9:1-8,Mrk 2:1-12)¹⁷  Aha yaklakam, Yesus man zi beyasa tawa tabiꞌinka. Hwëna Farisikam de gubirida gwen zi niban, Musa mo tïtï tabin olsa de tawa ta gwibin hip de zi niban zao hen lowe heꞌak. - Zen tïngare ë-ë nakon mes ëtagal gwek– Galilea mo lang nakon, hen tïngare Yerusalem mo lang nakon. Dekam Bian onakore sosonna, zi sang-sangsa dikim dawem ta gwibin hip dena, Yesus hon lwaꞌak. ¹⁸  Dekam zep hen taha-tana teisya ine gwen srëm zi sang-sangna berya ban neiren halzak. Zen sap Yesus osan dep nër halzak, ¹⁹  hwëna ba san dep?– Zëbon osan dep de zertïlzïn naye. Sap zini mes tangan kyang gwesïk. Gol bol san zep nërsewek, dekon zep dre dasïk anehak, desan zep berya ban Yesus osan dep nër dwanuk. ²⁰  Yesus kim anakan tame tabirki, “Eiwa, zen man tangan Asa daïblïblaꞌan,” ki zep zi sang-sangna insa gubluka, “Tane tol, eno karek-karekna mesë ep tap gulsublunan.”²¹  Musa mo olsa de tawa ta gwibin zi niban Farisikam de gubirida gwen zi niban enlala ennak zep anakan donsubluꞌak, “Zini an zëno ola bolte-bolte tanganna! Zen bap kirekam Alapsa lamang tanda! Zi bëjen zi bose zik mo karek-karekna tap gulsublun. Diki Bian Alap bap.”²²  Hwëna Yesus mes zëno mae mo enlalana insa tame tazimki, dekam zep gubiridaka, “Em bap kirekam enlala ennak Asa lonsubluꞌan! ²³  Em ema ano ola husus eibir– anakan insa gublulye, ‘Eno karek-karekna mesë ep tap gulsublunan.’ Hwëna anakan de gublunkam, ‘Em luwen, hëndep song gwe,’ san esa hen etan husus eibir? Sap ol-gun darena in apdenak– Alap mo sosonkam de gublun ol. ²⁴  Hwëna angkam Ëe ama ebe mae hap goltreizimꞌin– em dikim Asa anakan tame tan hap, ‘Alap mes ki ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna abe hap sosonna golblaka– okamanak awe dikim zi mo karek-kareksa tap gulsuk gwizimdin hip denaye.’” - Ki zep hwëna etan zi sang-sangna insa gubluka, “Ëe ama emsa gubluꞌan: Em luwen. Ere mo berya insa teisya, ki gol san song gwe.”²⁵  Hëndep ki zep zëno mae mo nwenak luweka, berya insa man einki, ki zep song gweka. Dekam Alapsa man isrip-sri gwebla song gweka. ²⁶  Tïngare zini sërkam ëtenggwank, dekam zep Alap mo bosena teip nulsuk gweblaꞌak, hen aïrïn nïban ëgu gweꞌak, “Namen eiwa owas hap ki kirekam lwanan!”Yesus kim Lewisa kwang ta kïnïkake:(Mat 9:9-13,Mrk 2:13-17)²⁷  Yesus kim hyanak gola in kon wet so zaka, dekam zep Roma mo ïrïk gïnnïk dep de pajak te-ala alal ta gwizimdin hip de zini hla taꞌanka, bosena Lewi. Zen zëre mo syal gwe-gwen teksonnak nikinꞌinka. Yesus ki zep zë gublu zaka, “Haen. Asa em ang gweblan.” ²⁸  Lewi ki zep hëndep luweka, zao zep zëre mo teksonnak de kire-kirena tïngan hli tan daka, ki zep Yesussu ang gweblaka. -²⁹  Dekam zep Lewi zëre mo golak tembane yawalsa golzimki– zao de Yesussu zertreizimdin hip. Zini beya tangan nik yaïng gwezak. Ahakore pajak te-ala alal tanda gwen zini man hen yaïng gwezak. ³⁰  Farisikam de gubirida gwen zini man zë hen hla nulidazak. Zen ë-en nakon ëzauꞌuk. Hom bïtï gwek. Ahakore Farisikam de zini in, Musa mo tïtï tabin olsa de tawa tabin hip dena. Zen Yesus hon de ang ta gwen wenyaka anakan jal neibiridaꞌak, “Em ba hap tangan tembane tal– pajak te-ala alal tanda gwen zi nibanye, hen aha zi enlala karek-karek naban! Zen in kwae nabanke!”³¹  Yesus ki zep ding gulzimki, “Zini, sang-sang srëm wenya, zen hom doktersa dwam në gweblanan. Zen diki zi sang-sang en dwam në gweblanan. ³²  Ëe an dokter makanë hatazak– zi enlala karek-kareksa de dawem san dep kwang guludan hap, zen dekakim ëhalek. Hwëna men zen zënaka tim di gwibirin, ‘Ëe an dawem-dawemna,’ Ëe desa de kwang guludan hap homë hatazak.”Mae hap de ol: Yesus hon de ang ta gwen wenya kire hap tembanena ëlwa srëm gwek.(Mat 9:14-17,Mrk 2:18-22)³³  Zini ki zep Yesussu dakensïblïk, “Yohanis hon de ang ta gwen wenya zen etan-etankam tembanesa ëlwa gwenan– Biansa dikim enlala zon tasïblïn naban abe ta gwen hapye. Farisikam de gubirida gwen wenya hen kirekam. Hwëna ebon de ang ta gwen wenya, zen hwëna tembanena sërkam dwenblanda gwenan, hen hona notdeblanda gwenan.”³⁴  Yesus ki zep ding gulzimki, “Abon de ang ta gwen wenya kip man dakastïlzimꞌin– an kirekam tembanesa de ëlwan srëmkam lowehe gweꞌanye. Sap zen angkam teipsïn zisi de zergwën makan Asa nërgwë gweꞌan. -³⁵  Hwëna jal zini kim de Asa jek-jak daꞌak, Abon de ang ta gwen wenya dekam molya tembane tak. Embwan hap sa baes tal.”³⁶  Etan ki zep kire hap gulk sun de ol blaonzimdinni dan mas sozimki, “Baju ësena bëjen kalk so irin– baju ëpba kalknak de yal irin hipye. Zini hom kirekam nei gwizimnin, sap zen dekam de hwëna baju ësena insa kalk son, hen ëpba wenya in han ëse kalk naban bëjen nadakastïn. ³⁷  Hen kirekam, anggur ho ësesa bëjen kambing sopkam de botol ëpbanak yuren. Kirekam hom dakastïꞌïn. Sap anggur ho ësesa de kambing sop botol ëpbanak yurenkam, anggur hona in kim de nopna taïl gïꞌïk, kambing sopkam de botola in dekam sa kalk nër. Anggur hona in dekam sa hen hlëweher. ³⁸  Anggur ho ësena zen diki kambing sop botol ësenak de yurenkam dakastïꞌïn. Zep hen kirekam, Abon de ang ta gwen wenyik de etan ëpba lowehen san abarenak ang tan hap hom dakastïꞌïn.”³⁹  Aumwa hap ki zep etan gulk sun ola blaonzimki: “Zi de anggur ëpbasa otdenna, zen bëjen ësena dwam gwibin. Zen sa gulu, ‘Ëpba wenya, zen zen– dawem tangan wenyaye. Zen zen tangan abe hap sam gwesïblïꞌan.’”

+ Lukas Ho Gutuna Galilea mo aha bosekam ale gulku– “Genesaret”kam. Ho gutunak de ëna hen ki “Genesaret”kam de bose naye– ho gutuna in mo yakla dum gwehen san dekam.

+ Musa mo tïtï tabin olak, sop sang-sang karek zini bëjen ënak gwën, hen but srëm golak bëjen tïn, hen aha zi bëjen desa golek de tan, ahaksa towanblan. Hwëna ayatnak awe Yesus man towanblaka.

* 5:14 Im 14:1-32

+ Farisikam de gubirida gwen zini, zen Yahudi zi mo aha hlïkna, hen zen Yahudi mo auyan-aza mo jalse gwen olsa anakan tatete nul gwek, “Bahem gulmurun.” Zen hen man anakan ëbolamda gwe-gwek, “Ëe en ama dawemkam Alap hon ëtal gwesïꞌïn.” Zep zen hen man Yesussu baes nëblak– kim anakan hla dak, “Desa beyakam ang nëblaꞌan.” Sap Yesus Zen Farisi walsya hom.

+ Yesus kim okamanak gwë gweka, Zen man Zënaka “Anak Manusia”kam gu gweblaka. Hwëna walaskam de enlalana zëwe hom. Ibrani olkam zëno enlalana “zi tangan.” Yesus mae hap kirekam Zënaka bose taka: Sap Zen man enlala gweka– mensa Daniel Bak zëbe hap dena hamal hap Dan 7:13-14nak ale gulkuke. Sap Daniel man nwe nik de lirisin nëblankam “zi tangan” makan Yesussu ngatan zi mo langnak hla ta seka– Alap kim Desa Zen de kïtak teipsibiridan hap gublukake.

+ Lewi mo aha bosena Matius.

+ Mensa ayat 34 naban 35 naban “teipsïn zisi de zergwën”kam awe li nul sonek, Yesus gulk sun de ol blaorankam “we ëse gon zisi de iye zik zergwën”kam aïsïl gwibiridaka. Dam gulsunnu apdenak: Zen dekam bëjen tembane srëmkam lowehen.

6

Yesus kim Hari Sabat hap dena anakan gubiridakake, “Diki Ëe an Zen tangan– Hari Sabat mo Nolaye.”(Mat 12:1-8,Mrk 2:23-28)6¹  Aha Hari Sabatnak kim zauk– Israelk de zi mo syal tan srëm yaklanak, Yesus ki zep gandum tra san golëtaman gweꞌanka. Hwëna zëre hon de ang ta gwen wenya zen gandum dansa kïlk dï-in kïnï gweꞌak, ki zep tahakam legek da gwibiꞌik– dekam de sop nik ëbatralhen hap, ki zep dwenblandak. -²  Farisikam de zini kim hla nulidak, ki zep jalse neibiridak, “Em ba habe Musa mo tïtï tabin ola ngip uꞌin? Kirekam em ema hwëna Hari Sabatnak syal taꞌan!”³  Yesus ki zep hwëna ding gulzimki, “Em bawalkam esa Alap mo ola an mo eini dam ulsul?– men kim Daud Bak zëre hon de ang ta gwen wenya ban golëusak gweꞌankaye. ⁴  Zen kim Alap mo golak tïl zïka, zen dekam Alap hap de roti loneblansa gol kïnïka. Desa zep zëre hon de ang ta gwen wenya ban zitwinbir song gweka. Hwëna sap nëno mae mo tïtï tabin olak man lwak: Sap Daud zëna hen zëbon de ang ta gwen wenya, zen bëjen Alap hap de rotina insa twinbin. Zen diki Alap mo golak de syal ta gwen zi en dwin gwibirin. Sap eiwa kirekam, hwëna Daud hom Alap mo nwenak karek gweka– zen kim usak hap zitwinbirkiye. Zep hen kirekam, Abon de ang ta gwen wenya an kim usak hap kïlk dï-in kïnzïl, zen hom ëkarek gwer.” -⁵  Ki zep Yesus waulsuzimki, “Ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna, Ëe an Zen tangan– Hari Sabat mo Nolaye. Zep anakarekam de klis gul gwizimdin hip dena, ‘Desa sap esa Hari Sabatnak syal eibir,’ ahaksa, ‘Kirekam bahem,’ zen ano dena.”Yesus kim zi taha sakna Hari Sabatkam dawem takake:(Mat 12:9-14,Mrk 3:1-6)⁶  Aha Hari Sabatnak kim hatak, Yesus dekam etan but srëm golak tawa tabirki. Hwëna zao zini ki. Dam taha nik sak gweblaka. ⁷  Hwëna Musa mo tïtï tabin olsa de tawa ta gwibin hip de zi niban Farisikam de gubirida gwen zi niban man Yesus mo kareksa de hlaulblun hap ëalp gweꞌak. Zep kara daꞌak, “Zen wëhë nëno mae mo syal tan srëm yaklana an hap dena ngip guꞌunka– zisi de dawem tankamye?”⁸  Hwëna Yesus mes zëno mae mo enlalana tame tazimki, ki zep hëndep zini in zen tahana sak gweblaka desa gubluka, “Haen, ano mae mo dang gwënna a dekon emki zauzun.”Zini in dekam zep zë zau zuka. ⁹  Ki zep Yesus takensibiridaka, “Musa mo tïtï tabin olak, nen basa de Hari Sabatkam gol gwen? Hari Sabatkam san ha nen kareksa zi hip gol gwizimdin? San ha dawemsa nen gol gwizimdin? Hari Sabatkam san ha nen zisi ngaya ta gwibin? San ha nen tamera gwen?”¹⁰  Yesus ki zep tïngan nwekam amjanbirki, ki zep hwëna zi taha sakna insa gubluka, “Tahana insa emki ïnïn gïlsïn.”Ki zep hëndep ïnïn gïlsïkï, dekam zep hëndep tahana in etan dawem gweblak. ¹¹  Hwëna Musa mo tïtï tabin olsa de tawa ta gwibin zini Farisikam de zi niban man tangan Yesussu daïl gïblïꞌak. Dekam zep enlalasa dëblaꞌak, “An banakan esa ëblal?”Yesus kim zini dua-blas enkam zëre hon de ang ta gwen hap dam tasibirkike:(Mat 10:1-4,Mrk 3:13-19)¹²  Zao kim lwa seꞌak, Yesus ki zep kwatap teknak hata seka, dekon zep kam blal Alapsa gu sone gweblaꞌanka. ¹³  Kim lïtïk, ki zep zëre hon men zen beyakam ang ta gwek, desa gu sonebiridaka, zao zep hwëna dua-blas enkam dam tasibirki– zen de zëre mo olsa gol halada gwen hap.¹⁴  Ahana Simon– men desa hen Yesus “Petrus”kum bose takake,hen oso zem, Andreas.Ahana Yakobus, Yohanis,Pilipus, Bartolomeus,¹⁵  Matius, Tomas,hen Alpeus mo tanena Yakobus,hen Simon– men zen nonol Israel dikim Roma mo ïrïk gïn nïkon ëzë-en gwen hap de ëasas gwennak ang gwekake.¹⁶  Ahana Yakobus mo tanena Yudas,hen aha zini Yudas– ëna Kariot wal. Zen men zen hëndep Yesussu zergukuke.Yesus kim zini tawa tabirki hen dawem tabirkike:(Mat 4:23-25)¹⁷  Yesus ki zep dua-blaskam de zini in han etan golëhut gwehe tinjaka, ki zep hëndep sëseknak golëzau zuka. Zëre hon de ang ta gwen wenya aha hlïkna zëwe beya nik ëtagal gweꞌak, hen ahakore zini beya tangan nik mes yaïng gwezak– sap Yerusalem kon, hen tïngare Yahudi mo lang nakon, hëndep hi alpnak de ë darena Tirus hen Sidon kon. ¹⁸  Zen Yesussu de sane tan hap hen zëre mae mo sang-sang nakon dikim ëdawem gwen hap yaïng gwezak. Dowal mo tïlbiridan wenya dekam zep ëdawem gwek. ¹⁹  Dekam tïngare zini man sap Yesussu de olk tan hap ëakasïk gweꞌak. Sap zëno tim nikon man sosonna wet so gweꞌak, zep zi sang-sangna dekam kïtak ëdawem gwe-gweꞌak.Anakare hap de ol: “Enda zen sa hëꞌho gwibinni nulin? Hen enda zen sa karekna nulin?”(Mat 5:1-12)²⁰  Yesus ki zep zi beyana in zen zëre hon ang ta gwek karatda tabiꞌinka, ki zep zë gubiridaka,“Tahalha wenya,hëꞌho gwrbinni ebon mae onak lwaꞌan,sap em makare zini, zen zen Alap mo ïrïk gïnnï bi neibiꞌin.²¹  Angkam em in zene usak naban lowe heꞌan,hëꞌho gwibinni ebon mae onak lwaꞌan,sap em esa lamkam ëïtrï gwer.Angkam em in zene go naban lowe heꞌan,hëꞌho gwibinni ebon mae onak lwaꞌan,sap em esa lamkam ënga-ngol gwer. -²²  Hen emsa kim ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna abe hap de jal hap daïl gïbirida gweꞌak, hen baes neibirida gweꞌak, hen lamang da gwibiꞌik, ahaksa bosena gwa-tek gwa-tek da gwibiꞌik, dekam hëꞌho gwibinni ebon mae onak mamkam lwaꞌan. -²³  Kirekam de emsa gweibirida gwenna, em dekam isrip-sri naban ëtasya gwek, sap ebe mae hap de dawemna ngatan zi mo langnak yawal tangan nik lwazimꞌin. Sap zini men zen angkam emsa kirekam neibirida gweꞌan, auyan-aza zem hen kirekam orep Alap mo olsa de ayang gul gwen hap de zini neibirida gwek.²⁴  “Hwëna kwasang tol, em in zene angkamte-ala naban lowehe gweꞌan,em ëngalap gwen,sap eno hëꞌho gwibinni mes lwak.²⁵  Kwasang tol, em in zene angkam ïtrï naban lowehe gweꞌan,em ëngalap gwen,sap em in zen esa lamkam ëusak gwer.Kwasang tol, em in zene angkam nga-ngola ban lowehe gweꞌan,em ëngalap gwen,sap em in zen esa lamkam gona ta tine gwer.²⁶  Kwasang tol, em in zene angkambose dawem naban lowehe gweꞌan,em ëngalap gwen.Zini men zen angkam eno bosena nurensïꞌïn, auyan-aza zem kirekam hen orep yasik tabin hip de zi mo bosem-sena nurensïk gwizimk, men zen dekam anakan ëboton gwe-gwek, ‘Ëe an Alap mo olsa de ebe mae hap ayang gul gwizimdin hip de zi.’”Ere mo jal zi hip de kwasangsa gol gwizimdin hip de ol:(Mat 5:38-48,7:12a)²⁷  “Hwëna angkam em an zene asa sane laꞌan, an desaë ep golzimꞌin: Ere mae hap de jal zini em kwasang gwibirida gwen. Zen de emsa taïl gïk gweblanna, zëbe mae hap hwëna dawemsa em goltrei gwizimdin. ²⁸  Zen de emsa lamang tanna, ahaksa karek tanna, em hwëna Biansa em zëbe mae hap gu sone gweblan– Zen deka dawemsa golzimki. ²⁹  Zi de emsa itranak tahakam lek tyanna, eihya itrasa em zitrëblan– zao de hen emsa lek tyan hap. Zi de eno tahan bajusa al sonna, etan de eno olk de bajusa al soblan hap bahem jalse gweblan. Em zëbe hap alblan. -³⁰  Ebon de ahanik ba maesa abe gwibinni, em hëndep golblan. Ahanik de eno ba maesa al gunnu, etan bahem ebe hap de golblan hap abe tan. -³¹  “Men kirekam ena dwam gweꞌara, zi de kirekam emsa gwë gweblan hap, em hen ahasa kirekam em gweibirida gwen.³²  “Em de enaka de kwasang gwe-gweblan zi ensa etan kwasang gwibirida gwenkam, ki hwëna anakan bahem ëkïl gïl gwen, ‘Alap sa dekam asa sam gwesibiridala.’ Sap kareksa de gol gwen zini hen ki kire enkam kwasang neibirida gwenan– zini men zen zënaka kwasang neibirida gwenanye. ³³  Hen em de dawemsa goltrei gwizimdinni men zen en ebe hap hen dawemna noltrë gweblanan, hwëna aha zi hip hom, dekam toton bahem ëkïl gïl gwen, ‘Ano bosena dekam sa Alap mo nwenak dawem gwer.’ Sap kareksa de gol gwen zini hen ki kire enkam ëgwë gwenan. ³⁴  Hen em de te-alasa bohë gul gwizimdinni men zen en ebe hap etan lop da gweblanan, hwëna aha zi hip hom, dekam toton bahem ëkïl gïl gwen, ‘Ano bosena dekam sa Alap mo nwenak dawem gwer.’ Sap kareksa de gol gwen zini hen ki bohë nulzimnira gwenan– karek gol gwen bose zikhipye, men zen hen kire enkam etan lop dazimnira gwenanye. ³⁵  Hwëna em jal zi omka em kwasang gwibirida gwen, hen dawemsa em goltrei gwizimdin. Em totoresa bohë gul gwizimdin, hwëna bahem lun kon etan anakan ëenlala gwe-gwen, ‘Etan sa ap golblala.’ Dekam sa eno bosena ngatan zi mo langnak dawem gwer, hen Teipsïn Zini Alap sa emsa gublula, ‘An ano bi gweblan walas ahana.’ Sap Alap mo kwasangna zen zi dawem en hap hom. Hwëna Zen man hen kwasang gwibirida gwenda– kareksa de gol gwen zini, hen zini men zen dawemna zëbe hap nolbla srëm gwe-gwenanye. ³⁶  In zep, men kirekam Bian om zi karek-karekna enlwan gwibirida gwenda, em hen kirekam em zi bose omka enna lwabirida gwen.”Zi bose uk en mo kareksa de hlaul gwen srëm hap de ol:(Mat 7:1-5)³⁷  “Bahem zi bose omka enlala gwibirida gwen, ‘Zini in karekna.’ Ki hwëna Alap hen sa kirekam emsa enlala gweblala, ‘Zëna hen karekna.’ Bahem gubirida gwen, ‘Zini in karek tan hap man dakastïꞌïra,’ ki hwëna Alap sa kirekam hen emsa gublula. Karekna mensa aha zi ebe hap nol gwizimnin, desa em eititi gwibir-zimdin. Ki sa Alap hen eno karek-karekna ep tap gulsublula. ³⁸  Em aha zi hip dawemsa gol gwizimdin, dekam sa Alap ebe hap hen dawemna gol gweblala. Dekam taha dohon naban sa ebe hap lop ta gweblala. Lau-lau kire-kirena, Zen sa etan ebe hap inik gul sone gweblala, sa ebe hap taïk-tïk gïlsïk sone gweblala. Ho nabare kire-kirena zen sa hëndep ësuwehe kïnï gwer. Aha kire-kirena zen esa taha-taha gweblala, hëndep esa dangnak yaïng tahal gwera. Em de yunak aha zi hip bïtï tablanna, ki Alap sa etan yunak ebe hap beya enkam bïtï tablala.”³⁹  Zëwe zep Yesus ola gulk sun de blaonzimdinni dan-dan mas sozimki: “Zi nwe haïna bëjen nwe haï bose zemka ïrïk tahan. Ki hwëna apdenak sa ho dwrak san laman anera.⁴⁰  “Zi mo nwenak mam-mamna nara? San ha guru? San ha sekola walas? Zen diki guruke. Hwëna walasna in, sekola zemka kim sul sonenna, zen diki dekam sa guru zeban apde ëra. -⁴¹  “Hen em ba habe wal bose uk mo ngip gun betek tolsa hla kul gwizimnin? Hwëna ere mo ngip gun yawala em desa de oto gulsun hup ema baes ta gwenan. ⁴²  Kirekam de lwankam, em kïtak men kiye: Zi de wal bose zemka gublunna, ‘Anik eno nwenak de te klana insa gulsuk,’ hwëna zëre mo nwenak balok tek yawala hen ki lwaꞌan. Zen maka desa nonol mulsuꞌura– dekam de wal bose zik moka hlaun hupye. Em in Alapsa ëk enkame ang ë gweblanan. Diki nonol emaka ere mae mo karek yala insa ngan ulsu’un. Ki esa dawemkam nwekam ëkara gwer– dekam de betekkam de ngip gun wal bose wal omka halen ora san golëwet so gwen hapye.”Zisi de zëre mo gwën nakon kirekam dam tasïk gwibin hip de ol:(Mat 7:16-20,12:33-35)⁴³  “Men kiye hen tenya: Zen zëre mo dan enkam ëtë gwenan. Tenya men zen twin gwibin srëm tetan dankam ëtë gwenan, zen bëjen twin gwibin tetan dankam tën. Hen tenya men zen twin gwibin tetan dankam ëtë gwenan, zen bëjen twinbin srëm tetan dankam tën. ⁴⁴  Tïngare tenya zen tën nakon tame nul gwenan. Kwiwe dansa bëjen lemo timnik taran. Hen dokot të ngï-ngïna bëjen rambutan dankam tën. ⁴⁵  Hen kirekam, zi enlala dawemna, zen enhonak dawemsa ing nul gwenan. Zen desa zep aha zi hip noltrei gwizimnin. Zi enlala karekna, zen enhonak kareksa ing nul gwenan. Zen hen desa zep noltrei gwizimnin. Zep men zen zi mo enhonak beya gwe-gwenan, zen zep nopna sewe gwenan– ëk tïhï san de wet son hapye.”Dawemkam de i-san i-san gwen hap de ol:(Mat 7:24-27)⁴⁶  “Em ba habe waba hap Asa laken gweblanan?– ‘Bian, Bian’, hwëna em home ano ol san ang ta gwenan. ⁴⁷  Hwëna men zen eiwakam Abon yaïng gwe-gwenanzal, hen ano ola ësal gwenan hen desan ang ta gwenan, zen men kiye– ⁴⁸  zi de golsa moko dawem naban taunnu. Zen nonola kamasa de olk en san hul-hul gun, kire drak-drak tenya eiyas tan. - Ho namwa gwenkam, gola in san de ho namwa tïl zïnna, gola in bëjen ëwak gwen, sap zen dawemkam de moko tanna.⁴⁹  “Hwëna men zen ano ola sap ësane gwe-gwenan, hwëna desan hom ang ta gwenan, zen men kiye– zi de golsa moko srëmkam taunnu. Ho namwa de desan tïl zïnna, zen sa nabakam mirsïk kïnïla, hëndep karekkam sa drewera.”

+ Musa Bak sap hom jalse gwibiridaka– gandum dansa de kïlk tï-in kïnïn hapye. Zen diki anakare enkam jalse gwibiridaka, “Ere mo gandum tranak bahem Hari Sabatkam syal ta gwen.” (Ul 23:25)

* 6:4 1Sam 21:1-6,Im 24:9

* 6:21 Why 7:16-17,Mzm 126:5-6,Yes 61:3

* 6:22 Yoh 15:19, 16:2,1Ptr 4:14

* 6:29 Rom 12:19-21

* 6:30 1Ptr 2:21-24

* 6:40 Mat 10:24-25,Yoh 13:16, 15:20

+ Awe de zini, gola te drak-drakkam moko da gwibirin, zep kirekam ansa li nul sonek. Yesus mo gulk sun de ol blaonzimdinni an, Zen kasokam de moko tan hap aïsïl gwibiridaka, sap Israelk de zini kirekam gola dauk gweblak.

7

Yesus kim jana nabare zi hon de babu gwen zini dawem takake:(Mat 8:5-13,Yoh 4:46-53)7¹  Yesus kim tawa tasibirki, ki zep Kapernaum sun dep song gweka. ²  Zao Roma mo jana nabare zi mo mamna ki. Zëbon de babu gwen zini man sërkam sang-sang gweka, hëndep tïn hïp alp gwesïꞌïnka. Jana nabare zini in man tangan anakarekam ngalap gweblaꞌanka, “Bap zen tol tïn.” ³  Zen kim salblaka, “Yesus awe gwëꞌara,” zen dekam zep Yahudi zi mo mam-mam naka gubiridaka– zen de Yesussu abe tan hap, Yesus de zi sang-sangna insa dawem tazan hap. ⁴  Zini in kim zëno abe naban Yesus hon yaïng gwezak, dawem enkam zep anakan abe dak, “Jana nabare zi mo mamna in dawemna. Emki mas gweblan. ⁵  Zen sap aha zi wal, hwëna zen man nëre korena ansa kwasang gwibirida gwenda, hen zen mes te-alana zerzimki– nëno mae mo but srëm golsa dikim taun hupye.”⁶  Yesus ki zep zëbon mae onak ang gweka. Golak dep kim golëgolek de gweꞌanka, jana nabare zi mo mamna in ki zep ahakore naka gubiridaka– Yesus hup dikim zëno olsa anakan ayang gulblun hap, “Zen man emsa gublula, ‘Bian, Em bahem Enaka karek tan– ano golak de hatankamye. Ëe ama Em de ano golak sewen hap saher gweꞌan. ⁷  In zebë baes gwer– aen de Ebon hatazan naye. Hwëna anakan-en Em gun, “Zi sang-sangna in zen dawem gwen,” dekam sa dawem gwera. ⁸  Sap ëe mesë Emsa taïblïblak, “Eno ol-gunnu bëjen kirekam lwa srëm gwen.” Sap abon onakon de teipsïn zini ki. Ano otdenak dena hen ki. Ëyë ëre mo otdenak denaka gubluꞌanam, “Em song gwen,” zen dekam maka song gweꞌara. Hen ahanakaë gubluꞌanam, “Haen,” zen hen dekam maka song gweꞌan zala. Ëyë ëre hon de babu gwen zisi gubluꞌanam, “A desa syal gwibir,” zen dekam maka hëndep syal gwibiꞌira. Ëe sap teipsïn tola, zep ano ol san kirekam ang ta gwenan. Hwëna Em in teipsïn tanganna, zep eno ol san sa ki kirekam lwal.’”⁹  Yesus man tangan tenggwanblaka– zëbon onakore olsa de kirekam sane gwenkam. Dekam zep zi trana in zen ang nëblan daꞌak, desa lero gwibiridaka hen gubiridaka, “Eiwa, zini in man Asa taïblïblaꞌara. Ëe homë mae Israelk kirekam de sërkam Asa taïblïblan zini zertowek.” ¹⁰  Zen kim etan jana nabare zini in mo golak dep lwanda halzak, dekam zep babu gwen zini insa hla dak, “Eiwa, zen mes tangan dawem gwenda.”Yesus kim we sem mo tanena ngaya takake:¹¹  Zao hom holo gweꞌak, Yesus ki zep ëna Naen san dep song gweka. Zëre hon de ang ta gwen wenya hen aha zini beya nik ang nëblak. ¹²  Yesus kim ë top wet so kïnïnnak golek de gweꞌanka, zao zep golëtoweꞌanka– zi beyana kim wal seiwir tokna berya ban drë nwanun hap nërte soꞌanzak. Wal seiwiri in zen tïlkï, zëno anena semna, hen zëno walasna ahana hom. ¹³  Bian Yesus kim we semna insa hlaulku, Zen man tangan kwasang gwibirki, ki zep gubirki, “Anyan, bahem gona gwëblan!”¹⁴  Ki zep berya insa golek de so zaka, ki zep olk soka. Men zen neiren haꞌanzak dekam zep nërzausuk. Yesus dekam zep walas tokna insa gubluka, “Tane tol, Ëe ama emsa gubluꞌan, em luwen!” ¹⁵  Wal seiwir tokna in ki zep luweka, hëndep nikinꞌinka, dekam zep hëndep ola tonꞌanka. Yesus ki zep an zemka gubirki, “An dë– eno walas naye.”¹⁶  Dekam zep tïngare zinik aïrïnnï hatazimzik, hen dekam zep anakan Alapsa boltere daꞌak, “Alap mo olsa de ayang gul gwizimdin hip de zi yawala an mes nëno mae mo ngïrïnnïk hata zala! Alap angkam man kon gwisibir hanaꞌara– zëre mo hlïl irin zisi de oto gulsunkumye!”¹⁷  Yesus hup de ola dekam zep etan langa gwesïk haladak– tïngare Yahudi mo lang san hen zëno alpnak de lang san.Yesus hon kim baptis ta gwibin zini Yohanis hon de ang ta gwen zi darena apta zakake:(Mat 11:2-19)¹⁸  Tïngan in desa ki Yesus syal gwe-gwibirki Yohanis hon de ang ta gwen wenya dekam zep Yohanissi bwinak nen gublu hana gwek. Dekam zep hëndep etan dan-dan de aptazan hap gu soneka. ¹⁹  Desa zep guzimki– Yesussu de anakan lakensïblïn hap, “Bian, Em an san ha Zen tangan?– men Desa anakan nen guk gweblakye, ‘Israelsa de oto gulsun hup de Zini sa hata zala.’ San ha ëe asa etan ahanaka kara ëblal?”²⁰  Yesus hon kim apta zaka, ki zep enblaka, “Asa baptis ta gwibin zini Yohanis emsa de anakan lakensïblïn hap guzimki, ‘Em an san ha Zen tangane ki hata zaka? San ha ëe asa ahanaka kara ëblal?’”²¹  Dekam Yesus zi sang-sangna beya naka dawem ta gwibiꞌinka. Sap dowal de tïlblïnna, hen nwe dïmïnnï, Zen tïngan dawem ta gwibiꞌinka. ²²  Yesus ki zep ding gulzimki, “Sap esa etan Yohanis osan dep olahala. Mensa ki ena sane ëra hen hla kuli, desa anakan enbla,‘Zi nwe dïmïnnï man ëkara gwe-gweꞌak.Lek-lek wenya hen man sek gwe-gweꞌak.Sop sang-sang karek nabare wenya man hen ëdawem gwe-gweꞌak.I mat wenya hen man ësane gwe-gweꞌak.Tok-tokna hen man ëngaya gwe-gweꞌak.Hen Alap onakore ol dawemkam man tahalha wenyaka tawa ta gwibiꞌira.’ -²³  Hen anakan enbla, ‘Abon onakon men zen ësyalhe srëm gwe-gweꞌan, zen hëꞌho gwibinni zëbon mae lwaꞌan.’”²⁴  Baptis ta gwibin zini Yohanis hon de ang ë gwen zi darena in kim nama ëhaꞌanka, Yesus dekam zep hwëna Yohanis hip dena zi beyam-byana in hap srip gulsuzimꞌinka. Man zë gubiridaka, “Yohanis kim zi ol srëm langnak tawa ta gwibirki, em ba habe desan sek gwe-gwek? Basa de zë hlaun hup? San ha ema ëtim gul gwek?– ‘Ëe desan asyas habë sek gweꞌan.’ ²⁵  Em ba habe desan sek gwe-gwek? San ha ema ëtim gul gwek?– ‘Ëe pakean dawem ala son nabare zisi de zë hla tan habë sek gweꞌan.’ Kire hap desan bëjen. Sap kirekam de zini– men zen tahalha srëmkam lowehe gwenan, zen zi srëm langnak hom. Zen diki teipsïn zi mo ë yawalak lowehe gwenan. Zi srëm langnak bëjen. ²⁶  Zep em ba habe zi srëm lang san dep sek gwe-gwek? Em sap diki Alap mo olsa de ayang gul gwizimdin hip de zisi de zë sane tan habe sek gwe-gwek. Hwëna baptis ta gwibin zini Yohanis in, zen Alap mo olsa de ayang gul gwen zi nikon man tangan taman kïnïka. ²⁷  Sap Yohanis in zen– Israelsa de ngaya tabin hip de Zisi de ngeirblizan zi niye. Sap Alap man ngaya tabin hip de Zini insa hamal hap anakan gu-gubluka,‘Ëe asa Emsa de ngeir gublun hap zisi zer soner–zen de nonol ëre mo olsa ayang gul gwizimdin hip,ebe hap dikim orasa sal ta gublun hap.’” -²⁸  Etan ki zep gubiridaka, “Eiwa, okamanak de zini, sap nonol lonesen nakon hëndep angkam em an zene lowe heꞌan, Alap mo nwenak de ëdakastïnnï, hom tangan ahana– Yohanissi de kwë ta sone kïnïn naye. Hwëna sap kirekam, men zen angkam Alap mo ïrïk gïnnïk Asa de taïblïblan nakon bïtï gwe-gweꞌan, sap bose srëm wenya, zen diki zen– Yohanissi de kwë ta sone kïnïn wenyaye.”²⁹  Yesus mo ola insa de ësankam, tïngare zini, hen sap Roma mo ïrïk gïnnïk dep de pajak te-ala alal tanda gwen wenya, man ëisrip-sri gwek, “O hare Alap eiwa zëre mo dwam gwibin sin am kirekam Yohanis hon syal gweka.” Sap zen man Alap mo zëbe mae hap de dwam gwibin sin ang tak– zen kim Yohanis mo baptis tabinnik ang takye. ³⁰  Hwëna Farisikam de zini hen Musa mo tïtï tabin olsa de tawa ta gwibin hip de zini, zen man Alap mo zëbe mae hap de dwam gwibinni baes neibik, sap zen man Yohanis mo baptis tabinni ja nuk.³¹  Etan ki zep Yesus ola gulk sun blaonzimki, “Angkam de zini, em in men kiye– walasna. ³²  Walas tane-ne de pasarak teinikirinni, dekon de asyas bose zemka gubiridanna, ‘Nen isrip-sri hap de tërya ban asyas tan.’ Hwëna zen maka ding nulzimꞌin, ‘Ëe ama baes taꞌan.’ Dekam de sap etan gubiridanna, ‘Ki zi toksa de gwëblan makan nen asyas tan.’ Hwëna dekam hen maka ding nulzimꞌin, ‘Ëe ama kirekam hen baes taꞌan.’ Angkam de zini em hen kirekam. Em ema kïtak Alap mo syala baes ei gwibirin. ³³  Sap Alap kim baptis ta gwibin zini Yohanissi ebe mae hap zer sonezimki, zen Alap dikim sosonsa golblan hap man tembanena lwa gweka, hen angguru hom otde gweka. Hwëna em ema baes ë gweblak, hen anakane lonsuk gweblak, ‘Zen dowal bi gweblaka.’ ³⁴  Ki zep hen ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Asa zer sone zaka. Ëe hwëna homë tembane naban angguru ban lwa gwenan. Hwëna Asa hen ema baes ë gweblaꞌan, hen anakane Asa lonsuk gweblanan, ‘Zini insa emki hla tan! Tembane ngalap-ngalapna hen anggur otdebin sosonna. Zëno wal bose walya Roma mo ïrïk gïnnïk dep te-alasa alal danda gwenan, hen ahakon enlala kwae naban!’ ³⁵  Hwëna Alap kirekam zëre mo enlala blalkam srën-srënkam de syal ta gwen hap lup gul sone gwenda. Zep men zen de Alap mo enlala blal san kirekam ang taꞌak, zen zen sa eiwa de ora san ëwet so kïnï gwer.”Karek gol gwen wenya kim irase dawem nabare minyakkam Yesus mo tanana hlë tazim-blikke:³⁶  Farisi walya bosena Simon, zen man Yesussu zëno golak de golëtembane tan hap gubluka. Yesus ki zep zë golëteinikinꞌinka. ³⁷  Hwëna ëna iwe, kahalo soson wenya hen ki. Zen kim sak, “Yesus zëno golak tembane gweꞌara,” zen dekam zep sërkam de irase dawem nabare minyak botol aban golhatazak– Yesussu dikim hlë tablan hap. -³⁸  Zen sërkam tangan Yesus hup kwasangna goltrëblak. Nonol zen zëno tana gwë sonen nakon zauꞌunzak. Dekon gosa gwëꞌak. Hëndep nwe go-hokam Yesus mo tanasa blëble soꞌak. Zëre mo nol ala blal-blalkam zep etan sasa soblak, deban bolk-bolk soblak, dekam zep zë hwëna minyakna inkam hlë tazim-blik. -³⁹  Simon kim hlaulku, zen ki zep enlala ennak Yesussu tonsubluꞌanka, “Zini an eiwa de Alap zer sonenanam, zen maka anakan tawa gwibiꞌira, ‘Wenya an zen asa olk taꞌan, zen kahalo sosonna.’ Maka anakan jalse gwibiꞌira, ‘Bahem asa olk tan.’”⁴⁰  Yesus ki zep Simonsa gubluka, “Simon, ola sap ki– Ëe de desa emsa gublun hap denaye.”Simon ki zep ding gulbluka, “In aïrïs, bian, sap esa asa gublula.”⁴¹  Yesus ki zep gubluka, “Zini dan te-ala beya nabare zi nik man te-alasa bohë laka, ahana lima-pulu jutakam, ahana lima jutakam. -⁴²  Hwëna zi darena in etan bëjen mae olblan. Te-ala beya zini in ki zep guzimki, ‘Ëe homë eno nik mo te-ala bohë unni insa enlala gwibiꞌin.’ Hwëna zi darena in kon, nara wëhë te-ala beya zini insa mamkam kwasang gweblaꞌanka? San ha betekkam de bohë tan zini? San ha mamkam de bohë tan zini?”⁴³  Simon ki zep ding gulbluka, “Ëe ama enlala gweꞌan, men zëbe hap te-alana mamkam tap tasïblïka, zen zen sa sërkam kwasang gweblala.”Dekam zep Yesus gubluka, “In eiwa.” ⁴⁴  Ki zep hwëna wenya insa lero gwibirki, ki zep hen Simonsa gubluka, “Wenya ansa wëhë hlaulu? Ëe sap eno golakë hatal, hwëna em home hona hamal gulu– ano tanasa dikim ngan sosun hupye. Hwëna wenya an mes zëre mo nwe go hokam ano tanana ngan sosul, deban mes zëre mo nol alakam sasa sol. ⁴⁵  Em home asa babang tala– ëe kimë awe tïl zïlye. Hwëna wenya an, Ëe kimë awe hatazal, zen man ano tanana bolk-bolk so tiner. ⁴⁶  Em home ano nola minyak zaitunkam draulu– Asa de dokwak ta gun hupye. Hwëna wenya an mes irase nabare minyakkam ano tanana hlë tazim. ⁴⁷  Zebë emsa gubluꞌan: Wenya an mae hap kwasangna mamkam abe hap goltrëblal: Sap zen mes anakan tame gul, ‘Ano karek-karek beyana mes namen ap tap gulsubirida.’ Hwëna zini men zëno mae mo betekkam de ngip gul gwensa tap gulsuzimdinni, zen betek enkam sa ap kwasangna noltrë gweblal.”⁴⁸  Yesus dekam zep wenya insa gubirki, “Eno karek-karekna mesë ep tap gulsubirin.”⁴⁹  Ahakon men zen zëwe teinikinꞌik dekam zep enlala ennak Yesussu donsubluꞌak, “Zëno karekna insa tap gulsubin hip gunda, zen man kïl gïꞌïra, ‘Ëe an Alap han apdenak.’ Kirekam insa gunda, zen Alapsa lamang tanda.”⁵⁰  Hwëna Yesus ki zep wenya insa gubirki, “Em mese Asa taïblïblanda, em zebe ngaya gwenda. Wake, amki aha-ere enlalakam song gwe.”

* 7:22 Yes 35:5-6, 61:1-2

* 7:27 Mal 3:1,Luk 3:2-6

+ Minyak nabare botola mensa golhatazak, zen hen kaso nwe-aweskam de syal gwibinni. (Mrk 14:3)

+ Yesus kim gwëka, zini ëglang gwe kïnïnkam tembane ta gwek– irgwa tahasa de ïk so sonenkam. Zep wenya in Yesus mo tahan nakon zauk.

+ Awe “lima-pulu juta” hen “lima juta”kam, Yesus Yahudi zi mo te-ala kaso hap guku– “500 dinar” hen “50 dinar”kamye. “Dinara” zen perak tangankam de te-ala kaso. Zen aha-ere syal tan zi mo gaji makan– aha-ere yakla blalkam de syal gwen hap denaka.

8

An we wal bosem-sena men zen Yesussu mas në gweblakke:8¹  Zao hom holo gweꞌak, Yesus ki zep ë-ë san amjanbir song gweka. Desan Alap Zën de ïrïk gïn hïp de ol dawemna goltën daka. Dua-blas enkam de zëre hon ang ta gwen wenya man ang nëblanda gwek. ²  Hen we walya mensa dowal de tïlbiridan nakon hen sang-sang nakon dawem tabirki man hen ang tanda gwek. Ahana Maria– mensa nen gwibik Magdala kore we. Zëbon onakon dowala tuju enkam mes golëalsa soneka. ³  Ahana Kuza Bak mo wenya Yohana. Kuza zen teipsïn zini Herodes mo golak de aha mamna. Ahana Sosana, hen ahakore we walya beya nik ang ta gwek. We walya in hen man Yesus maesa zëre hon de ang ta gwen wenya ban zëre mae mo te-alakam mas neibirida gwek.Yesus kim gandum dan hlïng gïlsïnkïm ola gulk sun blaonzimkike:(Mat 13:1-9,Mrk 4:1-9)⁴  Zi beyana ki zep etan Yesus hon dep zi-ë zi-ë nakon yaïng gwe-gweꞌanzak. Yesus ki zep zë ola gulk sun blaonzimki, ⁵  “Zini man orep gandum dansa de hlïng gïlsïn hïp song gweka. Kim hlïng gïlsïkï, hwëna ahakon oranak altïnk. Zi zep zë nyaublunda gwek, hen ahakon mawa zë dwensïblïndak. ⁶  Hen ahakon kaso-kasonak altïnk. Kim sap ësïp gwek, hwëna ki zep tol ëboneng gwek, sap kasona in sal-sala. ⁷  Hen ahakon dokot të ngï-ngï ausunak altïnk. Kim sap tol ësaltïk, hwëna dokot të ngï-ngïna in zep nabakam ëblal-blal gwek. Zen zep dahalebik, hëndep eini hom tëka. ⁸  Hwëna ahakon hen kama dawemnak altïnk. Zen dawemkam zep ësïp gwek, hëndep dawemkam zep hataka, hëndep dawemkam tëka. Aha-ere timni, zëno dan beyana seratus maenak zep hata gweꞌak.”Ola insa kim tonsuku, ki zep hwëna ol mamkam gubiridaka, “Em dwan i nibanke. Em ësal gwen!”Yesussu kim anakan nenblakke, “Bian, gulk sun de ol blaoranna insa emki ap srip gulsuzimdin.”(Mat 13:10-17,Mrk 4:10-12)⁹  Dua-blaskam de zëre hon ang ta gwen wenya in ki zep nenblak, “Bian, gulk sun de ol blaoranna insa emki ap srip gulsuzimdin.”¹⁰  Yesus ki zep ding gulzimki, “Abon de ang ta gwen wenya ebe mae hap Alap mes golzimki– em dikim zëre mo ïrïk gïn hïp denaka tame gul gwen hap denaye. Hwëna aha zi hip hom kirekam golzimꞌira. Ëe in zebë zëbe mae hap gulk en san ola blaon gwizimnin. Sap Alap man desa dwam gwibiridaꞌara– men kirekam zëre mo olak lwakke, kirekam de hëndep zëbe mae hap anakan lwa gwizimdin hip,‘Zen sap sa hla nul gwer,hwëna san de hlaun srëmna.Hen sap sa ësane gwe-gwer,hwëna zen molya tol dam nulsuk gwek.’” -Yesus kim gandum dan hlïng gïlsïn hïp de ola insa srip gulsuzimkike:(Mat 13:18-23,Mrk 4:13-20)¹¹  “Ola insa gulk sun blaonzim, dam gulsunnu a kirekam moye: Gandum danna, zen Alap mo ol. ¹²  Gandum dan de oranak altïrïnnï, zen men kiye: Zini men zen Alap mo ola insa ësane gwe-gwenan, hwëna dowal mo kïgïna dekam zep hata gwenan zala– ola insa de zëno mae mo enhonak alal gul gwizimdin hip. Mae hap ki kirekam gweibirida gwenda: Zen dikim ëei gwen srëm hap, hen ëngaya gwen srëm hap. ¹³  Gandum danna men zen kaso-kasonak altïrïnnï, zen men kiye– zini men zen sap ësane gwenkam isrip-sri naban dokwak nul gwenanke. Hwëna ola in bëjen zëno mae mo enhonak sa gwen. Zen dekam en de sap ëei gwen, hwëna kim karekna noltowe gwenan, zen dekam zep Alapsa hli da gwenan. ¹⁴  Gandum danna men zen dokot të ngï-ngï ausunak altïrïnnï, zen men kiye– zini men zen sap ola insa ësane gwe-gwenan, hwëna enlala ngalapna man zëno mae mo enhonak ëbeya gwe-gwenan– te-ala beya gwen hap dena, hen syan-syan en hap dena. Kirekam de enlalana in zep Alap onakare ol dawemna insa zëno mae mo enhonak hule gwenan, hëndep eini bëjen dawemkam bïl gwen. ¹⁵  Gandum danna men zen kama dawemnak altïrïnnï, zen san de men kiye– zi enlala dam-damna hen enho dawemna. Zen kim ola insa ësane gwe-gwenan, zen dawemkam ing nul gwenan, hen tatem zëwe ëzauk gwenan, hëndep dawemkam eini ëtë gwenan.” -Yesus mo olsa dikim tame gun hup de ëhohle gwen hap de ol:(Mat 13:12,Mrk 4:21-25)¹⁶  “Zini hom pelita ngatannak yuna utuk nul sone gwenan– dekam de ngatanna insa aning gun hupye. Hen pelitana hom tum ïltïkïnnïk si nulin gwenan. Zen diki meja maenak nonne gwenan– dekam de ngatannak zïnï zi niban golëteinikirin hipye. ¹⁷  Hen kirekam, ola mensaë gulk sun de blaonzimdinkim zi beya hap aning gul gwizimꞌin, zen sa lamkam wet sol. Hen ano enlala aning tanna dekam sa tawa nëblal. Zen diki dekam sa zini dam nulsuk gwer. ¹⁸  Zen in zep ano ola mensa ena ësane gwe-gweꞌan, dawem enkam emki enhonak lone gwen. Sap men zen Alap mo ïrïk gïn nïka de tame gun hup ëhohle gweꞌan, zëbe mae en hap sa etan Alap dekam de tame gun hup de enlala blala sowe henkam ing ta sone gwizimdi. Hwëna men zen ëhohle gwe srëm gweꞌan, tame gun hup de enlalana men zen betek enkam nama lwazimꞌira, mensa zëna enlala në gweblanan, ‘Abon ki lwaꞌara,’ desa sa hwëna Alap al tazimdi.” -Yesussu kim an zem oso wal zeban zitëblakke:(Mat 12:46-50,Mrk 3:31-35)¹⁹  Yesus mo anena ki zep oso wal zeban Yesussu de zertoran hap golëyaïng gwezak. Hwëna golek de tanna ba kon dep? Sap zi trana dekam mes ëkyang gwesïk. ²⁰  Dekam zep ahanik Yesussu gubluka, “Bian, eno anena oso wal oban ë nakon emsa ziësblaꞌanon. Man eban de zertowen hap ëdwam gweꞌan.”²¹  Yesus ki zep ding gulzimki, “Tïngan men zen Alap mo ola ësane gwe-gwenan hen desan ang ta gwenan, zen diki zen– ano anena hen oso walyaye.” -Yesus kim asese yawala së ta sonekake:(Mat 8:23-27,Mrk 4:35-41)²²  Aha yaklakam, ki zep Yesus zëre hon de ang ta gwen wenyaka gubiridaka, “Nen ho gutu men eihya san gweyo gwen.” Dekam zep hëndep bulkum sek gwek. ²³  Yesus hwëna nisi zë taka. Mumuk ennak zep asese yawala hataka. Hona dekam zep buluk hlëwehe kïnzï gweꞌak, hëndep bulu in keing gwen hap alp gwesïꞌïk. ²⁴  Dekam zep lï dak, ki zep nenblak, “Bian, Bian, nen an em-am angkam juweꞌan!”Yesus kim luweka, ki zep asesena insa sërkam de ho ngëpna in han jalse gwizimki. Dekam zep tangan hëndep së nëhek. ²⁵  Yesus ki zep gubiridaka, “Ki san em home Asa laïblïblaꞌan?”Dekam zep aïrïn nïban denggwanblaꞌak. Ki zep zënaka nenbiridak, “Eiwa, zini an wehasa hom! Ba hap tangan zëno jalse gwizimdin enkam asese naban ho ngëp naban nyausunun?!”Yesus kim dowal-dowal mo bi gweblan zini dawem takake:(Mat 8:28-34,Mrk 5:1-20)²⁶  Dekon zep hëndep bulkum sek gwek– hëndep Gerasa mo langnak, Ho Gutuna Galilea mo men eihya san. ²⁷  Yesus kim ho alpnak ati gwe ineka, zao zep dowal mo bi gweblan zi niban zertoweꞌanka. Zen sap orep ënak gwë gweka, hwëna dowal-dowala kim bi nëblak, dekam zep irkan gwë gweka. Hen golak de gwë gwen hap man baes gwe-gweka. Hwëna zi lo tasïk gwibin kaso-hul kaso-hul en san gwënda gweka. Zini in mes tangan holo gweka– kirekam de gwënda gwenna. ²⁸  Bwi maenak sap taha-tana naka besi dokotkam de tatak soblan naka tak da-in gwek. Hwëna dowala in hen-henkam napta gweblak, zep soson gwenkam besi dokotna insa blom tabir inhal gweka. Dekam zep dowala in zi srëm lang san dep nërhal gwek. Zen kim Yesussu hla taka, ki zep hërheka, deban Yesus mo nwenak ïk gwehe zaka. Yesus ki zep dowala insa gubluka, “Dowal, em zëbon onakon wet son!”Ki zep etan mamkam hërheka, “Yesus, Teipsïn Zini Alap mo Tane! Em aban toton banakan de syal ën hap? Ëe ama Emsa abe taꞌan: Bahem asa karek tan!”³⁰  Yesus ki zep takensïblïka, “Eno bosena nara?”Ki zep ding gulbluka, “Ano bosena Jal Zi Tra Bak.” - Zen mae hap ki kirekam ding gulbluka: Sap zëbon dowal-dowala tra tangan nik lowehe gwek. ³¹  Dowal-dowala in ki zep Yesussu etan-etankam aberbe daꞌak, “Asa bahem gubiridan– juwen zi mo bwi kawesïnnïk dep de atiti gwe inen hapye.” ³²  Zëno mae mo nwe kara gwen san zahona beya tangan nik tembane hap kwatap tïnï san ëhakaꞌak. Dowal-dowala in man aberbe daꞌak, “Em wëhë tol asa gubiridaꞌanka?– zaho trana wakuwe de bïtï gwen hapye.”Yesus ki zep gubiridaka, “Dekam bïtï gwek.” ³³  Dowal-dowala in kim zini in kon wet so gwek, dekam zep hwëna zahona iwe bïtï gwek. Zaho trana in dekam zep heya-hya gwek, li san zep hëndep ësyalk tak, hëndep ho gutunak zep ëkei-king gwek.³⁴  Zahona insa men zen dekam kara dabiꞌik, kirekam kim hla nulidak, dekam zep zaho bi naka de gubiridan hap ë san dep hen ëna in mo golek denak de gol-gol san dep ëhlu-hluk gwek. ³⁵  Zëwe de zini kim ësak, dekam zep hëndep nolësal kïnïk. Yesus hon kim yaïng gwezak, zao zep hla dazak– zini insa dowal-dowala tapbla dakye. Zen Yesus mo tana alp nakon pakean naban nikinꞌinka, hen enlalana mes sëwe heblaka. Dekam zep zë ëaïrïꞌak. ³⁶  In zen hla nuk, zen zep ë nakon in zen yaïng gwezak desa donbiridaꞌak, “Zini ansa kirekam dawem tala.” ³⁷  Dekam zep tangan sërkam ëaïrïk, dekam zep tïngan Yesussu abe dak– Zen de nabakam dekon song gwen hap.³⁸  Zini in desa dowal-dowala tapbla dak ki zep Yesussu aberbe taꞌanka, “Ëe wëhë tol Emsa ang gweblaꞌak?”Hwëna man gubluka, ³⁹  “Em gol san song gwe hen tawa tabir– mensa Alap dawemna ebe hap mamkam golblalake.”Dekam zep Yesus hli yuludaka.Zini in ki zep song gweka, ë yala iwe de zini kïtak tangan tonbirida gweka– Yesus mensa zëbe hap dawemna mamkam golblakake.Yesus kim Yairus Bak mo wenam tol tokna ngaya gulkuke, hen aura gwe-gwen wenya kim dawem gulkuke:(Mat 9:18-26,Mrk 5:21-43)⁴⁰  Yesus kim etan lwahal zaka– Ho Gutuna Galilea mo an eihya san dep, dekam zep zi trana dawem enkam dokwak dak, sap zen man nësblaꞌak. ⁴¹  Zao zep hen zi bosena Yairus hata zaka. Zen Yahudi mo zëwe de but srëm golak de aha mamna. Zen ki zep Yesus mo nwenak ïk gwehe zaka, dekon zep aberbe ta seka– zëno golak de hatan hap. ⁴²  Sap zëno wenam tol aha-erena man tïn hïp alp gwesïꞌïk– dua-blas tahun nik.Yairus mo gol san kim song gweꞌanka, zi trana in man ngïrïnnïk nëblahak, hëndep man ëngïltïtïk gwe-gweꞌak. ⁴³  Wenya hen dekam man ang gwese haꞌak. Zen dua-blas tahunkam karekkam aura gwe-gwek. Zini man sap dawem gun hup naka gwibik, hwëna hom kim mae dawem gwe-gwek. ⁴⁴  Wenya in ki zep Yesussu tahan nakon golek de tazak, zao zep baju sïhï top nakon olk ta sonek. Dekam zep hëndep kala in tewesibik. ⁴⁵  Yesus ki zep takensibiridaka, “Asa an nara olk tanda?”Tïngan man ëguk, “Ëe homë.” Petrus ki zep ding gulbluka, “Bian, zini an beya tangan nakake! Man-am emsa dot dasïl.”⁴⁶  Hwëna Yesus ki zep gubiridaka, “Hwëna ahana man asa olk tala, sap Ëe ama anakan eisbirin, ‘Zini man Asa de olk tankam dawem gwenda.’”⁴⁷  Wenya in dekam zep enlala gwek, “O hare mes-am asa dam gulsunda!” Zen dekam zep yal-yala ban Yesus mo nwenak ïk gwe hezak, dekon zep tïngare zi mo ngïrïnnïk iwe ton seblak, “Ëe dawem gwen habë dwam gwer, zebë Emsa olk tal. Ano kala dekam zep hëndep tewesïnïn.”⁴⁸  Yesus ki zep kwasang tola ban gubirki, “Anyan, em ema Asa taïblïblala, in zebe dawem gwenda. Aha-ere enlalakam song gwe.”⁴⁹  Yesus in kim nama ola tonꞌanka, Yairus mo gola kon ki zep zini hata zaka, ki zep Yairuꞌu gublu zaka, “Eno wenamna mes tol tïlsïnïn. Bahem etan Bian Gurusa blostablan.”⁵⁰  Hwëna Yesus kim kirekam salka, dekam zep Yairuꞌu gubluka, “Bahem aïrïn. Asa em taïblïblan, zen dekam sa eno wenamna ngaya gwer.”⁵¹  Golak kim golëyaïng gweka, Yesus dekam hom aha zi niban de golëbïtï gwen hap gubiridaka, diki Petrus, Yohanis, Yakobus, hen wenam tola in mo ane-bia ensa. ⁵²  Zëwe tïngare zini wenam tola insa gosa dabiꞌik, hwëna Yesus zep gubiridaka, “Gona olzausuk. Wenam tola in hom tïl. Zen nisi am taꞌan.”⁵³  Hwëna man swrë daꞌak, sap zen mes wenam tola insa tame nuk, “An mes-am tangan tïlke.” ⁵⁴  Hwëna Yesus wenam tola in mo aha taha naka zep teisyabir ineka, deban zep gubirki, “Timë, em luwen!” ⁵⁵  Wenam tola in mo maumnu dekam zep etan hata zaka, hëndep dekam zep luwek. An-bi zemka dekam zep tembanesa de olbin hip guzimki. ⁵⁶  Zëno ane-biana man tangan lenggwanblak. Hwëna Yesus man jalse gwizimki, “Owasna an zen ki lwanan, bahem ahasa lonbiridan.”

* 8:10 Yes 6:9-10

+ Yesus kim dansa de tën hap dena ol aïsïlïk awe gubiridaka, zen ei gwen, ahaksa Alapsa de taïblïblan en hap hom enlala gwibirki. Dansa de tën mo dam gulsunnu, zen hen Alap mo ol san de dam-dam enkam lowehe gwen hap. (Mat 5-7) Ahaksa nëno mae mo ol toran de Alap mo nwenak sam gwesïk gwen hap. (Mat 12:31-37) Ahana hen, zisi de halen ta gwibin hip. (Yoh 15:16) Kirekam de lowe henna, zen zen Alap mo nwenak nwe-mase gwe-gwenan– san de dansa de tënna kiye.

* 8:18 Mat 25:20-29

* 8:21 Luk 11:27-28,Yoh 1:11-13

+ Zëno bosena Yunani mo olkam “Legion.” Amber olkam zëno enlalana “batalion.” Roma mo jana nabare zi mo “legion”kam de gubinni, zen zini beyana 4.000 enkam. Dekon hen beyana man esek gwe kïnï gwek.

9

Yesus kim dua-blaskam de zëre hon ang ta gwen wenya lup gul sonekake:(Mat 10:5-15,Mrk 6:7-13)9¹  Yesus ki zep dua-blas enkam in zen zëre hon ang ta gwek tagal gulsuku, ki zep zë gubiridaka, “Ëe asa ëre mo sosonsa ebe mae hap golzim– em ekakim kïtak de dowal-dowalsa olëalsa sone gwibik, hen zi sang-sangsa ekakim dawem labir song gwek.” ²  Ki zep zë etan gubiridaka, “Dekam sek gwek. Zi sang-sangsa dawem labir song gwek, hen deban anakare ola ol haladak, ‘Alap Zën de nësa ïrïk gïn hïp denak angkam man golek de gweꞌan.’ ³  Bahem ba maena ora san dep lop tan– sap dutena hen hon maena bahem. Tembanena bahem hen lop tan, hen te-ala maena. Timnik de baju ala son enkam emki sek gwen. ⁴  Gol karek mae nakon de emsa zer irinni, zen zëwe en emki gwën. Bahem dekon gol dawem san dep al gwehan. ⁵  Hwëna men dekore ë nakon emsa zer irin srëmna, ki zao em tana sonna taïk-tïk so gukhan– zen dekakim anakan tame nuk, ‘Zen sap Alap onakore ol dawem naban nëbe mae hap golhatazim zira, hwëna nen insa ër-in srëm gwenan nëre mae hap de kareksae kim mam ulin.’” ⁶  Dua-blaskam de zini in ki zep ë-ë san zë-en zë-enkam sek gwendak. Zen Alap onakore ol dawemsa nolhaladak, hen zi sang-sangsa dawem dabir song gwek.Herodes mo enlalana kim topse gweblakake:(Mat 14:1-12,Mrk 6:14-29)⁷  Dekam teipsïn zini Herodes Galilea mo langnak ïrïk gïꞌïnka. Zen kim tïngare owas-owasna in hap dena salka, dekam zep tangan enlalana topse gweblaꞌanka. Sap ahakon anakan ëgu gweꞌak, “Baptis ta gwibin zini Yohanis Swe mes etan ngaya gweka. In zen hwëna bosena Yesuskum li yul soneka.” ⁸  Hen ahakon man ëgu gweꞌak, “Elia Bak Swe mes yap etan ngatan zi mo lang nakon jowe zaka.” Hen ahakon ëgu gweꞌak, “In orep men zen Alap mo ola ayang nul gwekke, zen mes yap ahanik etan tïn nïkon de ngaya gwenkam bosena Yesuskum li yul sone zaka.” ⁹  Herodes dekam zep hwëna guku, “Ëe mes-am gubiridak– Yohanis mo nolsa de blaonsublun hapye. Zep an hwëna nara zi zë etan joweꞌan zala? Ëe mesë zini in hap de ola beyakam sane gwe-gwek.” Zen dekam zep sap dwam gwe-gweꞌanka– Yesussu de hen hla tan hapye.Yesus kim lima ribukam de zi beyam-bya hap tembanena golzimkike:(Mat 14:13-21,Mrk 6:30-44,Yoh 6:1-14)¹⁰  Dua-blaskam de zini in kim etan lwanda halzak, ki zep Yesussu donblazak– tïngan mensa ki zëna syal tan dakke. Dekam zep kon hwëna Zën etan golësek gweka– ëna Betsaida mo lang san dep, zao de zë-en golëgwë inendan hap. ¹¹  Hwëna zini kim ësak, “Yesus desan song gwenda,” lun kon zep nërtrok. Yesus kim hlauludaka, ki zep haen gwibiridaka. Zao zep Alap Zën de ïrïk gïn hïp denaka tawa tabirki, hen zi sang-sangsa zë dawem ta gwibiꞌinka. ¹²  Zao zep hëndep dapse gwesïꞌïk. Dua-blaskam de zëre hon ang ta gwen wenya in ki zep nenblazak, “Bian, langna an dwan tahalha tangan nakake. Dawemna zi beyam-byana ansa Em gubiridan– dekakim tembane hap hen ni tan gol-gol hap ëhakalsïndak.”¹³  Yesus hwëna man ding gulzimki, “Amki em tembanena zëbe mae hap hen olzimk.”Ki zep ding nulblik, “Nëno mae mo rotina aha-ere taha-tap enkamke, hen hogwena dan-dan en. Kina ki nëno mae mo te-alana man– dekam de tokonak tembanesa zi trana an hap lop tazimdin hipye!” ¹⁴  Sap dekam in zen zë lowe heꞌak, zi enna san ha lima ribu enkam mes yap– we wal walassa de aïtbin srëmkamye.Yesus ki zep gubiridaka, “Em gubiridan– hlïk-hlïkkam de teinikirin hip. Aha-ere hlïkna 50-50kam de teinikink.” ¹⁵  Kirekam de teinikirin hip zep nenbiridak. ¹⁶  Ki zep roti aha-ere taha-tapna insa hogwe darena in han teisyaka, dekam zep nglï san de kara gwesen naban Alap hap dawemna golblaka. Ki zep hwëna rotina insa ahap tabirki, hen hogwe darena insa kwa-kwak soka. Dekam zep dua-blaskam de zini in hap etan-etankam kap ta gwizimꞌinka– zen dikim hwëna zi beyam-byana in hap kae gwebla-zimdin hip. ¹⁷  Kim dwenblandak, hëndep kïtak man ëïtrï gwek. Dua-blaskam de zini in dekam zep etan tembane mosrona insa tagam dasïk. Yuna dua-blas enkam zep ësuwek.Petrus kim Yesussu anakan kira takake, “Bian, Em an Zen– Israelsa de ngaya tabin hip de Zi niye.”(Mat 16:13-20,Mrk 8:27-30)¹⁸  Aha yaklanak, Yesus zë-en de gwën nakon Biansa abe taꞌanka, hen zëre hon de ang ta gwen wenya zëwe lowe heꞌak. Zao zep takensibiridaka, “Zi mo Asa de dam tasïnkïm, Ëe an nara mo weinak debë hatazak?”¹⁹  Ki zep ding nulblik, “Ahakon man emsa nen gweblanan, ‘In baptis ta gwibin zini Yohanis Swe etan tïn nïkon ngaya gweka. In zen hwëna Yesuskum bosena li yul soneka.’ Hen ahakon man emsa nen gweblanan, ‘In Elia Bak mo weinak Alap mo olsa ayang gul gwizimꞌira.’ Hen ahakon man emsa enlala në gweblanan, ‘Zen diki ahakon men zen orep Alap mo ola ayang nul gwek, zen mes yap ahanik etan ngaya gweka. Zen hwëna bosena Yesuskum li yul soneka.’”²⁰  Ki zep etan takensibiridaka, “Hwëna ere mae mo Asa de dam tasïnkïm, Ëe an diki nara mo weinak dep dena?”Petrus zep ding gulbluka, “Bian, Em an Zen– Israelsa de ngaya tabin hip de Zi niye, Alap men Desa dam tasïkïye.”²¹  Ki zep hwëna gubiridaka, “Insa kirekam Asa dam lasïnïn, aha maesa hwëna bahem gubiridan.”Yesus kim nonol tanganna Zën de kareksa goltowen hap dena hamal hap gu-gubiridakake:(Mat 16:21-28,Mrk 8:31–9:1)²²  Etan ki zep gubiridaka, “Alap mo dwam gwibinni abe hap dena a kirekam sa lwal: Ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Ëe karekna mam tangan naka asa goltowe gwer. Hen Yahudi mo nol-nola, Alap mo golak de mam-mam wenya, hen Musa mo olsa de tawa ta gwibin wenya sa Asa baes nëblal, hëndep sa Asa dal. Hwëna yaklana dan-ahan, ki sa Bian tïn nïkon etan Asa ngaya tala.” -²³  Yesus hen man zi beyasa gubirida gweka, “Men nara Abon de ang gwe-gwen hap dwam gwenna, zen diki zëre mo gwënna zen eititi gwibin– dekam de zëre hap de te-lidak son wë son naban Asa zertronda gwen hapye, anakare enlala naban, ‘Ëe sap asa Yesus hun apdenak lïl.’ ²⁴  Sap men zen de zëre mae mo auhu-kamanak de gwënna anakan nolaïrï gweꞌak, ‘Ëe babë Yesussu de ang gwe-gweblannak karekna goltowe gwen,’ ki zëno mae gwënna in sa jek-jak gwer. Diki men zen Asa de ang gwe-gweblan hap zëre mae mo gwënna sosok nul gweꞌak, hëndep zao mae de tïn hïp, zen zen sa hëndep denaban ëngaya gwer. ²⁵  San ha dawemna?– em de sërkam te-ala beya gwenkam hëndep kïtak de okamana ansa bi gwibinkim, hwëna dekam de ere mo gwënsa tïhïs gïnkïm. Kirekam dawem naka hom! ²⁶  Zi de anakan de gunsu saher gwenna, ‘Ëe Yesussu de ang gwe-gweblan zi,’ ki ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Ëe kimë Bian mo ngatan naban hen soson naban zëno dam taha nakore zi niban golëyaïng gweꞌanzak, Ëe molyë hen desa anakan kira tak, ‘Zini an eiwa Asa de ang gwe-gweblanna.’ ²⁷  Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Em an zene awe lowe heꞌan, em molye ahakon na-en juwek– Alap mo yakla yalak de zaun srëmnakye. Em esa Asa hla lal– Ëe kimë zëre mo bose hap de ïrïk gïn hïp hataꞌan zakye.”Yesus kim aha nwe-mase gwekake:(Mat 17:1-8,Mrk 9:2-8)²⁸  Zënaka de karek tan hap dena in kim tawa tabirki, zao san ha mingguna aha-en tamank, ki zep kwatap san dep golësek gweka– Petrus, Yohanis, hen Yakobus mae en han, Alapsa de dekon gu soneblan hap. ²⁹  Kim kon ola gu soneꞌanka, nwe-masena dekam zep hwëna liwe heblaka, hen pakean zem man tangan sërkam ngap-ngap nëblak hen nglï ang makan nalïlïngtïlblïꞌak. ³⁰  Mumuk ennak zep Musa ne Elia ne ngatan zi mo lang nakore ngatan naban oljowe zaka. Ki zep zë Yesus hun ërtonꞌanka– Zën de Yerusalemk tïn hïp denaka, men kirekam Alap gu-gublukake.³²  Petrus dekam wal bose wal zeban totokkam nisi golëtruweꞌanka. Mumuk ennak zep luk taꞌanzak, dekam zep Yesussu hla dak– ngatan zi mo lang nakore ngatannak kim zi darena in ërzauꞌunka. ³³  Zi darena in kim Yesussu hli laꞌanka, Petrus ki zep totoresa gubluka, “Bian, dawem tanganna– nen de awe lowehe gwen naye. Zep ëe asa gol kluksa dan-ahan syal ëblandal– ahana Bian ere hap, ahana Musa Bak hap, hen ahana Elia Bak hap.” Hwëna Petrus insa kirekam gubluka, hyanak zëna man saher gwibiꞌinka, “O ëe an ba habë kirekam gublul!”³⁴  Petrus kim nama kirekam ola tonblaꞌanka, butna ki zep ati gwezak, hëndep man zë wale tabirzik. Dekam zep ëaïrïꞌak. ³⁵  Ki zep hwëna butna iwe ola ësak,“An ano Tane, ëre mo Dam Tasïnnï. Desa em sal gweblan.”³⁶  Ola in kim zausuk, dekam hwëna Yesus ensa zë hla dak. Owasna insa ki zë hla nuk, zen hom mae aha maesa donbiridak– Yesus kim nama golëlowe heꞌankaye.Dowal mo tïlblïn walasna kim dawem takake:(Mat 17:14-21,Mrk 9:14-29)³⁷  Kaknak zep Yesus zëre hon de ang ta gwen zi dan-aharena in han kwatapna in kon golëtine gweka. Hwëna ki zep zë zi beyam-byana hla nulidaꞌanonk. Man kon nësblaꞌak. ³⁸  Ki zep kon ahanik ol mamkam gu hanaka, “Bian, ëe ama emsa abe taꞌan: Ano walassa emki mas gweblan, sap ano walasna ahana hom. ³⁹  Dowala kim tïl gweblanda, hëndep dekam zep hërhen naban zënaka zerheirisen gwenda– ëk tutum nuban. Kire enkam ki karek tanda gwenda. Hom holokam hli ta sehal gwenda. ⁴⁰  Mesë sap ere hon de ang ta gwen wenyaka zen de dowala insa zeralsa sonen hap gubiridal. Hwëna man sap nakablal.”⁴¹  Yesus ki zep gubiridaka, “Eiwa, angkam de zini em ei nibarena hom tangan! Em in nol drak-drak enna. Ëe san ëse nakaë sap emsa golëlowehe gwek! Ëe ama bae– eban mae de holokam golëlowehe gwen naye. An san emki walasna insa zer halzan.”⁴²  Walas tola in kim song gweꞌan zaka, zao zep dowala in karekkam zerheirki, dekon zep yal-yal gwe seꞌanka. Yesus ki zep jala ban zëbon onakon de wet son hap gubluka, dekam zep hëndep dawem gweka. Ki zep hwëna bi zem insa gubluka, “An dë– eno walas naye. Mes dawem gwenda.” ⁴³  Zi trana in man tangan ëtenggwank, hen man ëguk, “Eiwa, Alap mo sosonna mam tanganna!”Yesus kim etan Zën de tïn hïp dena tonbiridakake:(Mat 17:22-23,Mrk 9:30-32)In kim zini nama Yesus mo owas syal gwe-gwibin hip ëtenggwan tineꞌak, ki zep hwëna dua-blaskam de zini insa gubiridaka, ⁴⁴  “Ola an ing uk. Bahem awe hli yun: Ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Asa sa jal zi mo tahanak dep tapbla dazim.” ⁴⁵  Hwëna zëre hon de ang ta gwen wenya in hom tame nuk. Banakan mes yap zë gweibiridaka, zep tame nul srëm gwek. Man sap tame gun hup dei gwibik, hwëna takensïblïn hap man naïrïblak.Dua-blaskam de wenya kim mae hap ëol gwekke, “Diki ëe amaka nëre mae onakon mam gweꞌan.”(Mat 18:1-5,Mrk 9:33-37)⁴⁶  Dua-blaskam de wenya ki zep zën mae hap ëol tetek gweꞌak, “Diki ëe amaka nëre mae onakon mam gweꞌan.” ⁴⁷  Hwëna Yesus mes zëno mae mo ëol gwenna insa tame gulku, zep walas tola zerhal zaka. Ki zep zëre mo alp nakon zaun hup gubluka. ⁴⁸  Ki zep hwëna gubiridaka, “Zini men zen de ano bose hap aha zisi mas gweblaꞌanka– sap anakare walas tol maesa, Ëe asa desa enlala gweblal, ‘Zen Asa mas gweblaꞌara.’ Hen zi de Asa mas gweblanna, Alap men Zen Asa zer soneka, Zen sa zini insa enlala gweblala, ‘Zen hen Asa mas gweblaꞌara.’ Zep zini men zen ebon mae onakon babu gwen zi mo kim lowehe gwenan, ki zen zen Alap mo nwenak ëmam gweꞌan.”⁴⁹  Ki zep hwëna Yohanis gubluka, “Bian, ëe ama zisi hla lak– eno bosekam de dowalsa golëalsa sone gwennak. Ëe zebë jalse ëblak, sap zen nëbon mae de ang gwe-gwen naka hom.”⁵⁰  Yesus ki zep ding gulbluka, “Em bap jalse ëblak, sap zini men zen emsa baes gwibiridan srëmna, zen zen– ebon mae onak dep denaye.” -Yesussu kim langna Samaria mo ë nakon baes nëblakke:⁵¹  Mes golek de gweꞌak– Yesus dikim okamana ansa hli yun hup, dekam zep Yerusalem san dep golësek gweꞌanka. Zini sap zë tru-tru nul gweblaꞌak, “Yerusalem san bahem song gwen.” Hwëna hom salbiridaka. ⁵²  Dekam zep zini lup gul soneka– Zënaka de langna Samaria mo ë san dep ngeirblin hap, zao de zisi de takensibiridan hap, “Nara wëhë gola kon Yesussu zer inꞌinka?” ⁵³  Hwëna ëna iwe de zini Yesussu de zer irin hip man baes tak, sap zen mes anakan tawa nëblak, “An Yerusalem san dep song gweꞌara.” -⁵⁴  Kirekam kim ësak, Yakobus ne Yohanis ne ki zep enblaka, “Bian, em wëhë dwam gweꞌara?– nen syauksu nglï nakon de ati gwezan hap abe gwibin– zao deka zini in ëhwasdek.” -⁵⁵  Hwëna Yesus dekam zep lero gwizimki, ki zep jal gwizimki. ⁵⁶  Dekam zep kon aha ë san dep sek gwek.Anakare hap de ol: Zini kire hap Yesussu ang nëbla srëm gwek.(Mat 8:19-22)⁵⁷  In kim nama golëtën daꞌanka, zini ki zep Yesussu gublu zaka, “Bian, men desane ki të gweꞌanka, ëe asa Emsa ang gweblanda gwer.”⁵⁸  Ki zep ding gulbluka, “Gwenya witir zem ki. Hen mawana zol zem ki. Hwëna ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna ano ni ta gwen gola hom.”⁵⁹  Hwëna ahanaka zep sap gubluka, “Em Asa ang gwebla.”Hwëna zini in man ding gulbluka, “Bian, ëe asa hëndep. Ki ano bian de tïnkïm, nara molya drë nwanuka.”⁶⁰  Yesus ki zep ding gulbluka, “Zen zi tokna dikire zi tok bose zik kang nulne gwek. Em hwëna dekam ola ansa anakan gol halada, ‘Angkam Alap man nësa de ïrïk gïnkïm kon gwisibir hanaꞌara.’”⁶¹  Ahana hen zini ki zep Yesussu gublu zaka, “Bian, ëe ama Emsa de ang gwe-gweblan hap dwam gweꞌan. Hwëna nonol ëre mo iye osan dep anik song gwek– aumwa olsa de hli yulzimdin hip.”⁶²  Ki zep ding gulbluka, “Zi de Alap mo nganak syalsa kon gwesibir hananna, hwëna zen de lure san denaka lero gwesibir kïnï gwenna, zen hom dakastïꞌïra– Alap mo ïrïk gïnnïk de syalak de mas gwen hapye.”

+ Yesus Yahudi mo aïtbinkim “yaklana dan-ahan”kam guku. Nëno mae mo aïtbinkim, Zen “zëno kaꞌan”kam maka guku, ahaksa, “yaklana dan-dan”kam. Sap Yesus Jumatkam tïlkï, hwëna Minggukam zep ngaya gweka.

* 9:50 Mrk 9:38-40

+ Samariak de zini, zen Yahudi tangansa hom. Zen men zen orep aha zi ausu naban ësiri gwekke, zep Yahudi tangan han man zënaka ngïl-ngïl neibirida gwek. (Yoh 4:9) Yesus Yerusalem san dep golësek gweꞌanka, zep man dam dasïk, “An Yahudi wal.”

* 9:54 2Raj 1:9-15

10

Yesus kim zini tuju-pulu enkam dam tasibirkike:(Mat 10:1-14,Mrk 6:7-11,Luk 9:1-5)10¹  Bian Yesus ki zep etan ahakore zisi dam tasibirki– tuju-pulu enkam, ki zep gubiridaka– dan-dan dan-dankam de ë-ë san Zënaka ngeirblindan hap, Zëna men desan amjanbiridan hap kalang gwekake. ²  Ki zep ola gulk sun blaonzimki, “Nga yala awe de obwagana mes mamkam bïl gwera, hwëna men zen de taran hap dena dan en tangan. In zep Nga Bi naka em abe ta gwen– Zen deka zisi ngana awe de syal ta gwen hap lup gul sone gweka. ³  Dekam sek gwek. Emki ëenlala gwen: Ëe domba makare soson srëm nakaë emsa lup gul soneꞌan– gwe tïhï jal-jal ngïrïn sïn dep. ⁴  Dompetna bahem bïtï tan. Honna hen bahem wëwek tan. Sepatuna ala son enna kim em sek gwen. Aha maena bahem kap tan. Men zao debë emsa teisya soneꞌan, bahem oranak yausuk song gwen– aha zi maesa de zertowenkamye.⁵  “Men zao gola lïꞌïnka, nonol em en kïnïn, ‘Dawem. Em Alap mo taha terenake lowe heꞌan.’ ⁶  Zao de Alap osan dep de hohle gwen nik gwëꞌanka, ki eiwa zao esa Alap mo taha terenak dawemkam lowehe gwer. Kire nik de gwën srëmkam, ki emki enbirida gukhan, ‘Ëe mensa nonol emsa enbiridanan, Alap mo taha terenak de sap lowehen hap dena, ki awe molya ki lwak.’ ⁷  Men zao gola lïnnï, zao en em ën. Tembanena mensa ep golzimdinni, desa en emki olgwenblandan. Sap tembanena in, zen eno nik mo tawa tabin hip de tembane. Ëna iwe de nama ënnak, dekon bahem etan aha zi mo gol dawem san dep al ëhan. ⁸  Em de ënak aptankam, dekon de emsa dawemkam teisya irinni, mensa ep tembanena taïblïn gïlzimdinni, emki olgwenblandan. -⁹  Hen zëwe de zi sang-sang ëgwënna, emki dawem labin. Deban hen emki anakan aïsïl eibiridan, ‘Alap angkam man kon gwesïk hanaꞌara– teipsïnkïm de nësa ïrïk gïnkïmye.’ ¹⁰  Hwëna aha ënak de aptanna, zao de zi de emsa baes gwizimdinni, ora bol san em wet oson, dekon em enbirida gukhan, ¹¹  ‘Eno mae mo ëna awe de sonna men zen ano nik mo tana ulpnuk makan gwer, ëe ama desa etan taïk-tïk oso guk halan– em dikim anakan tame gun hup, “Alap angkam man sap kon gwesïk hanaꞌara– teipsïnkïm de nësa ïrïk gïnkïmye. Hwëna em ema desan de ang tan hap baes taꞌan!”’” ¹²  Yesus ki zep waulsuzimki, “Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Aumwa hap de zisi klis gunnuk, Alap ëna insa anakan sa enlala gweblala, ‘Zen orep de ëna Sodomk de zisi ëkarek gwenkam man kwei-kwik nuk.’ Zep men kirekam Alap orep Sodomk de zisi zëre mae mo karek-karek hap heip gulku, hwëna ano lup gul sonen zini emsa de lup gul irin srëm zini, desa aumwa hap de klis gunnuk sërkam tangan sa karek tabiri.” -Mae hap de ol: Ë-ëna men zen Yesussu daïblïbla srëm gweꞌak, zëbon mae a kirekam sa lwal.(Mat 11:20-24)¹³  “Ëna Korazim hen Betsaidak de zi, em ëngalap gwen, sap Alap sa emsa sërkam karek tabiri. Ë darena Tirus hen Sidonk de zini insa Bian orep heip gulku, zen maka ëhalek– owas-owassa de hlaul gwenkamye, an kire owaꞌaë eno mae mo ngïrïnnïk syal gwe-gwibiꞌinye. Tirus hen Sidonk de zini maka bunsu de awabin niban kaen karonsa darak dak– dekam de zënaka anakan golëtrën hap, ‘Ëe ama ëhaleꞌan.’ -¹⁴  Hwëna angkam de ë darena, Korazim hen Betsaidak de zini, em an bëjen em ëhalen! Zen in zep, Alap de aumwa hap zisi klis gunkum, eno mae mo angna sa tangan sërkam karek tabiri. Hwëna ëna Sidon hen Tirusk de zi mo angna, desa de etan karek tabin hip dena sa jahalha gwer, sap zëbe mae hap hom Alap golzimki– dekam de ano owas-owas syal gwibinsi hlaul gwen hap denaye. ¹⁵  Kapernaumk de zini, em hen kirekam. Em ema ëkïl gïꞌïn, ‘Sap Yesus owas-owasna beyakam nëno mae mo ënak syal gwe-gwibirida, zep nësa sa Alap ngatan zi mo lang san dep dawemkam kang gul sera.’ Bëjen. Emsa hen syauk blanak sa yal gul sera, sap em home Asa laïblïblaꞌan.”¹⁶  Ki zep zëre hon de ang ta gwen wenyaka gubiridaka, “Zini men zen emsa salbiridanna, zen hen dekam Asa nasalblaꞌan. Zini men zen emsa baes gwibiridanna, zen hen dekam Asa baes nëblaꞌan. Hen zini men zen Asa baes gweblanna, zen hen Bian Alap, men Zen Asa zer sone zaka, Desa hen baes nëblaꞌan.” -Tuju-pulukam de lup gul sonen zini in kim etan lwan dahal zakke:¹⁷  Tuju-pulukam insa zini lup gul soneka isrip-sri tangan naban lwanda halzak, ki zep Yesussu nenblazak, “Bian, sap dowal-dowal maena, eno bosekamë olëalsa sone gwibik!” ¹⁸  Ki zep ding gulzimki, “Em kime kirekam syal taꞌak, Ëe ama dowal mo kïgïsa hla tak. Alap desa man kama san dep hiri ta ineka, dekam zep nglï ang tasïk kïnïn makan zan zaka. -¹⁹  Emki ësane gwen! Ëe mesë ebe mae hap sosonna golzimk– em dikim wanyasa zaubin hip hen dare-ëksa. Ëe hen mesë ebe mae hap sosonna golzimk– em dikim nëno mae mo jal zini dowal mo kïgïsa zauk gublu kïnïn hap. Zep angkam bana hom– emsa de zen karek tabin hip denaye. -²⁰  Hwëna bahem anakan ëisrip-sri gwen, ‘Dowal-dowala man asa betek neibiridaꞌan.’ Diki mae hap em ëisrip-sri gwen: Eno mae mo bosem-sena mes ngatan zi mo langnak ale nuk.” -Yesus kim isrip-sri gwekake:(Mat 11:25-27,13:16-17)²¹  Dekam zep Alap mo Enhona Yesussu isrip-srikam ing gwe heblaka, ki zep Alapsa gu soneblaka, “Bian, Em in Zen nglï naban okama naban ïrïk soꞌarake. Ëe ama ep dawemsa golblaꞌan, sap Em ema ere mo ïrïk gïnsï de tame gun hup dena enlala blal wenya kip hen sekola sul sonen wenya kip aning gul gwizimꞌira. Hwëna sekola srëm wenya kip hen enlala betek wenya kip ema goltrei gwizimꞌira. In eiwa, Bian, zen kire tangankam ere mo dwam gwibin sin ki lwaꞌan.”²²  Bian Yesus Zen hen dekam dua-blaskam de zini anakan tawa tabirki, “Tïngare okamasa de bi gwibin hip de sosonna mes kïtak Bian abe hap golblaka. Zini toton bëjen Tane zem Asa tame tan. Zen diki ëre mo Bian en Asa tame ta gweꞌara. Hen ano Biansa nara dep?– tame tan naye. Zen diki A enë tame ta gweꞌan. Hen zini men zëbe mae habë dekam de ano Biansa tame tan hap dena gol gwizimꞌin, zen zen en angkam tame da gweꞌan.”²³  Aha yaklakam kim zi beya naban golëlowe heꞌanka, dekam zep dua-blas enkam de zini lero gwibiridaka, ki zep desa en gubiridaka, “Em hëꞌho gwibinnike lowehe gweꞌan, sap em ema ano syala ansa hla kul gwenan. ²⁴  Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Abare srëmnak Alap mo olsa de ayang gul gwizimdin hip de zini hen orep de teipsïn-teipsïn wenya beya nik sap hlaun hup ëdwam gwe-gwek– em an desae hla kul gweꞌanye. Hwëna zen hom tol hla nul gwek. Zen man sap ësane gwen hap ëdwam gwe-gwek– em an desae ësane gwe-gweꞌanye. Hwëna zen hom tol ësane gwe-gwek. Zep em hëꞌho gwibinnike lowehe gweꞌan.” -Gulk sun de ol blaonzimdinni an, Samaria walya in zen wal bose zemka kwasang gweblakake:(Mat 22:35-40,Mrk 12:28-34)²⁵  Musa mo tïtï tabin olsa de tawa ta gwibin zini ki zep Yesussu de akasïblïn hap hata zaka, ki zep takensïblïka, “Bian, ëe basa asa syal gwibir?– ëe dikim hëndep de gwën hap denaka gul irin hipye.”²⁶  Yesus ki zep hwëna takensïblïka, “Mensa Musa zëre mo tïtï tabin olak ale gulku, em banakarekame desa dam gulsuꞌura?”²⁷  Zini in ki zep ding gulbluka,“‘Bian Alapsa em ensa lwa gweblan–tïngare enho naban, enlala naban, soson naban, hen tim niban.’Ahana hen,‘Zi bose omka em kwasang gwibirida gwen– san de enaka de kwasang gweblanna kiye.’” -²⁸  Yesus ki zep ding gulbluka, “In eiwakame ding guluda. Zen kire enkam syal gwe-gwe, dekam esa hëndep denaban gwë gwera.” -²⁹  Hwëna zini in man dwam gweꞌanka– dekam de aha zi gublun hap, “Zini in eiwa aïrïs.” In zep etan Yesussu takensïblïka, “Ki ano wal bose walya endanna– ëe de desa en ensa lwabirida gwen hapye?”³⁰  Yesus dekam zep desa de goltrëblan hap ola gulk sun blaonblaka, “Yahudi walya man Yerusalem kon Yeriko san dep tineꞌanka, hwëna oranak zep te-ala hap de ëasas-asas gwe-gwen zi karek dak. Kire-kirena man kïtak alal dablak– hëndep pakean mae naban, zao zep dangolek, hëndep sap-sap naka zep zë hli dak. ³¹  Hwëna ki zep hen Alap mo golak de syal gwe-gwen zini orana in san tamanꞌan zaka. Zao zep zini insa hla ta zaka, hwëna alp san lë tabla ine kïnïka. ³²  Etan ahana zini orana in desan song gweꞌan zaka– Lewi Bak mo ausu nakorena. Zi ausuna in sap hen Alap mo golak de syalak mas ta gwenan, hwëna kim zini insa hla ta zaka, ki zep hen alp san lë tabla ine kïnïka. ³³  Hwëna Samaria walya ki zep hen desan tamanꞌan zaka. Zen sap Yahudi walsya hom, - hwëna kim zë zini insa hla taꞌan zaka, mam tangankam kwasang gweblaka. ³⁴  Ki zep golek de ta zaka, wei-weina anggur hokam ngan tasibir-blin daka, hen minyakkam dra tan daka. Ki zep tahalebir-blika. Dekam zep zëre mo keledainak drëne seka, ki zep te-alakam de bohë ta gwen ni tan gol san dep zersong gweka– zëwe de etan mas gweblan hap. ³⁵  Kaꞌankam zep gol bina in hap te-alana seratus ribu enkam golblaka, hen deban gubluka, ‘An dekam mas gwebla. Hen an de sowehen srëmkam, ëe asa lwahal zankam ep mas gulblul.’”³⁶  Yesus ki zep Musa mo olsa de tawa ta gwibin zini insa takensïblïka, “Eno dam gulsunkum, zi dan-aharena in kon, nara wal bose zem makan enna lwablaka– zini in zen oranak karekna goltowekaye?”³⁷  Ki zep ding gulbluka, “Zini in zen kwasang tola ban mas gweblaka, zen zen.”Yesus ki zep ding gulbluka, “In eiwa. Zep em hen kirekam syal gwe-gwe.”Yesus kim Marta ne Maria nebon zïnï gwekake:³⁸  Yesus dekon kim zëre hon de ang ta gwen wenya ban golësek gweka, ënak zep yaïng gwek. Zao wenya bosena Marta oso zem Maria han Yesussu zëre nik mo gola kon eirink. Maria zen Yesus mo alp nakon nikinꞌik– dekon de zëno tawa tabinsi sane gwen hap. ⁴⁰  Hwëna aya zem Marta man tangan syala taha-taha gwibiꞌik– tembane maesa de syal gwibir-zimdinkim. Ki zep Yesussu gubluzak, “Bian, em ba habe zë Mariasa kara guꞌura? Ëe an zebë a-en hwëna syala taha-taha gwibiꞌin. Em gubin– asa deka mas gwibirzik.”⁴¹  Bian ki zep ding gulbirki, “Marta, Marta, em ema enlalana men-san an-sankam beya gweꞌara. ⁴²  Hwëna sap dwam gwibin tanganna aha-en. Maria mes zën dawem wenyaka ïtï-tï gïlsïl, zep Ëe molyë gubik– desa de hli yun hupye.”

* 10:7-8 1Kor 9:7-9, 9:14, 10:25-27,1Tim 4:3-5, 5:18

* 10:12 Kej 19:24-28

+ Yes 23:1-18, Yeh 26:1–28:26, Yl 3:4-8, Amos 1:9-10, Zak 9:2-4

* 10:16 Mat 10:40,Mrk 9:37,Luk 9:48,Yoh 13:20

* 10:18 Yes 14:12,Why 12:7-9

* 10:19 Mzm 91:13,Yoh 10:27-28,Rom 8:28-39

* 10:20 Why 3:5, 20:12

* 10:24 1Ptr 1:10-12

* 10:27 Ul 6:5,Im 19:18

* 10:28 Im 18:5

+ Emki Luk 9:52-53nak hlaun, hen zëwe de otde ale naban.

11

Yesus kim ol gu sonenna tawa tabirkike:(Mat 6:9-13,7:7-11)11¹  Aha yaklakam Yesus Biansa gu soneblaka. Kim hya gwesïkï, ki zep hwëna zëre hon de ang ta gwen wenya in ahanik gubluka, “Bian, asa Emki hen ol gu sonensa tawa tabin– men kirekam baptis ta gwibin zini Yohanis Swe zëre hon de ang ta gwen wenya tawa ta gwibirkike.”²  Yesus ki zep ding gulzimki, “A kirekam em ëgu sone gwen:Bian, dikire eno bosena teip nulsuk gwek.Diki okamana awe Em hen ïrïk gïlzïn.³  Abe mae hap tembanena mwin-mwankam gol gwizim.⁴  Ano mae mo karek-karekna ap tap gulsuzim,sap karek-karekna mensa aha zi abe mae hap nol gwizimnin, ëe ama desa eititi ei gwibirin.Hen asa de akasibiridannak bahem nwe enkam asa kara ta gwibin.”⁵  Ki zep etan Yesus ayang gulzimki, “Hwëna emki ëenlala gwen: Eme ki ahanik wal bose uk mo gol san ngïrïn tatem song gweꞌanam– zao de abe tan hap, ‘Wal bose, abe hap tol tembanena golbla. ⁶  Ano aha ë nakore wal bosena nër hom ano golak tïlïn zala, hwëna ano tembanena hom– zëbe hap de desa golblan hapye.’ ⁷  Hwëna wal bose om in maka ep ding gulbluꞌara, ‘Bahem asa blostablan. Lïlïkïnnï mesë solhlasïndal, hen ëe ama walas naban nisi golëtruweꞌan. Ëe molyë luwek– ebe hap de tembanesa golblan hapye.’⁸  “Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Zini in sap hom anakan dwam gweꞌara, ‘Zen ano dokot. Ëe anik mas gweblak,’ hwëna eme saher ing gul sonen srëmkam aberbe ta tineꞌanam, zen hëndep dekam maka luweꞌara. Em men desae zëbon dwam gwibiꞌinam, hëndep dekam maka ebe hap golblaꞌara. ⁹  Zen in zebë emsa gubiridaꞌan: Em Alapsa aberbe ta tine gwen, dekam sa ep golzimdi. Em teibir tine gwen, dekam esa hëndep hla kul. Lïlïkïnsï em gaꞌga so tine gwen, dekam sa ebe hap lïlïkinnï talusuk gwizimdi. ¹⁰  Sap zini men zen abe gwe-gwenna, zen gul irinkim. Men zen tei gwibinni, zen hlaunkum. Hen men zen lïlïkïnnï gaꞌga so gwenna, zëbe hap talusublunkam. ¹¹  Ere mo tane de emsa hogwe hap abe taꞌanam, san ha emaka wanyana golblaꞌara? ¹²  Ayang sik hip de emsa abe taꞌanam, san ha emaka dare ëksa golblaꞌara? ¹³  Em sap jal-jala, hwëna eno anakare kwasang enlalana hen ki, ‘Ëe anik dawem naka ëre mo walas hap golblak.’ Hen kirekam– nëre mae mo Bianna ngatan zi mo langnak de Zini: Desa de abe tankam Zen dawem naka gol gwizimnira, hëndep zëre mo Enhosa hen hlë ta sone gwizimnira.”Farisikam de gubirida gwen zini kim Yesussu zi tra mo inik anakan donsubluꞌakke, “In dowal mo sosonkam syal gwe-gweꞌara.”(Mat 12:22-30,Mrk 3:22-27)¹⁴  Aha yaklakam, Yesus ol ton gwen srëm zi nikon dowalsa zeralsa soneka. Dowala in kim wet soka, zini in dekam zep ola tonka. Zi trana in zen zao lowe heꞌak man tangan denggwanblaꞌak. ¹⁵  Hwëna Farisikam de zini ki zep zi trana in mo inik ëtonꞌanzak, “Zëbe hap mes dowal mo kïgïna Beelzebul Bak sosonna golblaka, in zep zëno sosonkam aha dowal-dowala zeralsa sone gwibiꞌira.” ¹⁶  Hen ahakon, men zen Yesussu saher tan hap dwam nëblaꞌak, zao hen lowe heꞌak. Zen zep abe dak, “Emki nglï nakore owassa ap syal gwibir-zimdin– ëe akakim emsa dam lasïk, ‘An eiwa Alap zer soneka.’”¹⁷  Hwëna Yesus mes zëno mae mo enlalana tame tazimki, ki zep ola gulk sun blaonzimki, “Aha-ere ïrïk gïn nik de hlïk-hlïk gweꞌanam, zën de ëeijaꞌanam, zen molya ëtatete gweꞌanam. Nabakam maka zënaka timbwas nuꞌin. Hen zënaka de gïl-gïl gwibiridan nakon de aha-ere golak dinik hlïweꞌanam, zen maka hëndep sekwak gweꞌan. ¹⁸  Zep hen kirekam, dowal mo kïgï mo ïrïk gïn nik de hlïweꞌanam, etan zënaka de golëeijan hap, zen molya ëholo gweꞌanam. Zep Ëe dowal mo sosonkam homë dowal-dowala zeralsa sone gwibiꞌin– in kirekame asa lonsublu sanye. ¹⁹  Ki ahakore Farisikam de zini zen hwëna nara mo sosonkam nakasïk gwibirin?– dekam de dowal-dowalsa golëalsa sonebin hipye. Zep ere mae mo ahakorena in maka emsa anakan nenbiridaꞌan, ‘Em ema ëkarek gwer– kirekam de Yesussu tonsublunkamye.’ ²⁰  Hwëna Ëe dowala Alap mo sosonkamë zeralsa sone gwibiꞌin. Zen dekon zep anakan dam gwesïꞌïn, ‘Alap Zën de ïrïk gïlzïn hap angkam man sap kon gwisibir hanaꞌara, hwëna em ema desan de ang tan hap baes taꞌan!’²¹  “Sap Ëe dowal mo kïgï mo bi gwibin kire-kire dawemsaë jal zi mo kim alal ta gweblaꞌan. Zi jal-jal de zëre mo golsa kara taꞌanam– gwetap tangal inen naban, zëbe hap de jal zini na-en molya tïꞌïn zanam. ²²  Zini in dekam maka zënaka anakan enlala gweblaꞌara, ‘Jana ngï ben-ben hap sa asa aïrïblala.’ Hwëna zëno jal zi mo soson de taman kïnïꞌanam, zen maka golak tïlblïꞌan zala, hen maka zëno jana tanena insa alal tablaꞌara. Dekam sa jal zini in zëno kire-kirena alal tablala, hen dekam sa zëre korena kip kae gwebla-zimdi. Ëe hen kirekamë jal zi mo kim awe gwëꞌan, zebë dowal mo kïgï mo ïrïk gïn nïkon zisi alal gul gweꞌan. ²³  Hwëna em de Asa zerzaun srëmkam, em ema aban ërdarak gweꞌan. Hen em de Asa mas gweblan srëmkam, em ema ano syala tru-tru uꞌin.”Dowal de etan lwa halzan hap de ol:(Mat 12:43-45)²⁴  Yesus ki zep tawa tabirki, “Dowal de totoresa zi nikon wet sonna, dekam gwana-gwana san sa hakalada gwera– zao de aha zi maenak tïn hïp. Hwëna aha maenak de tïn srëmkam, dekam sa dowala in enlala gwera, ‘Ëe asa etan ëre mo gol hli tan san dep lwahal.’ ²⁵  Kim de lwa haꞌan zaka, gola insa anakan sa hla ta zala, ‘O ano ëpba gol gwë gwenna mes tangan gol bina oto tasïkï hen ngan tasïkï.’ ²⁶  Dekam sa dowala in song gwera– aha dowalsa de zëre onakon de jal-jal taman kïnïn tangan naka tuju enkam kwang guluda halzan hap. Deban kim de zini iwe golëbïtï gweꞌan zaka, zini in mo gwënna dekam tangan sa karek gweblal– nonol gwën nakonye.”Mae hap de ol: An zen hëꞌho gwibinnik lowehe gwenan.²⁷  Yesus kim kirekam gubiridaka, wenya ki zep mamkam gu anek, “Wenya men zen emsa jaha gwek hen momkam taïzï gwek, zen eiwa hëꞌho gwibin nika hlauk.” ²⁸  Ki zep ding gulbirki, “Sap eiwa, hwëna diki zini men zen Alap mo ola ësane gwe-gwenan hen syal nei gwibirin, zen zen hëꞌho gwibinnik lowehe gwenan!”Mae hap de ol jalse gwen: Sap Yesussu mes owassa de syal gwibir-zimdin hip abe dak.(Mat 12:38-42,16:4,Mrk 8:12)²⁹  Zi trana kim etan ëmas-mas gwe-gweꞌanzak, ki zep etan ayang gulzimki, “Angkam de zini em eiwa jal-jal tanganna. Em hwëna owassa de ebe mae hap syal gwibir-zimdin hibe Asa aberbe la gwenan. Hwëna angkam bëjënë syal gwibir-zimdin. Diki ngein sin de yaklanak asa aha-en syal gwibir-zim: Men kirekam Yunus hon lwakke. ³⁰  In kirekam owasna ë yala Niniwek de zi hip Yunus Bak hon lwakke, orapna dan-ahan de hogwe ungala mwanak gwënkam, ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Abon hen kirekam sa owasna lwal– angkam de zini em de hen hlaun hupye. ³¹  Alap de aumwa hap angkam de zini emsa klis gunnuk, selatan kore teipsïnkïm de wenya in, zen sa hen olsa de mas gun hup zaul– men zen orep teipsïn zini Salomo Baksa duwebla zakke. Zen dekam sa anakan emsa swrë tabir, ‘Ëe ama langa en nakon Salomo mo enlala blala kore olsa de sane gwen hap hatak. Hwëna ebon mae onak kim ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna hataka, em hwëna ema asalsïk gweblak.’ ³²  Hen kirekam, Alap de aumwa hap angkam de zini emsa klis gunnuk, dekam Niniwek de zi mo angna sa olsa de mas gun hup ëzaul. Zen dekam sa emsa anakan swë dabir, ‘Yunus Bak kim ëhalen hap de ola ban abon mae golhataka, ëe dekam ama ëhalek. Hwëna ebon mae onak kim ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna ëhalen hap de ola ban golhata zaka, em hwëna ema ëhalen hap baes tak.’”Enho nik de kawesïk gwen srëm hap kim ola gulk sun blaonzimkike:³³  Yesus Zen kirekam ola gulk sun blaon gwizimki, “Zini hom pelita ngatannak yuna utuk nul sone gwenan– dekam de ngatanna insa aning gun hupye. Zen diki meja maenak nonne gwenan– dekam de ngatannak zïnï zi niban golëteinikirin hipye. ³⁴  Nwena zen tim hip de lïlïkïn– enho dikim ngatan gwen hap. Nwe nik de lalak nënna, dekam enhona hen ngatanna. Hwëna nwe nik de haï nënna, enhona hen kawesïn tanganna. ³⁵  In zep nwekam dawem enkam em ëkara gwe-gwen. Eno mae mo ngatanna in mana kawesïn hïp jowenank. ³⁶  Enlala kawesïn srëmkam de enho ngatan gwenna, eno gwëhan san dekam ngatan en sa lwa gwer– lampu de zïl inen makan.”Farisikam de zi hip de ol jalse gwen:(Mat 23:1-36)³⁷  Yesus kim aïsïl tonbiridanna golzausuku, Farisi walya ki zep zëno golak de golëtembane tan hap abe taka. Yesus ki zep golëbïtï gweka– zao de tembane tan hap. ³⁸  Farisi walya in man zë Yesussu tenggwanblaꞌanka, sap Zen hom tembane gwen hap de nonol tahasa su tazimdin sin ang gweꞌanka– men kirekam Yahudi mo auyan-aza mo ëpba olak lwakye. -³⁹  Hwëna Bian Yesus zep ding gulbluka, “Eiwa, em an Farisikam de zini eno mae mo lowe henna mae makan: San de zi de piring-moksa ë-en nakon ngan tasïk gwibinni, hwëna olk san bëjen. Ere mae mo timni hen kirekam. Em sap ema tahan sopna ngan lasïk gwibirin, hwëna olk kon eno mae mo enhona mes beya gweka– kire-kire beya gwen hap de hole-hle enlalakam hen jal-jal enlalakam. Em ema desa de hen ngan tasïn hïp baes taꞌan! ⁴⁰  Em an eiwa enlala joblo-top tanganna! Alap mes ki syal gwibirki– tahan nakon dep dena insaye. Hen olk kon dep dena mes syal gwibirki. Desa hen man kara gulzimꞌira. ⁴¹  In zen eno mae mo enhonak kire-kire beya gwen hap dena lwaꞌan, desa eititi eibik. Dekam ere mae mo kire-kirena tahalha wenyaka kim kae eibiridak. Zen dekam sa eno mae mo timni hëndep enho naban Alap mo nwenak ëngan gweher.⁴²  “Farisi zi, kwasang tol! Em ëngalap gwen, sap em karekna mam wenyaka esa oltower. Em sap ema nganak de kire-kire betekna Alap hap de hlïkna ol gweblanan, hwëna Alapsa de ensa lwablanna hen zi bose omka de dawemkam golëlowe henna, desa ema eititi ei gwibirin. Zen diki zen– bol-zaun tangan wenyaye. Zen diki nonol desa emaka syal ei gwibirin. Zao etan nganak de kire-kirena insa lun em hen mas gul gweblan. -⁴³  Farisi zi, kwasang tol! Em ëngalap gwen, sap em karekna mam naka esa hla kul. Em but srëm gol-golak ngeinnik de komal tum dawemnak de teinikirin hibe ëdwam gwe-gwenan. Hen em ema ëdwam gwe-gwenan– zi de tagal gwen maenak anakan emsa gubirida gwen hap, ‘Dawem, bian guru.’ ⁴⁴  Em karekna mam naka esa hla kul. Em in men kiye– gol taublun srëmkam de zi tok drë nwanunna. Desan de zi song gwenna, dekam bëjen tame gun, ‘Ëe zi tok tahan sanë zauk ane kïnïl.’ Zep em hen kirekam. Zini man emsa tim di gwibirin, ‘Zini an dawemna,’ hwëna enhona ase naban.”Musa mo olsa de tawa ta gwibin zi hip de ol jalse gwen:(Mat 23:1-36,Mrk 12:38-40,Luk 20:45-47)⁴⁵  Dekam zep hwëna Musa mo tïtï tabin olsa de tawa ta gwibin zini gubluka, “Bian, insa kirekam Farisikam de wenya jalse gwibiridala, in asae hen lamang tabirida!”⁴⁶  Yesus ki zep hwëna ding gulbluka, “Kwasang tol, em hen Musa mo tïtï tabin ol tawa ta gwibin zini! Em ëngalap gwen, sap em hen karekna mam naka esa oltower. Eno mae mo tawa tabinni man nwe-mase gwe-gwenan– san de zi de aha zi hip nihin dohon-honsa mam enkam wëwek ta sone gwizimdinni kiye. Sap em ema Musa mo tïtï tabin olak etan ere mae mo aha tïtï tabinsi mas-mas ul zahe gwenan, zep tangane hëndep dohon-hon la gwibirin. Ena hwëna home desan ang ta gwenan.⁴⁷  Em ëngalap gwen, sap em karekna mam naka esa hla kul. Sap em in zi tamera gwen zi mo wei-wik gun walas! Eno auyan-azana Alap mo olsa de ayang gul gwizimdin hip de zini man damera gwek. Em hwëna angkam desa de lo tasïk gwibin golsae sam-sam la gwibir-zimꞌin. ⁴⁸  Hwëna em insa kirekam syal ta gweꞌan, zen man nwe-mase gwe-gweꞌan– san de auyan-aza oban de anakan enlalasa siri tanna kiye, ‘Em sap esa lamera gwer. Ëe asa hwëna lo lasïk gwibir.’ ⁴⁹  Zen in zep Alap zëre mo enlala blalkam guku, ‘Ëe asa ëre mo olsa de ayang gul gwen hap de zisi lup gul sone gwizim. Ahakon sa karek da gwibir, hen ahakorena sa damera gwer.’ ⁵⁰  Zen in zep sa Alap angkam de zini ebe mae hap karekna sërkam golzimdi– kïtak de zëno ol ayang gul gwen zisi de tamera gwen hap de karekna, nonol lonesen nakon hëndep angkam dena. Nonol lonesen nakon kim Kaen Bak Habelsa taka, dekon hëndep eno auyan-azana Alap mo ol ayang gul gwen hap de zini man damera gwek, hëndep aumwa hap Zakaria Baksa Alap mo gol mwanak dak. Zen Alapsa de aïrïblan srëmkam Alap hap de tweran nin ang gulsuk gweblan kals alpnak dak. Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Kïtak de zi tamera gwen karekna insa Alap mes lam gulku– dekam de otan ere mae hap ngëro gulzimdin hip! -⁵²  “Musa mo olsa de tawa ta gwibin zini, em ëngalap gwen, sap em karekna mam naka esa hla kul! Em sap Alap mo nwenak dikim ësam gwesïn hïp de orana tawana, hwëna em home desan ang ta gwenan. Hen zini men zen sap desan de ang tan hap ëdwam gwe-gwenan, hwëna eme zëbe mae hap orana layalsïk gwizimnin.” -⁵³  Hëndep dekon, in kim lwasek, dekam zep Musa mo tïtï tabin olsa de tawa ta gwibin hip de zi niban Farisikam de gubirida gwen zi niban zi tra mo inik Yesussu sërkam donsuk gweblaꞌak. Hen dekam zep u siweblan hap dakensïblï tine gwek– ⁵⁴  anakare enlala naban, “Zëno ol-gun mae de karek gweꞌak, dekam esa klak lal.”

* 11:38 Mrk 7:2-4

* 11:42 Im 27:30

+ Zakariasa men desa Yesus awe gubluka, zen baptis ta gwibin zini Yohanis mo biasa hom enlala gweblaka. Zen hwëna apde bose zem– Alap mo olsa de ayang gul gwizimdin hip de zi. Zen diki desa orep Alap mo golak de kals alpnak dak. Yahudi zi mo Ibrani olkam de Alkitabnak, nonol tangan Habelsa aya zik taka (Kej 4:8), hwëna zëno mae mo aumwa hap de bukunak Zakariasa dak. (2Taw 24:20-22)

+ Musa mo olsa de tawa ta gwibin zini maekam Bian osan dep de orana dayalsïk gwizimk: Zen auyan-aza zik mo tïtï tabin ola mamkam aha zi hip wei nul sone gwizimk, hen zëre mae mo enlala nakore naka mas nul gwizimk– men kirekam ayat 46nak Yesus jalse gwibiridakake.

12

Ëk enkam de syal gwe-gwen srëm hap de ol:(Mat 10:26,27)12¹  Dekam zini mes ribu-ribukam Yesussu tagal nëblazak hen ngïrïn daꞌak, hëndep man zë zënaka nyaubirida gweꞌak. Dekam zep nonol zëre hon de ang ta gwen zi ensa gubiridaka, “Dawem. Ema Farisi zi mo ëk enkam de tawa tabin sin ang tanank. Zëno mae mo karekna in, zen ragi makan mam gwe-gwenan. -²  Mensa zini ber-ber nul gwenan, zen sa lamkam wet sol. Mensa enlalana aning da gwenan, zen sa lamkam tame dal. ³  Em mensa angkam kawesïnnïk lon gwibiꞌin, zen hwëna lamkam yaklam sa ësane gwe-gwer. Hen mensa gol mwanak i mwa ennak lon sonebirida gweꞌan, zen hwëna lamkam ënak sa ol mam-mamkam donbirisen gwer.”Mae hap de ol: Alap ensa em aïrï gweblan.(Mat 10:28-31)⁴  “Wal bose wal, zi bose omka bahem aïrïbirida gwen, sap zen auhu-kama tim en naka damera gwenan. Hwëna tan hyanak bëjen emsa etan karek tan. ⁵  Hwëna Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Diki Alap ensa em aïrï gweblan. Sap zen zëno dena– tan hyanak de syauk blanak emsa tak ta irin hip denaye. Zep eiwa, zen diki Desa en em aïrï gweblan. ⁶  Emki mawana taïnïm bes-bessa enlala gwibiridan. Desa zini hom te-alakam de kap tan hap dwam neibirida gwenan. Sap eiwa kirekam, hwëna Alap bëjen aha-en mae desa hen eititi gwibiridan. ⁷  Hen kirekam, eno mae mo nol alana, Bian Alap mes desa anakan tawa gwibirki, ‘Beyana ki en.’ In zep ere mae mo tim hip dena bahem ëngalap gwe-gwen, sap em Alap mo nwenak mawana taïnïm bes-bes naban apdenak hom.”Kristussu de aha zi hon kira tan hap de ol:(Mat 10:32-33,12:32,10:19-20,Mrk 3:29)⁸  “Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Zini men zen aha zi hon zënaka anakan kira ta gwenna, ‘Ëe an Yesussu de ang gwe-gweblanna,’ kire zini Ëe asa hen Alap mo dam taha nakore zinik anakan kira tal, ‘Zen an hen eiwa Asa de ang gwe-gweblanna.’ ⁹  Hwëna zi de aha zi hon Asa anakan nazabeblaꞌak, ‘Ëe Yesussu de ang gwe-gweblan zisi hom,’ ki Ëe asa desa hen aumwa hap de zisi klis gunnuk Alap mo dam taha nakore zinik anakan kira tal, ‘Zini an Asa de ang gwe-gweblan zisi hom.’ ¹⁰  Ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Asa de zi lamang taꞌanka, karekna insa Alap maka zëbe hap tap gulsubluꞌara. Hwëna zi de Alap mo Enhosa lamang tankam, desa Alap bëjen tangan tap gulsublun.¹¹  “Emsa sa dahyo gwer– Yahudi mo but srëm golak de mam-mam wenya kip de golëtrei gwizimdin hip, hen auhu-kamanak de teipsïn-teipsïn wenya kip. Anakan sa emsa nolëtrei gwizim, ‘An Yesus hon de ang ta gwen zi.’ Kirekam de ebon mae lwankam, dekam bahem anakare hap enlalana ëbeya gwe-gwen, ‘Ëe banakarekam asa zë ton hen ding gulzim?’ ¹²  Sap emsa de taken-taken gweblan ennak sa ki Alap mo Enho ebe mae hap gol gwizimdi– em de kirekam ëton gwen hap denaye.” -Yesus kim te-ala beya zi enlala joblo-top hap ola gulk sun blaonzimkike:¹³  Ki zep zi beyana in kon ahanik Yesussu gubluka, “Bian, emki ano ayasa gublun– zen de bian swe mo kire-kire hli tan dansa abe hap hlï tablan hap.”¹⁴  Yesus ki zep ding gulbluka, “Asa hom ki nenblak– mam zi mo kim de bian swe uk mo kire-kiresa ep klis gulzimdin hipye.” ¹⁵  Ki zep etan tïngare zi hip ayang gulzimki, “Dawem. Banakare kire-kiresa de hole gwibinni, zen zen sa emsa karek tabir. Sap eno mae mo lowe henna, zen kire-kire beya ennak hom lwa gwenan.” -¹⁶  Yesus ki zep ola gulk sun blaonzimki, “Orep ki zini gwë gweka. Zëno kire-kirena beya tanganna. Zëno kamanak mulkwan maena dawemkam hata gweka. ¹⁷  Ki zep zëre en hap enlala gweka, ‘Ano nga nakore kire-kire kang ta gwen gol-gola an yak-yak naka hom– dekam de ëre mo mulkwan maesa zë kang ta gwen hapye. Ëe banakan asa syal gwibir?’ ¹⁸  Ki zep etan enlala gweka, ‘O angkam mesë dam gulsunun. Ëe asa ëre hon de syal ta gwen wenyaka gubiridal– kire-kire kang ta gwen gol-gola ansa de wet tyasibin hip. Dekam ahasa sa mam-mamkam daublul– zëwe de kang ta gwen hap.’ ¹⁹  Zen dekam asa enlala gwer, ‘Ëe an hëꞌho gwibin nika de goltowe gwen zi. Ëe dekam na-en molyë tahalha gwek. Angkam sap asa sëwe henkam gwë gwer. Tembane dërek-dëreksa asa twin gwibir, hen ho dëreksa asa otde gwer, hen ëre mo gwënna asa nga-ngol gwibir.’²⁰  “Hwëna Alap dekam zep gubluka, ‘Em enlala joblo-topna! Namen mo kam dekam Ëe asa hwëna eno angna zersïl. Hwëna dekam eno kire-kirena mensa ere en hap lam taka, aha zi sa bi nëblandal.’”²¹  Ki zep etan Yesus aumwa hap gubiridaka, “In kirekam sa lwa gwer– zini men zen auhu-kamanak zëre en hap kire-kirena kang da gwenanye, hwëna zen hom hëndep de gwën hap de kire-kire dikim Alap mo nwenak ëbeya gwen hap syal ta gwenan.” -Alap en hon de yaïng gwe kïnï gwen hap de ol:(Mat 6:25-34,6:19-21)²²  Yesus ki zep hwëna dua-blaskam de zëre hon ang ta gwen wenya in en hap ayang gulzimki, “Zen in zebë emsa gubiridaꞌan: Bahem anakan ëngalap gwe-gwen, ‘Ëe banakan asa gwër? Ëe basa asa twin gwibir? Hen ëe basa asa ala so gwer?’ ²³  Sap eno gwënna zen tembane en nakon hom lwa gwenan, hen timni ala so gwen hap de en nakon hom lwa gwenan. ²⁴  Emki mawana blensa enlala gwibiridan. Zen hom ba maena eiyas nïl gwenan, hen hom dan gwenan. Hen zëno mae mo tembane kang gul gwen gola hom. Hwëna Alap ki zëbe mae hap tembanena gol gwizimnira! Zep em bahem ëngalap gwe-gwen, sap em Alap mo nwenak mawa mo kim hom. ²⁵  Em de ere mo gwën hap ngalap gwenkam, san ha em emaka ere mo gwënna insa engka en mae langa gulsuꞌura? Bëjen. ²⁶  Em de enlala nik ëbeya gwe-gwenkam molye ere mo gwënna betek en maekam ayang ul ine gwek. Ki ba hap de enlalana beyam-bya gwen hap?– ala son hap de kire-kire hap, hen tembane mae hapye. ²⁷  Emki sap sona ok eissi enlala gwibiridan. Zen hom syal ta gwenan, hen pakeanna hom dayal gwibirin. Hwëna Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Sap teipsïn zini Salomo Bak, zen hwëna hom ok eis nwe-awes makare pakeanna akeka– desa de zëre mo te-ala beyakam teisyan hapye. ²⁸  Em in Biansa de taïblïblanna tawa naka hom! Ok eis mo ëhultunnu tïhïs tanganna, sap zen namen de ënwe-awes gwenkam, hwëna kaꞌan de ëjek-jak gwen. Zen sap eiwa kirekam, hwëna Alap ki desa kara ta gwibirida. Zep emki Biansa anakan taïblï gweblan, ‘Zen molya asa ala so gwen hap denakim da tasïkï.’²⁹  “Zep bahem anakan enlalana ëbeya gwe-gwen, ‘Ëe basa asa twin gwibir hen otde gwibir?’ Bahem banakare mae hap ëngalap gwe-gwen. ³⁰  Sap Alapsa de tame tan srëm zini zen kirekam ëngalap gwe-gwenan. Hwëna nëno mae mo Bianna Zen anakan tawana, ‘Ano walasna kire hap ëtahalha gweꞌan.’ ³¹  Hwëna em Alap de nabakam ïrïk gïlzïn hap denaka em syal gwe-gwibin, ki Zen sa hen ebe mae hap eno tahalha gwibinni gol gwizimdi.³²  “Em in zen dan en Abon ang ta gweꞌan, bahem ëaïrïn, sap eno mae mo Bianna man emsa sam gwesibiridaꞌara– em de zëno ïrïk gïnnïk bïtï gwen hapye. ³³  Ere mo bi gwibin kire-kirena te-ala hap em lirak tabin. Te-alana desa tahalha zi hip em kae gwebla-zimdin. Dekam em dakal hap de kire-kiresae lam taꞌara, hen kire-kirena in molya ep ëjek-jak gweblak. Ngatan zi mo langnak em lam tan, sap zëwe sowë zi molya kap dak, hen winimni molya dwenblandak. ³⁴  Sap men zëwe eno kire-kirena ërlwa gwenna, eno enlalana hen zëwe sa lwa gwera.”Salok-salokkam de lowehe gwen hap de ol, sap Yesus sa etan lwahal zala:(Mat 25:1-13,Mrk 13:34-36,Mat 24:43-51)³⁵  “Em salok-salokkam em lowehe gwen– Asa de hut tu ane gun hupye. Em zep em pakean alala tan naban hen syauk ngatan naban Asa kara gwe-gweblan. ³⁶  Men kirekam babu gwen zini mam zemka kara në gweblananke, zen de we-zi daresa de oto son nakon lwahal zannak, em hen kirekam em lowehe gwen. Mam zini in kim de hataꞌan zaka, lïlïkïnsï sa gaꞌ-ga so zala. Dekam sa hëndep dalusublul. ³⁷  Zen de babu zem insa nama de salok-salokkam de ës gweblannak hlauluda zankam, dekam sa tangan sam gwesibiridala. Ëe eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Mam zini in dekam sa babu gwen zi makan zënaka gwëblala. Dekam sa zën zëbe mae hap tembane dëreksa syal gwibir-zimdi. Ki sa teinikirin hip gubiridala– zao de golzimdin hip. ³⁸  Zen de ngïrïn anen mae hatankam, nama de salok-salokkam de ësblannak hlauluda zankam, ki zëre hon de babu gwen zini in hëꞌho gwibin tangan naka sa hla nul. ³⁹  Emki sap ëenlala gwen: Gol bi nik de anakan tawa gweꞌanam, ‘Ano golak sowë zini namen mo kam sa tïl zïla,’ zen dekam molya nini taꞌanam. Sowë zini in de tïlzïn srëm hap maka saleꞌara. ⁴⁰  Zen in zep, em hen kirekam salok-salokkam lowehe gwek, sap em home tame uꞌin– ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Ëe de lwa halzan hap denaye.”⁴¹  Petrus ki zep takensïblïka, “Bian, ola insa gulk sun blaonzimdi, san ha abe mae en hap? San ha hen tïngare zi hip?”⁴²  Ki zep ding gulbluka, “Ebe mae hap dena, zen aïsïlï a kirekam sa lwal: Teipsïn zi nik de holokam langa san song gweꞌanam, zëre hon de babu gwe-gwen zini men zen de enlala blalkam gwëꞌanam hen taïblïblan nik, zen zëbe hap maka syala anakan wei yul sone gublu haꞌara, ‘Ano tim bwanak babu gwe-gwen bose omka em ïrïk gïl gwe. Zëbe mae hap tembanena hen sowe henkam gol gwizim.’ ⁴³  Teipsïn zini in de mumuk ennak lwahal zankam, zen de anakan hla taꞌan zanam, ‘Zen dawemkam ano tim bwanak ïrïk gïl gweka,’ ki zen sa zëbe hap isrip-sri gwibin nika golblala. ⁴⁴  Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Teipsïn zini in dekam sa zëno bosena esek gul seblala, hen zëre mo kire-kiresa de kïtak kara ta gwibin hip sa gublula.⁴⁵  “Hwëna babu gwen zini in de anakan enlala gweꞌanam, ‘Ano teipsïnnï in na-en molya lwahal zaka,’ zen sa hwëna ahakore babu gwen bose zemka tangole gwibiri– sap zi, sap we. Hen zi bina in mo te-alakam zë-en sa tembane gwe-gwera, hen ho mamaksa sa kim otdeblanda gwera, dekam sa hëndep mamak gwera. ⁴⁶  Ki sa hwëna mumuk ennak babu gwe-gwen zi karekna in mo tame gun srëmnak teipsïn zini in hata zala. Dekam sa tok hap zïp so zala. Hen zëno angna dekam sa tak ta iri– men zëwe Biansa de taïblïblan srëm wenyik mo angna lowehe gweꞌanke.⁴⁷  “Babu gwe-gwen zini men zen mam zik mo dwam gwibin sin anakan tame gunnu, ‘An ano syala zen,’ hwëna zen de zënaka hohle tan srëmkam hen syal gwibin srëmkam, ki mam zini in de hatankam desa sa mamkam de lek-lek tan hap gubiridala. ⁴⁸  Hwëna babu gwe-gwen zini men zen mam zik mo dwam gwibinsi tame gun srëmna, desa betekkam de lek-lek tan hap sa gubiridala. Ebe hap de mamkam hli tablankam, zen hen aumwa hap mamkam de goltrëblan hap sa emsa gublula. Ep de beyakam hli tablan dankam, ki hen beyakam de goltrëblan hap sa emsa gublula.”Yesus kim anakan tawa tabirkike, “Abon onakon esa enaka gïl-gïl eibirida gwer.”(Mat 10:34-36)⁴⁹  “Ëe an okamanak de zisi de klis gun hubë hatazak. Ano klis gunnu zen syauk makan sa tïngare zini neisbir. Hen Ëe ama dwam gweꞌan, nabakam bae ki syauknu in hïtïꞌïnam! ⁵⁰  Hwëna nonol Aen asa karek yawala goltower. Ëe dohon tangan nakaë eis gwibiꞌin– desa de goltowen hapye. ⁵¹  Bahem anakan Asa kïl tï gwen, ‘Zen an umlaesa de okamanak awe golhatazan hap hata zaka.’ Ëe kire hap homë. Hwëna abe hap de jal hap Asa de tame tan srëm wenya sa emsa gïl-gïl neibirida gwer. ⁵²  Zep angkam ebon mae a kirekam sa lwa song gwer: Aha-ere golak de zi aha-ere taha-tapkam lowe heꞌanam, hwëna Abon onakon esa enaka gïl-gïl eibirida gwer. Anakarekam sa lwa song gwer: Dan-ahan men zen Abon ang ta srëm gwe-gweꞌan, zen hwëna dan-dan dena emsa sa gïl-gïl nei gwizim. ⁵³  Ebon mae onakon, abe hap de jal hap walas oban esa enaka gïl-gïl eibirida gwer– sap zikim dena hen wekam dena, hen sap aebo wal maekam dena.”Mae hap de ol jalse gwen: Sap ngatan zi mo lang nakore Zi Tangansa hom tame dak.(Mat 16:2-3,5:25-26)⁵⁴  Yesus ki zep gubiridaka, “Yakla de kaknak sal-sal gwe zanna, dekam ema dam ulsuk gwenan, ‘Sa o dïl gwer.’ Hëndep kirekam sa ki lwal. ⁵⁵  Yakla de but-som but-som gwe zanna, dekam ema dam ulsuk gwenan, ‘Sa sasa gwer.’ Hëndep kirekam sa ki lwal. ⁵⁶  O de ïl tï gwen hap dena hen sasa gwen hap dena, em desa en ema dam ulsuk gwenan. Zep em ba habe ano owas-owas syal gwe-gwibinni dam ulsuk srëm gwe-gweꞌan? Em in eiwa enlala joblo-top tanganna.⁵⁷  “Em ba habe anakan dam ulsuk srëm gweꞌan?– ‘Diki angkam ëe amaka kirekam syal eibiꞌin.’ ⁵⁸  Eme mamkam te-ala beya zi nik bon gweꞌanam, hwëna otan de desa ber-ber gun srëmkam, zen hwëna emsa de balk tahan hap maka jana nabare wenyak zerguꞌura– zen de teipsïn zi sin dep emsa zerhan hap. Diki dawemna, zen de nama emsa teipsïn zinik zerhatan srëmnak, emki anakan de zersësek gwen hap akasïblïn, ‘Bahem na-en asa zertrëblan. Ëe basa asa ep golblal?– dekam de eban sësek ën hapye.’ Kire srëmkam, ki zen sa hëndep teipsïn zini in hap emsa zertrëblala. Hen teipsïn zini in sa zëre mo jana nabare zi hip emsa zerzimdi– zen de hwëna bwinak emsa tayalsïn hïp. ⁵⁹  Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Em bëjen em dekon wet son– bonna insa de tïngan ber-ber gun srëmkamye.”

+ Ragina desa man betekkam rotisa de syal gwibinnik mas nul gwenan, hwëna dekam zep mamkam hop gwe-gwenan hen bwap-bwap gwe-gwenan. Rotina ragi srëmkam bëjen hop gwen. Dekam drak-drakna.

* 12:12 Mat 10:19-20,Mrk 13:11,Luk 21:14-15

* 12:15 1Tim 6:9-10

* 12:21 Yak 4:13-15,Mat 6:19-21

13

Halen hap de ol:13¹  Zao kim nama lowe heꞌak, ki zep Yesussu donblaꞌak, “Teipsïn zini Pilatus man zëre mo jana nabare zisi gubiridaka– Galilea kore zisi de tameran hap. Hëndep Alap mo golak zep damerak. Maenak damerak: Zen kim dombana Alap hap blom dabir-bliꞌakke. Hëndep zëno mae mo kala domba kala in han zep siri nëk.” ²  Yesus ki zep ding gulzimki, “Sap Galilea kore zini in kirekam karek yawala noltowek, em san ema kïl lïbiꞌin?– ‘Zëno mae mo karekna man tangan taman kïnïk– ahakore Galilea kore zi nikonye. In zep Alap kirekam de karek tabin hip gubiridaka.’ ³  Hwëna kirekam hom. Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Em de ëhalen srëmkam, em hen zëno mae mo kim de juwensa esa hla kul. ⁴  Hen kirekam, in kim delapan-blaskam de zini klibu nabare gola Siloamk kei-king gulku, em san ema desa hen kïl lïbik?– ‘Zëno mae mo karekna man tangan taman kïnïk– tïngare ahakore Yerusalemk de lowehe gwen wenya konye. In zep Alap kirekam de karek tabin hip gubiridaka.’ -⁵  Hwëna kirekam hom. Em de ëhalen srëmkam, em hen zëno mae mo kim de juwensa esa hla kul.”Yesus kim ola gulk sun blaonzimkike– tenya kwiwe de tën srëm hap dena:⁶  Yesus ki zep ola gulk sun blaonzimki, “Zini zëno anggur ngana ki. Zao hen kwiwena man saltïk. Ki zep song gweka– kwiwe dansa de taran hap. Hwëna eini aha-en mae hom hlaulku. -⁷  Ki zep nga syal gwe-gweblan zini insa gubluka, ‘Ëe mesë tahunna dan-ahan gwek– sap de duwe gwibir zinna. Hwëna homë mae ei niban hlaulzuk. Em lwin. Waba hap bap zen zë zaun. Ahasa neik zë etan ïk ïk.’ ⁸  Hwëna ki zep nga syal gwe-gweblan zini in ding gulbluka, ‘Dikire tahunna an ensa zauk. Ëe asa zëno alp nakon kamasa tri yul, zao asa te bitriskim yaïng tabir. ⁹  Dekam wëhë ngein sin de tahunkam tëꞌak. Tën srëmkam dekam neik ulek.’”Yesus kim Hari Sabatkam we tahan tïkna dawem gulkuke:¹⁰  Aha Hari Sabatnak kim zauk, dekam zep Yesus Yahudi mo aha but srëm golak tawa tabirki. ¹¹  Zao wenya ki, dowal mes sang-sangna golbirki– tahunna delapan-blas enkam. Dam-damkam bëjen zaun. Tahanna mes tïwehek. ¹²  Yesus kim hlaulku ki zep takenbirki, “Anyan, haen. Ëe ama emsa sang-sangna in kon hïl gïl soneꞌan.” ¹³  Ki zep tahana tehabir aneka, hëndep dekam zep dam-dam gwesek, dekam zep Alap hap dawemna golbla tineꞌak.¹⁴  Zëwe de but srëm golak de mamna ki zep jal gweblaka, sap Zen Hari Sabatkam dawem gulku. Ki zep gubiridaka, “Yaklana enam enkam– syal tan hap denaye. Zen dekam yaïng gwe-gwezak– zi sang-sangsa dikim dawem ta gwibin hipye. Hari Sabatkam bahem.”¹⁵  Bian Yesus ki zep hwëna ding gulbluka, “Em Alap mo bosena ëk enkame zigwiren gweꞌara! Em kïtak Hari Sabatkam sapi zahona kie hïl lï sone gwibirin– weyasa dikim otdebin hipye. Keledai zahona hen kirekame eibirida gwenan. ¹⁶  An hwëna zahosa hom. An hwëna Abraham mo auyan-tane sake. Desa mes delapan-blas tahunkam dowal mo kïgïna huleka. Ëe sap asa Hari Sabatkam hïl gïl soner!”¹⁷  Yesus insa kirekam ding gulbluka, men zen Zënaka jal nëblaꞌak dekam zep tangan ësaher gwek. Hwëna tïngare ahakore zini man tangan ëisrip-sri gwek– insa kirekam owas-owasna syal gwe-gwibirkike.Gulk sun de ol blaonzimdinni an mae hap: Alap mo ïrïk gïnnï, zen rica dan makan, hen ragi makan:(Mat 13:31-33,Mrk 4:30-32)¹⁸  Yesus a kirekam mo ola gulk sun blaon gwizimki, “Ba naban esa apde osol?– dekam de Alap mo ïrïk gïn hïp denaka gulk sun blaonzimdin hipye. Alap mo ïrïk gïn nïban ba naban esa enlala eizim?– dekam de srip gulsuzimdin hipye. ¹⁹  Alap mo ïrïk gïn nïka de srip gulsuzimdin hip, zen a kirekam moye: Zen rica dan makan. Zen sap betek tanganna, hwëna zini kim desa nganak ïk nïl gwenan, dekon zep ësaltïl gwenan, hëndep te makan zep ëmam-mam gwe-gwenan. Mawana zao zep zëno hli-hlinak gola dauk gweblanan.”²⁰  Aha gulk sun de ol blaonzimdinni hen anakan, “Alap mo ïrïk gïnnï, zen ragi makan. Wenya man tepungna aha-ere sak naka mang-mang guk. Zao zep ragisa betekkam mas guk. Ragina in sap betek tanganna, hwëna dekam zep rotina in dawemkam hop gwek.”Lïlïkïn klakat hap de ol:(Mat 7:13-14,21-23)²²  Yesus kim Yerusalem san song gweꞌanka, Zen man ë-ë san tawa tabir song gweka. ²³  Kim zë tawa tabiꞌinka, ahanik zep takensïblïka, “Bian, san ha zini dan en sa ëngaya gwer?”Yesus ki zep ding gulbluka, ²⁴  “Emki lïlïkïn klakat san de bïtï gwen hap ëalp gwen, sap zen zen– ëngaya gwen hap de ora naye. Yak zini zen desan dep denaka hom. Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Zini beya nik sa sap Alap mo ïrïk gïn kon gwisibir hanan tembane yala iwe dep ora yakna in san ëalp gwe-gwer. Hwëna desan molya zëwe dep bïtï gwek. ²⁵  Ang tan wenya kim de sowe heꞌak, Gol Bina in dekam sa lïlïkïnnï sohlasïk iri. Ë en nakon esa tol ëzaul. Sap esa gaꞌga oso gwer– anakare ola ban, ‘Gol Bina, abe mae hap tol Emki lïlïkïnnï ansa talusuzimdin.’ Hwëna Zen sa emsa gubiridala, ‘Ëe homë emsa tame tabiꞌin. Em in enda kore zisi mes yap?’²⁶  “Hwëna em esa ding ulblir, ‘Hwëna ëe mesë eban ërtembane gwe-gwek hen em mes em-am ano mae mo ënak tawa ta gwibirki.’²⁷  “Hwëna Gol Bina in sa etan ding gulzimdi, ‘Ëe homë emsa tawa gwibiridaꞌan– em enda kone yaïng gwezal. Em sek gwen. Em in zene karekna ol gwenan.’²⁸  “Em kime anakan hla kulidaꞌak– Abraham, Isak, Yakob, hen tïngare Alap mo olsa de ayang gul gwen zini, ‘Zen Alap mo ïrïk gïnnïk lowe heꞌan, hwëna asa mes ë san yal nulin,’– em dekam esa yusyustïn nïban gona tal, hen ëkna dekam esa ngalap hap ngalk-ngalk la gwibir. ²⁹  Sap dekam zini yakla hata sezan nakon sa yaïng gwer– hen nikin anen nakon, hen eihya-lip eihya-lip nakon, Alap mo ïrïk gïn kon gwisibir hanan tembane yawalak de apdekam ëisrip-sri gwen hap. ³⁰  Hwëna emki ëenlala gwe-gwen: Men zen angkam bose srëm wenya ëgwëꞌan, zen zen sa hwëna lamkam ngein sin loweher. Hwëna men zen angkam bose naban lowehe gweꞌan, zen hwëna lamkam zen sa lure san ëgwër.”Yesus kim Yerusalemsa kwasang gweblakake:(Mat 23:37-39)³¹  In kim lwa seꞌak, ki zep Farisikam de zini Yesussu nenblazak, “An kon song gwe. Herodes man emsa tan hap dwam gweblaꞌara.”³²  Yesus ki zep ding gulzimki, “Em sek gwen. Anakan wanya jal-jala insa enblak, ‘Zen man guku, “Ëe nama dowalsa golëalsa sone gweꞌan, hen zi sang-sangsa dawem ta gwibiꞌin. Hwëna molya holo gwek, ki asa ëre mo syala ansa tap gul soner.”’ ³³  Sap Ëe molyë awe holo gwek. Sap hom dakastïꞌïn Asa de aha ënak tankamye, sap Alap mo olsa de ayang gul gwen hap de zini zen Yerusalemk en damera gwenan.”³⁴  Yesus hen anakan guku, “Yerusalemk de zi, em mese Alap mo ol ayang gul gwen zini beyakam lamera gwek, hen Alap mo lup gul sonen zini kasokame ï lïbirida gwek– hëndep tok hap. Ëe ama sap emsa kwasang gwibirida gwek, zebë sap emsa Ëre osan dep de tagal gulsun hup akabirida gwek– san de we ayang de tane-ne zemka sï alakam obon gun makan de gweibiridan hap. Hwëna em ema baes ta gwek. ³⁵  Yerusalemk de zi, zen in zep Alap angkam emsa da tasibiꞌira. Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Em molye na-en Asa tame lak. Hwëna kime Asa hut lu ane guꞌuk, zen dekam en esa sap Asa tame lal. Dekam sap anakare ola ban esa Asa hut lu ane gul, ‘Hëꞌho! An Bian mo bosekam nësa dikim oto gulsun hup hata seꞌara. Diki Alap Zen zëbe hap dawemsa golblan.’”

+ Siloam, zen Yerusalemk de aïlï ho bose.

+ Kwiwena, Lukas man ale gulku tenya “ara”kam.

14

Yesus kim sërkam de tese-tese gwen zini dawem takake:14¹  Aha Hari Sabatnak kim zauk, ki zep Farisi walya teipsïn tolik Yesussu gubluka– zëno golak de golëtembane tan hap. Hwëna zen mes ahakore Farisi zi niban hen Musa mo ol tawa ta gwibin zi niban ola ziaha-en gulku– zao de dawemkam Yesussu anakan karatda tan hap, “Zen wëhë nëno mae mo Hari Sabat hap denaka gulmunꞌunka?” ²  Zen in zep sërkam de tese-tese nabare zini hen nenblak– zen de hen ang gwen hap. Hëndep zen Yesus mo dang gwën nakon zep nikinꞌinka. ³  Yesus ki zep hwëna kïtak takensibiridaka, “Em banakane Musa mo tïtï tabin ola dam ulsuꞌun? Hari Sabatkam san ha zi sang-sangsa sap de dawem tabinkim? San ha bëjen?” ⁴  Hwëna man nasalsïblïk. Ki zep hwëna tese-tese nabare zini insa ïrïk tasïkï, hëndep ki zep zë dawem taka. Zao zep gubluka, “Sap esa angkam song gwera.”⁵  Ki zep hwëna gubiridaka, “Eno walas ahaksa sapi zaho de Hari Sabatkam aïlï honak dum gwe heꞌanam, em san ha molye dekam ër aneꞌanam?” ⁶  Zini in sap man Yesus mo ola insa husus neibiꞌik, hwëna hom dam nulsuk– kirekam de ding gulblun hapye.Bosesa de betek gun hup de ol:⁷  Nama kim tembane yala iwe lowe heꞌak, Yesus ki zep hlauludaka, ahakon bose bete-tek nik ngein nikore komal tum dawemsa teinikirinkim alt dasibik. Ki zep zëbe mae hap ola gulk sun blaonzimki, ⁸  “Zi de we-zi daresa de oto sonnak de tembane yawala kon emsa ang gwen hap gublunkam, em bahem na-en ngeinnik de komal tum dawemna al sosun. San ha zen mes yap hen aha zisi, ebon onakon de bose nik teipsïblïn naka, ang gwen hap gublula? ⁹  Ki hwëna zen de hatankam, gol bina in sa emsa gublula, ‘Em aes gwesïblïn.’ Hwëna em dekam saher tola ban esa lun tangan nikiri. ¹⁰  Diki em de hatankam, nonol lure tangannak em nikirin. Zen diki gol bi nik sa emsa gublula, ‘Haen, ano wal bose, ngeinni an kon em hen nikirin.’ Dekam eno bosena sa dawem gwer– tïngare zi mo nwenakye. -¹¹  Sap tïngare zini men zen mam gwen hap ëdwam gwe-gwenan, Alap sa hwëna otde tangannak kang gulu. Hwëna men zen otde tangannak lowehe gwenan, desa hwëna gut de tangannak sa kang gul sera.”¹²  Ki zep gol bina insa gubluka, “Em de tembane yawalsa syal gwe-gwibinni, bahem dekon zi dawem ensa gubirida gwen– men kiye, wal bose wal om, iye om, oso wal om, hen sowe tane wal om, ahaksa gol golek denak de te-ala beya zisi. Ki zen sa emsa nërhwë-hwë gwer. Dekam mensae golzimꞌinka, kiresa sa hwëna ebe hap nol gweblal. ¹³  Diki em de tembane yawalsa syal gwe-gwibinni, zen tahalha zisi em kon gubirida gwen– sap zi tim karek, sap zi lek, hen zi nwe dïmïn maesa. ¹⁴  Kirekam Alap sa ebe hap hëꞌho gwibin nika golblala. Sap kirekam de zini bëjen emsa zerhwë-hwë gwen. Alap hwëna sa ebe hap dawemsa golblala– yaklana in dekam zi dawem-dawemna tïn nïkon luk taꞌakye.”Gulk sun de ol blaoranna an, Alap mo ïrïk gïn kon gwesibir hanannak de tembane yawalak de yaïng gwen hap dena:(Mat 22:1-10)¹⁵  Yesus kim tonsuku, dekam zep ahanik gu aneka, “Alap mo ïrïk gïn kon gwisibir hanan tembane yawalak men zen ang taꞌak, zen hëꞌho gwibin tangan naka sa hla nul!”¹⁶  Yesus ki zep zëno ola insa de ding gulblun hap gulk sun ola blaonzimki, “Zini ki tembanesa yawal tangankam syal gwibirki, hen zini beya tangankam hamal hap gubirida guku– tembane tanna iwe de ang tan hapye. ¹⁷  Tembanena insa kim taïblïn nïlsïk, ki zep babu zemka ahanaka gubluka, ‘Em anakan taken naseran, “Haen. Tembanena angkam mes dë danan!”’¹⁸  “Hwëna men desa sap hamal hap gubiridaka, zen kïtak man hwëna babu zem insa anakan nen gweblaꞌak, ‘Ëe molyë hatak.’ Ahana man gubluka, ‘Ëe mesë ngasa zer. Ëe zebë karatda tan hap song gweꞌan. Anakan gublu, “Bap zen asa jakal gweblan.”’¹⁹  “Ahana hen man gubluka, ‘Ëe nër homë sapisa dare taha-tap enkam kap guk. Ëe zebë song gweꞌan– anakan de akasibiridan hap, “Wëhë apdekam syal taꞌak?” Anakan gublu, “Zen molya hataka. Man gulu, Bap zen asa jakal gweblan.”’²⁰  “Ahana hen man gubluka, ‘Ëe nër homë wenya gok, zep ëe molyë hatak.’²¹  “Babu zem in ki zep zë-en lwa halka, ki zep tonbla zaka– men kirekam ding nul gweblaꞌakye. Gol bina in dekam man tangan jal gwibiridaka. Ki zep gubluka, ‘Em hëndep nabakam etan song gwen– ë yala awe de ora-ora san. Dekam kwang guluda halza– sap te-ala srëm zi, sap zi karek, zi lek, hen nwe dïmïn mae naka.’ Ki zep kwang guludahal zaka.²²  “Kim lwa halka, ki zep gublu zaka, ‘Mesë kire naka kwang guluda halanzal, hwëna komal tum jam en hom.’²³  “Ki zep etan gubluka, ‘Em etan song gwen– sap eik sin de ora bete-tek mae san. Desan ang tan hap wan-wan tabir song gwe– hëndep ano golak awe de ëbeya gwezak. ²⁴  Ëe ama emsa gubluꞌan: Mensa sap nongka hamal hap gubiridak, zen molya lun etan yaïng gwezak– tembanena ansa de akasïblïndan mae hapye.’”Anakare hap de ol: “Ëe wëhë Yesussu de ang gweblan hap dakastïꞌïn?”²⁵  In kim sap zini beya tangan nik Yesus hon ang taꞌak, ki zep lero gwibiridan naban gubiridaka, ²⁶  “Zini men zen an-bi zemka dawemkam enna nolabirida gwenan, hwëna zëno mae mo Asa de en lwablanna lwala henna, kirekam de zini zen bap zen Asa ang gweblan. Hen kirekam, men zen we zemka, walas zemka, ahaksa aya-wal oso-wal zemka dawemkam enna nolabirida gwenan, hwëna zëno mae mo Asa de en lwablanna lwala henna, zen hen bap zen Asa ang gweblan. Hen kirekam, zi de Abon onakon zëre mo gwënsa dawemkam ensa lwabinni, zen hen bap zen Asa ang gweblan. -²⁷  Hen zi de zënaka anakan sosok tan srëmna, ‘Asa sap sa Yesus mo kim te-lidak sonnak makan dain,’ zen bap zen hen Asa ang gweblan. -²⁸  “Ebon mae onakon ahanik de klibu nabare gol syal gweblan hap enlala gweꞌanam, zen nongka maka nikinꞌira– zëre mo te-alasa de aïtblïn hap, mae hap, ‘Wëhë sowe heꞌanka?– gola ansa dikim so ta sonen hapye.’ ²⁹  Sap sowehen srëmkam, ki hwëna ei-te en naka de eiyas tannak sa te-alana topse gwera. Dekam tïngan men zen gol ïk sosunnu insa hla daꞌak anakan sa swrë dal, ³⁰  ‘Zen man tim gulku, “Ëe asa tap ta soner,” hwëna hom tol!’³¹  “Hen kirekam, teipsïn zi de zëno jana nabare zi sepulu ribu enkam lowe heblanna, hwëna zen de sane gweꞌanka, ‘Aha teipsïnnï zëno jana nabare zini dua-pulu ribu enkam man emsa de hatabin hip sek gweꞌanzal,’ zen maka enlala gweꞌara, ‘Ano an wëhë sowe heꞌak?– deban mae de eijan hapye.’ ³²  Anakan de enlala gweꞌanka, ‘Ano molya sowehek,’ dekam ahanaka maka zer soneꞌara– zen de nama ëgolek de gwezan srëmnak, anakare ola ban, ‘Ëe basa asa ebe hap golblal– dekam de nen ëeijan srëm hapye?’³³  “Zen in zep, em hen kirekam. Em de ere mo gwënsa kïtak tapbla gun srëmkam, em molye Abon osan ang gweka.³⁴  “Em an zene Abon onak ang ta gweꞌan, em okamanak san de hina kiye. Hina zen sap tembanesa de dërek gun hup dawemna. Hwëna blëble gwenkam, dekam tembanesa dikim dërek gun hup dena man hom gwe-gwenan. Dërekna in de hom gwenkam, dekam zini bëjen ba mae hap dwam gwibin. Dekam zalta dep de kama san hiri gun en hap dena. - Zen in zep, em dwan i nibanke! Emki ësal gwen.”

* 14:10 Ams 25:6-7

* 14:26 Mat 10:37-38

* 14:27 Mat 16:24,Mrk 8:34,Luk 9:23

* 14:34-35 Mat 5:13,Mrk 9:50

15

Gulk sun de ol blaoranna an, domba zaho de jek-jak gwen hap dena:(Mat 18:12-14)15¹  Dekam karek gol gwen zini hen-henkam yaïng gwe-gwezak– Yesussu de hen sane ta gwen hap. Zen ahakon Roma mo ïrïk gïnnïk dep de te-ala alal tanda gwen zi. ²  Hwëna Farisikam de zi niban Musa mo ol tawa ta gwibin zi niban man anakan ëtonsuk gweꞌak, “Wëo, zini an ba hap enlala karek-karek zi niban golësiri gwe-gweꞌara? Hëndep man golëtembane ta gweꞌara!”³  Dekam zep Yesus ola gulk sun blaonzimki, ⁴  “Zi de ebon mae onakon zëno domba zaho 100 enkam lowe heꞌanam, hwëna ahanik de jek-jak gweblaꞌanam, zen banakan maka gwëꞌara? Zen maka 99kam dena insa so tranak hli yuludaꞌara, ki maka jek-jak gwen zini insa tëblaꞌara. Hla tan srëmkam molya tëblanna baes gweꞌanam. ⁵  Kim de hla taꞌanam, dekam isrip-sri naban maka ngaïrïnak ziren haꞌan zala. ⁶  Golak, wal bose wal zemka maka tagal guꞌura, hen gol golek de bose zemka– anakare ola ban, ‘Nen ëisrip-sri gwen! Ano domba zahona men zen jek-jak gwera, mesë etan hla tanan!’ ⁷  Hen kirekam, ngatan zi mo langnak isrip-srina mam tanganna– aha-ere zi de zëre mo karek gol gwen nakon halenkamye. Hwëna men zen 99kam de zini ëenlala gwenna, ‘Ëe homë halen hap dwam gweꞌan. Abon hom– karek naye,’ kirekam de zi hip ngatan zi mo langnak isrip-srina betek tanganna.”Gulk sun de ol blaoranna an, te-ala de jek-jak gwen hap dena:⁸  “Hen kirekam– we de zëno te-ala dare taha-tap enkam lwabiꞌinam. Hwëna aha ala nik de jek-jak gweꞌanam, zen dekam banakan maka gwëꞌan? Zen maka pelitasa tum guꞌun, ki maka gola insa teibiri seran hap jïlk gïlsïꞌïn– hëndep de hlauꞌunam. ⁹  In kim hlaunnu, dekam maka we wal bose zemka tagal gulu senꞌan– hen gol golek de bose zemka, anakare ola ban, ‘Nen apdekam ëisrip-sri gwen. Ëe mesë ëre mo te-ala jek-jak gwenna hlaulun.’¹⁰  “Zen kirekam hen Alap zëre mo dam taha nakore zi niban golëisrip-sri gwe-gwenda– aha-ere zi de zëre mo karek gol gwen nakon halen naye.”Gulk sun de ol blaoranna an, walas de jek-jak gwen hap dena:¹¹  Yesus ki zep etan ayang gulzimki, “Zini ki, zëno zi walasna dan-dan. ¹²  Oso zik zep bi zemka gubluka, ‘Bian, eno kire-kirena mensa em de tïnkïm ëe de hlï lan hap dena, abe hap de hlïkna angkam ap kap tabla– em de tïn srëmnak.’ Dekam zep walas dare zem in hap hlï tazimki.¹³  “Hom holo gweꞌak, oso zem in ki zep zëre hap de hlïkna insa te-ala hap lirak tabirki. Te-alana deban zep aha zi mo lang san zerhas gwesïkï. Zao zep twensïblïka– totore kirekam karek-kareknak. ¹⁴  Kim te-alana insa tap tasïkï, ki zep hwëna usak yala langna iwe hatak. Dekam zep tangan tahalha gweꞌanka. ¹⁵  Ki zep syal hap hakal gweka, hëndep ahanik zep zëwe de zi gubluka, ‘Ano gwe zahosa neik nganak taïzï gwibir.’ ¹⁶  Hwëna man tangan usakna sabak gweꞌanka, sap tembane maena hom nol gweblak. Ki zep zë hole gwibiꞌinka– zaho hap de tembanena insa de twinbin hip.¹⁷  “Ki zep enlala dawemna hatablaka, ‘O ano bian hon de babu gwen zini, zëno tembanena dawemkam. Ëe hwëna aweë usak hap tïꞌïn! ¹⁸  Ëe anik bian osan dep lwahak. Hatankam asa gublul, “Bian, ëe mesë karek gwek– Alap mo nwenak hen eno nwenakye. ¹⁹  Ëe angkam dawem naka hom– eno tanekam de gublun hapye. Asa em gwëblan– men kiye, ebon de babu gwen zini.”’²⁰  “Dekam zep bi zem osan dep lwa halka. Golak hom golek de gweꞌanka, bi zem ki zep langa ennak hla ta guku. Zao zep dawemkam kwasang gweblaka, ki zep hluweblaka. Zao zep babang taka.²¹  “Tane zem in ki zep gubluka, ‘Bian, ëe mesë karek gwek– Alap mo nwenak hen eno nwenakye. Ëe angkam dawem naka hom– eno tanekam de gublun hapye.’²²  “Hwëna bi zem in ki zep zëre hon de babu gwen zini takenbiridaka, ‘Emki nabakam ëre mo pakean sam-samsa ala soblan, hen tahanak cincinsi ala lablak, hen sepatusa ala osoblak. ²³  Sapi lam tanna insa em tan. Namen tembane yawalsa esa syal eibir, hen esa isrip-sri ëblal! ²⁴  Sap walasna an mes tïn makan gwëka, hwëna angkam mes ngaya gwera. Zen mes jek-jak gweka, hwëna namene hla lanan.’ Ki zep hëndep tembane yawala syal neibik.²⁵  “In kim zë kirekam lwaꞌak, aya zem dekam nganak gwëꞌanka. Kim golak golek de gweꞌan zaka, dekon zep tërya sane gweꞌan zaka. Dekam zep enlala gweka, ‘Ba hap syaꞌan?’ ²⁶  Ki zep bi zebon de babu gwen zisi ahanaka takensïblïka, ‘In ba hap ki lwaꞌan?’²⁷  “Ki zep ding gulbluka, ‘Oso om mes hatala. Bia om man asa gubiridala– sapi lam tansa de tan hap. Sap zen mes etan tane zemka dawemkam zertowera.’²⁸  “Aya zem in dekam sërkam jal gweꞌanka, hëndep golak de tïlzïn hap man baes gweka. Dekam zep bi zem te sobla zaka, ki zep tïlzïn hap wan-wan taka. ²⁹  Hwëna zen jala ban ding gulbluka, ‘Ëe mesë tahunna beya gwek– ebon de syal gwe tine gwenna, hen homë mae ebon onakon drak gwe inehak. Hwëna em home ba maena abe hap golblaka. Sap kambing maena home tol abe hap zerblaka– ëre mo wal bose walya ban dikim tembane yawalsa zisyal gwibin mae hapye. ³⁰  Hwëna eno walas karekna in zen eno kire-kirena swi golak tap tasïkï, zen kim hata zala, em hwëna sapi lam tansae tablanda!’³¹  “Bi zem in ki zep ding gulbluka, ‘Emsa awe dwan-am apdenak zergwë gwenan, hen ano kire-kirena kïtak ebe hap denakake. ³²  Hwëna diki namen de yaklana an, zen tembane yawalsa de syal gwibin hip dena. Sap eno osona tïn makan gwëka, hwëna zen mes ngaya gwera. Zen mes jek-jak gweka, hwëna namen tole ërtowera.’”

16

Yesus kim ola gulk sun blaonzimkike– te-ala beya zi mo irgwa taha nakore zi enlala ahak-ahak hap dena:16¹  Yesus ki zep zëre hon de ang ta gwen wenyaka gubiridaka, “Zini ki, zëno te-alana beya tanganna. Zëno irgwa taha nakore zini hen ki. Zen zen zëno kire-kirena kara ta gwibir-blika. Hwëna te-ala beya zini insa man aha zi anakan nenblak, ‘Eno irgwa taha nakore zini in man eno te-alana twen gweblaꞌara.’ ²  Dekam zep kwang taka, zao zep gubluka, ‘Zini man eno karekna asa don gweblanan. Em mensa ano kire-kirena kara ta gweꞌara, bukuna men zao aïtbinkim ale gul gwenda, desa em ap golblan. Em molye etan kara ta gweka. Em esa syala in kon wet sola.’³  “Kim nama bon aït gwibin bukuna insa golbla srëm gweꞌanka, ki zep enlala gweka, ‘Ëe an banakan asa gwër? Ëe asa ëre mo syal dawemna an kon wet sol. Hwëna ëe soson naka hom– dekam de kamasa lwi gwen hapye. Hen wagam hap de hakalasen gwenna, zen saherak asa kim ënaka drëne gwer. ⁴  O ëe mesë dam gulsunun! Ëe asa aha te-ala beya zi niban golëdokot gwer. Ëe de wet sonkam, zen sa asa zëre mae mo gola kon kwang da gwer.’⁵  “Dekam zep irgwa taha nakore zi ahak-ahakna in sowëkam kwang guluda gweka– zini men zen te-ala beya zini in hon ëbon gwekke. Nonol zen hata zaka, ki zep desa takensïblïka, ‘Em banakaꞌene bon gweka– ano mam mo kire-kirena kim kap takaye?’⁶  “Ki zep ding gulbluka, ‘Tembane taïblïn gïn hïp de minyak dremna dua-pulu enkam.’“Dekam zep irgwa taha nakore zini in gubluka, ‘Dokot, emki nabakam ere mo bon alena ansa wet gulsun. Anakan hwëna ale gul, “Sepulu enkamë lop tak.”’⁷  “Ki zep etan aha zini hata zaka, desa ki zep takensïblïka, ‘Em banakaꞌene bon gweka– ano mam mo gandumnu kim lop takaye?’“Ki zep ding gulbluka, ‘Gandum sakna 1.000 enkam.’“Ki zep hwëna ding gulbluka, ‘An dë– kire hap de suratna, men zao ere mo bosena ale gulkuye. Dokot, 800 enkam wet gulsuk.’ Hwëna mam zem in hom anakan tame gulku, ‘Zen abon de bonna totoresa wet gulsuk gweꞌara.’⁸  “Aumwa hap kim te-ala beya zini in tame gulku, ‘O zen man etan asa sërkam ahak-ahak taka,’ dekam zep guku, ‘Eiwa, zen nwe hleng gwen tanganna.’”Ki zep Yesus ayang gulzimki, “Men zen auhu-kama ennak dep de enlala naban lowehe gwenan, zen hwëna dawemkam ngein sin dep anakan ëkalang gwe-gweꞌan, ‘Ëe kirekam asa golëdokot gwer– te-ala beya zi nibanye.’ Men zen ngatan zi mo lang nakore ngatan naban lowehe gwenan, zen hom kirekam ëtewesïk gwenan. ⁹  Zep Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Auhu-kamanak de te-alakam diki Alap han em zerdokot gwen. Eno auhu-kamanak de te-alana insa kime tïnkïm hli taꞌanka, Alap Zen Zen sa emsa kwang tala– hëndep de gwën hap de gola kon.¹⁰  “Teipsïn zi de babu zikhip banakare beteksa bohë gulblunna– zen de jek-jak gun srëmkam, ki hen yawal kire-kirena maka zëbe hap bohë gulbluꞌara. Dekam mes taïblïblaka, ‘Zen aïrïs.’ Hwëna zen de banakare betek maesa jek-jak guꞌunam, ki yawal kire-kirena maka hen jek-jak guꞌura. ¹¹  Zep emsa de auhu-kamanak de kire-kire hap taïblïblan srëmkam, ki hen molya Alap wakuwe emsa taïblïblaka– dakal hap de ëlwa gwen kire-kire hapye. ¹²  Hen bohë gulblun kire-kire hap de emsa taïblïblan srëmkam, ki hen Alap molya wakuwe ebe hap lop tablaka– dakal hap de ëlwa gwen kire-kire naye, mensa sap menkam ebe hap hamal gulblukaye.”¹³  Ki zep ola gulk sun blaonzimki, “Zini bëjen dare teipsïn zisi dawemkam babu gwizimdin. Zen hwëna aha-en naka sa dawemkam kwasang gwe-gweblala hen blikip gwesïk gweblala. Aha zini insa molya. Zep em hen kirekam: Em bëjen em syala dan son– Alap mo syala ban, te-ala beya gwen hap de syala banye.”¹⁴  Farisikam de zini in kim Yesussu kirekam sane daꞌak, dekam zep swrë daꞌak, sap zen te-alasa ensa nola gweblak. ¹⁵  Yesus ki zep gubiridaka, “Em in zene ere mae mo bosena teip ulsuk gwenan– aha zi dikim emsa kïl tïbin hip, ‘An eiwa Alap mo nwenak dawem-dawemna.’ Hwëna Alap tawana eno mae mo enhona. Men desa auhu-kama zini teip nulsuk gwenan, zen Alap mo nwenak san de blë nabare kire-kirena kiye.”Musa mo tïtï tabin ol san de ang ta gwen hap de ol:¹⁶  Yesus hen dekam anakan tawa tabirki, “Musa mo tïtï tabin ola, hen hamal hap de ola mensa Alap mo ol ayang gul gwen zini ale nul gwek, desan en de ang ta gwen hap dena, zen mes Yohanis hon zausuk. Hwëna angkam Ëe an desaë Ëre hon de ang ta gwen wenya ban zigol halada gweꞌan, zen Alap Zën de ïrïk gïn hïp de ol dawem saye. Zep Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Zen desan em kïtak ang tan. ¹⁷  Nglï naban kama naban zen maka jek-jak nëꞌan, hwëna Musa mo tïtï tabin ola, sap aha-ere huruf mae, molya jek-jak gwek. ¹⁸  Zi de wesya baes gwibinni, hwëna ahanaka de etan gonkam, zen kahalo. Hen kirekam, zi de gonna zi mo we baes gwibinsi, zen hen kahalo.” -Gulk sun de ol blaonzimdinni an, te-ala beya zi niban tahalha zini Lazarus nikip dena:¹⁹  Yesus anakarekam ola gulk sun blaonzimki, “Orep ki zini, zëno kire-kirena beya tanganna. Zëno pakeanna sërkam de dawem-dawem tanganna, hen mwin-mwankam tembane dërek-dëreksa twin gwibirki. ²⁰  Zëwe hen ki zini, bosena Lazarus. Zen tahalha tanganna, hen kwatyal-kwatyala man timni sul soneblak. Desa man te-ala beya zini in mo te so kïnï gwennak dëra guk gwezak– ²¹  tembane lausa de dekon twenblanda gwen hap, in zen te-ala beya zini in mo meja nakon altïl gwekke. Hen lwana man yaïng gwe-gwezak– dekam de zëno kwatyal sussu kwlem gul gweblan hap. ²²  Tahalha zini in ki zep tol tïlkï, dekam zep Alap mo dam taha nakore zini neir inehak– Abraham Bak mo dang gwën nakon de hëꞌho gwibinnik drënen hap.“Hwëna dekam zep te-ala beya zini in hen tïlkï, ki zep nër dwanuk. ²³  Zen hwëna syauk bla sal-salak karekkam de sang-sangsa golgwë onka. Dekon zep Abrahamsa langa ennak kara ta seꞌanka. Lazarus zëno alp nakon nikinꞌinka. ²⁴  Ki zep hërhe seblaka, ‘Auyan Abraham, asa kwasang gwebla. Lazarussu gublu– zen deka honak taha bolsa os taka, dekam de ano mahalsa blëble tazan hap. Sap ëe an syauk bla sal-sal kareknakë gwëꞌan.’²⁵  “Hwëna Abraham man ding gulbluka, ‘Ano walas, emki enlala gwen: Em kime auhu-kamanak gwëka, em dawem ensae goltowe gweka. Hwëna Lazarus an karek ensa goltowe gweka. Zep zen mes angkam awe sam gwesïlï, hwëna em sang-sang nabane kareknak gwë gweꞌara. ²⁶  Zen toton molya hata zaka, sap ngïrïnnïk dwrakna mam tanganna. An kon bëjen in san dep ati gwe inezan, hen in kon bëjen an san dep ta gwe sezan.’²⁷  “Te-ala beya zini in ki zep gubluka, ‘Auyan Abraham, ki emki Lazarussu ano bian mo gol san dep zer sonen. ²⁸  Ano oso walya zao aha-ere taha-tapkam lowe heꞌan– zen deka zëbe mae hap ol zïm-zïmsï golzimki. Zen mana hen sang-sang kareksa awe ëre mo kim hla nul inzak.’²⁹  “Hwëna Abraham ki zep ding gulbluka, ‘Zëbon mae onak ki– Musa mo ol ale gunnu, hen Alap mo ol ayang gul gwen zi mo alena. Zen dikire desan ang tak.’³⁰  “Hwëna ki zep ding gulbluka, ‘Auyan Abraham, kirekam hom sowe heꞌan. Diki zi zen tïn nïkon ngaya gwen– zen de zëbon mae hatan hap. Dekam maka ëhaleꞌan– zëre mae mo karek-karek nakonye.’³¹  “Hwëna ki zep ding gulbluka, ‘Zen de Musa mo olsa hen Alap mo ol ayang gul gwen hap de zi mo olsa i-san i-san gwe-gwibin srëmkam, zen hen molya ëtaïblïk– zi de tïn nïkon ngaya gwen maekamye.’”

* 16:18 Mat 5:32,1Kor 7:10-11

17

Karek san dep de zertoran srëm hap de ol:(Mat 18:6,7,Mrk 9:42)17¹  Yesus ki zep zëre hon de ang ta gwen wenyaka gubiridaka, “Okamanak awe de lowe henkam, banakare jal-jal hen hole-hle enlalana sa hata gwera. Hwëna zi de Asa de taïblïblan walassa karek san dep zertoranna, zen dikim Asa hli tan hap, kire zini zen ngalap gwe-gwen. Sap Alap sa desa sërkam karek tala. ²  Zen maka sam gwesïkï– wal bose zemka de zertoran srëmnak de tïnnï, karekkam de tïnsï de goltowen maekam. Kaso dohon-honsa de holenak hule soneblan naban de hi tateknak hiri tan maekam, ki molya wal bose zemka zertonnanam, hen Alap molya kire hap karek taꞌanam. Eiwa, bap zen Asa de taïblïblan walassa karek san dep zertoran– sap walas betek! ³  Zen in zep, bahem kirekam ëgwë gwen.”Zi bose uk mo kareksa de eititi gwe-gwibir-blin hap de ol:(Mat 18:15-22)“Zi bose uk de ep kareksa golblanna, emki jalse gweblan. Zen de halenkam, zëno karekna insa emki eititi gwibir-blin. ⁴  Zen de emsa aha-ere yaklanak beyana tuju enkam karek ta gwenna, hwëna zen de etan emsa tuju enkam gu gwebla zanna, ‘Bahem enlala gwibin. Angkam mesë halenan,’ em hen dekam em hëndep eititi gwibir-blin. Bahem etan enlalanak lam gun.” -Alapsa de mamkam taïblïblan hap de ol:⁵  Ki zep zëre hon de ang ta gwen wenya abe dak, “Asa Em mas gwibiridan– ëe akakim sërkam Alapsa laïblïblak.”⁶  Ki zep ding gulzimki, “Eno mae mo Biansa de taïblïblan de betek mae nik lwaꞌanam, sap rica dan betek makare nik, dekam eme tenya jowenna ansa gubiꞌinam, ‘Hinak em zaunun,’ dekam hëndep maka zë zauꞌunnal.”Nen de babu gwen zi mo kim enlala betekkam lowehen hap de ol:⁷  An ahana Yesus mo tawa tabin: “Ebon de babu gwen zi gwëꞌanam, zen ebe hap maka ngasa deng tya gweblaꞌara, hen domba zahosa maka kara ta gwibir-bliꞌara. Zen de syala kon lwahal zankam, em molye gubluꞌanam, ‘Haen, em nongka tembane gwe.’ ⁸  Zen emaka gubluꞌara, ‘Abe hap tembanesa nongka hamal gulblu, ki pakean dawemna ala so– dekam de tembanesa ap dëre ta gubluzan hapye. Ena lun kon neik tembane gwe.’ ⁹  Sap esa gublu srëm gwera, ‘Em asa sam tanda,’ sap zen ere hon de babu gwe-gwen zi. ¹⁰  Em hen kirekam. Em de Alap mo ere hap de syalsa sul sonenkam, dekam emki enaka enlala betekkam gublun, ‘Ba hap de ano syala kon abe hap dawemsa golblan hap? Sap ëe an Zëbon de babu gwen zi sike.’”Yesus kim dare taha-tapkam de sop sang-sang karek nabare zi sang-sangna dawem tabirkike:¹¹  Yesus kim Yerusalem san dep golësek gweꞌanka, kim langna Galilea hen Samaria mo lang hlik sonnak yaïng gwek, ¹²  ki zep ë beteknak golëyaïng gweꞌanka. Zao zep zini dare taha-tap enkam golëtoweꞌanka– sop sang-sang karek de hlauludan naka. Zen langa nakon ëtaken gweꞌak, -¹³  “Bian Yesus, asa kwasang gwibirida.”¹⁴  Kim hlauludaka, ki zep gubiridaka, “Em Alap mo golak de syal ta gwen zi sin dep sek gwen– zëbe mae hap de enaka golëtreizimdin hip.” Kim kire hap sek gweꞌak, dekam zep kïtak ëdawem gwek. -¹⁵  Aha-enna kim zënaka tame taka, “O hare ëe mes-am dawem gwenan,” zen dekam zep etan Yesus osan dep lwahal zaka. Ol mamkam zep Alap hap dawemna golbla song gweꞌan zaka. ¹⁶  Yesus onak kim hata zaka, zëno nwenak zep ïk gwehe zaka, dekon zep dawemna golblaka. Zini in sap Yahudi walsya hom. Zen Samaria wal.¹⁷  Yesus dekam zep guku, “San ha dare taha-tapkam homë dawem tabir? An hwëna aha-ere tolik lwa halan zala. ¹⁸  Aha lang nakore zi en lwahal zala– Alap hap de dawemsa golblan hapye.” ¹⁹  Yesus ki zep zini insa gubluka, “Em luwen. Sap esa song gwera. Em ema Asa taïblïblala, zebe dawem gwenda.”Ngatan zi mo lang nakore Zi Tangan de lwa halzan hap de ol:(Mat 24:23-28,37-41)²⁰  Aha yaklakam, ki zep Farisikam de gubirida gwen zini Yesussu dakensïblïk, “Alap bawalkam sa Israel nësa ïrïk gïnkïm kon gwesibir hanala?”Ki zep ding gulzimki, “Zëno emsa de ïrïk gïnnï, em molye nwekam hla kuk. -²¹  Em molye anakan ësane gwe-gwek, ‘Zen zëwe ïrïk gïꞌïra,’ ahaksa, ‘Zen awe ïrïk gïꞌïra.’ Sap zëno ïrïk gïnnï, zen angkam ki eno mae mo ngïrïnnïk lwaꞌan.”²²  Ki zep hwëna zëre hon de ang ta gwen wenyaka gubiridaka, “Em esa ngein sin anakan dwam ei gwibir, ‘Diki namen de ngatan zi mo lang nakore Zi Tangan lwa haꞌan zanam bap.’ Hwëna em molye na-en Asa hla lak. ²³  Zini sa emsa boton da gwibir, ‘Zen hale san gwëꞌara,’ ahaksa, ‘Zen ana san gwëꞌara.’ Hwëna bahem zëbon mae osan ang ta gwen– Asa de waba hap hakalblan hapye. ²⁴  Sap ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Ëe kimë hataꞌak, dekam ano tim nikon sa ngatanna wet so gwer– men kiye, nglï de mamkam ang tasïk kïnï gwenna. Desa kïtak man hla nulse gwenan. Zen kirekam sa hen lwal– Ëe de hatankamye. Molye Asa hla la srëm gwek. ²⁵  Hwëna nongka angkam de zini sa Asa baes nëblal, hëndep ki asa sërkam de karek yawala goltower.²⁶  “Yaklana men dekam ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Ëe hataꞌak, zen orep men kirekam lwak, Nuh Bak kim golëlowehe gwekake, zen kirekam sa etan lwal. -²⁷  Sap zen dekam tembanekam man ëmen-man gwenda gwek, hen we-zi daresa zënaka oto da gwibik. Zen kire enkam ki totoresa mumukkum lowe henda gwek, hëndep ki zep yaklana in dekam Nuh Bak bul yawala iwe we wal walas zeban golësesek gwe seka. Zen ki zep hwëna ho namwa yala insa auna nohlo gubik. Zen zep kïtak timbwas tabik.²⁸  “Lot kim gwëka hen kirekam ëgwë gwek: Zen dekam tembanekam hen ëmen-man gwe-gwek, banakare maesa lirak da gwibik, ngasa deng dya gwek, hen golsa daublunda gwek. ²⁹  Hwëna ki zep yaklanak hatak, Lot dekam Sodom kon heya gweka, dekam zep auna ëhlok– Alap kim sërkam de syauk sal-sala insa hiri gulzim ineka. Hëndep tïngan tangan zep ëtimbwas gwek. -³⁰  Zen kirekam sa hen auna ëhlol– yaklana men dekamë Ënaka zertrëꞌakye.³¹  “Dekam zini men zen de gol homan nakon lowe heꞌak, zen bap zen etan gol mwa san ba maesa de gon hap bïtï gwehan. Hen nganak de syal tandan wenya, zen bap zen etan gol san dep lwan dahan. ³²  Emki enlala gwibin: Lot mo wenya zen banakan gwëk?! -³³  “Sap zini men zen zëre mo auhu-kamanak de gwënsa anakan golaïrïꞌanka, ‘Ëe babë Yesussu de ang gwe-gweblannak karekna goltowe gwen,’ ki zëno gwënna in sa jek-jak gweblal. Diki men zen Asa de ang gwe-gweblan hap zëre mo gwënna sosok guꞌunka, hëndep zao mae de tïn hïp, zen zen sa hëndep denaban ngaya gwera. -³⁴  Emki ëenlala gwen: Ano hata zannak, dekam a kirekam sa lwal: Zi de dan-dan aha-ere tumnak laꞌanka, aha-en naka sa ëre mo dam taha nakore zini neir inehal. Hwëna aha tola sa hli dal. ³⁵  Hen we dare de lënsa aleꞌak, desa hen aha-en naka sa nul inehal. Aha tola sa hli nul.” -³⁷  Ki zep hwëna zëre hon de ang ta gwen wenya in dakensïblïk, “Bian, kirekam de zisi de klis gun hup dena in, endawe sa ki lwal?”Ki zep ding gulzimki, “Men kirekam zini nen gwibirin, ‘Men zao tweran tokna lwanna, mawana hi agohena zao sa ëwale gwe-gwezal.’ Zep hen kirekam, em de owas-owasna insa hlaunnu, dekam esa dam ulsuk gwer, ‘Aumwa hap de yaklanak angkam man tangan golek de gweꞌan.’”

* 17:4 Mat 18:21-35

* 17:12 Im 13:45-46

+ Yesus kirekam zini insa gubiridaka, sap Musa mo olak man lwak, “Sop sang-sang karek mo hla tan zi de dawem gwenna, zen diki Alap mo golak de syal tan zi nik de zënaka zertrën, hen Alap hap de zen otweransa teisyablan.” (Im 14:1-32)

* 17:20 Yoh 3:3, 18:36

* 17:26 Kej 6:5-8

* 17:29 Kej 18:20–19:26

* 17:32 Kej 19:26

* 17:33 Mat 10:39, 16:25,Mrk 8:35,Luk 9:24,Yoh 12:25

+ Ayat 36na awe, Lukas hom ale gulku. Zen aha zi lun mas gulku– Matius mo ale nakore naka. (Mat 24:40) Matius man zëwe ale gulku: “Dekam zi dare de nganak syal ëꞌanka, aha-en naka sa ëre mo dam taha nakore zini neir inehal. Hwëna aha tola zëwe sa hli dal.” (Mat 25:1-13, 1Tes 4:17, Why 14:17-20)

18

Gulk sun de ol blaonzimdinni an, nen dikim enlala nik de ëtopse gwen srëmkam Alapsa abe ta gwen hap dena:18¹  Yesus ki zep ola gulk sun blaonzimki– nen de enlala nik ëtopse gwen srëmkam Alapsa abe ta gwen hap: ²  “Orep ë yalak zini ki, teipsïnnï. Zen hom Alapsa aïrï gweblaka, hen aha zisi hom blikip gwesibirida gweka. ³  Zao hen we nala ki. Zen mwin-mwan enkam teipsïn zini insa anakan abe ta gwezak, ‘Asa tol mas gwibir. Zini man asa karek gul gweꞌara.’⁴  “Teipsïn zini in sap hom mas gwibin hip dwam gweka. Hwëna etan-etankam hata gwek. Ki zep hëndep enlala gweka, ‘Ëe sap homë Alapsa aïrï gweblanan, hen aha zisi homë blikip gwesibirida gwenan, ⁵  hwëna wenya an man tangan asa blostabla tine gweꞌan, hëndep asa tangan blalen gwer. Diki anik mas gwibik– zini insa de gublunkam, “Bahem kirekam karek gul gwen”, abon de hata gwensa dekakim zausuk.’”⁶  Ki zep Bian srip gulsuzimki, “Mese ki ësane gwenan– insa ki teipsïn zi karekna in enlala gwekaye. ⁷  San ha Alap maka teipsïn zi karek mo kim salsibiridaꞌara?– zëre mo hlïl irin walasna men zen kam denaban yaklam denaban nen sonebla tine gwenanye. San ha Zen maka esek gul gweꞌara?– dekam de mas gwibiridan hapye. Zen kirekam bëjen. ⁸  Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Zen dekam nabakam mas gwibirida gwenda. Hwëna sap kirekam, Ëe ngatan zi mo lang nakore Zi Tangan de etan lwahal zankam, Ëe anakare enlala naban asa hatazal, ‘Asa de taïblïblan wenya san ha nama tol? San ha hom tangan?’”Gulk sun de ol blaonzimdinni an, zi dare de Alapsa abe lan hap dena:⁹  Aha yaklakam Yesus ki zep gulk sun de ol blaorankam tonbiridaka– zi de anakan zënaka boltere ta gwibin srëm hap denaka, “Ëe ama sërkam Alap mo nwenak dakastïꞌïn.” Sap zen kire nakon zënaka anakan husus neibirida gwenan, “Zen aban apdenak hom.” Zen in zep gulk sun ola anakan blaonzimki, ¹⁰  “Farisi walya man Alap mo gol san song gweka– dekon de Alapsa gu soneblan hap. Hwëna zao kim gwëꞌanka, Roma mo ïrïk gïnnïk dep de pajak te-ala alal tanda gwen zini dekam zep hen kire hap hata zaka. ¹¹  Farisi walya in dekam zep zëbon onakon langa gwesïk hankam zauꞌunka, hen zëre en mo bosesa de mam gun hup denaka Alapsa anakan gu soneblaꞌanka, ‘Alap, ëe ep dawemsa golblaꞌan, sap ëe aha zi niban apdenak hom, hen zi karekna wakin mo kim hom. Ëe te-ala hole gwibinni tawa naka hom, ahak-ahakna tawa naka hom, hen kahalo gwenna– men kirekam ahakore zini kïtak ëgwë gwenanye. ¹²  Ëe minggu-jamkam dare yaklakamë tembanena lwa gweblanan– Emsa dikim gu sonebla tine gwen hap. Hen ëe de dare taha-tapkam ba maesa gul irinni, ëe homë Emsa te tya sone gwenan. Ahana ama ebe hap gol gweblanan.’ -¹³  “Hwëna Roma mo ïrïk gïnnïk dep de te-ala alal tanda gwen hap de zini in langa nakon zauꞌunka. Dekon zep nglï san de kara gwesen srëmkam huwe henkam nwe go-ho naban gu soneblaꞌanka, ‘Are Alap, asa tol kwasang gwebla. Sap ëe an karek gulin hana gwen zi.’” -¹⁴  Yesus ki zep etan gubiridaka, “Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Kim ola halka, te-ala alal tanda gwen zini in, zen zen en Alap mo nwenak sam gwesïkï. Farisi walya in hom. Sap tïngare zini men zen mam gwen hap ëalp gwe-gwenan, Alap sa hwëna otde tangannak kang gulu. Hwëna men zen otde tangannak lowehe gwenan, desa hwëna gut denak sa kang gul sera.”Yesus kim walas tane-ne hap dawemna golzimkike:(Mat 19:13-15,Mrk 10:13-16)¹⁵  Aha yaklakam ki zep zini walas tane-nena hen wal baïzïlï Yesus onak dep kap nulhal gweꞌanzak– Zen de tahasa tehabirida ine gwen hap. Hwëna dua-blaskam de zëre hon ang ta gwen wenya in kim hla nulidak, zen zep hwëna anakan jalse neibirida gweꞌak, “Bahem walasna an san kap gulhal gwezan. Bahem Gurusa blostablan.” ¹⁶  Yesus hwëna ki zep walas tane-nena insa haen gwibiridaka, ki zep zë gubiridaka, “Dikire walasna Abon nolëyaïng gwe-gwezak. Bahem jalse gwibiridan. Sap walasna an makare wenya, zen zen Alap mo ïrïk gïnnï bi neibiꞌin. ¹⁷  Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Men nara walas betek mo kim Alapsa anakan daïblïblaꞌak, ‘Zen eiwa ano teipsïnnï,’ zen zen Alap mo ïrïk gïnnïk bïtï gweꞌan. Men zen de kirekam daïblïbla srëm gweꞌak, zen molya Alap mo ïrïk gïnnïk bïtï gwek.”Te-ala beya nabare zini kim Yesus hon hata zakake:(Mat 19:16-30,Mrk 10:17-31)¹⁸  Aha yaklakam, ki zep Yahudi kore teipsïn tola Yesus hon hata zaka, zao zep gublu zaka, “Bian Guru, em aïrïs. Ëe basa asa syal gwibir?– ëe dikim hëndep de gwën hap denaka gul irin hipye.”¹⁹  Ki zep ding gulbluka, “Diki aïrïs aha-en tangan, Alap Zë-en. Zep em Asa banakane enlala gweblaꞌara? ²⁰  Em dwan mes-eme sap Musa mo tïtï tabin ola tawa gwibirki– men zen anakan lwakye:‘Bahem kahalo gwen.Zisi bahem tan.Bahem sowë gwen.Zisi bahem boton hap klak tan.’Hen,‘Ane-biasa em blikip gwesïk gwizimdin.’” -²¹  Ki zep ding gulbluka, “Kïtak insae aïtbirida, ëe betek nakonë ki hëndep desan ang gwek, hëndep angkam nama.”²²  Kirekam kim salblaka ki zep ding gulbluka, “Hwëna aha-en tangan lwa kïnïꞌan– em de desan ang gwen hap denaye: Em song gwen, ere mo kire-kirena kïtak tangan te-ala hap lirak tabir. Te-alana desa tahalha zi hip kae gwebla-zim. Kirekame syal gwibiꞌinka, ki ngatan zi mo langnake hëndep de te-alasa beyakam lam taꞌara. Ena dekam etan hataza– Asa dikim ang gweblan hapye.”²³  Zini in kim kirekam Yesussu salblaka, dekam zep tangan enlalana dowebla hanaka, sap zëno kire-kirena beya tanganna. ²⁴  Yesus hwëna man zë karatda taka, deban guku, “Eiwa, dam-dam naka hom– te-ala beya zi de Alap mo ïrïk gïnnïk hatan hapye. ²⁵  Te-ala beya zi de Alap mo ïrïk gïnnïk hatan hap dena, zen men kiye– unta yawal de jaron hul betek san tïnnï. Kire otweran yawala toton bëjen tïn.”²⁶  Men zen Yesussu kirekam sane daꞌak, man denggwanblak, dekam zep dakensïblïk, “Hare eiwa kire tangankamke! Ki hwëna endan nik sa ëngaya gwer? Toton nara molya.”²⁷  Ki zep hwëna ding gulzimki, “Eiwa, auhu-kama zini zëre mae mo sosonkam bëjen zënaka ngaya tabin. Hwëna Alap de zi hip syal gwibir-zimdin srëm hap dena, aha-en mae hom tanganke.”²⁸  Hwëna Petrus ki zep ding gubluka, “Ki hwëna abe mae hap dena bankarekam sa lwal? Sap ëe mesë ëre mae mo tïngare bi gwibinni Emsa de ang gweblanda gwen hap hli kulidak. Zep ëe basa asa lamkam ulin?”²⁹  Yesus ki zep gubiridaka, “Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Men zen de Alap mo ïrïk gïn hïp de syal hap hli nulida gweꞌak– we wal walas zem, aya-wal oso-wal zem, an-bi zem, hen gol zem– ³⁰  zëbe mae hap Alap sa mamkam kap gul gwizimdi. Men kiresa hli yuludanna, desa sa angkam okamanak sabakkam kap ta gwizimdi. Hwëna Zën kim de kïtak ïrïk gïnkïm kon gwesibir hanaꞌanka, Zen dekam sa hen zëbe mae hap hëndep de ëngaya gwen hap dena golzimdi.”Yesus kim etan anakan gubiridakake, “Asa sa dal.”(Mat 20:17-19,Mrk 10:32-34)³¹  Yesus ki zep dua-blaskam de ang ta gwen wenya insa tagal gulsuku, ki zep zë gubiridaka, “Emki ësane gwen. Nen an angkam Yerusalem san debe yaïng gwe seꞌan. Zëwe kïtak men kirekam Alap mo ol ayang gul gwen zini ale nul gwek, ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna abe hap dena, zen kire enkam sa ki hëndep lwal. ³²  Asa sa Yahudi srëm zi mo tahanak dep tapbla dazim. Zen sa hwëna Asa lamang tan naban swrë da gwer, hen oltepkam sa Asa hol-hol da gwer, ³³  hen zen sa Asa dangole gwer. Ki sa hëndep Asa dal. Hwëna yaklana dan-ahan, ki asa etan tïn nïkon ngaya gwer.”³⁴  Hwëna dua-blaskam de zini in, hom mae engka en mae tame nuk. Banakan mes yap zë gweibiridaka, zep anakan hom dam nulsuk, “An kire hap ki gulu.”Yesus kim zi nwe dïmïnnï dawem takake:(Mat 20:29-34,Mrk 10:46-52)³⁵  Yesus kim Yerikok golëyaïng gwe seꞌan zaka, zi nwe dïmïnnï ora alpnak nikinꞌinka. Zen te-ala hap kon aberbe ta sone gwibirki. ³⁶  Zen kim Yesus maesa sasak-sasakna sane ta gubiꞌinka, ki zep tame gulku, “O an zi beyam-bya am taman gweꞌan.” Dekam zep takensïk soneka, “Em ba hap?”³⁷  Ki zep nenblak, “In Yesus tamanꞌara– Nazaret walya men.”³⁸  Dekam zep taken sone gweblaꞌanka, “Yesus, Daud Bak mo Auyan-tane, asa tol kwasang gwebla!” -³⁹  Men zen teingiri daꞌak ki zep jalse nëblak, “Balkkam!” Hwëna zen dekam mam enkam etan taken sone gweblaꞌanka, “Daud Bak mo Auyan-tane, asa tol kwasang gwebla!”⁴⁰  Yesus dekam zep zausuku, ki zep waulblu halzan hap gubiridaka. Kim nërhatazak, zao zep takensïblïka, ⁴¹  “Em basae dwam gwibiꞌira?– Ëe de desa ebe hap syal gwibir-blin hapye.”Ki zep ding gulbluka, “Bian, ëe ama nwesa de kara gwen hap dwam gweꞌan.”⁴²  Yesus ki zep gubluka, “Ki em kara gwen. Em mese asa taïblïblala, zebe dawem gwenda.” ⁴³  Dekam zep ki hëndep kara gweka, dekam zep Yesussu ang gwe sebla halka– Alap hap de dawemsa gol gweblan naban. Zi trana in kim owasna insa hla nuk, dekam zep kïtak Alap mo bosena teip nulsubluꞌak.

* 18:12 Mat 23:23-28

+ Yahudi zini zen Alapsa nglï san de kara gwesen naban abe da gwek– taha teisya inen naban. Hwëna te-ala alal tanda gwen zini in saher hap kirekam gwë srëm gweka.

* 18:20 Kel 20:12-16,Ul 5:16-20

+ Israelsa de ngaya tabin hip de Zini, desa “Daud mo Auyan-tane”kam nen gweblak, sap Alap mo olsa de ayang gul gwen hap de zini kirekam nen gubirida gwek, “Zen teipsïn zini Daud mo ausu nakon sa saltïlï.”

19

Zakeus Bak kim halekake:19¹  Yesus kim nama Yerusalem san dep golësek gweꞌanka, ki zep Yerikosa golëtaman gweꞌanka. ²  Hwëna Roma mo ïrïk gïnnïk dep te-ala alal tanda gwen nik mo nola zëwe gwë gweka, bosena Zakeus. Zëno kire-kirena beya tanganna. ³  Zen man tangan Yesussu de hla tan hap dwam gweꞌanka, hwëna zini beya tanganna. Zep zen ba kon dep?– hla tan naye. Sap zini in tïhïs tanganna. ⁴  Ngein sin zep tenya aranak de sewen hap hles tyaka– dekon de tamarannak hla ta sonen hap.⁵  Yesus kim te ausuna iwe hata zaka, ki zep gulk sun kara gwe seka, zao zep gu seblaka, “Zakeus Bak, em nabakam ati gwezan, sap Alap mo abe hap de dwam gwibir-blinna, Ëe namen aha golak molya tak. Ëe eno golak asa tal.” ⁶  Zakeus ki zep nabal-bakam ati gwe zaka, ki zep hëndep Yesussu zëre mo gol san dep isrip-sri naban ngeirbline halka.⁷  Tïngare zini kim kirekam Yesussu hla dak, dekam zep jakal nëblaꞌak. Man ëguk, “Wëo, zen ba hap zi karek mo golak de tan hap gunda?!”⁸  Golak kim lowe heꞌak, Zakeus ki zep luweka, ki zep Yesussu gubluka, “Bian, ëe ama angkam haleꞌan. Ano kire-kirena 50 persenkam ëe asa tahalha zi hip kae gwebla-zim. Hen men zëno mae mo pajaksaë aen dikim aha hlïk naka twenblan hap mamkam de ing gun hup gubirida gwek, ëe asa hwëna angkam etan mamkam kap tazim: 100 ribukam de ahap tan zi hip, ëe asa hwëna 400 ribukam golblal. 10 ribukam de ahap tan zi hip, 40 ribukam asa golblal.” -⁹  Ki zep hwëna zëno ola insa ding gulku, “Namen de yaklana awe, zini an hëndep we wal walas zeban, Alap mes ngaya tabin hip denaka golhatazimnira, sap zen hen Abraham Bak mo auyan-tane wal. ¹⁰  Sap ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Ëe kire zisi de hakalbiridan habë hatazak– men zen ora dawem nakon ësyal hekke, desa dikim ngaya tabin hip.”Yesus kim Zënaka de baes gweblan hap de ola gulk sun blaonzimkike, hen aumwa hap de zisi klis gunnuk de zëre mae mo syal ei nika goltrëblan hap dena:(Mat 25:14-30)¹¹  Yesus kim nama kirekam tonbiridaꞌanka, Zen gulk sun de ol blaonzimdinkim ayang gulzimꞌinka. Sap dekam Zen mes Yerusalemk golëgolek de gweꞌanka, hen dekam zini man kïl dï gweꞌak, “Yerusalemk kim golëyaïng gweꞌanka, Zen dekam sa nësa Alap mo bosekam ïrïk gïlï, hen nen dekam esa Roma mo ïrïk gïn nïkon wet so gwer.” ¹²  Ki zep gubiridaka, “Orep zini ki, bose teipsïblïnna. Ki zep hwëna teipsïn tangan zi nik aha lang nakon gu soneblaka– zao de bose naka etan esek gul seblan hap, lwahal zankam de zen langna iwe ïrïk gïlzïn hap. ¹³  Hwëna kim teipsïn tol zini in song gwe srëm gweꞌanka, zen zëre hon de babu gwen zisi dare taha-tapkam kwang guludaka. Zao zep te-alana kae gwebla-zimki– seratus-juta seratus-jutakam. Zao zep gubiridaka, ‘Te-alana an ano tim bwanak em dekam kire-kirena lirak la gwibik.’¹⁴  “Hwëna zao de zini ahakon man tangan husus nëblak– zen de teipsïn hïpye. Zep zëna kim song gweka, dekam zep zisi kap nul sonek– zen de teipsïn tangan zini insa anakan gublun hap, ‘Zini in ëe homë ki dwam ëblaꞌan– zen de asa teipsibiridan hapye.’¹⁵  “Hwëna zen hom zëno mae mo ol san ang gweka. Zen hwëna desa teipsïn taka. Ki zep hëndep zëre mo lang san dep lwahal zaka. Hëndep dekam zep zëre hon de ëbabu gwe-gwen zini insa tagal gulsuku– dekam de zë anakan tawa gwibiridan hap, ‘Zëno mae mo te-alakam de eini angkam banakaꞌen?’¹⁶  “Nonol zen hata zaka, ki zep gubluka, ‘Bian, seratus jutakam mensa ap zerblaka, angkam mes satu meliarak hataka. An zen– te-alana inye.’¹⁷  “Ki zep gubluka, ‘Aïrïs! Em abon de babu gwen zini dawem tanganna! Em mese betekkam de zerblan naka dawemkam ïrïk taka, zebë angkam mam naka ep we yul soneblaꞌan. Zep angkam em sepulukam de ësa esa ïrïk gïlï.’¹⁸  “Zao zen hata zaka ki zep gubluka, ‘Bian, seratus jutakam mensa ap zerblaka, angkam mes lima-ratus jutanak zaulu.’¹⁹  “Desa hen ki zep gubluka, ‘Em ëna lima enkam esa ïrïk gïlï.’²⁰  “Ahana zen hata zaka, zen hen ki zep gublu zaka, ‘Bian, eno te-alana men, a. Ëe ama kaen haknak de tahalen naka ep aning tablak. ²¹  Ëe ama emsa aïrï gweblak, sap em in jal-jal enkame ïrïk gïl gwenda. Sap em ere en mo eiyas gïn nïkore ei nika home tan gwenda, hwëna hen ebon de syal ta gwen wenyik mo irse gwen nakore nakae mamkam ere hap gulin gwenda.’²²  “Ki zep ding gulbluka, ‘Em abon de babu gwen zini karek tanganna! Em eiwakam asa anakan tame taka: Ëe jal-jalkamë ïrïk gïl gwenan, hen ëre en mo eiyas gïn nïkore ei nika homë tan gwenan, hwëna aha mo irse gwen nakore ei nikaë gulin gwenan. In zep ere mo ol toranna in kon asa emsa karek tal. ²³  Zep em ba habe ano te-alana insa te-ala lam ta gwen golak drëne srëm gweka? Ki zao maka etan lwahal zannak betek maekam ap mas nulblik.’²⁴  “Zini men zen zë lowe heꞌak desa zep gubiridaka, ‘Te-alana insa em al tablan. Satu meliarkam men zen ap zertrëblala, zëbe hap hwëna mas lablak.’²⁵  “Hwëna zini man zë denggwanblaꞌak, ki zep nenblak, ‘Asya, Bian, zëno mes-am satu meliar gweka!’²⁶  “Ki zep ding gulzimki, ‘Zini men zen ano kap tablanna kim syal-syal gwenna, zëbe hap etan asa kap ta gweblal. Hwëna men zen ano kap tablan naka asang gweblanna, men zen betek en maekam nama lwablaꞌanka, desa asa etan al tablal. ²⁷  Hwëna men zen ëe de teipsïn hïp baes tak, desa lahyo halzak– ëre mo nwenak de tameran hap.’”Yesussu kim teipsïn zi mo kim Yerusalem kon hut du ane gukke:(Mat 21:1-9,Mrk 11:1-11,Yoh 12:12-19)²⁸  In kim kirekam tonsuku, dekon kim Yerusalemk golëyaïng gwe seꞌanka, Yesus Zëna ngeinnik gwëka. ²⁹  Zaitun tra nabare kwatap teknak de ë darena Betania hen Betfagek kim golëyaïng gweꞌanka, dekon zep zëre hon de ang ta gwen wenyaka dan-dan guzimki, ³⁰  “Em ëna wakin san song ën. Kime aptaꞌan haka, zao esa hëndep keledai tanena da tablan naka hla lala– zi mo zersong gwen srëm naka. Desa hïl lï-in halza. ³¹  Zi de emsa takensizimdinkim, ‘Em ba habe hïl lïꞌara?’– a kirekam ding ulzim, ‘Bian dwam gweblaꞌara.’”³²  Zi darena in ki zep song ëka. Men kire enkam tan-tan soka, kire enkam zep ki hëndep lwak. ³³  Kim hïl lï inꞌinka, keledai bina ki zep dakensizimk, “Em ba habe hïl lïꞌara?”³⁴  Ki zep ding ulzimki, “Bian dwam gweblaꞌara.”³⁵  Hëndep ki zep ërlwa halka. Kim ërhataka, ki zep keledai tahan dannak zëre mae mo tahan bajuna kang dasek, zao zep hwëna Yesussu zëwe de sewesen hap mas nëblak. ³⁶  Kim zersong gweꞌanka, zi trana in dekam zep ngein sin zëre mae mo tahan bajuna ora san dëre dahak– desan de keledaina in zersong gwen hap. -³⁷  Yerusalemk kim ëgolek de gweꞌak– orana men dekon zaitun tra nabare kwatap tek nakon hut gwehe zaka, zi trana men zen ang nëblan daꞌak dekon zep ol mamkam Alapsa isrip-sri nëbla song gweꞌak– mae hap, mensa owas-owasna zëre mae mo nwekam hla nul gwekke. ³⁸  Man ëtaken song gweꞌak,“Hëꞌho!An Bian mo bosekam nësa dikim tatetekam ïrïk gïn hïp hata seꞌara.Diki Alap Zen zëbe hap dawemsa golblan.An Zëbon onakon esa Alap han ërumlae gwer!Hëꞌho! Nen kïtak teipsïn tangan Zini Alapsa boltere tan!”³⁹  Hwëna Farisikam de zini zi trana iwe man zë hen ëdurum gwehek. Zen ki zep Yesussu nenblak, “Bian, emki sap ere hon de ang ta gwen wenya insa gubiridan– dekakim balk tasïk!”⁴⁰  Ki zep ding gulzimki, “Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Zen de ëbalk tasïꞌïk, dekam hwëna kaso beyam-byana an zen sa hwëna kirekam ëtaken gwer.”Yesus kim Yerusalemsa nwe go-ho gweblakake:⁴¹  Yesus kim Yerusalemsa golek kon hla takïn zïka, dekam zep anakare ola ban nwe go-ho gweblaꞌanka, ⁴²  “Kwasang tol, Yerusalem. Namen bae ki anakan tame uꞌin, ‘Alap han de zersësek gwen hap de orana an desan.’ Hwëna Alap mes ebe mae hap orana insa aning tazimki. -⁴³  Zen in zep, sap em Yerusalemk de zini home Asa dam lasïꞌïn, yaklanak sa hatal– men dekam de ebe mae hap de jal zini emsa dot nulsuꞌukye. Em dekam toton ba san molye heya-hya gwek. Zen sa kamasa bwang nul– eno ënak de kol sonna ansa dikim tatak gwesïk kïnïn hapye. Desan sa emsa bïtï neibiridazal. ⁴⁴  Zen sa hëndep emsa kïtak damerasïl, hen eno mae mo gola sa lu da gwer. We wal walasna zen sa kei-king nul, hëndep gol te ïk gïn maena molya ëlwak. Sap em home tame uk– Alap in kim sap emsa de ngaya tabin hip hata zakaye.”Yesus kim pasar zini Alap mo gol tëm nakon golëalsa sonekake:(Mat 21:12-17,Mrk 11:15-19,Yoh 2:13-22)⁴⁵  Yesus ki zep Alap mo golak tïl zïka. Dekon zep, men zen zë Alap hap de golblan kire-kirena lirak da gwibik, desa golëalsa soneka. ⁴⁶  Zao zep gubiridaka, “Alap mo olak man lwak,‘Ano gola zen Ënaka dekon gu sone gweblan hap dena.’Em an hwëna‘sowë zi mo aning gol habe li kul sone gweꞌan.’” -⁴⁷  Hwëna Zën zep zë yakla jamkam tawa ta gwibiꞌinka. Hwëna Alap mo golak de syal tan wenyik mo mam-mamna, Musa mo olsa de tawa ta gwibin wenya, hen Yahudi mo nol-nola, zen dekam man Yesussu dikim tan hap orasa dëblaꞌak. ⁴⁸  Hwëna hom dam dasïꞌïk, sap tïngare ahakore zini man Yesus mo tawa tabinni sërkam dwam neibiꞌik.

* 19:8 Kel 22:1,Bil 5:6-7

+ Orep de zini kirekam ëgwë gwek– teipsïn zisi de hut tu ine gunkumye. Orep teipsïn zi de kudakam song gwe zanna, zëno enlalana, eijan hap. Keledaikam de song gwe zanna, zen umlae naban de hatazan hap.

* 19:42 Luk 13:34-35

* 19:46 Yes 56:7,Yer 7:11

20

Yesussu kim anakan dakensïblïkke, “Emsa an nara trï ta seꞌara?”(Mat 21:23-27,Mrk 11:27-33)20¹  Aha yaklakam kim Yesus Alap mo golak tawa tabiꞌinka, dekam zep hen Alap mo golak de syal ta gwen zi mo mam-mamna, Musa mo olsa de tawa ta gwibin wenya, hen Yahudi mo nol-nola ban yaïng gwezak. ²  Zao zep dakensïblïk, “Emsa an nara gubluka, hen nara emsa trï tase gweꞌara?– dekam de kirekam-kirekamna insa syal gwe-gwibin hipye.”³  Ki zep ding gulzimki, “Ki Ëe asa hen nonol emsa takensibiridal: Baptis ta gwibin zini Yohanis Swesa san ha Alap trï ta seka? San ha zen zëre en mo sosonkam ki syal gwe-gweka? Eme nonol ap ding ulbliꞌak, ki Ëe asa hen emsa gubiridal, ‘Asa Zen trï ta seꞌara, zebë kirekam syal gwe-gweꞌan.’”⁵  Dekam zep zë-en anakan donbiꞌik, “Bëjen nen anakan ding gulblun, ‘Alap trï ta seka,’ ki hwëna zen sa nësa gubiridala, ‘Ki em ba habe desa laïblïbla srëm gwek?’ ⁶  Hwëna anakane ding ulbliꞌak, ‘Yohanis zen zëre en mo sosonkam syal gweka,’ ki hwëna zi trana an sa kasokam nësa nïrïbiridal, sap zen Yohanissi mes-am anakan daïblïblak, ‘Zen eiwa Alap mo olsa ayang gul gwizimki.’”⁷  Anakan zep hëndep ding nulblik, “Ëe homë dam ulsuꞌun, ‘Yohanissi zen trï tase gweka.’”⁸  Ki zep hwëna ding gulzimki, “Zep Ëe hen molyë emsa gubiridak, ‘Ëe an zëno syalsaë gol gweꞌan, hen Zen Asa trï tase gweꞌara.’”Yesus kim ola gulk sun blaonzimkike– Zënaka de Yahudi zi baes gweblan hap dena:(Mat 21:33-46,Mrk 12:1-12)⁹  Yesus ki zep ola gulk sun blaonzimki, “Zini ki, zëno anggur ngana yawala. Zen hwëna ngana insa te-alakam bohë ta guzim halka. Zëna dekam zep aha lang san holokam de zë gwën hap song gweka. ¹⁰  Angguru in kim tëka, dekam zep zëre hon de babu gwen zisi zer soneka– zen de anggur dan te-ala hlïksa zëre hap zerbla halzan hap. Hwëna zini in zen ngana insa bohë dak, zen hwëna man karekkam dangolek, deban zep nenblak, ‘Wake, ki en lwahal!’ -¹¹  Etan ki zep ahanaka zer soneka. Hwëna desa man nonol lamang dak, zao zep dangolek, ki zep etan ba maesa de golblan srëmkam nër sonek. ¹²  Dekam etan ahanaka zep zer soneka. Desa hen man dangolek, hëndep man dësek, ki zep hëndep ngana in kon hiri dak.¹³  “Dekam zep nga bina in enlala gweka, ‘Ëe banakan asa etan syal gwibir? Anik ki ëre mo dang tïnïnak de walasna ansa zer sonek. Desa wëhë yap blikip neisïblïꞌak.’¹⁴  “Hwëna kim nga bohë tan zini in hla da guk, ki zep zënaka nenbiridak, ‘Wakin angkam zëre mo walas tangan hataꞌara. Bi zik de tïnkïm, an zen sa hwëna ngana ansa bi gweblala. Nen tan, ekakim nën bi ëblak!’ ¹⁵  Ki zep hëndep ngana in kon hiri dak, zao zep tol hëndep dak.“Zep nga bi nik mo zi lup gul sonenna insa kirekam neibirida gwek, zep zen banakan sa gweibirida zala? ¹⁶  Zen sa tamera zala. Ngana insa dekam sa hwëna aha zi hip bohë tazimdi– dekam de zen anggur dan te-ala hlïksa zëre hap zer gweblan hap.”Ola insa kim ësane gwek, dekam zep ëguk, “Asya, kirekam bap zen lwan!”¹⁷  Hwëna Yesus man kara tabiꞌinka hen sane tabiꞌinka. Ki zep hwëna gubiridaka, “Ki hwëna em banakane Alap mo ola ansa enlala eibiꞌin?– men zen anakan lwak,‘Gol tauk gweblan wenya mensa gol tenya baes neibik,hwëna Bian Alap mes desa bolak ïk gïlkï.’ -¹⁸  Zep zini men zen de gol tenya iwe ëtïsïk gweꞌanzak, zao sa hëndep ëtimbwas gwe-gwer. Hen gol tenya in men zëbon mae de zan ineꞌak, zen sa hëndep ëïls gwer.” -Yesus hon kim anakan de u siweblan hap yaïng gwe zakke, “Roma mo ïrïk gïnnï wëhë ol lamangkam gubiꞌinka?”(Mat 22:15-22,Mrk 12:13-17)¹⁹  Yahudi mo mam-mamna in kim Yesus mo gulk sun de ol blaoranna insa sane daꞌak, dekam zep dam nulsuk, “O zëno ola an nëbon mae am tïꞌïn.” Ki zep sap dekam de zë hëndep balk tan hap ëakasïk. Hwëna zen zi beyam-byana insa hen naïrïbiridak, zep balk da srëm gwek. ²⁰  Dekam zep hwëna balk tan hap orana dëblaꞌak. Zen in zep ahakorena lup nul sonek– zen de u siwen olkam takensïk gweblan hap. Sap zen mes ola anakan niaha-en guk, “Roma mo ïrïk gïn nïka de ol lamangkam gubiꞌinka, dekam asa enbiridazak. Zen dekam esa hwëna gubernor hon klak lal.” ²¹  In zep Yesussu nenblazak, “Bian, ëe mesë emsa tame lak. Em Alap mo dwam gwibinni dam-dam enkame tawa ta gwibirida, sap eno tawa tabinni home wet gulsuk gwenda– dekam de zi emsa husus gweblan srëm hapye, sap mamna, sap betekna. ²²  Zen in zebë emsa lakensïblïꞌan: Em banakane Musa mo tïtï tabin ola dam gulsuꞌura? San ha nen sap esa Roma mo ïrïk gïnnïk dep pajak te-alana ol gwizim? San ha bap nen?”²³  Hwëna Yesus mes anakan tame tabirki, “An u siwen olkam ki Asa dakensïblïꞌan.” Ki zep gubiridaka, ²⁴  “Abe hap emki pajak hap de te-ala kasona insa ahanaka goltrëblan.” Kim nolblak, ki zep gubiridaka, “Te-ala kasonak awe, an nara mo nwe-masesa zë yang dasïk? Hen nara mo bosesa zë ale nuk?”Ki zep ding nulblik, “Roma mo teipsïn zi mo denakake.”²⁵  Ki zep hwëna ding gulzimki, “Ki Roma mo teipsïn zini in mo bi gwibin kire-kirena amki zëbe hap etan lop la gweblak. Hen kirekam, Alap mo bi gwibin kire-kirena, amki Alap hap lop la gweblak.”²⁶  Zi beya mo inik hëndep hom zëno karekkam de ol-gunnu nasalblak. Ki zep hëndep balk tasïk, sap zen man zëno ding gulzimdinni insa denggwanbik.Sadukikam de gubirida gwen zini kim Yesussu tïn nïkon de etan ëngaya gwen hap dena dakensïblïkke:(Mat 22:23-33,Mrk 12:18-27)²⁷  Sadukikam de gubirida gwen zini, zëno mae mo tawa tabinkim, “Zini bëjen tïn nïkon etan ngaya gwen.” Zen ki zep hen Yesus hon yaïng gwezak. -²⁸  Dekam zep u siwen enlala naban anakan dakensïblïꞌak, “Bian Guru, Musa Bak mo tïtï tabin olak a kirekam mo lwakye:‘Zi de we zemka walas wë lan srëmnak tïnkïm hli yunnu, zen oso zik de etan gonkam– zen de zë walassa aya zik mo weinak dep wë tan hap. Hen kirekam, oso zik de tïnkïm, aya zik de hwëna we semna insa gonkam.’ -²⁹  Orep awe zini ki, beyana tuju enkam, aha-ere ane-bianna. Zëna zi nik zep nonol wenya golka, hwëna walas wë lan srëmnak zep tïlkï. ³⁰  Zao de zi nik zep etan golka– sowe nal zem in saye. Zen hen walas ën srëmnak zep tïlkï. ³¹  Zao hen etan dan-ahan nik golka. Zen hen walas wë lan srëmnak tïlkï. Hëndep tujukam de aya-wal oso-walya in kire enkam zep sap nol gwek, hwëna walas ën srëm ennak zep juwe gwek. ³²  Wenya in hwëna aumwa hap zep tïk. ³³  Zep zen de etan ëngaya gweꞌanam, men kirekam ahakon tawa da gwibirin, wenya insa nara mo wekam maka nenbiꞌin? Sap tujukam de zini in mes desa kïtak nol gwek.”³⁴  Yesus ki zep ding gulzimki, “Zini okamanak de lowehe gwenkam, zen man we-zi darena zënaka kap da gwenan. ³⁵  Hwëna zini men zen etan de ëngaya gwen hap ëdakastïꞌïk, zen molya etan zënaka kap da gwek. ³⁶  Zen dekam Alap mo dam taha nakore zi mo kim sa lowehe gwer, hen dekam molya etan juwe gwek. Zen Alap mo hanan tabin walaskam sa lowehe gwer, sap Zen mes desa tïn nïkon ngaya tabirki. ³⁷  Hwëna Musa hen mes damnak anakan goltreizimki, ‘Zini tïn nïkon ngaya gwenkam.’ Sap zen kim syauk nubare te tyum-tyumnuk hata zaka, dekam Alap anakan am gubluka,‘Ëe an eno auyan wal mo Alap– Abraham, Isak, hen Yakob Bak mo.’ -³⁸  Zep Alap Zen tïn zi mo Alapsa hom. Zen ngaya wenyik mo Alap. Sap tïngan men zen juwek Zëbon onakon nama ngayana.”³⁹  Ki zep Musa mo ol tawa ta gwibin zini ahakore nik nenblak, “Bian, em dawemkame ding guluda.” ⁴⁰  Dekam zep Yesussu de takensïk gweblanna baes tak, sap zen mes ësaher gwek.Yesus kim Zënaka dikim sap dam tasïn hïp dena goltreizimkike:(Mat 22:41-46,Mrk 12:35-37)⁴¹  Yesus ki zep takensibiridaka, “Zen ba hap ki zini anakan tawa da gwibirin?– ‘Israelsa de ngaya tabin hip de Zini, Zen teipsïn zini Daud mo auyan-tanekam sa hata zala.’ ⁴²  Hwëna Daud zëna man-am ‘Teipsïn Zi’kim gubluka– in kim buku Mazmuruk anakarekam ale gulkuye:‘Bian Alap man ano Teipsïnnï gubluka, “Ëre mo dam taha nakon emki nikirin– dekon de hen teipsïnkïm ïrïk gïn hïp.⁴³  Ki asa hwëna ebe hap de jal zini ere mo tana ïltïkïnnïk sisik gulin.”’ -⁴⁴  Zep Daud insa Israelsa de ngaya tabin hip de Zini insa ‘Teipsïn Zi’kim gubluka, ki Zen banakan sa zëno auyan-tanekam hata zala?”Yesus kim anakan tawa tabirkike, “Bera, Musa mo tïtï tabin ol tawa ta gwibin zini in enlala kwae naban!”(Mat 23:1-36,Mrk 12:38-40)⁴⁵  Zi beyam-byana in kim nama sane daꞌak, ki zep dua-blaskam de wenya insa gubiridaka, ⁴⁶  “Bera, Musa mo ol tawa ta gwibin zini in enlala kwae naban! Zëno mae mo kwaena in mana ebon mae hliminnink. Zen baju dawem-dawem alala tan naban zi nwe san zënaka nolëtrënda gwenan– zi dikim blikip gwesibirida gwen hap. Zen hen man ëdwam gwe-gwenan– dekam de aha zi tagal gwen maenak anakan blikip gwesibirida gwen hap, ‘Dawem, bian guru.’ Zen hen but srëm golak ngeinnik de komal tumnak de teinikirin hip ëdwam gwe-gwenan– hen tembane yawal maenakye. ⁴⁷  We wal sem-semna hen anakan ahap da gwibirin, ‘Ëe asa tol eno zi swe mo kire-kire hli tandanna ebe hap tagal tasibir.’ Hwëna zen sowë enlala naban mas neibirida gwenan– dekam de zëre hap mamkam hlï tï irin hip. Hwëna zëre mae mo karekna insa dikim aha zi hlaulzimdin srëm hap, zep but srëm gola kon zi nwenak Alapsa mam blalkam nen sone gweblanan– dekam de zi kïl tïbin hip, ‘Zini an aïrïs.’ Hwëna zen zënaka de karek tabin hip denaka kim mam nulsuk gwenan.”

* 20:10 2Taw 36:15-16

+ Yahudi zini kasokam gola dauk gweblak, zep mensa Yesus awe buku Mazmuru kon guku (Mzm 118:22-23), zen nonol lonen kaso hap dena. Hwëna Orya ol zi hip, ngïrïn gol tenya ban enlalana anakan apde nëꞌan, “Bol-zaun tangan wenya,” zep kirekam li nul sonek.

* 20:18 Yes 8:14-15

* 20:27 Kis 23:6-8

* 20:28 Ul 25:5-6

* 20:37 Kel 3:6

* 20:43 Mzm 110:1

21

We sem tahalhana kim te-ala wasngena Alap hap ing so sonebla zakke:(Mrk 12:41-44)21¹  Yesus kim nama Alap mo golak gwëꞌanka, ki zep kara tabiꞌinka– te-ala beya zini kim Alap hap te-alana bïtï da sone gweblaꞌanzak. ²  Dekam zep hen we sem tahalhana hlaulku– zen kim hen te-alana dan tolaka Alap hap ing so soneblaꞌanzak. ³  Yesus dekam zep gubiridaka, “Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: We sem tahalhana an mes tïngare ahakore zini kwei-kwik gulun. -⁴  Sap ahakon in zen bïtï da gwe sanzal, zëre mae hap de hlïkna nama beya nik ërlwazimꞌin. Hwëna we sem tahalhana an mes tïngan ing gulun– zën dikim tol sap gwën hap denaka.”Yesus kim anakan hamal hap gubiridakake, “Aumwa hap denak, a kirekam sa lwa song gwer.”(Mat 24:1-14,Mrk 13:1-13)⁵  Yesus hon de ang ta gwen wenya ki zep Alap mo gola insa anakan donbiꞌik, “Alap mo gola an man tangan weir gulsunkum kwa nuk, hen zëno kaso kong ta zahenna sërkam de nwe-awes tanganna. Hen mensa Alap hap kire-kirena nol gweblak, sërkam de dawem-dawem tanganna.” Yesus ki zep gubiridaka, ⁶  “Yaklanak sa hatal, an desa namen kara uꞌin, sa dre nulsul. Hëndep zëno kaso kong ta zahenna aha-en mae molya lwak. Zen tïngan tangan sa dri nulsul.”⁷  Ki zep Yesussu dakensïblïk, “Bian, zen bawalkam sa ki lwal? Hen banakare owassa asa hla kul gwer?– dekam de anakan dam gulsun hup, ‘Angkam man ki lwaꞌan– men kirekam hamal hap asa gu-gubiridakaye.’”⁸  Ki zep ding gulzimki, “Salok-salokkam lowehe gwek. Emsa mana yasik da gwibirink. Sap zini beya nik sa ebon mae onak anakan ëboton gwe-gwezal, ‘Ëe an Zen– Yesusye. Angkam mes zë zaunun!’ Hwëna bahem salbirida gwen. ⁹  Em de anakan ësane gwe-gwenkam, ‘Zëwe man ëeijaꞌan,’ hen anakan, ‘Dekon pemerinta nakon de wet so gwen hap man ësoson gweꞌan,’ hwëna em dekam bahem ëaïrï gwen. Sap zen nonol kirekam sa Alap mo dwam gwibin sin lwa gwer. Hwëna dekam bahem ëkïl gïl gwen, ‘An aumwa hap denak mes zaul, zep ki lwaꞌan.’¹⁰  “Aha zi ausu nakorena aha zi ausu naban sa ëeija gwer, hen aha ïrïk gïnnï aha ïrïk gïn nïban sa ëeija gwer. ¹¹  Lang yala an san jïngïlï mam enkam sa taïlïda gwera. Usak yawala sa hatanda gwer. Hen sang-sang yawal sa hlauluda song gwer. Nglïnak esa owasna hla kulse gwer, dekam esa ëaïrï gwer.¹²  “Hwëna kirekam de lwan srëmnak, emsa sa dahyo gwer hen karek da gwibir. But srëm golak de mam-mam wenya kip sa emsa kap nulzimhal gwer, ki sa hwëna pemerinta mo bwinak emsa yal nulne gwer. Hen emsa sa pemerinta mo teipsïn-teipsïn wenya kip anakan nolëtrei gwizim, ‘An hen ahana– Yesus hon de ang gwe-gwenna.’ ¹³  Hwëna zen kirekam Alap mo dwam gwibin sin sa ki ebe mae hap lwa gwizim– em dikim zë abe hap denaka ëton gwen hap. ¹⁴  Aen asa ebe mae hap enlala blala ing ta sone gwizim, dekam hëndep eno mae mo jal zini molya eno mae mo ola insa nulsuk halasen gwek. Zep emki hamal hap enlalasa anakan hohle ta gwen, ‘Ëe ba hap de enlalana beya gwen hap? Zen sa zëwe de zaunkum enlala blala abe hap zerblala– ëe de kirekam ding gul gwizimdin hip denaye.’ ¹⁶  Ere mae mo ane-bianna, aya-wal oso-wal om, iye wal om, hen wal bose wal om, zen sa emsa abe hap de jal hap karek tabin hip nolëgu gwer. Hëndep emsa sa ahakon damera gwer. ¹⁷  Emsa tïngare zini sa husus neibirida gwer, sap em an Asa de ang gwe-gweblan wenya. ¹⁸  Em sap esa okamanak awe juwer, hwëna lamkam etan tim ëse naban esa luk tal. ¹⁹  Zep em Asa de taïblïblannak em tatetekam ëzauk gwen. Zen dekam esa enaka ngaya labir!”Yesus kim hamal hap gubiridakake, “Jal zini sa Yerusalemsa dre dazal.”(Mat 24:15-21,Mrk 13:14-19)²⁰  “Em kime jana nabare zini Yerusalemsa de dot tasïnnïk hla kulidaꞌak, zen dekam ëenlala gwek, ‘Yerusalemsa de dre tan hap de yaklanak mes zaunun.’ ²¹  Em dekam, Yerusalem mo langnak de lowehen wenya, kwatap san dep em heya-hya gwen. Yerusalemk de lowehen wenya, emki hli tasïn. Hen ë alp san de lowe hendan wenya, bahem etan ë san dep lwanda halzan. ²²  Dekam men kirekam hamal hap ale nul gwekke, kire enkam sa Alap mo jala hatazim. ²³  Kwasang tol, we walya u nubare wenya, hen nama de walassa momkam taïzï gwibin wenya. Zen tol banakan molya ëasendak. Dekam langna sa tangan dohon-hon gwer– Alap mo jal de awe de zi hip hatazimdinkimye. ²⁴  Ahakon nëbokkam sa blom da gwibir. Ahakon tïngare lang san dep sa dahalebirhal gwer– zao de zi mo tana ïltïkïnnïk ëbabu gwe-gwen hap. Dekam Yerusalemsa Yahudi srëm zi en sa nyauk gweblal– hëndep yaklana de tap gweꞌanka, Bian mensa ki-en zëbe mae hap aïtbir-zimkike.” -Ngatan zi mo lang nakore Zi Tangan de hatan hap de ol:(Mat 24:29-31,Mrk 13:24-27)²⁵  “Alap dekam sa tan-tanna bennak, yaklanak, hen keisnik gol gwizimdi. Dekam hina sa mam en tangankam ngëp-ngep gwe-gwer– auku mam naban. Okamanak de tïngare langnak de zini zep sa anakare hap ëaïrï gwer, ‘Nen an molye lowehek.’ -²⁶  Zini hëndep kim de lang olo gwen hap dena insa neisbiꞌik, aïrïn hïp sa ëtïlsïk gwer. Sap dekam nglïnak de teipsïn-teipsïn dowal-dowala sërkam sa ëïlman gwe nasen gwer. ²⁷  Zen diki dekam sa ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Asa but de zerati gwe zannak hla dase gul. Zen dekam asa ëre mo soson naban ngatan yawala ban ziati gwezal. ²⁸  Kirekam kim de lwaꞌak, zen dekam em luk tan, ki gulk sun isrip-sri naban ëkara gwesek, sap zen dekam emsa de ngaya tabin hip ki lwaꞌan.”Langsa de dam gulsun hup de ol:(Mat 24:32-35,Mrk 13:28-31)²⁹  Yesus ki zep gulk sun de ol blaonzimdinkim aïsïl gwibiridaꞌanka, “Emki ëenlala gwen– dëren, ahaksa aha te. ³⁰  Zen de alsïn hyanak etan ala gwenkam, zen dekame tame ul gwenan, ‘Angkam sasa gwen hap ki lwaꞌan.’ ³¹  Hen kirekam, owas-owasna insa kime hla kul gweꞌak, zen dekam esa anakan ëtawa gwer, ‘Angkam Alap Zën de kïtak ïrïk gïlzïn hap denak man zauꞌun!’ -³²  “Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Em an zene angkam lowe heꞌan, molye kïtak juwek, zen dekam sa ki tïngan lwal. -³³  Nglï naban kama naban sa jek-jak nër. Hwëna ano ola, zen hëndep denaban sa lwa gwer.”Salok-salokkam de lowehe gwen hap de ol:³⁴  “Ere mo gwënsa em kara gul gwen– mae hap, mana eno enhona in beya gwenanka, syan-syan en hap de enlalakam, hen ho mamak otde gwen en hap de enlalakam, hen ere mo gwënsa de ngalap gwibin hip de enlalakam. Ki hwëna aumwa hap de yaklanak zol makarenak esa ëkyan nahlal. ³⁵  Sap yaklana dekam kirekam sa hatazim– tïngan men zen okamanak lowehe gwenan, zëbe mae hapye. ³⁶  Zen in zep salok-salokkam lowehe gwek– Alapsa de gu sonebla tine gwen naban, tatetekam ekakim ëzauk. Karek yala in zen hataꞌan, kire hap em abe ta sone gwen– desa ekakim dawemkam yaubik, hen dawemkam ekakim ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Asa etan de hata zannak ërtowek.” -³⁷  Zao kim lwa seꞌak, Yesus dekam yaklam Alap mo golak tawa ta gwibirki. Kam-en zep hwëna zëre hon de ang ta gwen wenya ban zaitun tra nabare kwatap tek san dep golësek gwe-gweka– zao de golëtruwe gwen hap. ³⁸  Zi beyam-byana kak tangannak zep Alap mo golak yaïng gwe-gwezak– Yesus mo tawa tabinni insa de ësane gwen hap.

* 21:3 2Kor 8:12

* 21:24 Rom 11:25,Why 11:2

+ Mzm 46:1-3, Yes 13:10, Yeh 32:7, Yl 2:31, 2Ptr 3:10-12, Why 6:12-13

+ Owas-owasna mensa enlala gwibiridaka, zen mensa ayat 25-26nak lwaꞌan.

+ Yesus mo ola an, san ha mae hap?– Zënaka de taïblïblan wenyaka de karek ta gwibin hip dena, hen Yerusalemsa de dre tan hap dena. (Mat 24:4-22, Mrk 13:5-20, Luk 21:5-24) Yerusalemsa tahunna tuju-pulukam dre dak. Dekam men zen Yesussu sane daꞌak, hom ahakon juweꞌak. Zep ayatnak awe zëno ola an, Zën de etan lwa halzan hap denaka hom.

* 21:36 Rom 13:11-14,1Tes 5:3,Mrk 13:33

22

Yudas kim Yesussu zergukuke:(Mat 26:1-5,26:14-16,Mrk 14:1-2,14:10-11,Yoh 11:45-53)22¹  Dekam yakla yala Paskanak dep man golek de gweꞌak– Alap men dekam Mesir kon Israelsa gwis gwe sonekake. - Paska yaklanak kim zauk, zen dekam zep hen ëkon gwesïk hanak– aha-ere minggukam de ragi srëmkam rotisa tru ta gwen naye. ²  Dekam Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mamna Musa mo ol tawa ta gwibin zi niban, zen hwëna aningkim Yesussu dikim tan hap orasa dëblaꞌak. Hwëna zi beyasa naïrïbiridak, zep dekam balk da srëm gwek. ³  Dekam zep ëna Kariot walya Yudas Baksa dowal mo kïgïna ing gwe heblaka. Zen sap zëre hon de dua-blaskam ang ta gwen wenyik mo ahana. ⁴  Zen ki zep song gweka– Alap mo golak de syal tan wenyik mo nol-nola ban, hen zëwe de jana nabare zi mo mam-mam naban de olsa anakare hap ziaha-en gun hup, “Ëe banakan asa ebe mae hap zao de balk tan hap zertreizim?” ⁵  Zen man tangan sam neisïblïk, dekam zep nenblak, “Te-alasa asa ep ërblal.” ⁶  Dekam zep ding gulzimki, “Ëe asa orana tëblal– dekam de sowëkam ebe mae hap zertreizimdin hip.”Yesus kim zëre mo timsi de enlala gwe-gwibin hip de tembanena nonola golzimkike:(Mat 26:17-29,Mrk 14:12-25,Yoh 13:21-30,1Kor 11:23-25)⁷  Rotisa de ragi mas gun srëmkam tru tan hap de mingguna iwe kim lwa seꞌak– yaklana men dekam Paskanak dep de tembane yawalak dep domba zahona Alap hap blom da gwibir-blikke, ⁸  Yesus dekam zep hen Petrus ne Yohanis neka guzimki, “Em song ë– Paskanak dep de tembane yawalsa eka hen nëp hamal ul.”⁹  Ki zep lakensïblïka, “Endawe asa hamal ul?”¹⁰  Ki zep ding gulzimki, “Em kime ëna iwe lïꞌïnka, dekam esa zini hla la sonera– kama ngatdarakkam de weya blome gwirenhan naban. Zen desa em ërtro kïnïn– hëndep gola men zao de tïk, em hen zao lïl. ¹¹  Zao gol bi naka enbla, ‘Bian Yesus man emsa takensïblïla, “Ëe teksonna enda zao asa ëre hon de ang ta gwen wenya ban Paskanak de tembanena zitwenblal?”’ ¹²  Zen sa ebe nikip gulk de tekson yawalsa zertreizimdi. Komal tum maena sowe henna. Zen zao hamal ul guk.”¹³  Ki zep hëndep song ëka, zao zep hëndep oltoweka– men kirekam Yesus guzimkiye. Zëwe zep hëndep tembanena hamal ul guku.¹⁴  Kim kam-en gwek, Yesus dekam zep dua-blaskam de wenya ban Paskanak dep de tembanena insa zitwenblaꞌanka. ¹⁵  Ki zep zë gubiridaka, “Ëe ama tangan dwam gwe-gwek– Paska tembanena ansa de eban mae zitwenblan hapye, Ëe de nama karek yawala insa goltowen srëmnak. ¹⁶  Sap Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Ëe na-en molyë etan auhu-kamanak Paska tembanena twinbik. Hwëna Alap kim de ïrïk gïnkïm kon gwesibir hanaꞌanka, zen diki dekam asa eiwa tangankam de Paska tembanena twinbir.”¹⁷  Yesus ki zep anggur ho nabare mokna zerka, deban Alap hap dawemsa golblaka. Zao zep gubiridaka, “An desa apdekam otdebik. ¹⁸  Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Ëe angkam na-en molyë anakare anggur hona etan otdek. Hwëna Alap mo ïrïk gïnnïk kim de hataꞌak, zen diki dekam asa etan ziotdebir.”¹⁹  Rotina ki zep hen gul ineka. Ki zep hen rotina in hap Alap hap dawemna golblaka, ki zep ahap gul guku. Desa zep anakare ola ban kap tazimki, “An ano timni– mensaë ebe mae hap sosok gulzimꞌinke. An kirekam em ano timbwanak syal gwe-gwibin– Asa dikim enlala gwe-gweblan hapye.”²⁰  Kim tembane tasïk, ki zep anggur ho mokna etan anakare ola ban zerzimki, “An ano kala zen. Zen sa ano tim nikon wet sol– Alap mo zi niban de ol ziaha-en gun ësesa dikim sul sonen hapye. -²¹  Hwëna Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Zini men zen Asa dikim zë balk tan hap zertreizimꞌira, zen hen awe nikinꞌira. ²²  Ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Ëe asa tïl– men kirekam ki Alap Asa gublukake. Hwëna kwasang tol, zini men zen Asa dikim zë balk tan hap zertreizimꞌira, zen karekna mam tangan wenyaka sa goltowera!”²³  Ki zep zë zënaka anakan dakensibirida nasenꞌak, “Nëbon mae onakon in nara sa ki kirekam gwëblala?”In kim anakare hap ëol gwekke, “Diki ëe amaka mam gweꞌan!”(Mat 20:25-28,23:11-12,Mrk 9:35,10:42-44,1Ptr 5:1-5,Yoh 13:12-15)²⁴  Hwëna dekam zep dua-blaskam de wenya in ëol gweꞌak– mae hap, “Yesus de ïrïk gïꞌïnka, diki ëe amaka nëbon mae onakon teipsïꞌïn.” ²⁵  Ki zep zë gubiridaka, “Alapsa de tame tan srëm lang-langnak men zen teipsïn-teipsïnkïm teinikin gwenan, zen man zëre kore naka jap nul sonenda gwenan. Hen zen man anakan de blikip gwesibirida gwen hap ëdwam gwe-gwenan, ‘Bian, em in asa de sam gulsun hup de zi.’ ²⁶  Hwëna em zëno mae mo kim bahem. Ebon mae onakon men zen teipsïn hïp dwam gweꞌara, zen diki walas betek mo kim zen gwën. Hen men zen mam gwen hap dwam gweꞌara, zen diki tïngare zi mo babu gwen zi makan zen gwën. ²⁷  Ema tim ul gwenan, ‘Mejanak de tembane gwen zini, zen mamna. Hwëna men zen zëbe hap tembanena hamal nul gweblanan, zen betekna.’ Auhu-kamanak, eiwa, mejanak de nikirin zini zen mamna. Hwëna Ëe kirekam de mam gwen hap homë hatazak. Ëe hwëna babu gwen zi mo kim de mas gwibiridan habë hatazak. Zep em hen ano kim em lowehe gwen.²⁸  “Em mese Asa ërgwënda gwek hen kara landa gwek– banakare karek maesa de goltowe gwennak. ²⁹  Zep men kirekam Bian abe hap golblaka, zëno alp nakon de ïrïk gïn hïp, Ëe hen kirekam asa ebe mae hap golzim– em de hen ano alp nakon ïrïk gïn hïp denaye. ³⁰  Em dekam ano alp nakon esa teinikin– ano ïrïk gïn kon gwisibir hanan tembane yawalakye. Hen em dekam esa ere mae hap de dua-blaskam de komal tumnak teinikin– dekon de dua-blaskam de Israel Bak onakore zi aususa ïrïk gïn hïpye.”Yesus kim Petrussu gublukake, “Em esa Asa zabeblala.”(Mat 26:31-35,Mrk 14:27-31,Yoh 13:36-38)³¹  Yesus ki zep Simonsa gubluka, “Simon, Simon, dawem! Emki Asa sane tan. Dowal mo kïgïna mes emsa de sërkam akasibiridan hap Alapsa abe taka. ³²  Hwëna Simon, Ëe mesë ebe en hap Alapsa abe tal– eno Asa de taïblïblan dikim topse gwe srëm gwen hapye. Em kime Abon osan dep etan lwa haꞌan zaka, ere mo wal bose walya dekam tatete tabir.”³³  Petrus ki zep ding gulbluka, “Bian, ëe mesë tangan hohle gwenan– Eban de bwi san song ën hap, hëndep Emsa de zerzaunnuk de hwëna tïn hïpye.”³⁴  Ki zep ding gulbluka, “Petrus, Ëe ama emsa gubluꞌan: Namen ayang de gun srëmnak, em esa anakan de Asa zabeblanna dan-ahan soblala, ‘Zini in ëe homë tame taꞌan.’”Aumwa hap kim ol zïm-zïmnï golzimkike:³⁵  Ki zep takensibiridaka, “Ëe kimë orep emsa lup gul sonek, hon hen te-ala srëmkam de sek gwen hap, timnik de alala tan en naban, dekam san ha ema ëtahalha gwek?”Ki zep ding nulblik, “Ëe homë ëtahalha gwek.”³⁶  Dekam zep etan gubiridaka, “Hwëna angkam, eno mae mo hon hen te-ala de lwanna, emki kap tan. Eno nëbok de lwan srëmna, emki tahan bajusa te-ala hap lirak tabin– te-alana dekam de nëboksa lop tan hap. Sap em Abone ang ta gwek, emsa hen zep sa jal neibiridal. ³⁷  Sap Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Men zen Alap mo olak abe hap dena lwak, ‘Zi jal-jal makan sa nëblal’– zen kïtak nabakam sa ki jower.” -³⁸  Ki zep ding nulblik, “Bian, emki aken. Awe nëbokna dan.”Ki zep ding gulzimki, “Sya. Otan bahem ëgun.” -Yesus kim zaitun tra nabare kwatap tek nakon Alapsa gu soneblakake:(Mat 26:36-46,Mrk 14:32-42)³⁹  Yesus ki zep Yerusalem kon zaitun tra nabare kwatap tek san dep golësek gweka– men kirekam Zëna golëgwë gwekake. ⁴⁰  Kim golëyaïng gwe seka, zao zep gubiridaka, “Alapsa e-en e-enkam abe la tinek. Kareknak ema altïlïnk.” ⁴¹  Zëna kim engka en zëbon mae onakon langa gwe halka, zao zep boklena kom soka, dekon zep Alapsa gu sone gweblaꞌanka, ⁴²  “Bian, Em de dwam gwenkam, Abon onakon langa gulsuk– karek yala in zen Abon onak dep golek de gweꞌan zalye. Hwëna ano dwam gwibin sin bap zen lwan. Diki ere mo dwam gwibin sin zen lwan.” [ ⁴³  Alap mo dam taha nakore zini ki zep zë hata zaka, zao zep sosonna golblaka. ⁴⁴  Hwëna enlalana man sërkam tangan dowebla hanaka, dekam zep etan enlala zon tasïblïn naban ola gu soneblaꞌanka, hëndep irse gwenna kal makare nik wet soblak.] -⁴⁵  Alapsa de abe ta gwenna kim hya gwesïkï, ki zep dan-ahare zini in osan dep lwahal zaka. Hwëna ni truwennak zep hlauludaꞌan zaka. Embwan zë mamkam hlauludak, zep truweꞌak. ⁴⁶  Zao zep gubirida zaka, “Em bap nini truwer. Em luk tan. Kareknak dikim altïrïn srëm hap em Alapsa abe tan.”Yesussu kim balk dakke:(Mat 26:47-56,Mrk 14:43-50,Yoh 18:1-11)(Ayat 47-53)⁴⁷  Yesus kim nama ola tonꞌanka, dua-blaskam de zini in mo ahana, Yudas, ki zep zi beyam-bya naban golëyaïng gweꞌan zaka. 52bAhakon Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mamna, hen zao de jana nabare zini, hen Yahudi mo nol-nola ban. 47bYudas ki zep zë Yesussu babang taꞌan zaka. ⁴⁸  Yesus ki zep hwëna gubluka, “Yudas, em san babang tankame ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Asa zerguꞌura?”⁴⁹  Hwëna seblaskam de zëre hon ang ta gwen wenya in, kim zë kirekam hla nuꞌik, dekam zep dakensïblïk, “Bian, san angkam nëbokkam nen tobe gwen?” ⁵⁰  Hwëna ahana dekam zep nëbokna mol ineka, dekam zep Alap mo golak de teipsïn tangan zi nik de babu gwe-gwen zini sap zïp soka. Hwëna dam san de ing ala en naka zep blansïblï kïnïka.⁵¹  Hwëna Yesus ki zep jalse gweblaka, “Bahem! In sya!” Zëna ki zep ing alana insa dawem soblan hap towanzim-blika, dekam zep hëndep dawem nëblak.⁵²  Ki zep hwëna in zen Zënaka de balk tan hap yaïng gwezak gubiridaka, “Em san Asa jal zisie hla lal, zebe nëbok te tek teiredan naban yaïng gwenan zalye? ⁵³  Ëe men yakla jamkam Alap mo golak emsa tawa ta gwibik! Dekam ba habe zë Asa balk la srëm gwek? Hwëna angkam lang kawesïnnïk awe ebe mae hap man dakastïlzimꞌin, sap dowal mo kïgï mo enlala kawesïn emsa trï tasibiꞌira.”Petrus kim Yesussu zabeblakake:(Mat 26:57-58,26:69-75,Mrk 14:53-54,14:66-72,Yoh 18:12-18,18:25-27)⁵⁴  Ki zep hëndep balk dahak– Alap mo golak de syal tan zi mo teipsïn zi mo gol san dep. Petrus lun sap-sap gwen daꞌanka. ⁵⁵  Dekam zëwe de syal ta gwen wenya gol tëmnak syauknu bla dasïꞌïk– desa de tuwirin hip. Petrus zao zep hen nikinꞌin zaka. ⁵⁶  Hwëna zëwe de babu gwe-gwen we zep syauk ngatannak de nikirinnik tame tazak. Zao zep lalak tasïn hïp karatda taꞌak, ki zep zë hëndep gubluk, “Zini an deban apdenak ë gweka!”⁵⁷  Hwëna Petrus ki zep kon ding gulbirki, “Zini in ëe homë mae tame taꞌan.”⁵⁸  Hom holo gweꞌak, ki zep etan ahanik tame ta zaka, zao zep gublu zaka, “Em an zen ahana!– desa de ang gwe-gweblan zi niye.”Petrus ki zep ding gulbluka, “Ëe an zen hom.”⁵⁹  Yakla nwena san ha aha-en tamanka, dekam zep ahanik ol drakkam gu ane gweꞌanka, “Eiwa, zini an desa de ang gwe-gweblanna, sap zen an hen Galilea wal!” -⁶⁰  Petrus ki zep ding gulbluka, “Ëe homë tame guꞌun– in zebe ki gu gweꞌaraye!” Hëndep in kim nama tonꞌanka, ayangna ki zep gu aneka. ⁶¹  Yesus ki zep Petrussu de hla tan hap lero gweblaka. Petrus dekam zep hwëna etan enlala gweka– mensa anakan gu-gublukaye, “Namen ayang de gun srëmnak, em dan-ahan sonkam esa Asa zabeblala.” ⁶²  Dekam zep hëndep wet soka. Gosa zep kon yusyustïn nïban gwë song gweka.Yesussu kim swrë dak hen dangolekke:(Mat 26:67-68,Mrk 14:65)⁶³  Zini in zen Yesussu kara daꞌak, man swrë da gweꞌak hen dangole gweꞌak. ⁶⁴  Nwe hëreblan naka zep dakensïk gweblaꞌak, “Eme eiwa Alap mo zer sonen zi gwëꞌanam, emaka anakan asa gubirida gweꞌara, ‘Zi bosena zen asa lek tyanda.’” ⁶⁵  Etan kirekam-kirekam ol lamang naban swrë da gweꞌak.Yahudi mo teipsïn sinodenak kim nërtrëkke:(Mat 26:59-66,Mrk 14:55-64,Yoh 18:19-24)⁶⁶  Kim lïtïꞌïk, Yahudi mo nol-nola, Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mamna, hen Musa mo ol tawa ta gwibin zini dekam zep tagal gwesïk, ki zep hwëna Yesussu zëbon mae onak dep nër halzak. ⁶⁷  Ki zep zë nenblak, “Dekam asa gubirida: Em an san ha eiwa Alap mo Dam Tasïnnï?– Israelsa de ngaya tabin hip Dena.”Ki zep ding gulzimki, “Ëe emsa gubiridaꞌak, em molye ëtaïblïk. -⁶⁸  Hen Ëe emsa takensibiridaꞌak, em molye ap ding ulblik. ⁶⁹  Hwëna molya holo gwek, ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Ëe dekam asa Soson Zini Alap mo dam taha nakon nikin.”⁷⁰  Ki zep dakensïblïk, “Ki, em san Alap mo Tane?”Ki zep ding gulzimki, “In eiwa denakae ëgunun.”⁷¹  Dekam zep ëguk, “Nen ba hap de ahasa takensibiridan hap? Nën mes em-am kïtak Alapsa de lamang tannak asalblanan!”

+ Paska mo enlalana, emki Lukas 2:41 mo otde alenak hlaun. Ragina zen rotisa de syal gwibinnik mas nul gwenan– dekam de hop gwen hap. (Ul 16:1-8)

* 22:20 Yer 31:31-34

* 22:37 Yes 53:12,Luk 23:33

+ Yesus insa kirekam gubiridaka, san ha nëbok tangansa de lop tan hap hom yap ki gubiridaka? San ha diki enlalasa de hohle tan hap ki gulk sun olsa blaonzimki?

+ Ayat 43-44na an, tawa gwizimdinni hom: San ha Lukas ale soka? San ha aha zi lun mas soka?

+ Mae nakon mes yap tame dak– ol hanu nakon.

* 22:67 Yoh 10:24-26

23

Pilatus Bak hap kim tapbla dablakke:(Mat 27:1-2,27:11-14,Mrk 15:1-5,Yoh 18:28-38)23¹  Ki zep Yahudi mo sinodenak de teipsïn-teipsïn wenya ëzauk, dekam zep Yesussu teipsïn zini Pilatus osan dep nërhak. ²  Ki zep nenblak, “Zini an ëe mesë dam lasïk: Karek san dep zen zini lup gulhal gweꞌara. Zen man tawa ta gwibirida, ‘Romak de teipsïn tangan zi mo dwam gwibin sin bahem ang ta gwen– pajak te-alasa de kap ta gwizimdinkimye.’ Zen man hen zënaka gu gweblanda, ‘Ëe an Emsa de ngaya tabin hip de Zini Zen– mensa ëgu-guk gwekye. Ëe an Zen– eno mae mo Teipsïn nïye.’”³  Pilatus ki zep takensïblïka, “Em an san ha eiwa zen– Yahudi mo teipsïn nïye?”Ki zep ding gulbluka, “In kirekame gunda, zen kirekamke.”⁴  Ki zep Pilatus Alap mo golak de mam-mam wenya hen tïngare zi trana insa gubiridaka, “Ëe homë zini an mo karekna hlaulblunan.”⁵  Hwëna zen dekam anakan ëasas gwesïkhal gweꞌak, “Zëno tawa tabinni in dekon ëïlman gwe song gwe-gwenan. Galilea kon ki kon gweka, hëndep Yerusalem mo langna mes sul soneka, hëndep angkam mes awe hata zala.”⁶  Pilatus kim kirekam salbiridaka, ki zep takensibiridaka, “An san Galilea wal?” ⁷  Ki zep ding nulblik, “In eiwa, Galilea wal.” Dekam zep Herodes osan dep zer soneka, sap Galilea, zen Herodes mo ïrïk gïnnï. Herodes zëna dekam Yerusalemk gwëꞌanka. -Herodes hon kim nërtrëkke:⁸  Herodes man tangan Yesussu de hla tankam sam gwesïkï, sap zen orep mes zëbe hap dena sane gwe-gweka. Zep man sap hla tan hap dwam gwe-gweka– hen zëno owas syal gwibinsi de hlaun hup. ⁹  In zep sap Herodes beyakam taken-taken gwe-gweblaꞌanka, hwëna Yesus hom tangan ding gul gweblaꞌanka. ¹⁰  Hwëna Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mamna hen Musa mo olsa de tawa ta gwibin zini men zen Yesussu nërtïlzïk dekam Yesus mo karek-karekna beya tangankam Herodes Bak hap ol drakkam deiri nul guk gweblaꞌak. ¹¹  Dekam zep Herodes zëre mo jana nabare zi niban Yesussu ziswrë ta gweꞌanka hen zilamang ta gweꞌanka. Ki zep hwëna teipsïn zi hip de baju dawemna ala nosoblak– deban de anakan swrë ta gwen hap, “Dawem, bian. Em in zen– Yahudi mo teipsïn nïye.” Deban zep etan Pilatus osan dep nër sonek. ¹²  Yaklana dekam zep Herodes ne Pilatus ne, orep men zen zënaka gïl-gïl ei gwizimki, etan dokot ëka.Pilatus kim anakan tapbla tazimkike, “Amki lak.”(Mat 27:15-26,Mrk 15:6-15,Yoh 18:38–19:16)¹³  Pilatus ki zep tagal gulsuku– Alap mo golak de mam-mamna hen Yahudi mo nol-nola, hen zi trana insa, ¹⁴  ki zep zë gubiridaka, “Em ansa zini abon onak dep anakare ola ban ërhalzal, ‘Zen man zisi karek san dep lup gulhal gweꞌara,’ eno mae mo nwenak ëe mesë sap takensïk gweblasan, hwëna ëe homë mae zëno karekna hlaulblunan– men kirekam em enblalye. ¹⁵  Hen kirekam Herodes. Zen hen hom karekna hlaulblula, sap zen totoresa etan nëbon mae osan zer sonera. Eiwa, zen hom mae karekna golka– dekam de tan hapye. ¹⁶  Zep ëe asa lek-lek tan en hap gubiridal, ki asa zeser soner.” -¹⁸  Kïtak de zi beyam-byana in ki zep ëgu anek, “In lak! Barabassa ap hïl tï sonezim!” ¹⁹  Barabas in Roma mo ïrïk gïn nïkon zisi hlïl inꞌinka, dekam zep golëïlman gwenkam zisi zitaka. In zep bwinak tak daink.²⁰  Pilatus Yesussu de zeser sonen hap sap dwam gweka, in zep sap etan kirekam ol mamkam gubiridaka. ²¹  Hwëna dekam tangan zep ol nop-nopkam ëgu ane gweꞌak, “Desa te-lidak sonnak makan laink! Te-lidak sonnak makan laink!” -²²  Ki zep etan dan-ahanna gubiridaka, “Hwëna zëno karekna homke!– dekam de tan hap denaye. Ëe hom am aha-en mae hlaulblunan! Ëe asa sapꞌnen lek-lek tan hap gubiridal, ki asa hïl tï soner.”²³  Hwëna zen ki zep ol nop-nopkam te-lidak sonnak de makan ta irin hip ëgu ane gweꞌak, hëndep dekon Pilatus hom etan zëno mae mo ola esek gulzimki. ²⁴  Ki zep hëndep zëno mae mo gun sun tapbla tazimki. ²⁵  Dekam zep hwëna zini mensa zëna abe nëblak, desa zeser sonezimki– mensa golëïlman gwenkam de zi tan hap bwinak tak da inkke. Hwëna Yesussu zep zëno mae mo dwam gwibin sin dikim syal gwibin hip tapbla tazimki.Te-lidak sonnak kim makan da inkke:(Mat 27:32-44,Mrk 15:21-32,Yoh 19:17-27)²⁶  Yesussu ki zep nërhak. Oranak zep Kirene walya Simonsa nërtoweꞌak. Zen man Yerusalem san dep lwa haꞌan zaka. Zao zep balk dak, ki zep tik-tik dak– Yesus hup de te-lidak sonna insa de hwëna Yesus zëre hon zikong gwe hendan hap. ²⁷  Zini beya nik hen ang tan daꞌak. Ahakon we walya gosa dablan daꞌak hen aïtïn-aïtïn nëblaꞌak. ²⁸  Yesus ki zep we walya insa lero gwibiridaka, zao zep gubiridaka, “Yerusalem we wal, bahem Asa gona gwëblan. Diki ere mae mo timsi em gweibin, hen walas omka em gweibiridan. ²⁹  Sap yaklanak sa hatal– zi de anakan gun hup, ‘Dawem tanganna, we wal de u gwensa akasïn srëmna, hen ëwalas gwen srëmna, hen momkam de walassa taïzïn srëmna. Sap Alap mo jala nabakam sa hatazal.’ ³⁰  Dekam zini sa aïrïn hïp kwatap-kwatapna nahërhebirida gwer, ‘Asa em kei-king gun! Asa em ani-ning gun– ëe de Alap mo jala ansa hlaun srëm hap.’ -³¹  Angkam de zini em an walas mo kime angkam jala tame uꞌin, hwëna kire nikeki Asa ëblaꞌan. Hwëna zi mo jal-jala sa ta gwese zaher, hëndep sa tangan taman kïnïl. Hwëna zao sa Alap mo jala hatazimzir.” -³²  Hen karek gol gwen zi darena man deisyak– apdekam de Yesus mae han tameran hap. ³³  Lang tek bosena Zi Nol Swrak kim yaïng gwesek, zao zep jana nabare zini Yesussu te-lidak sonnak makan daink. Karek gol gwen zi darena insa hen man makan nosoink– ahana Yesus mo dam taha san dekam, ahana irgwa taha san dekam. [ ³⁴  Yesus ki zep ola gu soneka, “Bian, zini an zen Asa karek danan, zëno mae mo karekna ansa tap gulsuzim, sap zen hom tame nuꞌin– an desa zëna syal neibiꞌinye.”] - Jana nabare zini in ki zep hwëna zëno pakeanna dobe abu mo kim de zënaka dam tasïk gwibinkim kae nëblandak.³⁵  In kim ki zë kirekam lwaꞌak, zini beya nik zë hen kara dabiꞌik. Yahudi mo mam-mamna hen man zë durum gwehek. Zen hen Yesussu anakan swrë da gweꞌak, “Zen aha zi ensa ngaya ta gwibirki. Zen de eiwa Alap mo Dam Tasïnnï, Israelsa de Zen ngaya tabin hip, ki Zen ki angkam Zënaka ngaya tan!” -³⁶  Ki zep hen jana nabare zini swrë daꞌak. Zen anggur ho eteksa noltrë seblazak, -³⁷  deban zep zë nen seblak, “Eme eiwa Yahudi mo teipsïn zisi, emki enaka ngaya tan!”³⁸  Te-lidak sonna iwe nol bol tahan nakon man anakarekam de alena makan nulink, “An zen– Yahudi zi mo teipsïn nïye.”³⁹  Aha karek gol gwen zini mensa Yesus mae han makan dabirink, zen Yesussu anakan hen lamang taꞌanka, “Em san zisi de ngaya ta gwibin hip de Alap mo dam tasïn Zisi hom?! Emki nënaka ngaya tabin!”⁴⁰  Aha zi nik zep jalse gweblaka, “Em san home Alapsa aïrïblaꞌara? Nëbe mae hap mes ki lwazimnin– tameran hap denaye. ⁴¹  Hwëna nëbe nikip dena, nëre nik mo karek-karek nakon ki lwazimnin. An hwëna hom tangan karekna golka.”⁴²  Ki zep Yesussu gubluka, “Asa enlala gwebla– Em de ïrïk gïn hïp lwahal zankamye!”⁴³  Ki zep ding gulbluka, “Ëe ama emsa gubluꞌan: Namen hëꞌho gwibin langnak eban esa apdekam ëra.”Yesus kim tïlsïkïke:(Mat 27:45-56,Mrk 15:33-41,Yoh 19:28-30)⁴⁴  Yaklana kim bolak zauku, dekam zep tïngare langna owas hap kawesïk. Hëndep yakla nwena kim dan-ahannak zauku, dekam zep etan hleng gwek. -⁴⁵  Alap mo gol mwanak de kaen lïlïkïn glaïng-glïng yawala dekam zep owas hap kalk neisïk sonek. -⁴⁶  Yesus ki zep hwëna ol mamkam hërhe hanaka, “Bian, Ëe ëre mo angna eno tahanakë drë neꞌan!” Kirekam kim gu aneka, ki zep hëndep tïlsïkï. -⁴⁷  Jana nabare zi mo mamna in zen zë kara taꞌanka, dekam zep Alap mo bosena anakare ola ban teip gulsubluꞌanka, “Zini an eiwa kareksa de gol gwen srëmna.” ⁴⁸  Zi beyam-byana men zen kara tan hap yaïng gwezak, kim zë kirekam hla nuk, dekam zep go naban anakare enlala naban lwan dahak, “O ëe ba habë ola mas gul– zi dawemna insa de tan hapye!” ⁴⁹  Ahakon men zen Yesussu nërgwë gwek, hen we walya men zen Galilea kon ang nëblazak, zen langa nakon ëzauꞌuk. Dekon zep hen kara nuꞌik– in zen ki zë lwaꞌakye.Yesussu kim nër dwanukke:(Mat 27:57-61,Mrk 15:42-47,Yoh 19:38-42)⁵⁰  Yahudi mo aha ëna Arimatea walya Yusup, zen zini dawem tanganna, hen zini man desa blikip neisïk gweblak. Zen man tangan Alap de kïtak nabakam ïrïk gïlzïn hap hohle gweꞌanka. Zen sap Yahudi mo teipsïn sinodenak de aha mamna, hwëna zen hom Yesussu de tan hap de ol aha-en gunnuk ola mas gulku. ⁵²  Yusup ki zep Pilatus onak dep song gweka– Yesus mo tok naka dikim lo tasïn hïp de abe tan hap. Dekam zep gubluka, “Amki.” ⁵³  Dekam zep zizeryahe halka. Kaen ngap-ngap blalkam zep zitahaleka, ki zep hwëna kaso hul hamal gun ësenak zidrë neka– aha zisi de zë drënen srëmnak. ⁵⁴  Yaklana in Jumatkam, hen man kam-en gweꞌak, zep Hari Sabatnak dikim hatan hap aha-ere jam maekam hom lwaꞌak. -⁵⁵  We walya men zen Yesussu Galilea kon ang nëblazak, zen man Yusupsu nërtrok. Kaso hula insa man hla nuk, hen zidrë nennak man kara dabiꞌik. ⁵⁶  Ki zep lwan dahak, hwëna dekam zep irase dawem nabare kire-kirena hamal nuk– Yesus mo tok naka dikim dra tandan hap, hen ahakorena kaen mwa san de kang tanun hap.Hari Sabatnak, syala dekam man nolzausuk– men kirekam Musa tïtï ta gwibirkike.

+ Roma kim ïrïk nïk, Israel mo langna dua propinsi makan enlala neibik. Pilatus Yerusalem mo langsa Roma mo bose hap ïrïk gïlkï. Hwëna Roma mo teipsïn tangan zini Herodeꞌa dam tasïkï– Galileasa de ïrïk gïn hïpye. Pilatus zen sap Roma wal, hwëna Herodes, zen Galilea mo lang nakorena.

+ Orep tangan kim Lukas mo alena ansa etan ale nul gwek, aha zi mes yap ayat 17na ansa mas gulku: Paska yaklana men kiye, Pilatus dekam man bwinak de zini gwis gwe sone gweka– tïngare zi mo ol-gun sun.

+ Roma kim ïrïk nïl gwek, karek gol gwen zisi de tanna, desa man te-lidak sonnak makan dabirin gwek. Yesus ensa hom ki nëblak.

* 23:30 Hos 10:8,Why 6:16

+ Yesus awe te ësesena hen sasanna gubiridaka, hwëna enlalana man apde nëꞌan– men kirekam Orya olkam nen gwibirin “jalsa de tame gun srëmna” hen “jalsa de tame gunnu.”

+ Yesus mo ola ansa emki Mzm 22:19nak hlaun. Hwëna ola in zen Lukas zën hom yap ale gulku. Sap men zen orep zëno ola ansa etan ale nul gwek, ahakon hom ale nul gwek. In zep angkam enlala nei gwibirin, “San ha ahakore nik lun tangan mas nuk.”

* 23:35 Mzm 22:7-8

* 23:36 Mzm 69:22

+ Amos 8:9

* 23:45 Kel 26:31-33, 36:35,Ibr 9:2-8

* 23:46 Mzm 31:6,Kis 7:59

+ Yahudi mo Hari Sabatna, Jumat mo yakla dum gwehen nakon naït gwibik, hëndep Sabtu mo yakla dum gwe hennak zausuk gwek.

24

Yesus kim tïn nïkon ngaya gwekake:(Mat 28:1-10,Mrk 16:1-8,Yoh 20:1-10)24¹  Hari Minggukam kak tangannak, ki zep we walya in sek gwek– Yesussu men zao nën nekke, desan dep. Irase dawemna bare kire-kirena insa hamal nuk, desa man kap dak. ²  Kim yaïng gwek, ki zep hla nul kïnïk, “Lïlïkïn hïp de kaso yala insa mes irhi nul kïnïl.” ³  Kim zë bïtï gwek, hwëna Bian Yesus mo tokna hom zë hla daonk. ⁴  In kim zë ëzauꞌuk, dekam hom anakan dam nulsuꞌuk, “An banakarekam zë lwal?” Ki zep zë hwëna mumuk ennak zi darena zëno mae mo alpnak jo kë zaka. Zëno nik mo pakeanna angtan-angtanna– san de nglï angna kiye. ⁵  Ki zep zë mamkam ëaïrïꞌak, dekam zep kamanak ëutuk gwehek. Zi darena in zao zep enbiridaka, “Em ba habe ngaya Zini insa tïn zi kang gul gwennak lëblaꞌan? ⁶  Zen awe hom. Bian Alap mes tïn nïkon ngaya tala. Emki ëenlala gwen– mensa Galileak anakan emsa tawa ta gwibirkike, ⁷  ‘Ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Asa sa karek gol gwen zi mo tahanak dep tapbla dazim. Zen sa Asa te-lidak sonnak makan dain. Hwëna yaklana dan-ahan, dekam asa etan tïn nïkon ngaya gwer.’” -⁸  We walya in dekam zep enlala neibik– Yesus mo tawa tabinni insa.⁹  Kim lwan dahak, dekam zep in zen seblaskam zëre hon ang ta gwek, hen zëno mae mo ahakorena, desa kïtak donbiridak. ¹⁰  In zen donbiridaꞌak, zëno mae mo bosem-sena, Magdala kore wenya Maria, Yohana, hen Yakobus mo anena Maria. Ahakore we walya hen ki– in zen sek gwekye. ¹¹  Hwëna zëre hon de ang ta gwen wenya in hom daïblïbiridak. Man enlala neibiridak, “An man ëmamak gweꞌan.” ¹²  Hwëna Petrus ki zep luweka, hëndep ki zep hluweka– men zao nënnek, desan dep. Kim zë hata naka, ki zep huwe hanankam ake inki, hwëna kaen ngap-ngap enna insa zep zë hlaul inki. Ki zep enlala topse gwen naban etan lwa halka.Yesus kim zi dare naban Emaus san dep zisong gwekake:(Mrk 16:12-13)¹³  Yaklana inkam, aha zi darena men zen hen seblaskam de Yesus hon ang ta gwen wenya ban apdekam lowe heꞌak ki zep song ëꞌanka– ëna Emaus sun dep. Zen Yerusalem kon langana seblas kilometer enkam. ¹⁴  Zen man lonnaraꞌanka– tïngan in zen ki zë jowekke. Hwëna Yesus Zëna dekam zep teisyalahe zaka, dekon zep apdekam zisong gweka. ¹⁶  Man sap hla laka, hwëna banakan mes yap zë gweizimki, zep tame la srëm gweka.¹⁷  Ki zep Yesus takensizimki, “Em ba olsae lonnara sara?”Dekam zep nwe-mase dowe hanan naban yausuku. ¹⁸  Zi darena in ahana bosena Kleopas. Zen zep takensïblïka, “Em san an aha-en zen mes yap?– ola ansa de san srëm naye. Kïtak Yerusalemk de lowehen wenya mes ëtawa gwek– in zen ki nër hom jowekye.”¹⁹  Dekam zep ding gulbluka, “Ba zë jowek?”Ki zep hwëna ding ulblika, “In zen Nazaret walya Yesus hon jowekke. Zen Alap mo olsa de ayang gul gwen zi. Zëno syala man tangan soson gwe-gwek, hen zëno ola man sam gwesïk gwek– Alap mo nwenak hen tïngare zi mo nwenakye. ²⁰  Hwëna nëno mae mo sinodenak de teipsïn-teipsïnnï, hen Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mamna dekam zep tan hap nenblak, in zep hëndep Roma mo jana nabare zini te-lidak sonnak makan daink. ²¹  Hwëna ëe mesë enlala ë gweblak, ‘An zen sa Israelsa hïl gïl sonera!’ Tan hyanak, namen yaklana mes dan-ahan nër. ²²  Hen namen kaknak ëe we walsaë auna ohlobiridal– aban mae de Yesus hon ang ta gwen we walsya. Zen yakla hata sezan naban sek gwer– men zao nër dwanukke, desan dep. ²³  Hwëna zen hom zë Yesus mo tokna hla dal. Zen zep asa nenbiridazal, ‘Ëe Alap mo dam taha nakore zisië nwe nik de ëlirisin gwenkam aker. Zen man asa enbiridala, “Yesus mes ngaya gwera.”’ ²⁴  Abon mae onakon ki zep zi hwëna nolësal kïnïl– zën de hen hlaun hup. Ki zep zë hla nul– men kirekam we walya asa nenbirida zalye. Hwëna zen hen hom zë Yesussu hla dal.”²⁵  Yesus ki zep ding gulzimki, “Em in enlala joblo-topna! Em bëjen em nabakam laïblïbin– mensa Alap mo ol ayang gul gwen zini tawa da gwibikye. ²⁶  Zen man tawa da gwibik, ‘Alap mo dam tasïn Zini, zisi de ngaya tabin hip Dena, zen nonol kareksa de goltowen. Ki sa hwëna hyanak teipsïnkïm nikiri.’” ²⁷  Ki zep tïngan srip gulsuzimki– ola mensa zëre hap dena ale nul gwekye. Nonol Musa mo ol ale gun nukon kon gwisibir hanaka, hëndep Alap mo ol ayang gul gwen zi mo alesa srip gulsuzimki. -²⁸  Ëna men zao dep zi darena in song ëꞌanka, zëwe kim ëgolek de gweꞌak, hwëna Yesus dekam zep ëna insa de tamaran makan sap gweizimki. ²⁹  Hwëna man tïtï laka, “Bahem tamaran. Aban mae neik truwek. Angkam man kawen hap golek de gweꞌan.” Zao zep ki hëndep seweka.³⁰  Kim tembane hap teinikin anek, Yesus ki zep rotina gul ineka, ki zep Alap hap rotina in hap dawemna golblaka. Ki zep ahap gul guku, dekam zep zëbe nikip dena teisyazimki. ³¹  Hëndep dekam zep zëno nik mo nwena hleng neizimk, “O an Yesus suke!” Hwëna Zen dekam zep zëno nik mo nwe nakon aya gweka. ³²  Zao zep zënaka enzimki, “Ëe ëre mo ennak ben-ben nakaë eisbirzir– in kim Zen Alap mo ola nëp oranak srip gulsuzim song gwesan zalaye.”³³  Ki zep hëndep lu këka dekam zep kam etan Yerusalem san dep ola halka. Zao zep etan hla kulidaꞌanka– seblas enkam de wenya insa hen ahakore naban, men deban mae zë apdenak lowe heꞌakke. ³⁴  Ki zep zi darena insa nen guzimk, “In eiwa, Bian Alap mes tïn nïkon ngaya tala! Zen mes Simon hon Zënaka zertrëra!” ³⁵  Zi darena in ki zep hen aïsïl eibiridaꞌanka– men kirekam oranak zëbon nebon joweka, hen roti kwa-kwak gunnuk kim anakan tame laka, “An Yesus suke!”Yesus kim aumwa hap de ol zïm-zïmnï golzimkike:(Mat 28:16-20,Mrk 16:14-18,Yoh 20:19-23,Kis 1:6-8)³⁶  Zen kim nama kirekam lonbiridaꞌanka, dekam zep Yesus Zëna zëno mae mo ngïrïnnïk etan jowe zaka. Zao zep gubiridaka, “Dawem. Em Alap mo taha terenake lowe heꞌan.”³⁷  Ki zep auna ëhlok hen ëaïrïꞌak. Man tim dik, “An zi au!” ³⁸  Hwëna ki zep gubiridaka, “Em ba habe ëaïrïꞌan? Bahem ëtaïblï srëm gwen. ³⁹  Emki taha-tananak Asa hla tan– dekam de Asa tame tan hap, ‘An Zen tangan.’ Asa emki olk tan– dekam eka Asa tame lak. Zi auna hom eini hen danna– an kirekam Asa hla lanan.”⁴⁰  In kim kirekam gubiridaka, ki zep zëre mo taha naban tana naban zitreizimki. ⁴¹  In kim isrip-sri hap ëtaïblï srëm gweꞌak hen denggwanblaꞌak, ki zep takensibiridaka, “Eno mae mo tembanena awe wëe?” ⁴²  Ki zep hogwe ang gun kwakna nolblak. ⁴³  Ki zep gul inki, ki zep hëndep zëno mae mo nwenak twinbiꞌinka.⁴⁴  Ki zep gubiridaka, “Ëe men kimë nama emsa golëlowehe gwek, Ëe sap mesë dekam hamal hap emsa anakan gubirida gwek, ‘Abe hap dena mensa kïtak ale nuk, Musa mo olak, hen Alap mo ol ayang gul gwen zi mo olak, hen Mazmuruk, zen kirekam sa ki hëndep lwal.’” ⁴⁵  Kirekam kim gubiridaka, dekam zep zëno mae mo enlalana Alap mo olsa dikim tame gul gwen hap ngatan tazimki. ⁴⁶  Zao zep gubiridaka, “Alap mo olak man ale nuk, ‘Tïngare zisi de ngaya tabin hip de Zini, Zen nonol kareksa sa goltowera, hwëna yaklana dan-ahan ki sa etan tïn nïkon ngaya gwera.’ ⁴⁷  Hen man ale nuk, ‘Zëno bosekam sa tïngare zi ausu hap ol dawemna nolzim halada gwer– zen dikim zëre mae mo karek-karek nakon ëhalen hap, hen zëno mae mo karek-kareksa dikim tap gulsuk gwizimdin hipye. Nonol tangan Yerusalem kon sa kon neisibir hanal.’ ⁴⁸  Em an zen– nonol gol halada gwen hap de wenyaye. ⁴⁹  Ëe asa ep zer sonezim– mensa ano Bianna emsa gu-gubirida gwekake. Ëna an en kon ësblak– hëndep Alap onakore sosonna in de ebon mae onak ing gwe heꞌan zaka.” -Yesus kim sewe sekake:(Mrk 16:19-20,Kis 1:9-11)⁵⁰  Aha yaklakam ki zep Yesus golësek gweka– hëndep Betania. Zao zep tahana teisya ineka, ki zep zë anakan dawemna golzimki, “Amki Alap onakore dawemna hla kul gwek.” ⁵¹  In kim ki zë kirekam gweibiridaꞌanka, ki zep zë hëndep Alap zer ine halka. ⁵²  Dekam zep bokle kom soblan naban bosena teip nulsubluꞌak. Dekon sërkam de isrip-sri naban zep Yerusalem san dep lwan dahak. ⁵³  Zao zep Alapsa de isrip-sri gwe-gweblan hap Alap mo golak hen-henkam lowehe gwek.YohanisYohanisYohanisYohYesus hup de Ol Dawemna mensa Yohanis ale gulkuke

* 24:7 Luk 9:22, 18:31-33

* 24:27 Ul 18:14-20,Mzm 22,Yes 53

+ Yoh 14:16-17, 15:26, 16:7-10, Kis 1:4-5

Yohanis

123456789101112131415161718192021

1

1¹  Ol aïsïlï an Kristus Yesus hup dena.Nonol lone sennak, okamana ansa de yang gulsun srëmnak, Zini in mes gwëka.Zen Alap han ë gweka, hen Alap han man apde ëka.Zëno bosena “Alap onakore ëngaya gwen hap de Ol.”²  Zen nonol lonesen nakon Alap han ë gweka.³  Zen Zen kïtak Alap mo gun sun yang tasibirki,hen hom tangan– aha mo yang gulsun nuye.⁴  Ëngaya gwen hap de ausuna zen Zëbon onak.Zep zini ëngaya gwen hap dena Zëbon en nulin gwenan,dekam zep enho nakon ëngatan gwe-gwenan.⁵  Zëno ngatanna in okama kawesïnnïk awe zïl ine gwenan.Kawesïnnï man sap ngatanna insa husus gwe-gwibirin, hwëna ber-ber gunnu banakan dep? -⁶  Ki zep hwëna Alap zini zer soneka, bosena Yohanis.⁷  Zen ngatan nabare Zini in hap de olsa tïngare zi hip golngeir guzim zika– dekam de zëno ol toran nakon taïblïblan hap.⁸  Yohanis zen ngatansa de golzimdin hip de Zisi hom.Zen hwëna zëbe hap de olsa de zi hip ayang gul gwizimdin hip de zi.⁹  Dekam tïngare zi hip de ngatansa golzimdin hip de Zini man hatan hap golek de gweꞌanka.¹⁰  Zep ëngaya gwen hap de ola bare Zini in okamanak awe orep mes gwëka.Zen sap Zen okamanak de zisi yang tasibirki,hwëna hom tame dak.¹¹  Zen zëre mo hlïl irin zini Israel hon hata zaka,hwëna beya nik hom neirink.¹²  Hwëna men zen en daïblïblak, zen en zep neirink.Zëbe mae en hap zep dekam de Alap mo walas hap ëjowen hap dena golzimki.¹³  Zen auhu-kama zi mo wë tan en nakon hom Alap mo walas hap ëjowek,ahaksa zi zëre mae mo dwam gwibin nikon,ahaksa zi mo syal gwibin nikon.Hwëna Alap Zën zëre mo walaskam dikim ëliwehen hap kwang guludaka.¹⁴  Zep ëngaya gwen hap de ola bare Zini in zi tangan hap jowe zaka, hëndep nëban mae golëgwë gweka. Ëe ama Desa anakan kara la gwek, “Eiwa, zëno sosonna ngatan zi mo lang nakorena. Sosonna in Bi zem onakorena, sap Zen an Zen– zëre mo Tane aha-ere naye. Zen taïblïblan tanganna hen kwasang-kwasang enna.”¹⁵  Yohanis kim hla taka, dekam zep zëbe hap dena ol mamkam anakan gubiridaka, “An Zen– asa de zertrozan Zi niye, mensaë anakan gubirida gwekke, ‘Men Zen de asa zertroꞌan zaka, Zen mamna. Ëe an betekna. Sap asa de jaha gwen srëmnak, Zen orep mes gwëka.’” Kirekam Yohanis ol mamkam gubiridaka.¹⁶  Alap mo Tanena in, Zen kwasang-kwasang enna, zep Zen etan-etankam nëbe mae hap dawemna gol gwizimnira. ¹⁷  Sap Alap onakore tïtï tabin ola, zen Musa Bak nëp ayang gulzimki. Hwëna Alap de nësa totoresa kwasang gwibirida gwen hap de ol dawemna, zen Kristus Yesus nëp golhatazim zika. Ol dawemna in, zen eiwa de tangan naye. ¹⁸  Zini hom tangan Alapsa hla dak. Hwëna zëre mo dang tïnïnak de Tanena, men Zen aha-en zëre mo alpnak gwë gwenda hen apde ëka, Zen mes Bi zikhip dena nëbe mae hap ayang gulzimki. Zen hen ki Alap.Yohanis kim orana sal ta gublu zakake:(Mat 3:1-12,Mrk 1:1-8,Luk 3:15-17)¹⁹  Yohanis kim hamal hap tonbirida gweka, dekam zep Yahudi mo mam-mamna Yerusalem kon zini lup nul sonek– zen de Yohaniꞌi takensïblïn hap. Zen Alap mo golak de syal tan zisi hen Lewi Bak mo ausu nakore zisi lup nul sonek. - Kim yaïng gwezak, ki zep dakensïblïk, “Em san ha an Zen?– mensaë kara ë gweblananye.”²⁰  Yohanis dam-dam enkam zep zënaka kira taka, “Ëe an nënaka de ngaya tabin hip de Zisi hom.”²¹  Ki zep etan dakensïblïk, “Ki em nara mo weinak dep de zi? Em san ha diki Alap mo olsa de ayang gul gwizimdin hip de zini Elia Bak Swe? Hwëna angkam Yohanis mo bosekame etan hataꞌan zala.” -Ki zep ding gulzimki, “Ëe an zëno weinak dep hom.”Ki zep etan dakensïblïk, “Ki san ha em Musa mo weinak dep de Alap mo olsa ayang gul gwizimdin hip de zi?” -Ki zep ding gulzimki, “Kirekam hom.”²²  Ki zep dakensïblïk, “Ki em an nara mo weinak dep dena? Em de enaka kira tan srëmkam, ki hwëna men zen asa lup nul sonek, ëe banakan asa enbiridal?”²³  Yohanis dekam zep Alap mo olsa de ayang gul gwizimdin hip de zini Yesaya Bak Swe mo ngein sin dep de ol hli yulzimdin nikon ding gulzimki, “Ëe an‘zi srëm lang nakon de anakan taken gwen hap de zi,“Haen, nëre mae mo Teipsïnnï kip nen orasa dam-dam tablan– desan deka hata zaka.”’ -Ano syala kirekam.”²⁴  In zen takensïblïn hap yaïng gwezak, ahakon hen Farisikam de gubirida gwen zi hon de bïtï gwenna. -²⁵  Zen dekam zep dakensïblïk, “Ki hwëna em ba habe baptis ta gwibi'ira?– sap em ngaya tabin hip de Zisi hom, hen Elia Bak Swe ne Musa Swe nik mo weinak dep de zisi hom.”²⁶  Ki zep ding gulzimki, “Ëe an weyakamë baptis ta gwibi'in, hwëna eno mae mo ngïrïnnïk ki gwëꞌara– Mensa ena tame la srëm gweꞌan. ²⁷  Zen asa zertroꞌan zala. Hwëna ëe an dawem naka hom– Zëbon onak de babu gwen hapye. Sap zëno tana maesa de ngan sosublunna, ëe toton bëjënë.”²⁸  In kïtak Betaniak ki lwak, weyana Yordan mo yakla hata sezan san de ënak. Yohanis zen zëwe baptis ta gwibirki.Yohanis kim Yesussu hla ta gukuke:²⁹  Kaꞌankam, ki zep Yohanis Yesussu hla ta guku, ki zep gubiridaka, “Ëre wakë emki hla tan. Zen in Zen– Alap mo Domba Tane naye. - Zen Zen sa Zënaka sosok tala– tïngare okamanak de zi mo karek-kareksa dikim ngan gulsuzimdin hipye. ³⁰  Zen in Mensaë anakan emsa gubirida gwek, ‘Asa de zertrozan Zini, Zen mamna. Ëe an betekna. Sap asa de jaha gwen srëmnak, Zen orep mes gwë gweka.’ ³¹  Ëe homë menkam anakan tame taꞌak, ‘An Zen– nësa de ngaya tabin hip de Zini inye.’ Hwëna Alap asa baptis ta gwibin hip dam tasïkï– dekam de Desa Israelk de zi hip zertreizimdin hip.”³²  Hen Yohanis insa hlaulku zen dam-dam enkam anakan tonbiridaka, “Ëe ama Alap mo Enhosa hla taser. Mawana ohola mo kim ati gwesan zala, ki zep hëndep ing gwe heblan hap Zëbon zau zula. ³³  Hwëna Alap mes asa hamal hap anakan gu-gubluka, ‘A dekon esa tame tala: Men Desae hla taꞌanka ëre mo Enho de Zëbon dep ati gwennak hen ing gwe heblannak, Zen Zen sa hwëna ëre mo Enhona inkam baptis ta gwibiri.’ ³⁴  Ëe hwëna namen mesë ëre mo nwekam hla tal, zen in zebë damnak anakan kira gweꞌan, ‘In eiwa, Zen Zen– Alap mo Tane naye.’”Yesussu kim zini nonol tanganna ang nëblakke:³⁵  Kaꞌankam etan baptis ta gwibin zini Yohanis zao gwëꞌanka. Ëe hen zëre hon de ang ë gwen zi darena zaoë ëꞌak. -³⁶  Dekon zep Yesussu tamarannak kara ta soneꞌanka, dekam zep etan gubiridaka, “In Zen– Alap mo Domba Tane naye.” ³⁷  Ëe kimë kirekam asalblak, dekam zebë Yesussu ang ëblak.³⁸  Asa kim ake guku, ki zep lero gwizimdin niban asa takensizimki, “Em basae leibiꞌira?”Ki zebë ding ulblik, “Rabi Bak, eno gwë gwenna endawe?” “Rabi”kam de ol-gunnu, zen Ibrani olkam. Zëno enlalana “guru.”³⁹  Dekam zep asa ding gulzimki, “Haen. En esa ki zë hla kuli.” Dekam zebë ang ëblak, hen ama zëno gwë gwenna hla kuk. Yakla nwena dekam san ha empat enkam, kam-en. Yaklana dekam zep asa zigwëka.⁴⁰  Ëe in zen Yohanissi asalblak hëndep Yesussu ang ëblak, aha zini in mo bosena Andreas Bak. Andreas in, Simon, aha bosena Petrus mo oso. ⁴¹  Zen ki zep nabal-bakam aya zemka duweblaka, ki zep gubluka, “Ëe mesë Mesiaꞌa ërtowenan!” “Mesias”kam de ol-gunnu, zen hen Ibrani olkam. Yunani olkam enlalana “Kristus,” hen zëno enlalana, “Alap mo zer sonenna– Israelsa de Zen ngaya tabin hip.” ⁴²  Andreas ki zep Yesus osan dep kwang tahal zaka. Kim zerhata zaka, Yesus ki zep zë nwekam srap tasïkï, zao zep gubluka, “Em in Simon Bak, Yohanis mo tane. Hwëna Ëe ama emsa bose taꞌan ‘Kefas’kam.” “Kefas”kam de bosena in, Ibrani olkam enlalana apdenak– zëre mo Yunani olkam de bosena Petrus hunye. Zëno enlalana “kaso yawal.”Yesus kim Pilipus ne Natanael neka kwang sokake:⁴³  Kaꞌankam ki zep Yesus Galilea mo lang san dep de song gwen hap dwam gweꞌanka, ki zep hëndep song gweka. Zao zep Pilipus Baksa zertoweka, ki zep zë gubluka, “Em Asa ang gwebla.”⁴⁴  Pilipus in Betsaida wal, hen Andreas ne Petrus ne zao hen ë gweka. ⁴⁵  Pilipus dekam zep hwëna Natanaelsa duweblaka, ki zep zë gubluka, “Ëe mesë ërtowenan– Zini mensa Musa zëre mo tïtï tabin olak hamal hap zëbe hap dena ale gulblukaye, hen mensa Alap mo olsa de ayang gul gwen zini nen guk gweblakye. Zen Nazaret wal, bosena Yesus, Yusup Bak mo tane.”⁴⁶  Ki zep Natanael weha ol makan ding gulbluka, “Nazaret walya san ha ki?– dawem naye.”Ki zep ding gulbluka, “Haen, en neik ki zë hla ta.”⁴⁷  Yesus onak kim zerhataꞌan zaka, ki zep gu-gubluka, “An Israel wal tangan. Hwëna zëbon onak hom– zisi de yane-ne tan hap de enlala naye.”⁴⁸  Ki zep Natanael takensïblïka, “Em banakane asa tame tala?”Ki zep ding gulbluka, “Ëe mesë emsa hla tal– Pilipus de emsa kwang tan srëmnak. Tenya ara mo ausunake nikin sira.”⁴⁹  Ki zep ding gulbluka, “Guru, Em in Alap mo Tane! Em in Israel mo teipsïnnï!”⁵⁰  Yesus ki zep ding gulbluka, “Na-en tangan ba habe asa taïblïblaꞌara?– owas betek tola an en hapye. Sap Ëe anakare enkamë emsa gublul, ‘Ëe ama emsa tenya ara ausunak hla tal.’ Hwëna em etan mamkam de owassa esa kara guluda gwera– dekam tangan de dawemkam Asa taïblïblan hapye.” ⁵¹  Ki zep hwëna gulk sun de ol blaorankam kïtak asa gubiridaka, “Eiwa tangan nakaë emsa gubiridaꞌan: Em esa nglïsa talusun nuka hla laser, hen Alap mo dam taha nakore zini ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna - Abon osan sa tatak gwese gwer, hen Abon osan sa atiti gwe-gwezal.”

* 1:5 1Yoh 1:1-5

+ Alap mo golak de syal ta gwen zini, desa Amber olkam “Imam”kam nenbirida gwenan. Zen zen Yerusalemk de Alap mo golak Alap hap domba-sapina tru dasïk gweblak. Israel zi mo ë-ënak de but srëm gol-golak, zao bëjen ba maena Alap hap tru tasïk gweblan. Diki Yerusalemk de Alap mo gol ennak, zao en dep zep lup nulhal gwezak. Hen totore zini bëjen tru ta seblan. Mensa Musa aha-ere zi ausuna dam tasibirki– Harun Bak mo auyan-tane walya, zen diki zen en tru dasïk gweblak. Zen hen domba-sapina in mo kala Alap hap noltrë gweblak– men kirekam Musa mo tïtï tabin olak lwakke, dekam de zëno mae mo karek-kareksa Alap ngan gulsuk gwizimdin hip. Zep Alap mo golak de syal ta gwen zi mo syala, zen kïtak de Yahudi zisi de mas gwibirida gwen hap dena– Alap dikim zëno mae mo karek-kareksa tap gulsuk gwizimdin hip. Lewi Bak mo ausu nakore zini, zen hen Yahudi zi mo aha zi ausu, hen zëno mae mo syala, Alap mo golak de syal tan zi mo tahasa de trï so gwizimdin hip.

+ Alap mo olsa de ayang gul gwizimdin hip de zini Maleaki Bak ngein sin dep denaka anakan ayang gulzimki, “Elia Bak Swe etan lamkam sa lwahal zala. Dekam Bian mo zisi de klis gun hup de yakla yawalak sa nabakam hatal.” (Mal 4:5-6)

* 1:21 Ul 18:15-19

* 1:23 Yes 40:3

+ Farisikam de gubirida gwen zini, zen Yahudi zi mo aha hlïkna, hen zen Yahudi mo auyan-aza mo jalse gwen olsa anakan tatete nul gwek, “Bahem gulmurun.” Zen hen man anakan ëbolamda gwe-gwek, “Ëe en ama dawemkam Alap hon ëtal gwesïꞌïn.” Zep zen hen man Yesussu baes nëblak– kim anakan hla dak, “Desa beyakam ang nëblaꞌan.” Sap Yesus Zen Farisi walsya hom. Yohanis mo ola awe dam gulsunnu dan-dan: Ahana, “ahakon hen Farisikam de gubirida gwen zi hon de bïtï gwenna,” ahaksa, “In zen dakensïblïk zen Farisikam de gubirida gwen zi lup nul sonek.”

+ Yohanis kim Yesussu anakan gubluka, “Zen in Zen– Alap mo Domba Tane naye,” dam gulsunnu zen a kirekam mo: Yahudi zini dombasa Alap hap tru dasïk gweblak– dekam de zëno mae mo karek-kareksa Alap ngan gulsuzimdin hip. Zep kim Yohanis kirekam gubluka “Alap mo Domba Tane”kam, zen man dakastïꞌïn, sap Alap man Yesussu zerguku– domba tane makan de tïngare zi mo karek-karek hap de tan hap.

+ Yohanis, men zen bukuna ansa syal gwibirki, hom damkam zëre mo bosena ayat 35-40nak awe ale gulku. Hwëna zi darena in kon ahana zën mes yap, sap Yohanis kirekam zëre mo surat ale gul gwennak zëre mo bosesa golzabe gweka. Mae hap mes yap bose zemka ale gul srëm gwe-gweka– dekam de aha zi zënaka enlala gweblan srëm hap, “Zen bolte-boltena.”

+ Yesus kim okamanak gwë gweka, Zen man Zënaka “Anak Manusia”kam gu gweblaka. Hwëna walaskam de enlalana zëwe hom. Ibrani olkam zëno enlalana “zi tangan.” Yesus mae hap kirekam Zënaka bose taka: Sap Zen man enlala gweka– mensa Daniel Bak zëbe hap dena hamal hap Dan 7:13-14nak ale gulkuke. Sap Daniel man nwe nik de lirisin nëblankam “zi tangan” makan Yesussu ngatan zi mo langnak hla ta seka– Alap kim Desa Zen de kïtak teipsibiridan hap gublukake.

2

Ëna Kanak de we-zi dare oto sonnak kim Yesus ang gwekake:2¹  Yaklana dan-ahan, dekam zep langna Galilea mo aha ëna Kanak we-zi daresa oto nosoꞌak. Yesus mo anena man zë ang gwek. ²  Dekam zep Yesussu hen nenblak– Zen de hen zëre hon de ang ta gwen wenya asa golëang tan hap. ³  Anggur hona kim tap gwizimki, Yesussu ki zep an zem gubluk, “Anggur hona mes tap gwizimnira.”⁴  Ki zep ding gulbirki, “Anyan, em bap kirekam Asa gublula. Sap Ëe dikim ëre mo sosonsa goltreizimdin hip denak hom am zauꞌun.”⁵  An zem ki zep gola iwe de babu gwen zisi gubiridak, “Ano tanena an de emsa ba mae hap gubiridanna, zen hëndep kire enkam syal eibik.”⁶  Gola iwe kasokam de drem yawal-yawala ki ërlwaꞌak– enam enkam, seratus liter mo dena. Zen weyasa zë hamal da gwibik– tembane tankam dikim Yahudi mo auyan-aza mo ëpba ol san tahasa su tablanda gwen hap, hen piring-moksa de zë os-os ta ine gwen hap. ⁷  Yesus ki zep gubiridaka, “Drem-dremna ansa hokam beya labik.” Dekam zep hona tutu dak, hëndep dremna in man ësuwehe kïnïk. ⁸  Ki zep etan gubiridaka, “Men zen tagal gwenna awe nol gweꞌarake, emki zëbe hap zeisirbli hanan.” Ki zep hëndep nyeisirblihak.⁹  Hwëna dremnak de weyana in mes anggur ho hap ëjowek. Tagal gwen hap de nol gwen zini in kim akasibirki, zen hom anakan tawa gwibiꞌinka, “An owas hap ki lwanan,” hwëna babu gwen zini in, zen en mes sap tame nuk. Ki zep we gon hap de zini insa kwang taka, ¹⁰  ki zep gubluka, “Tembane yawalsa de syal gwibinnik, diki anakan syal nei gwibirin: Nonol te-ala mamkam de anggur ho dëreksa de golzimdin. Hwëna kim dërek wenya insa sowe henkam otdebinni, dekam sap de lun kon totore anggur hona golzimdin. Hwëna em an dërek wenya ema lam gulu– lun kon de hwëna kae gwibir-zimdin hip!”¹¹  Zen zen Yesus mo nonol owas syal gwibin niye– kim langna Galilea mo ëna Kanak nonola zëre hap dena goltreizimki. Zen zëwe zëre mo ngatan zi mo lang nakore sosonna nonola goltreizimki. Zen dekam zep zëre hon de ang ta gwen wenya nonol sap daïblïblak. ¹²  Kim hya gwesïk, Yesus ki zep Kapernaum sun dep golëtine gweka– an zem, oso wal zem, hen ëe zëre hon de ang ta gwen wenya ban. Zao mingguna san ha aha-en mes yap asa golëlowe heka.Yesus kim pasar zini Alap mo gol tëm nakon golëalsa sonekake:(Mat 21:12-13,Mrk 11:15-17,Luk 19:45,46)¹³  In kim Yahudi mo yakla yala Paskanak - golek de gweꞌak, dekam zep Yesus Yerusalem san dep asa golëzahe gweka. ¹⁴  Alap mo gol mwanak de teksonnak ki zep zini hlauludaꞌan haka– men zen sapi-dombana, hen mawana te-ala hap lirak da gwibikke– dekam de aha zi desa Alap hap tru tasïk gweblan hap. Hen men zen Roma mo te-ala hap Yahudi mo te-alasa lirak da gwibik, zen hen zao teinikinꞌik. Meja-mejanak te-alasa naïtblïn daꞌak. -¹⁵  Ki zep dokot hak-haksa siri tasïkï– dekam de sapi-dombana insa lek-lek tabin hip, dekam zep tïngan golëalsa sonebirki. Te-ala lirak ta gwibin meja-mejana man yal tazimki, hëndep te-ala kasona man sekwak tabir-zimki. ¹⁶  In zen mawana lirak dabiꞌik, desa ki zep gubiridaka, “Mawa om ansa dekam kap ul inehak. Ano Bian mo gola ansa bahem pasar hap li yul sone gwen.”¹⁷  Ëe zëre hon de ang ta gwen wenya, ëe dekam zebë enlala eibik– mensa Alap mo olak anakarekam ale nukye,“Ëe Alap mo golsaë dawemkam anakan enna lwa gwibirin, ‘Bap zen zini kun gun.’Zen in zep de jal hap sa Asa karek dal.” -¹⁸  Yahudi mo nol-nolik zep hwëna nenblak, “Nara ebe hap golblaka?– dekam de Alap mo gola ansa wet gulsun hupye. Ki abe mae hap emki owassa syal gwibir-zimdin– ëe akakim anakan emsa tawa ëblak, ‘Alap eiwa mes kirekam de syal gwe-gwibin hip dena ebe hap golblaka.’”¹⁹  Ki zep ding gulzimki, “Em gola ansa dri kulsuk, hwëna Ëe asa dan-ahare yaklakam etan taul.”²⁰  Ki zep ding nulblik, “Alap mo gola ansa kim dauk, tahunna 46 enkam man-am altïlsïk, hwëna em ema gulu, ‘Dan-ahare yaklakam asa etan taul’!”²¹  Hwëna Yesus Alap mo gol tangansa de dri yulsun hup hom ki gubiridaka. Zen hwëna zëre mo tim hip denaka gulk sun ola blaonzimki. ²²  Zep Yesus kim tïn nïkon ngaya gweka, ëe dekam zebë zëre mo ola insa enlala eibik. Dekam zebë hen Alap mo hamal hap de ol ale gun nuban Yesus mo ola ban laïblïzimk.²³  Yerusalemk kim yakla yawala Paskanak gwë gweꞌanka, zini beya nik daïblïblak, sap zen man zëno owas syal gwibinsi hla nul gweꞌak. ²⁴  Hwëna Yesus hom desa anakan taïblïbiridaka, “Zen eiwa Asa daïblïblaꞌan.” Sap Zen mes kïtak tame tabirki. ²⁵  Zen zi mo enlalasa Zën hla ta gwizimki, zep Desa ba hap de anakan gublun hap, “Zini in karekna,” ahaksa, “Zen dawemna.”

+ Paskana zen Yahudi mo olkam enlalana “tamaran.” Zen dekam de enlala gwibin hip– in kim Alap mo dam taha nakore zini Israel mo gol-gola tamankake, Mesir mo gol-gol san de tïlïdan hap. Mesir mo nonol walasna dekam zep juwek. Owasna insa de hlaunkum, dekam zep Mesir mo teipsïnnï Israel mo zi ausu nakore zini insa gubiridaka, “Dikire sek gwek.” (Kel 12:1-51, Ul 16:1-8)

+ Roma dekam Yahudi mo langnak ïrïk nïk, zep zëno mae mo mwin-mwankam de te-alana, Roma mo te-ala. Hwëna Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mamna man jalse neibirida gwek, “Roma mo te-alasa bëjen Alap hap golblan.” Yahudi zini zep Roma mo te-alana lirak da gwibik– Alap mo golak de hatankamye. Hwëna zini men desa Yahudi mo ëpba te-ala hap lirak da gwibik, zen hwëna hargana man mam nul gwek– dekam de zëre mae hap aha hlïk naka kap ta-in gwen hap. Hen men zen aha kire-kirena Alap mo golak lirak da gwibik, zen hen man hargana mam nul gwek.

* 2:17 Mzm 69:10

3

Nikodemus kim Yesussu zïnï takake:3¹  Aha yaklakam ki zep Farisi walya Yesussu zïnï ta zaka, bosena Nikodemus. Zen Yahudi zi mo aha mamna. ²  Zen kam zïnï taka, ki zep zë gubluka, “Guru, ëe mesë emsa anakan tame lak, ‘Emsa Alap zer soneka– asa de tawa ta gwibin hip.’ Sap Alap de zisi zergwën srëmkam, zen bëjen owas-owassa syal gwe-gwibin– in kirekam em syal gwe-gwibiꞌiraye.”³  Yesus ki zep ding gulbluka, “Eiwa denakaë emsa gubluꞌan: Emsa de etan jaha gweblan srëmkam, em bëjen em Alap mo ïrïk gïnnïk hatan.” -⁴  Ki zep ding gulbluka, “Zi mamna banakan de etan jaha gweblan hap? San ha maka ki bongna etan an zik mo sopnak ing gwe heꞌara?!”⁵  Yesus ki zep ding gulbluka, “Eiwa denakaë emsa gubluꞌan: Zini etan de jaha gwibiridan srëmkam, hokam de jaha gwibiridanna, hen Alap mo Enhokam dena, zen molya Alap mo ïrïk gïnnïk yaïng gwek. ⁶  Zi mo jaha gweblanna, zen tim en naka, hwëna Alap mo Enho nakore jaha gweblanna, zen ang hap dena. ⁷  Em ba hap de tenggwaran hap?– sap Ëe ama emsa gublul, ‘Etan de emsa jaha gwibiridan srëmkam, em kïtak bëjen Alap mo ïrïk gïnnïk yaïng gwen.’” ⁸  Yesus ki zep ola gulk sun blaonblaka, “Asesena ki totoresa taïlïsen gwenda. Auku enna kie asal gweblanan, hwëna anakare tame gunnu hom, ‘Asesena in dekon jowe gwenda,’ ahaksa, ‘Desan dep song gwera.’ Zen hen ki kirekam, Alap mo Enho nakore jaha gweblan naye.”⁹  Nikodemus ki zep takensïblïka, “Ëe homë tame guꞌun. Zen kirekam banakan sa jower?”¹⁰  Yesus ki zep ding gulbluka, “Em dwan Israelk de zi mo aha guru yawal sake, zep em ba habe insa tame gul srëm gwera? ¹¹  Eiwa denakaë emsa gubluꞌan: Ëe ëre hon de ang ta gwen wenya ban ëre mae mo tame gun nuka hen nwekam de hlaun nukaë tawa la gwibirin. Hwëna em ere mae hon de ang ta gwen wenya ban em molye ulink. ¹²  Ëe kimë auhu-kamanak denaka emsa tawa ta gwibirin, em hwëna dekam home ano ola laïblï gwibirin. Zep Ëe de ngatan zi mo langnak denaka emsa tawa tabinkim, em banakan dep?– taïblïbin niye. Ebe mae hap gwa-gwa tangaranna. ¹³  Sap zini hom ngatan zi mo lang san dep sesek gwesek, hen dekon hom atiti gwezak– zen de emsa tawa tabin hipye. Hwëna Ëe ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna, Ëe dekonë ati gwezak. ¹⁴  Men kirekam Musa Bak tembagakam de yang gulsun wanyana tenyak gulk makan gul inkike, sasa langnak in kim golëlowehe gwekake, - zen kirekam sa hen ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Asa gulk makan dain– ¹⁵  dekakim tïngan men zen Asa daïblï gweblaꞌak, hëndep de gwën hap denaka hla nuk.”An Yohanis, men zen bukuna ansa syal gwibirkike, zëre mo srip gulsun ol:¹⁶  Alap man okamanak de zisi sërkam kwasang gwibirida gweka, hëndep zep zëre mo Tane aha-erena zer sonezimki– dekakim tïngan men zen Desa daïblï gweblaꞌak hëndep denaban juwe srëm gwek, hwëna hëndep de ëngaya gwen hap denaka sa hla nul. ¹⁷  Alap zëre mo Tanena in nësa de karek tabin hip hom zer soneka, hwëna dekam de Zëbon onakon nësa ngaya tabin hip. ¹⁸  Zini men zen zëre mo Tanena daïblïblaꞌan, desa Alap hom karek tabin hip kalang gwibiridaꞌara. Hwëna men zen daïblïbla srëm gweꞌan, desa mes kareknak de kang gun hup kalang gwibiridaka, sap zen hom zëre mo Tane aha-erena daïblïblak. ¹⁹  Zep a kire nakon sa Alap klis gulu: Zëre mo ngatansa de golzimdin hip de Zini mes sap okamanak hata zaka, hwëna okamanak de zini kawesïnsï dwam nei gwibirin. Zen ngatan san dep de wet so gwe kïnïn hap man baes ta gwenan, sap zen karek-kareksa nol gwenan. ²⁰  Sap kareksa de gol gwen zini ngatansa man husus nei gwibirin. Zen bëjen ngatannak ëwet so gwe kïnïn– zëno mae mo syal karekna insa de tame gulzimdin srëm hap. ²¹  Hwëna men zen Alap mo dwam gwibin sin ang ta gwenan, zen Alap mo ngatannak ëwet so kïnzï gwenan, dekam zep anakan noltrë gwenan, “Ano gwënna eiwa Alap mo dwam gwibin sin lwaꞌan.”Baptis ta gwibin zini Yohanis kim Yesus hup dena kira gwekake:²²  Dekon aha yaklakam, Yesus zëre hon de ang ta gwen wenya aban mae Yerusalem mo zi srëm lang san dep golësek gweka. Zao holo tolkam asa golëlowehe gweka, hen zini dekam baptis ta gwibin hip yaïng gwe-gwezak. ²³  Dekam baptis ta gwibin zini Yohanis Swesa nama hom bwinak tak da inꞌik. Zen dekam Aenonk hen baptis ta gwibi'inka– ë yala Salim golek denak, sap zëwe hona beyana. Zep zini nama zëbon dep yaïng gwe-gwezak– zen de zë baptis ta gwibin hipye.²⁵  Ki zep Yohanis hon de ang ta gwen wenya Yahudi wal bose zeban auyan-aza zik mo ëpba ola kon nërkeisa-keisa gweꞌak– mae hap: Diki a kire enkam nen taha maena su tablanda gwen– dekam de Alap mo nwenak ëkun gwen srëm hapye. -²⁶  Ki zep etan Yohanis osan dep lwan dahak, zao zep nenblak, “Guru, zini men zen weyana Yordan mo yakla hatase zannak eban ëꞌanka, mensa em asa gubirida gwekake, ‘Zen Zen tangan,’ zen hwëna angkam zisi beyakam baptis ta gwibi'ira. Angkam zini zëbon en dep tïngan gweꞌan. Nëbon mae hwëna man dan-en gweꞌan.”²⁷  Yohanis ki zep ding gulzimki, “Zini bëjen banakare syal maena gul irin– Alap de golblan srëmkamye. ²⁸  Ena kie asa sane la gwek– kimë anakan gu gwekye, ‘Ëe an Israelsa de ngaya tabin hip de Zisi hom, hwëna ëe an Desa de ngeir gubluzan hap de zi.’ ²⁹  Yesus Zen we gon hap de zini men kiye. Hwëna wenya mensa Zen goꞌara, zini men zen angkam Zëbon dep bïtï gwe-gweꞌan, zen zen. Ëe hwëna men kiye– we gon hap de zini in mo wal bosena. Zep ëe ama sam gwesïnïn– anakan de akenkam, ‘We-zi darena in dawemkam ë gweꞌan,’ hen ëe ama isrip-sri gwe-gwenan– ano wal bosena in mo olsa de sane gwe-gwenkamye. ³⁰  Zen diki Zen sa abon onakon teipsïk zahera, hwëna ëe asa dowehe tiner.”Angkon an, bukuna ansa men zen syal gwibirkike, zëno srip gulsunnu:³¹  Zini in zen gulk kon ati gwe zaka, Zen teipsïnnï. Hwëna okamanak de ësaltïn zini, zëno mae mo enlalana hen ol toranna okama en hap dena. Ngatan zi mo lang nakore Zini in man tïngan kwei-kwik guꞌura. ³²  Zen mensa Zëna zëwe hlaul gweka hen sane gwe-gweka, desa zep nësa tonbirida gweꞌara. Hwëna okamanak de zini zëno ola man hwa nulsuk gweꞌan. ³³  Hwëna men zen en zëno ola nulin gwenan, zen en zep anakan eiwa nul gwenan, “Yesus Zen Alap mo Zer Sonenna.” ³⁴  Alap mo zer sonen Zini, Zen eiwakam Alap mo olsa ayang gul gwenda, sap Alap zëbe hap zëre mo Enhosa kïtak zerblaka. ³⁵  Bian man Tane zemka dang tïnï ta gwenda, in zep Zen de tïngan bi gwibin hip gubluka. ³⁶  Men nara Tane zem insa taïblïblanna, zen mes hëndep de ëngaya gwen hap dena nulin. Hwëna Tane zemka men zen de betek nëbla srëm gweꞌak, zen molya ëngaya gwek. Zen hwëna Alap mo jalak sa hëndep denaban lowehe gwer.

+ “Etan de jaha gweblan” hap de ola awe, desa de dam gulsunnu dan-dan, zep Nikodemus Bak dam gulsuk srëm gweka. Aha dam gulsunnu, etan de an zik jaha gweblan hap dena– men kirekam Nikodemus dam gulsukuye. Yunani olkam aha dam gulsunnu hen, gulk kon de jaha gweblan. Zëno dam gulsunnu, Alap mo Enho de ing gwe heblankam de wet gwesïn, zep de zini in ëse jaha gwen makan nwe-mase gwen. Yesus Zen diki kirekam enlala gwibirki– ngatan zi mo lang nakon de jaha gweblansa.

+ Israel mo ausu nakore zini kim wanya de hit ti gwibin nikon juwe gweꞌak, Alap dekam zep Musasa gubluka– dekam de yang gulsun wanyasa te ïk gïnnïk gulk makan gul irin hip. Kim wanyana insa kara nulse gwek, dekam zep wanya mo hit tin sang-sang nakon ëdawem gwe-gwek. Emki Bil 21:4-9nakhlaun.

* 3:25 Mrk 7:1-4

4

Yesus kim Samaria wenya ban ola lonꞌakke:4¹  Farisikam de gubirida gwen wenya ki zep anakan ësak, “Yesus hon angkam beyakam bïtï gwe-gweꞌan, hen zëbon beyakam baptis ta gwibin hip sek gwe-gweꞌan. Yohanis hon angkam man dan-en gweꞌan.” ²  Hwëna Yesus Zëna hom baptis ta gwibirki. Diki zëre hon de ang ta gwen wenya ëyë baptis la gwibik. ³  Anakan kim salka, “Farisikam de zini mes kirekam emsa tawa nëblak,” Zen dekam zep Yerusalem mo lang nakon asa etan Galilea mo lang san dep golësek gweka. ⁴  Orana in desanë sek gwek langna Samaria mo ngïrïn kles san. ⁵  Ki zep Samaria mo ëna Sikark asa golëyaïng gweka. Dekon golek– ngana mensa Auyan Yakob Bak orep tangan tane zem Yusup hup zerblakaye. -⁶  Ëna Sikark iwe hen ki, Yakob Bak Swe mo aïlï hona. Yesus man oranak sin gwe zaka, zep kim hata zaka, hëndep dekam zep aïlï ho alpnak nikin ane zaka. Yaklana dekam bolak mes zauku.⁷  Ëe zëre hon de ang ta gwen wenya mesë ëna iwe yaïng gwesek– tembanesa de zë lop tan hap. Ki zep hwëna Sikar wenya blome naban hataꞌanzak– hona insa dikim zausul han hap. Yesus ki zep gubirki, “Abe hap nonol zausulblu ine.”⁹  Wenya in ki zep ding gulbluk, “Em in Yahudi wal syake, hen ëe an langna Samaria kore we. Zep em ba habe asa kirekam abe gulu?” Zen mae hap ki ding gulbluk: Sap Yahudi zini bëjen Samaria zi niban tahana golësëran-sëran gwen. -¹⁰  Ki zep ding gulbirki, “Alap mensa angkam golzimꞌira, em home tame guꞌura. Hen em home Asa tame tala. Ki emaka Asa abe tala– hëndep de ngaya gwen hap de hosa de ebe hap golbin hip. Hen Ëe amaka ebe hap golbiꞌin.”¹¹  Ki zep ding gulbluk, “Bian, eno blomena hom, hen aïlï hona an logok gwe henna. Em banakan molye zausulku– ngaya gwen hap de hona in saye. ¹²  Auyan Yakob Bak tïnkïm aïlï hona ansa nëbe mae hap hli tazimki, hen zëna, walas zem hen zaho zem, zen dekore hosa notde gwibik. Em san ema enaka kïl tïꞌara?– ‘Ëe an Yakob Bak onakon ama teipsïꞌïn.’”¹³  Ki zep ding gulbirki, “Zi de aïlï hona ansa otde gwibinkim, zen sa etan ëho-hole gwe-gwer. ¹⁴  Hwëna mensaë gol gwizimꞌin, zi de desa gul irinkim, dekam bëjen etan ëho-hole gwen. Hwëna hona in zëno mae mo enho nakon sa ana gwese gwer, hëndep zep sa hëndep denaban ëngaya gwer.”¹⁵  Wenya in ki zep ding gulbluk, “Bian, abe hap hona insa golbir– ëe akakim etan ho-hole gwe srëm gwek. Hen dekam ëe molyë awe hata gwezak– hona ansa de zausul gwen hapye.”¹⁶  Ki zep etan ding gulbirki, “Ki zi omka em kwang ta lahan.”¹⁷  Hwëna ki zep ding gulbluk, “Ano zini hom.”Etan ki zep ding gulbirki, “Em eiwakame ding guluda, ¹⁸  sap em mese aha-ere taha-tapkam zini zersïk gweka. Hen mensa angkam zergwëꞌara, home eiwakam zeꞌara. Eno ding gunnu in eiwana.”¹⁹  Ki zep ding gulbluk, “Bian, angkam mesë emsa tame tanan: Em Alap mo olsa de ayang gul gwen hap de zi. ²⁰  Ano mae mo auyan-azana awe de kwatapnak yakla yawalak ëtagal gwe-gwek– dekon de Alap hap boklesa kom ta gweblan hap. Hwëna Yahudi zini, em ema anakan tawa la gwibirin, ‘Yerusalemk de Alap mo gol ennak em yakla yawalkam ëtagal gwe-gwen– dekon de Alap hap boklesa kom ta gweblan hapye.’”²¹  Ki zep hwëna ding gulbirki, “Ano ola an desa em taïblïbin: Yaklanak sa hatal, dekam kwatapna an en kon hen Yerusalemk en kon molya Alap hap boklena kom da gweblak. ²²  Em Samariak de wenya, men zëbe hap boklena kom la gweblanan, home tame la gweꞌan. Hwëna ëe, Yahudi zini, mesë tame lak– men zëbe habë boklena kom la gweblananye. Sap dekam de zisi ngaya tabin hip dena, zen Yahudi hon sa ki lwal. ²³  Sap zëno yaklanak sa hatal hen angkam man lwaꞌan, dekam zini sa tïngare enho naban hen Alap mo Enho de bi gwibiridankam Bian hap boklena kom da gweblal. Sap Bian Alap kirekam de zisi hakalbirida gwenda– Zënaka de boklesa kom ta gweblan hapye, sap men-kore men-kore zi ausu. ²⁴  Alap Zen enho enna, zep zi de eiwakam boklesa kom ta gweblanna, zen diki tïngare zëre mo enho naban hen Alap mo Enho de sosonsa golblan naban.”²⁵  Wenya in ki zep ding gulbluk, “Ëe tawana: Nësa de ngaya tabin hip de Zini sa hata zala, hen kim de hataꞌan zaka, Zen sa kïtak srip gulsuk gwizimdi.”²⁶  Ki zep ding gulbirki, “Ëe an Zen– an debane lonꞌaraye.”²⁷  In kim zë lonꞌak, ëe zëre hon de ang ta gwen wenya dekam zebë lwanda halzak. Zao zebë Yesussu anakan lenggwanblaꞌanzak, “Zen wenya ban am olsa lonꞌan.” Hwëna wenya insa homë anakan lakensibik, “Em basae Zëbon dwam gwibiꞌira?” Hen Yesussu homë lakensïblïk, “Em ba habe wenya in han ola lon sara?”²⁸  Hwëna wenya in kim Yesussu kirekam salblak, blomena insa zao zep eititi gwe gubirhak, ki zep ënak gubiridahak, ²⁹  “Haen! Zini wakinsa emki hla tan. Zen ano gwënsa kïtak tawa gwibiri. San ha Zen tangan mes yap– nësa de ngaya tabin hip de Zi niye?” ³⁰  Dekam zep ëna iwe de zini du nëblazak.³¹  In kim ki zë kirekam lwak, ëe zëre hon de ang ta gwen wenya, ëe ama sap zë tïtï la gweꞌak, “Guru Bak, emki tembane gwen.”³²  Hwëna Zen man ap ding gulzimki, “Ano tembanena ki– mensa em tawa eibir srëm gweꞌanye.”³³  Ki zebë ënaka enbiridak, “San ha man yap aha zi tembanena nolblazal yap?”³⁴  Ki zep ap ding gulzimki, “Ano tembanena a zen moye: Bian mo dwam gwibinsi dikim syal gwibin hip, hen syala men zep Asa zer sonekake, desa dikim sul sonen hap. Zen ano tembanena zen. ³⁵  Zini kirekam nen gwibirin, ‘Eiyas tan nakon, etan benna dan-nër dan-nër, dekam sa taran hap denak zaul.’ Hwëna Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Nga yala ansa emki ër tabla naseran. Gandumnu mes ngap-ngap gwera, zep taran hap denak mes zaul. Nen taran. ³⁶  Eiyas tan hap de zini, zen mes ëteingir gwe guk. Hwëna zini men zen angkam taran hap syal taꞌan, zen hëndep de ëlwa gwen hap de gudangnak gandumnu insa kang da gwenan, hen zëbe mae hap Alap hëndep de ëlwa gwen hap de te-alasa gaji hap aïtbir gwizimnira. Zep zini men zen eiyas tanna hen men zen de taranna apdekam sa lamkam ëisrip-sri gwer. ³⁷  Zep man dakastïlïn– men kirekam anakan nen gwibirinye, ‘Ahakorena eiyas tan hap de wenya. Ahakorena zen taran hap de wenya.’ ³⁸  Hwëna Ëe mesë emsa dam tasibik– em de hwëna aha zi mo eiyas tanna insa tan gwen hap. Zep em zëno mae mo irse gwen nakone dawemsa hla kul gweꞌan.”³⁹  In zen du nëblazak, zao zep abe da gweꞌak– deban mae de zëwe golëgweisïn hïp. Hëndep zëwe yaklana dan zep gweisïkï. Langna Samaria mo ëna Sikark de zini dekam beya nik zep Yesussu daïblïblak, sap wenya in anakan gubirida gweꞌak, “Zen ano gwënsa kïtak tawa gwibiri.” ⁴¹  Hwëna Zënaka de sane tan tangankam, zep etan beya tangan nik daïblïblak. ⁴²  Hyanak zep wenya insa nen gwibik, “Menkam eno ol en nakonë laïblïblaꞌak, hwëna angkam aena hen mesë sane lak, zep mesë dam lasïl, ‘Eiwa, Zen okamanak de zisi de ngaya tabin hip de Zi.’”Yesus kim mam zi mo walasna langa nakon sang-sangnak dawem takake:(Mat 8:5-13,Luk 7:1-10)⁴³  Samaria mo ëna iwe kim yaklana dan asa golëgweisïkï, ki zep kon etan zëre mo langna Galilea san dep asa golësek gweka. ⁴⁴  Yesus dekam hamal hap mes asa gubiridaka, “Zini hom zëre kore wal de Alap mo olsa ayang gul gwizimdin hip de zini nasal gweblanan, zep Asa hen Galileak molya daïblïblak.” -⁴⁵  Hwëna kim asa golëyaïng gweka, Galileak de zini man ki sap neirink. Zen hen mes Yerusalemk yakla yala Paskanak ang tak, hen dekam zëno owas syal gwibinni kïtak kara nul gwek, zep ki neirink.⁴⁶  Yesus ki zep asa golëlwanda halka– Galilea mo ëna Kana san dep, men zëwe Zëna nonol ho tanganna anggur ho hap li yul sonekake. Langna Galileak de aha ëna Kapernaumk zao hen ki zini gwëꞌanka– teipsïn zini Herodes mo taha trï so gweblan nik. Hwëna zëno tanena sang-sang nik gwëꞌanka. ⁴⁷  Zen kim salka, “Yesus Yerusalem mo lang nakon mes hata zala,” dekam zep song gwebla zaka, zao zep abe ta zaka, “Em wëhë asa mas gweblaꞌanka? Kapernaum sun nen ingnen– ano tane tolsa eka dawem ta. Zen tïn hïp tol alp gwesïꞌïra.”⁴⁸  Ki zep hwëna ding gulbluka, “Em awe de zini, karek tanganna. Em owas-owassa de syal gwibir-zimdin srëmkam bëjen em ëtaïblïn.”⁴⁹  Hwëna man gubluka, “Haen, Bian! Em de hla tan srëmkam ano tanena sa tol tïlï!”⁵⁰  Ki zep hwëna ding gulbluka, “Emki song gwen. Eno tanena sa ngaya gwera.”Zini in man Yesus mo ola insa taïblïbirki, ki zep hëndep gwë halka. ⁵¹  Ora san kim nama tineꞌanka, dekam zep zëre hon de babu gwen zi niban golëtoweka. Zao zep nenblazak, “Eno tanena mes dawem gweka!”⁵²  Ki zep takensibiridaka, “Bawalkam dawem gweka?”Ki zep ding nulblik, “Ir, yakla nwena aha-en, dekam ewenna tap gweblak.” ⁵³  Bi zem dekam zep enlala gweka, “O hare yakla nwena dekam am Yesus asa gubluka, ‘Eno tanena sa ngaya gwera.’” Zëna hëndep zëre mo golak dena kïtak dekam zep Yesussu daïblïblak. ⁵⁴  Zep in kim kirekam tane tola insa dawem taka, Zen dekam zep Yerusalem mo lang nakon de Galileak hata gwe zankam de owas syal gwibir-zimdinni dan nëblak. -

* 4:5 Kej 33:19, 48:22,Yos 24:32

+ Yahudi zini Samariak de zi niban mae hap tahana nolësëran-sëran gwe srëm gwe-gwek: Sap Samariak de wenya man aha zi ausu naban ësiri gwe-gwek, zep Yahudi tangan zini man anakan enlala neibirida gwek, “Zen Yahudi tangansa hom. Zen kwae naban.”

* 4:44 Mat 13:57,Mrk 6:4,Luk 4:24

+ Nonol owasna Galileak de hata zankam, emki hlaun Yoh 2:1-12nak.

5

Yesus kim Yerusalemk zi lekna dawem takake, hen zëre hap de syal we yul soneblanna kim srip gulsuzimkike:5¹  Aha yaklakam, ki zep Yesus Yerusalem san dep asa golësek gweka– Yahudi zi mo aha yakla yalak dep. ²  Ë yala Yerusalemsa in kasokam de kolkam orep mes ki wale dak, hen zëno aha lïlïkïnnï man bose nosok “Domba zaho hap de Lïlïkïn.” Tïl hannak zao ki aïlï ho yawala, zëno gol kluk-klukna aha-ere taha-tap enkam. Ibrani olkam aïlï hona insa man bose dak “Betesda”kam. -³  Zëwe zi sang-sangna tra nik ëglang-glang gwe-gwek– sap nwe haïna, lekna, hen taha-tana teisya ine gwen srëm wenya. [Zen man zë ëkara gwe-gwek– aïlï hona insa dekon ngëp-ngep gwennak hla tan hap. ⁴  Sap menkam-en menkam-enkam Alap mo dam taha nakore zini man jowe ine gwe zaka, dekam zep hona insa ngëp-ngep ta gweka. Ngëp-ngep gwenkam, dekam men nara honak de talhenkam nonol gwenna, zen dekam de sang-sang nakon dawem gwen– sap banakare sang-sang mae nakon.] ⁵  Zao hen ki zini, zen 38 tahun enkam sang-sang naban gwë gweka. ⁶  Yesus kim tumnak zini insa hla ta zaka, zen man tame taka, “An mes holo tangankam sang-sang gweka,” ki zep takensïblïka, “Em wëhë dawem gwen hap dwam gweꞌara?”⁷  Ki zep ding gulbluka, “Bian, ëe banakan de dawem gwen hap? Asa de mas gweblan hap de zini san ki? Zep hona an de ngëp-ngep gwenkam, ëe kimë nama song gwen hap sap akasïk gwenan, dekam zep hwëna aha zi talhenkam ënonol gwe-gwenan.”⁸  Yesus ki zep gubluka, “Dekam luwe, hëndep ki ere mo ni ta gwen srë-srena insa gol san dep gul ine kïnï.” ⁹  Hëndep dekam zep zini in dawem gweka, ki zep srë-srena insa gul ine kïnïka.Yaklana in dekam Yesus zini insa dawem taka, dekam Hari Sabat– Yahudi zi mo syal tan srëm yaklakam. ¹⁰  Hwëna Yahudi zi mo mam-mamna kim zini insa hla da sonek, ki zep zë nen soneblak, “Nëno mae mo ol jalse gwennak, Hari Sabatkam srë-srena bëjen gwirenhan.”¹¹  Hwëna man ding gulzimki, “Zini men zen asa dawem tala, zen man asa gublula, ‘Ere mo srë-srena insa em gol san dep gwirenhan.’”¹²  Dekam zep dakensïblïk, “Zen nara zi ki emsa kirekam gublula?”¹³  Hwëna zini in hom anakan tame taka, “Zini bosena Yesus asa dawem tala,” sap Yesus zi beyanak iwe aya gwe ine halka.¹⁴  Yesus ki zep zini insa etan Alap mo gol teksonnak zertoweꞌanka, zao zep gubluka, “Emki sane gwen: Emsa mesë dawem tak, hwëna kareksa de gol gwenna emki baes gwen. E-baes gwe srëm gweꞌanka, ki hwëna sërkam de karek tangan wenyaka esa goltowera.”¹⁵  Kirekam kim salblaka, zini in dekam zep Yahudi zi mo mam-mam wenyaka gubiridaka, “Zini in zen asa dawem taka, zen bosena Yesus.” ¹⁶  Zen dekam zep Yahudi zi mo mam-mamna Yesussu de sïl-sïl tanna kon neisïblï hanaꞌak, sap Zen Hari Sabatkam zisi dawem ta gwibiꞌinka.¹⁷  Hwëna Yesus ki zep gubiridaka, “Ano Bianna hom syala golzausuk gwenda. Ëe hen zebë kirekam syal gwe tine gwenan.” ¹⁸  Yahudi zi mo mam-mamna dekam tangan zep Yesussu de tan hap ola aha-en nuk– mae hap: Sap zëno mae mo dam gulsunkum, Zen Hari Sabat en hap denaka hom gulmun gweka. Zen hwëna Alapsa hen “Ano Bian”kam gu gweblaka. Dekam hwëna zëno ola man nwe-mase gwe-gwek, “Ëe Alap han ki en.”¹⁹  Yesus ki zep Yahudi mo mam-mam wenya insa gubiridaka, “Ëe eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Ëe bëjënë ëre en mo enlalakam ba maesa syal gwibin. Hwëna mensaë ëre mo Biansa anakan kara ta gwenan, ‘Bian kirekam syal gwe-gwenda,’ Ëe hen zebë kire enkam syal gwe-gwenan. Men kirekam Bian syal gwe-gwenda, Ëe hen desan zebë ang gwe-gwenan. ²⁰  Sap ano Bianna man sërkam Asa kwasang gwe-gweblanda, zep mensa Zëna syal gwe-gwibirida, tïngan zep abe hap goltrë gweblanda. Hen Zen sa etan sërkam de owassa dikim ebe mae hap syal gwe-gwibir-zimdin hip denaka abe hap gol gweblala, hëndep owasna in esa lenggwanbirida gwer. ²¹  Men kirekam ano Bian juwen zisi ngaya ta gwibirida, abe hap hen mes kire hap de sosonna golblaka– Ëe de hen kirekam ngaya ta gwibin hip, men desa Aena dwam gwibiridaꞌanke. ²²  Hen ano Bian Zëna angkam bëjen zisi klis gun. Sap Zen mes klis gun hup dena kïtak abe hap golblaka. ²³  Zen mae hap kirekam abe hap golblaka: Dekam de tïngare zi Asa blikip gwesïk gweblan hap– san de men kiye, ëre mo Bian Zënaka de blikip gwesïblïnna. Zep zini men zen Asa blikip gwesïblïn srëmna, zen hen hom ano Bianna blikip neisïk gweblanan– men zen Asa zer sonekaye.²⁴  “Ëe eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Zini men zen ano ol san ang ta gweꞌak, hen ano Bian, men Zen Asa zer soneka, Desa daïblïblaꞌak, zen ki mes hëndep de gwën hap dena nulin. Kire zisi bëjen aumwa hap de klis gunnuk karek tabin. Sap zen mes tïn hïp de orana hli dak– dekam de ëngaya gwen hap de ora san ang tan hapye. ²⁵  Ëe eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Yaklanak sa hatal hen angkam man kirekam lwaꞌan, dekam men zen juwen zi mo kim lowehe gwenan, zen sa Alap mo Tanena ano kwang guludan ola ësal gwer, hen men zen de Asa ang nëblaꞌak, zen zen sa ëngaya gwer. ²⁶  Sap ngaya gwen hap de ausuna Bian onak, hwëna Zen mes Tane zem abe hap golblaka– dekam de Abon onakon ëngaya gwe-gwen hap denaye. ²⁷  Hen Zen mes zisi dikim klis gul gwen hap de sosonna abe hap golblaka, sap Ëe an Zen– ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna.²⁸  “Ano tawa tabinni ansa bahem tenggwanbin. Sap yaklanak sa hatal, dekam tïngan men zen juwek ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna ano kwang guludahan hap de olsa sa ësane gweser. ²⁹  Zen dekam sa zënaka de kang gulne gwen nakon luk tal. Men zen dawemna nol gwek, desa asa ëngaya gwen hap tagal gulsul. Men zen karekna nol gwek, desa karek tabin hip asa tagal gulsul. ³⁰  Ëe bëjënë A-en ba maesa syal gwibin. Ëe de zisi klis gunkum, dekam Ëe ama Bian mo Asa de gublun en san ang gwe-gwenan. Ano zisi de klis gunnu bëjen li tabin, sap Ëe homë ëre mo dwam gwibin sin ang gwe-gwenan, hwëna men Zen Asa zer sonekake, zëre mo dwam gwibin en sanë ang gwe-gwenan.³¹  “Ëe de anakan gubiridankam, ‘Ëe an Zen– mensa em kara ë gweblananye,’ hwëna aha zi de ano olsa trïlsen srëmkam, dekam molye Asa laïblïblak. ³²  Hwëna ano olsa de trïlsen hap de Zini ki. Zen ëre mo Bian. Hen ëe tawana: Zëno Asa de trï tasen hap de ola eiwa tanganna. ³³  Em ema zini baptis ta gwibin zini Yohanis osan dep lup ul sonek, hen zen dekam zep eiwakam abe hap dena damnak kira gweka. ³⁴  Auhu-kama zi de Asa trï tasen srëmkam hen sap. Hwëna en dikim lamkam ëngaya gwen habë ki emsa enlala sobiridal. ³⁵  Yohanis mo gwënna lampu makan lwa gwek– san de lampu de okama kawesïnnïk awe zïl inenna kiye. Nonol lone sennak em ema sap zëno ngatanna insa isrip-sri eibik. ³⁶  Zep Yohanis hen man Asa trï ta seka, hwëna diki dawem tanganna, emki ano owas syal gwe-gwibinsi taïblï gwibin. Bian Zen zep abe hap owas-owassa dikim syal gwe-gwibin hip de sosonna golblaka– em ekakim Asa anakan laïblïblak, ‘An eiwa Bian Alap zer soneka.’ ³⁷  Ëre mo Bianna men Zen Asa zer soneka, Zen man hen Asa trï ta seꞌara. Hwëna em hom tangane zëno ol toranna ësane gwek, hen home zëno nwe-masena hla lablak. ³⁸  Alap mo ola man eno mae mo enhonak jawe guk hana gwenan, sap em home zëre mo zer sonen Zini Asa laïblïblaꞌan.³⁹  “Em sap Alap mo ol ale gunnu kie karatda ul gwenan, dekam zebe sap anakan ëenlala gwe-gwenan, ‘Ëe asa dekon hëndep de gwën hap de orana dam lasïl.’ Hwëna ol ale gunnu in, zen sap abe hap dena– Asa dikim tame tan hap! ⁴⁰  Hwëna em ema baes ta gwenan– Asa de ëngaya gwen hap dena kip abe tan hapye. Ëe ki amaka ebe mae hap golzimꞌin.⁴¹  “Ëe zi dikim ano bosesa mam gulblun hap homë awe hatazak. ⁴²  Sap Ëe mesë emsa tame tabik. Eno mae mo enhonak hom– Alapsa de ensa lwablan hap denaye. ⁴³  Ëe ëre mo Bian mo bosekamë hatazak, hwëna em home asa dokwak laꞌan. Hwëna auhu-kama zi de zëre en mo bosekam hata zankam, desa en ema dokwak la gwibirin. ⁴⁴  Em ema ësam gwesïk gwenan– hwë-hwëkam de enaka bose naka anakan teip gulsuk gwizimdinni, ‘Em zini dawemna.’ Hwëna em home ëalp gwe-gwenan– Aha-ere Zini Alap dikim emsa sam gwesibiridan hapye. Kirekam de zini em an banakan dep?– Asa de taïblïblan naye.⁴⁵  “Bahem Asa kïl tïn, ‘Zen sa Bi zikhip ano mae mo karekna goltrëblala.’ Hwëna eno mae mo kareksa de Bian hap goltrëblan hap de zini, zen Musa Bak– mensa ena kïl lïꞌan, ‘Alap de klis gunnuk zen zen sa asa golëzauk sonera.’ ⁴⁶  Em de eiwakam Musa mo olsa taïblïbinkim, ki emaka hen Asa laïblïblaꞌan, sap zen hen abe hap denaka ale gulku. -⁴⁷  Hwëna em ema baes ta gwenan– Musa mo ola insa de taïblïbin hipye. Zep kire zini banakan dep?– ano olsa de hen taïblïbin niye!”

+ Orep men zen Yohanis mo ola etan ale nul gwek, ahakon aïlï ho bosena insa “Betzata”kam ale da gwek.

* 5:46 Kej 3:15,Ul 18:14-22

6

Yesus kim lima ribukam de zi beyam-bya hap tembanena golzimkike:(Mat 14:13-21,Mrk 6:30-44,Luk 9:10-17)6¹  Aha yaklakam, Yesus ki zep Ho Gutuna Galilea san asa bulkum golëblan kïnïka. Ho gutuna in mo aha bosena Tiberias. ²  Hwëna zi beyana dekam zep tanakam bul lë ta gwen san dep hles dyablak, sap zen mes zëno owas-owas syal gwibinni hla nul gwek– zi sang-sangna kim dawem ta gwibirkike. ³  Zao zep Yesus kwatap teknak asa golësesek gwe seka, ki zep zë asa golëteinikinꞌinka. ⁴  Dekam Yahudi zi mo yakla yala Paskanak dep man golek de gweꞌak.⁵  Yesus kim men-san an-sankam zi beyam-byana insa kara tabirida ine guk gweꞌanka, dekam zep Pilipussu takensïblïka, “Endawe esa tembanena lop lal?– dekam de zi beyam-byana ansa sul sonen hapye.” ⁶  Zen mae hap kirekam Pilipussu takensïblïka– dekam de anakan akasïblïn hap, “Zen banakan wëhë Asa ding gulbluꞌanka?” Hwëna Yesus Zëna mes sap hamal hap anakan enlala gweka, “Ëe kirekam de owassa asa syal gwibir-zim.”⁷  Pilipus dekam zep ding gulbluka, “Nëno mae mo te-ala de mam tangankam lwaꞌanam, dekam de tembanesa kap tankam, dekam molya hen su kul soneꞌanam– sap betek maekam de golëtembane tan hapye.” -⁸  Hwëna ki zep ëre mae mo wal bosena, Petrus mo osona Andreas Bak Yesussu gubluka, ⁹  “Awe ki walas tola. Zëno rotina sap ki– aha-ere taha-tap enkam, hen hogwena dan. Hwëna zen tol waba hap. An zini tra tangan nakake.” -¹⁰  Ki zep Yesus asa gubiridaka, “Teinikirin hip enbiridak.” Langna in so naban. Zao zep ki teinikink. Zi enna kim naïtbik, beyana san ha lima ribu enkam mes yap– we wal walassa de aïtbin srëmkam. ¹¹  Yesus ki zep rotina insa lop ta ineka, deban zep dawemsa Alap hap golblaka, ki zep hwëna zi beyana in hap dikim kae gwebla-zimdin hip asa gubiridaka. Hogwe darena insa hen kirekam. Kim dwenblanda gweꞌak, hëndep man tangan ëïtrï gwek.¹²  Kim tïngan ëïtrï gwek, ki zep asa gubiridaka, “Dekam mosrona tagam lasïk. Betek en maekam bap zen zalta dep ërlwa kïnïn.” ¹³  Sap rotina dan en hen zini tra tanganna, hwëna mosrona kimë tagam lasïk, yuna dua-blas enkam zep ësuwek.¹⁴  Zi beyana in kim owasna insa hla nuk, ki zep ëguk, “An Zenke– Alap mo olsa de ayang gul gwen hap de zer sonen zini, mensa nen kara ë gweblananye.” ¹⁵  Yesus kim tame gulku, “Zen angkam man Asa de tik-tik tan hap ëalp gweꞌan– dekam de zëbon mae onak teipsïn hïp,” dekam zep kon kwatap-tek kwatap-tek san dep zë-en ahulsuk halka.Yesus kim ho gutu tahan san song gweꞌan zakake:(Mat 14:22-33,Mrk 6:45-52)¹⁶  Kim kam-en gweꞌak, ki zep ëe zëre hon de ang ta gwen wenya bul syap san tine gwek, ¹⁷  ki zebë kon hëndep Kapernaum sun dep etan lwan dahak. Zao zep hëndep Yesus mo hatazan srëmnak asa kawesibiridak. ¹⁸  Hwëna dekam zep asesena mamkam taïꞌïnka. Ho gutuna in dekam zep mamkam ngëp-ngep gweka. ¹⁹  Ëe mesë dekam hoskam bulu insa ata ul song gweꞌak– langana san ha lima ahaksa enam kilometer enkam, hwëna ki zebë Yesussu hla la guk. Ho gutu tahan san song gweꞌan zaka, hëndep asa golek de tabiꞌin zaka. Ki zebë sërkam ëaïrïꞌak.²⁰  Hwëna ki zep asa gubirida kïnzïka, “Bahem ëaïrïn! Ëe an Ëe.” ²¹  Dekam zebë bulu in kon aha-ere enlala naban eirink. Hwëna hëndep dekam zep bulu in owas hap Kapernaumk hatak.²²  Kaꞌankam, zi beyana in zen ho gutu men eihyanak lowehek dekam zep dam nulsuk, “Bulu ir aha-enke, hen Yesus hom am zëwe ang gwera– zëre hon de ang ta gwen wenya kim bulu inkam sek gwerye. Yesussu man-am hli dal.” ²³  Hwëna ahakore bulu, ëna Tiberias korena, dekam zep yaïng gwezak– langna men zëwe ir Yesus golëtembane tan nakon dawemsa Alap hap rotina in hap golblakake. ²⁴  Kim dam nulsuk, “Yesus hen zëre hon de ang ta gwen wenya hom awe lowe heꞌan,” dekam zep bulu inkam Kapernaum sun dep sek gwek– zao de Yesussu tëblan hap.Yesus kim gubiridakake, “Ëe an ngaya gwen hap de tembanena Zen.”²⁵  Zi beyana in kim Yesussu hla danak, zao zep dakensïblïk, “Guru, em bawalkame awe hatala?”²⁶  Ki zep ding gulzimki, “Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Em tembane en habe asa lëblaꞌan, sap ir rotikame ëïtrï gwek. Eno mae mo anakare enlalana hom, ‘Zëre mo owas-owas syal gwibin nikonë anakan dam lasïꞌïn, “Zen an Zen– mensaë kara ë gweblananye.”’ ²⁷  Bahem angkam en dep de tembane hap syal ta gwen, sap zen ëbatrenkam. Diki hëndep de ëlwa gwen hap de tembane hap emki syal ta gwen. Ëe, ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna, Ëe amaka kirekam de tembanena insa ebe mae hap golzimꞌin. Sap abe hap dena mes tangan dam gwesïk: Alap kire hap Asa zer soneka.”²⁸  Dekam zep dakensïblïk, “Ki hwëna ëe banakan asa syal tal?– Alap dikim asa sam gwesibiridan hap, hen dekam de hëndep de tembanena insa gul irin hipye.”²⁹  Yesus ki zep ding gulzimki, “Syala in, a desa mo Alap ebe mae hap dwam gwibir-zimꞌira: Asa em anakan taïblïblan, ‘An Zen– nësa de ngaya tabin hip de Zini, mensa Bian zer sone zakaye.’”³⁰  Dekam zep ding nulblik, “Ki banakare owassa esa abe mae hap goltreizimdi? Desa de hlaunkum amaka emsa laïblïblaꞌan. Banakarekam esa ap syal gwibir-zimdi? ³¹  Musa kim sasa langnak golëgwë gweka, zen owaskam nëno mae mo auyan-aza hap tembanena bosena ‘manna’sa gol gwizimki. Men kirekam Alap mo olak lwak,‘Zen ngatan zi mo lang nakore tembanesa gol gwizimki.’” -³²  Ki zep ding gulzimki, “Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Musa Bak ngatan zi mo lang nakore tembane tangansa hom gol gwizimki. Diki ano Bian, Zen angkam ngatan zi mo lang nakore tembane tangansa ebe mae hap golzimꞌira. ³³  Sap Alap onakore tembane tanganna, zen diki Ëe an Zen tangan. Sap Ëe ngatan zi mo lang nakonë ati gwezak– dekam de ëngaya gwen hap denaka okamanak de zini ebe mae hap golzimdin hip.”³⁴  Ki zep nenblak, “Bian, tembanena in desa ap golzim tine gwe.”³⁵  Ki zep ding gulzimki, “Ëe an Zen– ëngaya gwen hap de tembane naye. Zini men zen Abon yaïng gwe-gweꞌanzak molya etan ëusak gwe-gwek, hen men zen de Asa daïblï gweblaꞌak zen molya etan ëho-hole gwe-gwek. ³⁶  Hwëna men kirekamë emsa gubirida gwek, em sap ema Asa hla la gwenan, hwëna home Asa laïblïblaꞌan. ³⁷  Tïngare zini mensa Bian abe hap lup gulbluꞌara, zen sa Abon yaïng gwe-gwezal. Men zen Abon yaïng gwe-gweꞌanzak, Ëe molyë desa lup gulin srëm gwe-gwek. ³⁸  Sap Ëe ëre mo dwam gwibin sin de syal gwen hap homë ngatan zi mo lang nakon hatazak. Hwëna diki Bian mo dwam gwibin en san dikim syal gwen habë hatazak. ³⁹  Bian men Zen asa zer soneka, zëno abe hap de dwam gwibir-blinna an zen: Men desa Zëna abe hap lup gulbluka, Ëe babë desa aha-en mae syauk sun dep de ora san de gwë hannak kara ta sonen. Hwëna diki aumwa hap de yaklanak asa kïtak tïn nïkon ngaya tabir. ⁴⁰  Zen zep tïngan men zen de Tane zem Asa hla da gweꞌak hen daïblï gweblaꞌak, zen zen– hëndep de lowehen hap de wenyaye. Zen desa asa aumwa hap de yaklanak ngaya tabir. Ano Bian mo dwam gwibinni zen kirekam.” -⁴¹  Yahudi zi mo mam-mamna men zen hen zi beyana iwe ang ta zak, zen dekam zep donsuk gweblaꞌak– insa anakan gubiridakake, “Ëe an Zen– ngatan zi mo lang nakore tembane naye.” ⁴²  Man ëgu gweꞌak, “Yesus an dwan Yusup Bak Swe mo tane sake. An-bi zemka ëe kië tawa eizimk. Zen ba hap anakan gu gweꞌara?– ‘Ëe ngatan zi mo lang nakonë ati gwezak.’”⁴³  Dekam zep gubiridaka, “Asa de tonsublunna in olzausuk. ⁴⁴  Sap zini bëjen Abon totoresa hatazan– ëre mo Bian de zon tazan srëmkamye. Aumwa hap de yaklanak Ëe asa desa en ngaya tabir. ⁴⁵  Sap Alap mo ol ayang gul gwen zini man ale nuk,‘Alap sa tïngare zini tawa tabiri.’ -Zen zep tïngan men zen Zëbon onak ësane gwe-gwenan hen dekon ëtawa gwe-gweꞌak, zen zen sa Abon yaïng gwe-gwezal.⁴⁶  “Hwëna ano ola in bahem tim gun, ‘Zini Biansa nwekam hla tankam.’ Diki Ëe an Zen aha-en– nwekam de hla ta gwen hap de Zini, Zëna men Desa zer sonekaye. ⁴⁷  Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Men zen de Asa daïblïblaꞌak, zen mes hëndep de ëngaya gwen hap dena nulin.⁴⁸  “Ëe an Zen– ëngaya gwen hap de tembane naye. ⁴⁹  Eno mae mo auyan-azana ki tembane bosena mannana sasa langnak dwenblanda gwek. Zen sap man desa dwenblanda gwek, hwëna dekam nama juwe gwek. ⁵⁰  Hwëna awe ki gwëꞌara– eiwakam de ngatan zi mo lang nakore tembane tangan naye. Desae olgwenbiꞌik, dekam molye juwe gwek. ⁵¹  Ëe an Zen– ëngaya gwen hap de tembanena in, ngatan zi mo lang nakon de ati gwezan Zi niye. Men zen de tembanena ansa dwenblaꞌak, zen zen sa hëndep denaban ëngaya gwer. Tembanena in, an zen: Ano timni– men desaë okamanak de zisi dikim ngaya tabin hip sosok guꞌukye.”⁵²  Yesussu kim kirekam nasalblak, dekam zep zën ëol tetek gweꞌak– mae hap, “Zini in banakan sa zëre mo timni nëp golzimdi?– nen de twinbin hipye.”⁵³  Etan ki zep gubiridaka, “Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Eme ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna ano kalaka otdebir srëm gweꞌak, hen ano tim nika olgwenbir srëm gweꞌak, ki ngaya gwen hap dena hom ebon mae onakye. ⁵⁴  Zi de ano tim nika twinbinni hen ano kalsa otdebinni, ki zëbon onak ki lwaꞌan– ëngaya gwen hap denaye. Hen desa asa ngaya gwen hap luwen tabirzir– aumwa hap de yaklanakye. ⁵⁵  Sap ano timni zen eiwakam de tembane tangan. Hen ano kala zen eiwakam de hona zen– dekam de ëngaya gwen hap denaye. ⁵⁶  Men nara ano tim nika twinbinni hen ano kalaka otdebinni, zen aban zeraha-en gweꞌara, hen Ëe dekam ama deban zeraha-en gwëꞌan.⁵⁷  “Ano Bian, Zen ngaya gwen hap de ausuna Zen. Zen Asa zer soneka, hen Ëe Zëbon onakonë ngaya gweꞌan. Zen in zep hen kirekam, zini men zen de ano tim nika dwinbiꞌik, zen sa Abon onakon ëngaya gwer. ⁵⁸  Zen in zep, ngatan zi mo lang nakore tembanena, zen auyan-aza mo twenblanda gwen tembane makan hom. Desa kim sap dwenblanda gwek, zen hwëna nama juwe gwek. Hwëna ngatan zi mo lang nakore tembane tangansa de twenblanna, dekam hëndep denaban esa lowehe gwer.”⁵⁹  Zen Kapernaumk de but srëm golak kirekam tawa tabirki. ⁶⁰  Zi beyana in zen nërtro nasen gweꞌak kim kirekam de tawa tabinnik sane dak, beya nik zep ëguk, “Ola an gwa-gwa tanganna. Bëjen dam gulsun.”⁶¹  Yesus hwëna man kïtak ano mae mo enlalana insa hla tazimki, ki zep asa kïtak gubiridaka, “Em ema yap ano ola insa husus eibir. ⁶²  Ki banakan esa ëenlala gwer?– em de Asa gulk sun de sewe sennak anakan kara ta sonenkam, ‘Ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna hare man-am angkam sewe seꞌara– men zao nonol gwë gwekake, desan dep.’ Ki dekam banakan esa Asa enlala ëblal? ⁶³  Alap mo Enhona, Zen Zen zi hip ëngaya gwen hap dena gol gwizimnira. Zi mo sosonna, zen waba hap. Ola insa emsa gubiridal, zen Alap mo Enho nakorena hen emsa dikim ngaya tabin hip dena. ⁶⁴  Hwëna Ëe tawana: Em ahakon home Asa laïblïblaꞌan.” Yesus kirekam gubiridaka, sap Zen nonol lonesen nakon mes ki tawa gwibiridaka, “Zini an zen sa Asa daïblïblal. An zen sa Asa daïblïbla srëm gwer.” Hen Zen mes aha zini insa tawa gwe gubluka, “An zen sa Asa zergulu.” ⁶⁵  Yesus dekam zep etan mas gulzimki, “Zen in zebë hen emsa gubiridak, ‘Zini bëjen Abon hatazan– Bian de gublun srëmkamye.’”Petrus kim damnak Yesussu anakan gublukake, “Em an Zen– Alap mo zer sonen Zi niye.”⁶⁶  Dekam zi beyana in zen nërtro nasen gweꞌak, beya nik zep hli dak. Hom etan ang nëblak. ⁶⁷  Yesus dekam zep dua-blaskam de ang ta gwen wenya asa takensibiridaka, “Em san ha hen ema Asa de hli tan hap ëdwam gweꞌan?”⁶⁸  Simon insa hen nen gweblak “Petrus”kum ki zep ding gulbluka, “Ëe etan nara hon dep de sek gwen hap? Sap hëndep de ëngaya gwen hap de ola, zen Ebon en am lwaꞌan. ⁶⁹  Hen ëe mesë Emsa anakan laïblïblak, ‘An Zen tangan– Alap mo zer sonen Zi Lalak naye.’”⁷⁰  Yesus ki zep kïtak ap ding gulzimki, “Aenë sap emsa dua-blaskam dam tasibik, hwëna ebon mae onakon ahana zen dowal mo bi gweblanna.” ⁷¹  Yesus mensa enlala gweblaka, zen ëna Kariot walya Simon Bak mo tanena Yudassa. Zen sap dua-blaskam de zini ano mae mo ahana, hwëna zen ki hëndep Yesussu zerguku.

+ “Te-ala de mam tangan”kam, Yohanis man ale gulku “dua-ratus dinar”kam. Te-alana dinara zen zëno mae mo perak tangankam de te-ala kaso, hen zen dekam anakarekam de aïtbin: Zi de aha-ere yakla blalkam syal gwenna, zëno gajina dekam aha-ere dinarkam de golblan. Zep dua-ratus dinara, zen te-alana mam tanganna– san de dua-ratuskum de zi mo aha-ere yaklakam de syal tan gajina kiye.

+ Mensa awe “roti”kam li nul sonek, desa Yohanis “barli nakore roti”kam ale gulku. Kire rotina, zen gandum nukore naka hom. Gandum nukore rotina, zen aïrïs. Barli nakorena, zen tahalha zi mo tembane.

* 6:31 Kel 16:4, 16:15, Neh 9:15,Mzm 78:24-25

* 6:40 Yoh 3:14-15

* 6:45 Yes 54:13

7

Yesussu kim oso wal zem daïblïbla srëm gwekke:7¹  Zao kim hya gwesïk, Yesus ki zep asa Galilea mo langnak de ë-ë san ziamjanbir song gweka. Zen hom Yerusalem mo langnak de ë-ë san dekam asa ziamjanbirki, sap Yahudi mo mam-mamna dekam man tan hap orasa dëblaꞌak. ²  Dekam Yahudi mo yakla yalak dep man golek de gweꞌak– men dekam kluk-kluk golak lowehe gwenanke. -³  Zep oso wal zem yasik tan ola anakan nenblak, “Em ba habe awe gwëꞌara? Yerusalem mo lang san em song gwen– zao deka ere hon de ang ta gwen wenya in eno owas syal gwibinni insa kara nul gwek. ⁴  Eme anakan enaka enlala gweblaꞌanam, ‘Dikire kïtak asa tawa nëblak,’ ki bahem awe en aningkim syal gwe-gwen. Em in dekam de teipsïn hïbe syal gweꞌara, ki emki enaka tïngare zi hip zertrei gwizimdin.” ⁵  Zen sap oso wal zem, hwëna zen hom anakan daïblïblak, “An Zen– nësa de ngaya tabin hip de Zi niye.” In zep kirekam yasik dak.⁶  Hwëna man ding gulzimki, “Angkam abe hap de yaklanak hom zauꞌun– mensa Bian abe hap dam tasïblïkaye, Ëe dikim desan song gwen hapye. Hwëna em totoresa sap esa sek gwe-gwer. ⁷  Auhu-kama enlala zini zen molya emsa husus neibiridak. Hwëna Asa en man husus në gweblanan, sap Ëe ama gubirida gwenan, ‘Em in kareksae ol gwenan.’ ⁸  Amki e-en Yerusalem san yakla yala iwe dep zahe gwek. Ëe homë zaheꞌan, sap ano kire hap de yaklanak angkam hom zauꞌun.” ⁹  Zep Zëna hom ang gweka. Zen man Galileak gwëka.Yesus kim lun aningkim yakla yala iwe hatakake:¹⁰  Oso wal zem in kim yakla yawala in san dep ëgwahak, hwëna Yesus Zëna lun kon zep sowëkam golëtroka– zi de tawa gweblan srëm hap. ¹¹  Yakla yawala iwe Yahudi mo mam-mamna man zë dë gweblaꞌak, hen dakensïblï nasen gweꞌak, “Zini in endawe gwëꞌara?” ¹²  Zi beyam-byana in dekam man zënaka aningkim nulsuk halasen gweꞌak. Sap ahakon man anakan sam neisïk gweblaꞌak, “Zini in dawem nakake.” Hwëna ahakon man ëgu gweꞌak, “Dawem naka hom. Zen nësa yasik ta gwibirida.” ¹³  Hwëna men zen kirekam sam neisïblïk zen hom damnak kirekam ëgu gweꞌak, sap zen Yahudi mo mam-mam naka naïrïbirida gwek.¹⁴  Yakla yawala in holona aha-ere minggu. Ngïrïn ngam sonnak kim zauꞌuk, Yesus ki zep Alap mo golak tïl zïka, ki zep zë zi beyam-byana insa tawa tabiꞌinka. ¹⁵  Yahudi mo mam-mamna dekam zep anakan denggwanblaꞌak, “Zini an hom sekola gweka. Zen ba nakon kire tangankam tawa gweka?”¹⁶  Yesus ki zep ding gulzimki, “Ola mensaë tawa ta gwibirin, zen ëre onakore naka hom. Zen Alap, men Zen Asa zer soneka, Zëbon onakore naka. ¹⁷  Zini men zen Alap mo dwam gwibin sin de ang tan hap ëhohle gwe-gwenan, zen sa anakan dam nulsuk gwer, ‘Tawa tabinni an eiwa Alap mo dwam gwibin sin,’ ahaksa, ‘Desan hom.’ ¹⁸  Zini men zen zëre mo enlala gwibinsi tawa da gwibirin, zen anakan ëdwam gwe-gwenan, ‘Ano bosesa dekakim teip nulsuk gwek.’ Hwëna men zen anakan tawa da gwibirin, ‘Asa bahem boltere tan. Diki men zen asa zer sonekake, desa en em boltere tan,’ kire zini zen enlalana dam-damna hen zen bëjen yasik tabin. Zep Ëe an hen kirena. ¹⁹  Eiwa, Musa Bak waba tangan hap tïtï tabin ola insa ebe mae hap golzimki, hwëna em ema kïtak ngip ul gwenan. Em ba habe Asa tan hap kalang ëblaꞌan?”²⁰  Zi beyana in dekam zep ding nulblik, “Emsa in dowal tïlblïla! Nara emsa tan hap kalang gweblaꞌara?”²¹  Yesus ki zep ding gulzimki, “Ëe aha-ere owassaë Hari Sabatnak syal gwibik, hen em dekam ema lenggwan gwibik. -²²  Hari Sabatna, zen sap nëno mae mo syal srëm hap de yakla, hwëna em dekam kie zi walas mo to mipna blom lasïk gwibirin– men kirekam Musa Bak tïtï tabirkike. Hwëna sap to mip blom tasibin hip dena, diki ausuna Musa hon hom. Zen diki orep de auyan-aza kirekam tïtï da gwibik. -²³  Em zebe Hari Sabatnak zi walas mo to mipna blom lasïk gwibirin– dekam de Musa mo tïtï tabin ola insa ngip gun srëm hap. Zen in zep bahem Asa jal gweblan, sap ëe ama zi mo tïngare timsi owaskam Hari Sabatkam oto gulsubluk. ²⁴  Asa de langa nakon kara tan enkam, bahem na-en Asa anakan ti yulsuk gweblan, ‘Zen man Musa mo tïtï tabin olsa gulmun gwenda.’ Diki enlala dam-dam enkam em abe hap dena anakan klis gul gweblan, ‘Zëno syala in dawemna,’ ahaksa, ‘Karekna.’”Zini kim zënaka dakensibirida nasen gweꞌakke, “Yesus in diki san ha Zen mes yap?– Israelsa de ngaya tabin hip de Zi niye.”²⁵  Ahakon Yerusalemk de zini dekam zep zënaka donbirida nasen gweꞌak, “Zini in zen– mensa nëno mae mo mam-mamna tan hap dëblaꞌanye. ²⁶  Hwëna emki kara tan! Zen damnak zi beyanak tonbiridaꞌara, hen mam-mam wenya hom jalse nëblaꞌan. San ha zen mes anakan dam dasïl?– ‘Zen eiwa nësa de ngaya tabin hip de Zini Zen.’ ²⁷  Hwëna san ha diki Zen hom yap? Sap ngaya tabin hip de Zini in de ngatan zi mo lang nakon ati gwenan zanam, nen ki molye zëno ëna tawa ëblaꞌanam. Hwëna Yesus zen Nazaret wal syake.”²⁸  Zen in zep Yesus kim Alap mo gol teksonnak tawa tabiꞌinka ol mam-mamkam tonbiridaka, “Em ema tim ul gwenan, ‘Ëe zini insa ama tame laꞌan, hen zëno ëna kië tawa ëblaꞌan.’ Hwëna Ëe totoresa homë ëre mo enlalakam hatazak. Men Zen Asa zer soneka, Zen eiwa taïblïblan tanganna. Hwëna em home Desa tame la gweꞌan. ²⁹  Hwëna Aena kië Desa tame tak, sap Ëe Zëbon onakonë hatazak, hen Asa Zen zer soneka.”³⁰  Dekam ahakon balk tan hap sap ëakasïk, hwëna hom mae banakan mae nëblak. Sap dekam kirekam de gwëblan hap de yaklana mensa Bian dam tasïblïka, zëwe hom zauꞌuk. Zen in zep dekam balk da srëm gwek. ³¹  Hwëna zi beyana in kon hen beya nik daïblïblak. Zen man ëgu gweꞌak, “Nësa de ngaya tabin hip de Zi de ahanik hataꞌanka, Zen banakan sa Yesus mo owas syal gwibinni ansa gulmunblula?”³²  Farisikam de gubirida gwen zini kim kirekam nasalbiridak, dekam zep apdekam Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mam naban Alap mo golsa de kara gul gwen hap de jana nabare zini lup nul sonek– zen de Yesussu balk tan hap. ³³  Hwëna zen hen hom dekam balk dak. Yesus dekam zep zi beyana insa gubiridaka, “Ëe molyë holokam eban mae golëlowehe gwek. Nabakam asa etan lwahal– Zini men Zen Asa zer sonekake, Zëbon osan dep. ³⁴  Em dekam esa Asa lë gweblal, hwëna molye Asa hla la gwek. Sap men zaoë dekam gwë gweꞌak, em molye desan Asa ërtrok.”³⁵  Yahudi mo mam-mamna dekam zep zënaka dakensibirida gweꞌak, “Zini an endan lang san de song gwen hap ki gulu?– nen de zëwe hla tan srëm hapye. San ha Yunani mo lang san de song gwen hap?– men desan ahakore Yahudi zini sekwak gwenkam lowehen daꞌanke, zao de Yahudi srëm zisi tawa ta gwibin hip. ³⁶  Ba hap ki gulu?– ‘Em dekam esa asa lë gweblal, hwëna molye asa hla lak. Sap men zaoë dekam gwë gweꞌak, em bëjen zao yaïng gwen.’”Ëngaya gwen hap de ho hap de ol:³⁷  Yahudi mo aha-ere minggukam de yakla yala iwe, aumwa hap de yaklana, zen zen– mam tanganna. Yesus dekam zep Alap mo golak zauku, dekam zep ol mamkam tonbiridaka, “Zi de ho-hole gwenna, dikire Abon otden hap yaïng gwe-gwezak. ³⁸  Men kirekam Alap mo olak lwak, zini men zen de Asa daïblï gweblaꞌak,‘zëno mae mo enho nakon sa ngaya gwen hap de hona ana gwese gwer.’” -³⁹  Hona insa enlala gwibirki, Zen Alap mo Enhosa. Zi de Yesussu taïblïblankam, dekam de zëbon ing gwe heblan. Hwëna in kim gubiridaka, dekam hom ing gwe hezimꞌinka, sap dekam Yesus hom tïꞌïnka– Alap dikim teipsïnkïm drënen hapye. -Yesussu de taïblïblan hap kim ëhlïwekke:⁴⁰  Zi beyana in kim kirekam nasalblak, ahakon dekam zep ëguk, “An diki Zen– Alap mo olsa de ayang gun hup de Zini, mensa Musa hamal hap gu-guk gweblakaye.”⁴¹  Ahakon hen man ëguk, “Zen an Zen– Israelsa de ngaya tabin hip de Zi niye.”Hwëna ahakon man ding nulzimk, “Bëjen. Hom anakan nen guk gweblak, ‘Zen Galilea wal hap sa jowe zala.’ ⁴²  Sap Alap mo olak man-am lwak, ‘Nësa de ngaya tabin hip de Zini, Zen Daud Bak mo ausu nakon sa saltïlï, hen Daudsa de jaha gweblan ëna Betlehemk sa hen Desa jaha gwer.’” -⁴³  Zen kire nakon zep ëhlïwek. ⁴⁴  Ahakon sap dekam balk tan hap dwam nëblaꞌak. Hwëna zen hom mae banakan mae nëblak.⁴⁵  Alap mo golak de jana nabare zini in dekam zep etan lwanda halzak. Men zen lup nul sonek - dekam zep dakensibiridak, “Em ba habe balk la halza srëm gwer?”⁴⁶  Hwëna man ding nulzimk, “Kire zini san ki balk da gwenan? Zëno ola dawem tanganna. Aha zi mo ol toranna hom– kire naye.”⁴⁷  Dekam zep jala ban ding nulzimk, “Asya! Emsa in hen mes yasik tabiri! ⁴⁸  San ëe kië Yahudi mo mam-mamna hen Farisikam de gubirida gwen wenya aha-en mae laïblïblaꞌan?! ⁴⁹  Hwëna zi beyana an Musa mo tïtï tabin ola hom tame nul gwenan, zep zen kïtak syauk sun dep sa sek gwer!”⁵⁰  Hwëna Farisi walya Nikodemus Bak zao hen gwëꞌanka– men zen Yesussu nonol zïnï takake. Zen dekam zep wal bose wal zemka gubiridaka, ⁵¹  “Nëno mae mo tïtï tabin olak Musa man nëp ale gulzimki: Nen bap nen totoresa zisi gublun, ‘Zen karekna.’ Diki nonol taken-taken gweblankam. Karekna kim hlaulblunna, zen dekam de karek tan.”⁵²  Hwëna man ding nulblik, “Ki san em hen Galilea wal?! Emki Alap mo olak teibin. Zao hom anakan ale nuk, ‘Alap mo olsa de ayang gun hup de zini Galilea mo lang nakon sa jowe zala.’”Kahalo gwen wenya kim Yesus hon nolhata zakke:[ ⁵³  Dekon kim ëhya gwesïk, ki zep gol san dep sekwak gwek.

+ Gol kluk-kluk hap de yakla yala, Yahudi zini dekam aha-ere minggukam gol kluk-kluknak lowehe gwek– dekam de auyan-aza zemka anakan enlala gwibiridan hap, “In kim Mesir kon sek gwezak, dekam anakare gol kluk-kluknak lowehe song gwezak.” (Im 23:34-36, Ul 16:13-15)

* 7:21 Yoh 5:1-9

+ Musa mo tïtï tabin olak, zi walassa de jaha gwen hap dena man anakan lwak: “Aha-ere minggu de tamaran, dekam de to mipna blonsublun.” Zep Hari Sabatkam de jaha gwennak de walasna, desa hen zao de Hari Sabatnak de to mipna blonsublun. Zen desa Musa mo ol san ki syal nei gwibik. Hwëna Musa mo aha tïtï tabin olak man sap jalse gwek, “Hari Sabatnak bëjen ba maena toman maekam syal gwibin.” Yahudi mo auyan-azana kim nonol Musa de gubiridan srëmnak kirekam syal neibik, emki Kej 17:9-27nak hlaun.

* 7:38 Yes 58:11

+ Orep, Yesus de hatazan srëmnak, Alap mo Enhona sap ki syal gwe-gweka. Hwëna dekam Zen hom holokam zisi bi gwibirida gweka. Alap kim Yesussu teipsïnkïm drë neka, dekam zep Alap mo Enhona kon gwesibirida hanaka– zisi de holokam ing gwe hebirida gwenkamye.

+ Man sap Yesussu tame dak, “An Nazaret wal syake– Galilea mo lang nakore zi.” Hwëna hom anakan tawa nëblak, “Desa Betlehemk jaha gwek.” Ëna Betlehem in, zen hwëna Yerusalem mo langnak. Alap mo olsa de ayang gul gwen hap de zini Mika mes ki hamal hap ale gulzimki– Desa de Betlehemk jaha gwen hap denaye. (Mik 5:2, Mat 2:4-6)

+ Men zen lup nul sonek, emki Yoh 7:32nak hlaun.

8

8¹  Hwëna Yesus Zëna dekon zaitun tra nabare kwatap tek san zep asa golëzahe gweka. ²  Kaꞌankam orap tola ban zep etan Alap mo gol san dep asa golësek gweka. Zi trana kim etan tagal nëblazak, Yesus Zëna dekam zep nikin aneka– dekon de tawa tabin hip.³  Farisikam de zini Musa mo olsa de tawa ta gwibin hip de zi niban ki zep hen wenya nolhatazak, ki zep tïngare zi mo nwenak de zaun hup tik-tik nuk. Zen kahalo gwennak balk nuk. ⁴  Ki zep Yesussu nenblak, “Bian, wenya an kahalo gwennakë balk ul halanzal. ⁵  Nëno mae mo tïtï tabin olak Musa Bak man nësa gubiridaka, ‘Kire wenya em kasokam tok hap ï tï gïbin.’ - Hwëna eno tawa tabin nikon, kirenak de balk gun wenya nen banakan esa eibir?”⁶  Zen kirekam mae hap ki dakensïblïk, sap zen mes aningkim ola aha-en nuk– Yesussu dikim anakan akasïblïn hap, “Zëno tawa tabin nik de Musa mo tïtï tabin ola ban apde nën srëmkam, ki esa karek lal.” Hwëna Yesus man huwe heka, ki zep kamanak de sonnak taha bolkam ale gul gweꞌanka. ⁷  Hwëna zen dekam nama hen-henkam dakensïk gweblaꞌak, ki zep hëndep dam-dam gwe seka, dekam zep gubiridaka, “Men zen de zënaka enlala gweblak, ‘Ëe homë aha-en mae karekna gok,’ zen zen de nonol kasokam gwik.”⁸  Kim kirekam gubiridaka, ki zep etan sonnak de ale gun hup huwe heka. ⁹  Kirekam kim Yesussu nasalblak, ki zep aha-en aha-enkam teso gwe-gweꞌak– hëndep kïtak sekwak gwek. Bong-bongkam de wenya, nonol zen teso gwek. Hëndep Yesus ensa zep zë hli dak. We enna in nama zë zauꞌuk. ¹⁰  Ki zep etan dam-dam gwe seka, dekam zep gubirki, “Zini men endawe? San ha emsa de karek gun hup de wenya in mes kïtak sekwak gwer?”¹¹  Ki zep ding gulbluk, “Mes, bian.”Ki zep hwëna gubirki, “Ëe hen homë emsa karek guꞌun. Sap esa song gwera, hwëna bahem etan karekna gon.”]Yesus kim gubiridakake, “Ëe an okamana an hap de ngatanna Zen.”¹²  Etan kim zi beyanak asa golëgwëꞌanka, ki zep zë gubiridaka, “Ëe an okamana an hap de ngatanna Zen. Zini men zen de Asa ang në gweblaꞌak, zëbon mae onak sa ëngaya gwen hap de ngatanna zïl ine gwer. Zen molya kawesïnnïk lowehe gwek.”¹³  Farisikam de zini in zen zë hen lowe heꞌak, ki zep nenblak, “Em e-en tangane ki kirekam asa gubiridanda. Diki aha zi de eno olsa trïl senkam bap, ki amaka emsa laïblïblaꞌan.”¹⁴  Ki zep ding gulzimki, “Ëe, zi de Asa trï tasen srëmkam de kirekam gubiridanna, ano ola in nama eiwa dena. Sap Ëe tawana– men dekonë hatazak hen men zao debë lwa haꞌak. Hwëna em desa tawa naka hom. ¹⁵  Em in kirekame ëgwë gwenan: Zisi nabakame enbirida gwenan, ‘Em mese karek gwera.’ Hwëna em in auhu-kama zi mo enlala en sane klis ul gwenan. Hwëna Ëe angkam zisi homë klis guꞌun. ¹⁶  Hwëna Ëyë klis guꞌunam, zen eiwakam sa ki lwal, sap Ëe A-en homë kirekam syal gwe-gweꞌan. Bian men Zen Asa zer soneka, Zen aban zersyal gweꞌara. ¹⁷  Nëno mae mo tïtï tabin olak man lwak, ‘Zi dare mo kira ën ol de apde nënna, amki laïblïzimk.’ -¹⁸  Ëe an ëre hap denaka emsa gubiridaꞌan. Ano Bianna men Zen Asa zer soneka, Zen hen man ano ola an trïlse gweꞌara. Zep Ëe Debanë dan ë gweꞌan.”¹⁹  Ki zep dakensïblïk, “Eno bianna in endawe?”Ki zep ding gulzimki, “Em home Asa tame laꞌan hen home ano Biansa tame laꞌan. Asae tame laꞌanam, ki emaka hen ano Bianna tame laꞌan.” ²⁰  Zen kirekam gubiridaka– Alap hap de te-ala ing gul gweblan teksonnak kim tawa tabiꞌinkaye. Dekam hen hom balk dak, sap kire hap de yaklanak hom dekam zauꞌuk.Yesus kim etan gubiridakake, “Men zao debë song gweꞌak, em molye desan Asa ërtrok.”(Yoh 7:34-36)²¹  Etan ki zep Yesus gubiridaka, “Ëe asa song gwer. Em esa Asa lë gweblal, hëndep zao esa ere mae mo karek-karek naban oltïl. Sap men zao debë song gweꞌak, em molye desan Asa ërtrok.”²²  Yahudi mo mam-mam wenya men zen ësane gweꞌak dekam zep zënaka dakensibiridaꞌak, “San ha zen man zënaka de tan hap enlala gweꞌara?– in zep ki gunda, ‘Men zao debë song gweꞌak, em molye desan asa ërtrok.’”²³  Yesus ki zep ayang gulzimki, “Em an auhu-kamana an kore zi. Ëe an gulk korena. Em in okamanak de ësaltïn zi. Ëe dekore naka hom. ²⁴  Zen in zebë emsa gubiridanan, em esa ere mae mo karek-karek naban oltïl. Zen kirekam sa ebe mae hap lwazim– eme Asa laïblïbla srëm gweꞌakye. Sap Ëe an Zen– mensa ena kara ë gweblakye.”²⁵  Dekam zep jala ban dakensïblïk, “Zep ki em an nara mo weinak dep de zi?– zebe kirekam enaka gu gweblaꞌaraye.”Ki zep ding gulzimki, “Men kirekamë nonol lonesen nakon emsa gubirida gwek, zen kirekamke. ²⁶  Ano ola ebe mae hap dena nama beya tanganna– dekam de eno mae mo karek-kareksa goltrei gwizimdin hip denaye. Ano Bianna Zen taïblïblan tanganna, hen men desaë Zëbon onakon sane gwe-gweꞌan, zen desaë okamanak de zini ebe mae hap ayang gul gwizimꞌin.”²⁷  Zen hwëna hom zëno ol-gunnu insa anakan dam nulsubluk, “Zen ngatan zi mo langnak de Bian hap denaka ki gunda.”²⁸  Zen in zep ki Yesus anakan gubiridaka, “Em kime ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Asa gulk makan la inꞌik, zen dekam esa anakan Asa dam lasïl, ‘An eiwa Zen– mensae kara ë gweblakye.’ Em dekam esa Asa anakan tame lal, ‘Zen hom zëre en mo bose hap ba maena syal gwibirki. Zëno tawa tabinni zen eiwa kïtak Bian onakorena.’ ²⁹  Bian men zen Asa zer soneka, Zen aban zersyal gwe-gweꞌara. Bian hom Asa da tasïk gwenda, sap ano syala man sam gwesïk gwibirida.”³⁰  Kirekam de torannak kim sane daꞌak, dekam zini beya nik zep daïblïblak.Yesus kim gubiridakake, “Em kime eiwa dena tame uꞌik, zen dekam esa aha mo emsa de jap gul sonendan nakon ëhïl gwe hanal.”³¹  Men zen Yesussu daïblïblaꞌak, ki zep desa en gubiridaka, “Eme ano ol san enlala tatete naban ang ta gweꞌak, em ki eiwa Abon de ang ta gwen zi tangan. ³²  Ki esa eiwa dena tame ul gwer, hen dekam esa aha mo emsa de jap gul sonendan nakon ëhïl gwe hanal.”³³  Ki zep hwëna ahakore nik ding nulblik, “Nen an Abraham Bak mo ausu nakore zi sike. Nen home mae aha zi mo tana ïltïkïnnïk ëbabu gwek. San ki man nësa dahale gwibik. Zep em ba habe kirekam gulu?– ‘Em esa jap gul sonendan nakon ëhïl gwe hanal.’”³⁴  Ki zep ding gulzimki, “Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Men zen karekna nol gwenan, ki zen karekna in zëbon ëbabu gweꞌan. -³⁵  Zi mo tana ïltïkïnnïk de babu gwen zini, zen zi bina in mo iyesa hom. Zep zen molya hëndep zëwe gwë gweka. Hwëna tane zem, zen zëwe en sa gwë gwera, sap zen tane tangan zem. ³⁶  Zen in zep, ngatan zi mo langnak de Bian mo Tane Tangan de emsa hïl ti sonebinkim, dekam esa tangan ëhïl gwe hanal. ³⁷  Ëe tawana: Em hen sap Abraham Bak mo auyan-tane wal. Hwëna em tan habe Asa dwam ëblaꞌan, sap ano ola ebon mae man jawe guk hana gwenan. ³⁸  Mensaë ëre mo Bian hon hlaul gwek, Ëe desaë ebe mae hap ayang gul gwizimnin. Hwëna em ere mae mo bian mo ol sane syal ta gwenan.”³⁹  Ki zep ding nulblik, “Ëe an Abraham Bak mo walas sake.”Ki zep ding gulzimki, “Hwëna Eme eiwa Abraham mo walas lowe heꞌanam, ki Abraham mo kim emaka lowehe gweꞌan. ⁴⁰  Mensaë Alap hon sane gwe-gwek, Ëe desaë ebe mae hap ayang gul gwizimꞌin, hwëna em tan habe Asa dwam ëblaꞌan. Abraham hom kirekam gwë gweka! ⁴¹  Em ere mae mo bian mo kime lowehe gwenan.”Ki zep hwëna ding nulblik, “Ëe an malin walassa hom! Ëe an tïngan Alap mo wei-wik gun walas sake.”⁴²  Hwëna dekam zep Yesus ding gulzimki, “Eme eiwa Alap mo wei-wik gun walas lowe heꞌanam, ki emaka Asa enna ola gweblaꞌan. Sap Ëe an Alap onakonë hatazak, hëndep zebë angkam awe gwëꞌan. Ëe ëre mo enlalakam homë hatazak, hwëna Zen ki Asa zer soneka. ⁴³  Em an mae habe ano ola tame ul srëm gwe-gwenan: Sap em makare zini bëjen ano ola dokwak gun. ⁴⁴  Em an ere mae mo bianna dowal mo kïgï mo wei-wik gun walas. Zen in zebe zëno dwam gwibin sin ang ta gwenan. Zen nonol lonesen nakon kirekam gwë gweka– zi tan zi. Eiwa de ola hom tangan zëbon onak, sap eiwa de ola zëbon man jawe guk hana gwenan. Zen de boton gwenna, zëbe hap man dakastïlïn, sap zëno enhonak boton en. Zen in zep ki gwëka, boton tam zi, hen zen tïngare boton tam zi mo bian.⁴⁵  “Hwëna Ëe eiwa de en nakaë ayang gul gwizimnin, in zebe Asa laïblïbla srëm gwe-gwenan. ⁴⁶  Ebon mae onakon, nara molya ano karek-kareksa anakan dam gulsubluka, ‘Em kire kareksae golka.’ Zen in zep, Ëe de eiwa de en naka tawa tabinni, em ba habe Asa laïblïbla srëm gwe-gwenan? ⁴⁷  Alap mo wei-wik gun walasna, zen man Alap mo ola i-san i-san nei gwibirin. Em hwëna bëjen, sap em in zëno walassa hom!”Yesus kim anakan gubiridakake, “Ano bosena apdenak Alap hanye.”⁴⁸  Yahudi mo mam-mamna men zen zëwe lowe heꞌak dekam zep zë lamang daꞌak, “Em in eiwa Samaria wal karek hen dowal de bi gweblanna!” -⁴⁹  Yesus ki zep ding gulzimki, “Ëe dowala ban hom. Ëe ama ëre mo Bian mo bosesa de mam gulblun hap syal gwe-gwenan. Em hwëna ema Asa lamang la gwenan. ⁵⁰  Ëe ëre mo bosesa de mam gun hup homë syal gwe-gweꞌan. Hwëna ano bosesa de mam gun hup de Zini ki– Zen ngatan zi mo langnak gwëꞌara. Zen man Asa zerzauk sone gwenda. ⁵¹  An eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Men zen ano ol san enlala tatetekam ang ta gweꞌak, zen molya hëndep denaban juwe gwek.”⁵²  Ki zep nenblak, “Angkam eiwa mesë emsa dam lasïnïn: Em in dowal mo bi gweblan zi! Abraham Bak orep man tïlkï, hen Alap mo olsa de ayang gun hup de zini hen man juwe gwek. Hwëna em ema gunda, ‘Men zen ano ol san ang ta gweꞌak, zen molya juwe gwek.’ ⁵³  Auyan Abraham ki tïlkï. Em san ema enaka kïl tïꞌara?– ‘Ëe an Abraham onakon de teipsïnnï.’ Alap mo olsa de ayang gun hup de zini san ki juwe srëm gwe-gwek! Zep em banakane enaka kïl tïꞌara?”⁵⁴  Ki zep ding gulzimki, “Aen de ëre mo bosesa mam gunkum, dekam eiwa, bëjen Asa taïblïblan. Hwëna men Zen ano bosena mam gul gweꞌara, Zen ëre mo Bian– men Desa em en gweblananke, ‘Ano mae mo Alap’kam. ⁵⁵  Hwëna ena home tame laꞌan. Ëe en kië tame taꞌan. Ëe de anakan gunkum, ‘Ëe homë Alapsa tame taꞌan,’ dekam ki hwëna Ëe boton tam zi, men ki hen em! Hwëna Ëe kië tame taꞌan, deban zëno ol en sanë enlala tatetekam ang gwe-gwenan. ⁵⁶  Eno mae mo auyanna Abraham, zen man hëꞌho gweka– hamal hap kim anakan salka, ‘Ëe asa ngatan zi mo lang nakore Zi Tangansa okama san dep de ati gwennak hla ta soner.’ Kirekam kim Asa hla ta soneka, man tangan sam gwesïkï.”⁵⁷  Ki zep ding nulblik, “Eno tahunna hom lima-pulunak hataꞌan. Em banakan de Abraham Baksa hla tan hap?”⁵⁸  Dekam zep hwëna ding gulzimki, “Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Abrahamsa de jaha gwen srëmnak, Ëe an Zen Tangan– Alap han de bose apde naye.” -⁵⁹  Kirekam kim nasalblak, dekam zep zi beyam-byana in kasona lop da inek– dekam de ï tïblan hap. Hwëna Zen dekam zep zëno mae mo nwe nakon aning gwe ine halka, ki zep kon hëndep song gweka.

* 8:5 Ul 22:23-24

* 8:17 Ul 17:6, 19:15

* 8:34 2Ptr 2:19

+ Zen insa lamang tan hap “Samaria wal karek”kam nenblak, desa de srip gulsun hup de ola, emki hlaun Yoh 4:9nak, hen zao de otde nakore alenak.

+ Awe mensa li nul sonek, “ano bosena apdenak Alap han,” zen mae hap: Sap Yunani olkam awe Yesus man anakan guku, “Saya adalah saya,” ahaksa, “Ëe an Zen Tangan.” Hwëna dekam ola man golek de gwek– Alap mo Ibrani olkam de bose naban. Alap orep man zëre mo bosena Musa Bak hon kira gulku– men kirekam Ibrani olkam nen gweblananke, “Yahwe”kam. Bosena in mo enlalana, “Ëe an Zen Tangan.” (Kel 3:13-15) Yahudi zini Alapsa de blikip gwesïblïn hap bosena insa man nollëwe gwek, zep “Lang Bina” enkam nen gweblak. Desa “Tuhan”kam Indonesia olkam li nul sone gwenan. Zen in zep, kim Yesus kirekam gubiridaka, “Ëe an Zen Tangan,” Yahudi zini in man tangan jal nëblak, hëndep dekam zep kasona lop da inek– dekam de ï tïblan hap. Yohanis mo Ol Dawemnak awe, Yesus hen kirekam aha ayatnak Zënaka gu gweblaka: 4:26nak (“Ëe an Zen”), 8:24nak hen 28nak, (“Ëe an Zen– mensa ena kara ë gweblakye”), hen ahana 13:19 mo aumwa topnak.

9

Yesus kim zi nwe dïmïnnï dawem takake:9¹  Aha yaklakam kim Yesus asa golësek gweka, ki zebë zi nwe dïmïnnï hla laꞌak. Zëno nwena jaha gwennak ki hëndep dïmïn nëblak. ²  Ëe zëre hon de ang ta gwen wenya dekam zebë Yesussu lakensïblïk, “Guru, nara karek gweka?– an zep ki zini an jaha gwennak hëndep nwe dïmïn gwekaye. San ha zën jaha gweblan srëmnak karek gweka? San ha an-bi zik mo karek nakon ki gwëka?”³  Ki zep ap ding gulzimki, “Zen zi mo karek nakon hom ki gwëka. Zen an mae hap ki nwe dïmïn gweka– dekam de zi Alap mo sosonsa zëbon hlaun hup. ⁴  Nen nama ngatannake lowe heꞌan, zep angkam nama lwaꞌan– dekam de nen Alap mo syalsa gol gwen hapye, Asa men kirekam de syal gwen hap zer sonekaye. Hwëna kawesïn hïp de yaklanak sa hen hatal. Dekam zini toton bëjen syal gwen. ⁵  Ëe de nama okamanak gwënkam, Ëe an Zen– okamana an hap de ngatan naye.”⁶  Kirekam kim gubiridaka, ki zep ol tepna kamanak tïpsïkï, desa zep son naban siri gulku. Dekam zep zini in mo nwena dra soblaka. ⁷  Ki zep hwëna gubluka, “Wake, aïlï hona Siloamk ngan sosuk.” Aïlï hona in mo bosena “Siloam” zen enlala naban. Nëno mae mo olkam, “Zer Sonen.” Kim zë ngan sosuku, dekam zep hëndep kara gweka, ki zep gol san dep song gweka.⁸  Zëre mo gol golek denak de wenya hen men zen mwin-mwankam hla da gwek dekam zep denggwan gweblaꞌak, “An san ha zen hom?– men zen ora alpnak de nikirin nikon te-ala hap nësa aberbe ta gwibirkiye.”⁹  Ahakon man ëgu gweꞌak, “An zen.” Hwëna ahakon man ëgu gweꞌak, “Zen hom. An deban nwe-masena apdenak.”Hwëna Zën zep zënaka kira ta gweꞌanka, “Ëe an dwan zenke.”¹⁰  Ki zep dakensïk gweblaꞌak, “Em banakane kara gwera? Nara emsa dawem tala?”¹¹  Ki zep ding gul gwizimꞌinka, “Zini bosena Yesus kama blëblesa syal gwibiri, dekam zep ano nwena ap dra soblala. Ki zep hwëna asa gublula, ‘Aïlï hona Siloamk ngan sosuk.’ Kimë zë ngan sosul, dekam zebë kara gwer.”¹²  Dekam zep dakensïblïk, “Zini in angkam endawe gwëꞌara?”Ki zep ding gulzimki, “Ëe homë tawa gweblaꞌan.”Farisikam de zini kim taken-taken nëblakke, “Em banakane nwe dïmïn nïkon dawem gweka?”¹³  Dekam zep in zen nwe dïmïn nïkon dawem gweka desa Farisikam de zi hip dikim zerteizimdin hip nërhak. ¹⁴  Yaklana in dekam Yesus kama blëblena syal gwibirki hen dawem taka, zen Hari Sabatkam. ¹⁵  Farisikam de zini zen hen man dakensïk gweblaꞌak, “Em banakane kara gweka?”Desa hen man ding gulzimki, “Zen ano nwena kama blëblekam dra soka. Kimë ngan sosuk, dekam zebë kara gwek.”¹⁶  Farisikam de zini in ahakon dekam zep ëgu gweꞌak, “Zini in Alap mo zer sonen naka hom, sap zen Hari Sabat hap denaka ngip gul gwenda.” Hwëna ahakon man ëgu gweꞌak, “Hwëna kareksa de gol gwen zini, zen bëjen owas-owasna syal gwibin– zen in kirekam syal gwe-gwibiridaye.” Zen in zep ëhlïwek.¹⁷  Ki zep etan zini insa dakensïblïk, “Zep ena banakane enlala gweblaꞌara?– sap zen eno nwesa dawem soka.”Ki zep ding gulzimki, “Zen Alap mo olsa de ayang gul gwizimdin hip de zi sike.”¹⁸  Hwëna Yahudi mo mam-mamna in hom anakan daïblïblaꞌak, “Zen menkam eiwa nwe dïmïnnï,” dekam zep an-bi zemka kwang nosok– desa de hen takensizimdin hip. ¹⁹  Ki zep dakensizimk, “Zen san eiwa eno nik mo tane? San eiwa nwe dïmïn nïkae ki hëndep jaha gweka? Zen ki angkam banakan kara gweka?”²⁰  Ki zep ding ulzimk, “In eiwa, ano nik mo tane sake. Eiwa, zen nwe dïmïn nïka ki jaha gwek. ²¹  Hwëna ëe tawa naka hom– zen banakarekam mes yap angkam kara gweka? Men zen dawem taka ëe hen homë tame laꞌan. Zen mes dwan-am zise gweka. Amki zëna en naka lakensïk gweblak.” ²²  An-bi zem kirekam ding ulzimk, sap zen man Yahudi mo mam-mamna insa anakare hap aïrïbiridaꞌak, “Zen sa nësa karek nosol.” Sap Yahudi mo mam-mamna anakan mes ola aha-en nuk, “Zi de anakan gunnu, ‘Yesus zen eiwa Alap mo Zer Sonenna– nësa de ngaya tabin hip,’ desa esa but srëm gola kon olëalsa sone gwibir.” -²³  In zep an-bi zem in anakan ding ulzimk, “Zen mes dwan-am zise gweka. Amki zëna en naka lakensïk gweblak.”²⁴  Ki zep etan zini insa tïlzïn hap nenblak, zao zep nenblak, “Emki nglïnak de Zi mo nwe kara gwennak asa eiwakam gubiridan! Sap zini in zen emsa dawem taka, ëe mesë tawa ëblak: Zen kareksa de gol gwen zi.”²⁵  Ki zep ding gulzimki, “San ha eiwa kareksa de gol gwenna? San ha hom? Ëe homë desa tawa gweblaꞌan. Hwëna aha-enë tawa gwibiꞌin: Ëe menkam nwe dïmïnnï. Hwëna angkam ëe mesë kara gwek.”²⁶  Ki zep etan dakensïblïk, “Zen banakarekam emsa gwëblaka? Banakan eno nwena dawem soka?”²⁷  Ki zep ding gulzimki, “Ëe mesë desa emsa tonbiridal, hwëna em ema asa asalsïblïl. Em ba habe desa de etan ësane gwen hap ëdwam gweꞌan? Ki san ema hen ëdwam gweꞌan– zëbon de ang ta gwen hapye?”²⁸  Dekam zep lamang tan naban nenblak, “Em in zi karekna in hon de ang gwe-gwenna! Ëe an Musa Baksa de ang gwe-gweblanna. ²⁹  Nen mese ëtawa gwek: Alap ki Musa Bak hap ola ton sone gweblaka. Hwëna Yesussu home anakan tawa ëblaꞌan, ‘Zen trï ta seꞌara.’”³⁰  Ki zep ding gulzimki, “Hwëna an wehasa hom! Em home anakan tawa ëblaꞌan, ‘Zen trï ta seꞌara,’ hwëna zen ano nwesa dïmïn nën naka dawem soka. ³¹  Nen mese ëtawa gwek: Alap karek gol gwen zisi bëjen salblan. Hwëna zi de Alapsa betek gweblanna, hen zëno dwam gwibin sin ang gwe-gwenna, desa man salbirida gwenda. ³²  Okamana ansa de yang gulsun nukon hom tangane anakan ësak, ‘Zini man nwe dïmïn nïka de jaha gwen zi bose zemka dawem taka.’ ³³  Zini in de Alap onakon hatazan srëmkam, zen molya banakare owas maena syal gwibirinam.”³⁴  Ki zep hwëna ding nulblik, “Em in karek gol gwen naka de jaha gwenna, hwëna angkam ema tim guꞌura, ‘Ëe asa Yahudi mo mam-mamna ansa tawa tabir!’” Ki zep hëndep but srëm gola in kon nëralsa sonek.Enho nakon de dïmïn gwen srëm hap de ol:³⁵  Yesus kim salblaka, “Zini mensa mes nëralsa soner,” ki zep tëblaka. Kim hla taka, zao zep takensïblïka, “Em san ema ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna anakan taïblïblaꞌara?– ‘Zen Alap mo Zer Sonenna.’”³⁶  Ki zep ding gulbluka, “Aya Bak, Zen nara Zi? Tame tankam ëe amaka taïblïblaꞌan.”³⁷  Ki zep zë gubluka, “Em mese Desa hla tanda. Zen an Debane ola lonꞌnara.”³⁸  Ki zep ding gulbluka, “Bian, ëe ama Emsa taïblïblaꞌan!” Dekam zep zë boklena kom soblaka.³⁹  Yesus ki zep kïtak asa gubiridaka, “Ëe kire habë okamanak hatazak– okamana awe de zisi de anakan klis gun hup: Nwe dïmïn wenya zen sa ëkara gwer. Hwëna ëkara gwen wenya, zen sa ënwe dïmïn gwer.”⁴⁰  Ahakon Farisikam de zini men zen zë dekam lowe heꞌak hen sane daꞌak, ki zep dakensïblïk, “Eno ol gulk sun de blaoranna in, san ha ema asa hen gubiridala?– ‘Em in nwe dïmïnnï.’”⁴¹  Ki zep ding gulzimki, “Em de eiwakam ënwe dïmïn gwenkam, dekam molyë emsa gubiridaꞌanam, ‘Em ema ëkarek gwenan.’ Hwëna em ema ëk enkam ëgunun, ‘Ëe nwe dïmïn nïka hom,’ zen dekon zebe ëkarek gwenan.”

+ Mae hap an-bi zem in aïrïk: Sap but srëm gola kon de zialsa sonenkam, dekam bëjen etan aha Yahudi zi niban ba maesa lirak ta gwibin, hen aha Yahudi zisi bëjen mae golek de tabin.

10

Yesus kim gubiridakake, “Ëe an domba zaho hap de lïlïkïnnï Zen.”10¹  Yesus ki zep ola gulk sun ap blaonzimki, “Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Zini men zen domba zaho hap de kandangnak lïlïkïn srëm san tïl zïnna– zen sowë zi, ahaksa zëre mo asaskam de alal gun hup de zi. ²  Hwëna lïlïkïn sïn de tïlzïn zini, zen zaho ta gwibin hip de zini zen. ³  Lïlïkïnsï de kara son hap de zini sa zaho ta gwibin zini in hap talusublula. Zëre mo domba zahona hen zëno ola man tame nul gwenan. Zëno mae mo bosem-sena kim gubirida gwenda, dekam zep wet noso gweblanan. ⁴  Zëre en mo dena kim golëwet so gwenda, zëna dekam zep ngeirbirida gwenda. Zëre mo domba zahona man ang në gweblanan, sap zëno ola anakan de tame gulblunkam, ‘An zen ano mae mo bi naye.’ ⁵  Aha zisi molya ang nëblak. Zen sa hwëna heya nëblal, sap zëno ola hom tame nulbliꞌan.”⁶  Yesus kim kirekam ola gulk sun blaonzimki, ëe hen homë dam ulsuk.⁷  Ki zep etan ap srip gulsuzimki, “Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Ëe an domba zaho hap de lïlïkïnnï Zen. ⁸  Nonol men zen anakare ola ban yaïng gwe-gwezak, ‘Ëe an emsa de zaho ta gwibin hip de zi,’ zen hwëna sowë zi hen zëre mo asaskam de alal gun hup de zi. Hwëna domba zahona hom kire zisi nasalbirida gwek. ⁹  Diki Ëe an Zen tangan aha-en– lïlïkïn nïye. Men nara Abon osan tïl zïnna, zen zen sa ëngaya gwer. Ëe asa zëbe mae hap golzim– zen dikim aha-ere enlalakam tembane hap ëhakal gwen hap denaye, banakare tësen lwa jal-jal srëm san. ¹⁰  Sowë zini zen mae hap yaïng gwe-gwenanzal: Ësowë gwe-gwen hap, tamera gwen hap, hen timbwas gul gwen en hap. Hwëna Ëe ngaya tabin hibë hatazak. Ano domba zahona zen dekam tangan sa tahalha srëmkam lowehe gwer.”Yesus kim gubiridakake, “Ëe an domba zaho ta gwibin hip de Zi tangan.”¹¹  “Ëe an domba zaho ta gwibin hip de Zi tangan. Ëe zep asa ëre mo angna ëre mo dombasa dikim ngaya tabin hip sosok tazim. ¹²  Hwëna men zen te-ala en hap zaho da gwibirin, zen zaho ta gwibin hip de zi tangansa hom, hen hom tangan bi neibiridaꞌan. Tësen lwa jal-jalsa de hla ta gunkum, zen sa heya-hya gwenkam dombana insa hli nulida gwer. Tësen lwana in ahanaka sa hit tisïlï, hen ahakon dekam sa men-san an-sankam ëheya-hya gwer. ¹³  Te-ala en hap de zaho ta gwibin zini, zen kirekam neibirida gwenan, sap zen hom kwasang neibirida gwenan.¹⁴  “Ëe an domba zaho ta gwibin hip de Zi tangan. Ëe zep asa ëre mo angna sosok tazim– ëre mo domba zahosa dikim ngaya tabin hipye. Men kirekam ëre mo Bian Asa tame taka, Ëe hen kirekamë ëre mo domba zahona tame ta gwibirin. Hen men kirekamë Biansa tame tak, ëre mo domba zahona hen kirekam Asa tame da gwenan. ¹⁶  Ano aha domba zahona hen ki– men zen Israel mo langnak awe lowehe srëm gwe-gwenanye. Ëe asa desa hen kwang guludal. Zen sa hen Asa nasalbla halzal. Hëndep aumwa hap denak aha-erenak asa ëre mo zaho naban golëlowehe gwer. ¹⁷  Ëre mo Bianna mae hap Asa kwasang gwe-gweblanda: Sap Ëe mesë ëre mo angsa de sosok tazimdin hip hohle gwek, hwëna hyanak asa etan ngaya gwer. ¹⁸  Ëe de Aen gun srëmkam, ‘Diki Ëe tïn,’ dekam bëjen Asa tan. Abe hap mes ëre mo Bian sosonna golblaka– dekam de ëre mo angsa gublun hap, ‘Angkam dekam timni hli yul. Angkam dekam etan gul ine.’ Ëe zebë ëre mo angna ëre mo dwam gwibin sin sosok tazimꞌin.”¹⁹  Yesus insa kirekam gubiridaka, Yahudi zini in dekam zep ëol tetek gwek. ²⁰  Zen ahakon man ëguk, “Zini in dowal mes bi gweblaka hen mamakna. Ba hap de desa salblan hap?”²¹  Hwëna ahakon man ëguk, “Dowala bare zini hom am kirekam de ola don gwibirin! San ha dowala bare zini ki zi nwe dïmïnnï dawem da gwibirin?”²²  Aha yaklakam Yesus Alap mo gol teksonnak të nasen gweꞌanka. Teksonna in man bose nuk, “Salomo Bak mo Dena.” Dekam bot-bot tamlenak, hen ëe Yahudi zini dekam mesë Yerusalemk delapan-enkam de yakla yalak dep tagal gwek. Yakla yawal-yawala in mae hap: Alap mo gola kim orep sam nulsukke– desa dikim enlala gwibin hip. -²⁴  Zao zep Yahudi mo mam-mamna tagal nëblazak, ki zep zë dakensïblïk, “Em bawalkam esa asa dam-dam enkam ding gulzimdi? Emki eiwa de tangan naka asa gubiridan: Em an san ha Zen tangan?– Alap mo zer sonen Zini, Israelsa de ngaya tabin hip Denaye. San ha em hom?”²⁵  Ki zep ding gulzimki, “Ëe mesë sap emsa gubirida gwek, hwëna em home Asa laïblï gweblak. Owas-owasna mensaë ëre mo Bian mo bosekam syal gwe-gwibirin, zen dekon emaka anakan Asa tame laꞌan, ‘An Zen tangan.’ ²⁶  Em hwëna molye Asa laïblïblak, sap em ano domba zahosa hom. ²⁷  Ëre mo domba zahona zen man Asa nasal gweblanan. Ëe hen ama kïtak tame ta gwibirin. Zen ki Asa ang në gweblanan. ²⁸  Ëe ama zëbe mae hap hëndep denaban dikim lowehe gwen hap denaka gol gwizimꞌin– zen dikim hëndep denaban juwe srëm gwen hap. Toton nara molya ano taha nakon alal gulku. ²⁹  Ano Bian mo sosonna man taman kïnïꞌan– in zen domba zahona insa Tane zem abe hap kap gulblukaye. Desa toton nara dep?– ano nik mo taha nakon de alal gun nuye. ³⁰  Ëe an Zen– Bian han de zeraha-en gwen Zi niye.”³¹  Ki zep mam-mam wenya in kasona lop da ineꞌak– dekam de ï tïblan hap.³²  Ki zep hwëna Yesus gubiridaka, “Ëe mesë eno mae mo nwenak owas-owasna beya gulzimk– men kirekam de syal gwe-gwibin hip Bian abe hap golblakaye. San ha ano aha owas nakone Asa husus ëblaꞌan?– in zebe Asa kasokam de ï tïblan hap dwam ëblaꞌanye.”³³  Ki zep ding nulblik, “Ëe eno owas-owas nakon homë kasokam emsa ï lïblaꞌan. Hwëna ere mo Alapsa de lamang tan nakonë emsa ï lïblaꞌan. Em in totore zi tangan, hwëna ere mo gunkum em ema enaka gublula, ‘Ëe an Alap.’” -³⁴  Ki zep ding gulzimki, “Alap mo ëpba olak, zao man-am emsa gubiridaka,‘Em in kïtak ëre mo wei-wik gun walas.’ -³⁵  Men kirekam Alap mo olak lwak, zen hëndep kirekam sa eiwa lwal. Dekam men zëbe mae hap Alap mo ola in hatazimzik, desa Alap man gubiridaka ‘are mo wei-wik gun walas’kam. ³⁶  Zep ba hap de Asa waba hap jal gweblan hap?– sap Ëe ama sapꞌnen ënaka gublunan, ‘Ëe an Alap mo Tane.’ Sap Asa eiwa Bian Zën ki dam tasïkï hen zer soneka. ³⁷  Ano syal de ëre mo Bian mo syala ban apde nën srëmkam, ki bahem Asa taïblïblan. ³⁸  Hwëna Ëe de ëre mo Bian mo kim syal gwe-gwenkam, ki ano syala insa emki anakan taïblïbin, ‘Owas-owasna an eiwa Alap onakorena.’ Asa de taïblïblan srëmkam, hwëna owas-owas in ensa emki kirekam taïblïbin. Dekam esa hëndep anakan ëtawa gwer, ‘Bian eiwa Desa zergwë gwenda, hen Zen eiwa Bian han de zeraha-en gwen Zi.’”³⁹  Dekam zep sap balk tan hap alp dasïk, hwëna Yesus man zëbon mae onakon aya gwe ine halka.⁴⁰  Yesus ki zep weyana Yordan mo men eihya san dep asa golëlwanda halka– men zëwe Yohanis Bak menkam baptis ta gwibi'inkake. Zao zep asa golëlowehe gweka. ⁴¹  Dekam zini beya nik zep Zëbon onak dep yaïng gwe-gwezak. Zen dekam zep ëgu gweꞌak, “Yohanis Bak sap hom owas-owasna syal gwe-gwibirki, hwëna kïtak mensa hamal hap zini an hap dena ayang gul gwizimki, angkam an zep ki eiwa kirekam lwaꞌan.” ⁴²  Zen zao zep beya tangankam Yesussu anakan daïblïblak, “An eiwa Zen tangan– nësa de ngaya tabin hip de Zi niye.”

+ Tahunna 161nak– Yesussu de jaha gwen srëmnak, dekam Siriak de teipsïn zini zëre mo jana nabare zi niban Alap mo golsa kun nulzik– dekam de Alapsa hen Yahudi zisi lamang tabin hip. Zao tahunna dan-ahan, dekam zep Yahudi zini gola insa etan Alap mo bose en hap sam nulsuk. Yahudi zini dekam zep tahun jamkam bot-bot tamlenak yakla yawal-yawalsa syal nei gwibik– desa dikim enlala gwe-gwibin hip.

* 10:33 Im 24:16

* 10:34 Mzm 82:6

11

Lazarussu kim tïn nïkon ngaya takake:11¹  Zini dekam ki, bosena Lazarus. Zen Yerusalem golek denak ëna Betaniak somor dare zeban zigwë gweka– Maria ne Marta ne ban. -²  Maria in zen Yesus mo tanana irase dawem nabare minyakkam ngan sosubluk, hen zëre mo nol ala blal-blalkam sasa soblak. Hwëna nama de ngan sosublun srëmnak, aya zem in dekam zep sang-sang gweka. ³  Dekam zep Yesussu anakan en soneblak, “Bian, eno dang tïnïnak de wal bosena man sang-sangna sabak gweꞌara.”⁴  Yesus kim salka, ki zep asa zëre hon de ang ta gwen wenya gubiridaka, “Zëno sang-sangna in tïn hïp denaka hom. Zen hwëna mae hap hla tak: Dekam de zë Alap mo Tanena ano ngatan zi mo lang nakore sosonsa goltreizimdin hip, hen Alap mo bosesa dekon teip gulsublun hap.”⁵  Yesus sap man Marta, Maria, hen eis zem Lazarus maesa dang tïnï tabirki, ⁶  hwëna kim Lazarussu kirekam salblaka, Zen hwëna man zë etan dare yaklakam asa golëgweisïkï. ⁷  Ki zep hwëna asa gubiridaka, “Angkam nen etan Yerusalem mo lang san dep lwan dahan.”⁸  Hwëna ëe ama ding ulblik, “Bian guru, nër hom dekon am Emsa kasokam de ï tïblan hap alp dasïk, hwëna angkam ema hohol gweꞌara– nabakam de etan desan lwahan hap!”⁹  Hwëna dekam zep ap gulk sun de ol blaorankam ding gulzimki, “Aha-ere yaklakam yakla nwena dua-blas jam enkam am zïl gwenda. Zi de yaklam të naseranna, zen bëjen zaran, sap okamana ansa de ngatan gun hup dena dekam man zïl ane gwenda. ¹⁰  Hwëna kawesïnnïk de të naserankam, dekam ki altïl gwenan, sap dekam ngatanna hom.”¹¹  Kirekam kim asa gubiridaka, ki zep etan ola ap mas gulzimki, “Nëno mae mo wal bosena mes ta guk halka. Ëe ama lï tan hap song gweꞌan.”¹²  Ëe hwëna dekam ama ding ulblik, “Bian, zen ba hap de duweblan hap? Sap zen de sang-sang hap nisi tankam, zen zën sa totoresa luwera.” ¹³  Hwëna Yesus insa ki ola gulk sun “ta guk han”kam blaonka, zëno enlalana, “Lazarus mes tïlkï.” Hwëna ëe ama zëno ola tim uk, “Eiwa, nisi taꞌara.”¹⁴  Zën zep etan damnak asa gubiridaka, “Lazarus mes tïlkï. ¹⁵  Ëe menkam mae habë tol ngaya tan hap duwebla srëm gwek: Sap zen dekam sa eno mae mo Asa de taïblïblanna bïl gwer. Zep haen, nen duweblan.”¹⁶  Ëe, Yesus hon de ang ta gwen wenya, ano mae mo ahana Tomas, men desaë asyas olkam en gweblak “dan de wë son walas”kam, zen zep asa gubiridaka, “Haen, nen ang gweblan– zao eka Bian han apdekam ërtïk.”Yesus kim gukuke, “Ëe an Zen– juwen nakon de ngaya tabin hip de Zini.”¹⁷  Yesus kim ëna iwe asa golëyaïng gweꞌan zaka, zao zep nenblak, “Lazarus Bak mes tïlkï. Mes tol kaso hulak nënnek. Angkam zëwe yaklana mes dan-nër dan-nër nër.” ¹⁸  Ëna Betania zen Yerusalem kon golek. Zëno langana dan-ahare kilometer enkam. ¹⁹  Zen in zep zë Yahudi zini beyakam Marta ne Maria neka du neizimzik– dekam de zëno nik mo enlwansa së ta sonezimdin hipye. ²⁰  Marta kim anakan sak, “Yesus angkam man golek de gweꞌan zala,” dekam zep ala tablan hap song gwek. Maria hwëna hom ang gwibik. Zen man golak gwëk. ²¹  Marta kim hla ta guk, ki zep gu gubluk, “Bian, Eme awe gwënanam, ano eisni molya tïlïnam. ²²  Hwëna ëe tawana: Sap angkam mae de Em ba mae hap Alapsa abe taꞌanam, Zen sa kirekam ebe hap golblala.”²³  Ki zep ding gulbirki, “Eno osona in sa etan ngaya gwera.”²⁴  Ki zep hwëna ding gulbluk, “Ëe tawana: Zen aumwa hap de yaklanak sa ngaya gwera– tïngare ahakore wenya ban.”²⁵  Yesus ki zep etan gubirki, “Ëe an Zen– juwen nakon de ngaya tabin hip de Zini. Hen hëndep de ngaya tabin hip de Zini, Ëe an Zen. Zini men zen Asa taïblïblanna, zen sap sa juwe gwer, hwëna sa etan ëngaya gwe-gwer. ²⁶  Hen zini men zen nama de gwënnak Asa taïblïblanna, zen molya hëndep denaban juwek. Em san ema Asa kirekam taïblïblaꞌara?”²⁷  Ki zep ding gulbluk, “Eiwa, Bian, ëe mesë anakan Emsa taïblïblak, ‘Em in Alap mo zer sonen Zi tangan– okamanak de zisi de ngaya tabin hip Dena. Em an Alap mo Tane.’”²⁸  Marta kim kirekam gubluk, zëna ki zep gol san dep lwahak, ki zep oso zem Mariasa i mwa ennak gubik, “Bian Guru mes golek de gwenan zala. Zen man emsa de goltowen hap dwam gweꞌara.” ²⁹  Kirekam kim salbik, nabakam zep luwek, hëndep dekam zep ala tablak. ³⁰  Yesus hom dekam ënak hataꞌan naka. Zen nama dekon eiszimꞌinka– men zëwe Martasa goltowekake. ³¹  Yahudi zi beyana in zen Maria mo enlwansa dikim së ta sonebin hip golak lowe heꞌak, zen kim nabakam de luwe ine kïnïnnak hla nuk, dekam zep enlala neibik, “Zen aya zemka de drënen kaso hulak de gosa gwën hap song gweꞌan.” Zep noltro kïnïk.³²  Hwëna Maria kim abon mae onak hatazak, Yesussu kim zë hla tak, ki zep zë zëno nwenak anakare ola ban ïk gwe hezak, “Bian, Eme awe gwënanam, ano ayana molya tïlïnam.”³³  Mariasa kim go gwënnak kara guꞌunka, hen men zen ang neibirzik, desa de hen aïtïn-aïtïn go tannak kara tabinkim, enhona man tangan dowebla hanaka. ³⁴  Dekam zep takensibiridaka, “Em endawe ënnek?”Ki zep ding nulblik, “Haen. En esa ki zë kaso hula insa hlaulu.”³⁵  Yesus ki zep hen gona gwëꞌanka.³⁶  Yahudi zi beyana in dekam zep ëgu gweꞌak, “Emki hla tan. Zen man sap sërkam dang tïnï taka.”³⁷  Hwëna ahakon man ëguk, “Zen ki am zi nwe dïmïnnï dawem taka. Ba hap Lazarus Swesa nabakam dawem taza srëm gweka?”³⁸  Ki zep hëndep Yesus kaso hulak iwe go gwëndan naban golëyaïng gweka. Hula insa mes kaso yawalkam mat nulsuk. ³⁹  Ki zep gubiridaka, “Kasona insa em irhi gun.”Marta ki zep ding gulbluk, “Hwëna angkam asena karek tangan nakake! Sap angkam yaklana mes-am dan-nër dan-nër nër– drënen hyanakye.”⁴⁰  Ki zep ding gulbirki, “Men kirekamë emsa gubir, em de Asa taïblïblankam, em esa ki hlaulu– Alap kim de soson zemka goltreizimꞌinkaye.”⁴¹  Kasona insa kim irhi nuk, ki zep nglï san kara gwe seka, ki zep Alapsa gu soneblaka, “Bian, Em Asa sam taꞌara, sap ano abena ema sal gwenda. ⁴²  Ëe sap tawana: Em home Asa salsïk gweblanda. Hwëna Ëe mae habë kirekam dawemna ebe hap golblanan– zi beyana an dikim ësane gwen hap, hen zen dikim Asa anakan taïblïblan hap, ‘An eiwa Alap zer soneka.’”⁴³  Kim kirekam gu sonesïkï, ki zep ol mamkam takenblaka, “Lazarus, em wet sozan.” ⁴⁴  Dekam zep hëndep wet so zaka. Taha-tanana nama deyol ngap-ngapkam de tahalenna, hen aha deyola nwe-masenak. Ki zep Yesus gubiridaka, “Dekam hïl-hïl la soneblak.”Yesussu de tan hap kim ola aha-en nukke:(Mat 26:1-5,Mrk 14:1-2,Luk 22:1-2)⁴⁵  Zini men zen Maria mo enlwansa de së ta sonebin hip zao lowe heꞌak, kim owasna insa hla nuk, dekam zep beyakam Yesussu daïblïblak. ⁴⁶  Hwëna ahakon kim lwan dahak, dekam zep Farisikam de gubirida gwen wenyaka nenbiridak– Yesus mo owas syal gwibinni insa. ⁴⁷  Zen zep Farisikam de zini hen Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mamna Yahudi zi mo teipsïn sinodenak dena - kwang nulidak– dekam de ëgolek de gwen hap. Zao zep ëgu gweꞌak, “Nen banakan esa ëblal? Zini in owas-owasna man beya gul gweꞌara! ⁴⁸  Nen de nwe enkam kara tankam, ki hwëna tïngan desa sa daïblïblal. Dekam hwëna desa sa langna ansa de teipsïnkïm ïrïk gïn hïp dam dasïl. Dekam hwëna Roma mo mam-mamna sa nësa jal neibiridal. Ki hwëna Alap mo gol yala ansa dekam sa dri nulzir hen nëno kore naka sa damerazal.”⁴⁹  Dekam zep zini bosena Kayafas Bak, men zen tahunna inkam Alap mo golak de syal tan zi nikon teipsïkï, zen zep gubiridaka, “Em in enlala joblo-topna! ⁵⁰  Diki dawemna nëbe mae hap aha-ere zi de tïnnï aïrïs– dekakim tïngare Yahudi zi juwe srëm gwek.”⁵¹  Kayafas kim kirekam gubiridaka, zen zëre en mo enlala nakon hom ki gubiridaka. Tahunna dekam Alap mo golak de syal tan zi nikon zen teipsïꞌïnka. Zen in zep, kim kirekam Yesussu de zersïn hïp sap gubiridaka, hwëna man nwe-mase gwek– san de Alap mo olsa de anakan hamal hap ayang gulzimdinni kiye, “Yesus sa tïngare Yahudi zisi dikim ngaya tabin hip tïlï.” ⁵²  Hwëna Yesus Zen Yahudi zi en hap hom tïlkï. Zen diki tïngare Alap mo hlïl irin zi hip, sap Yahudi srëm zi, men zen tïngare lang san sekwak gwenkam lowe henda gwenanke, desa dikim aha-en gun hup tïlkï. Hwëna Kayafas Bak in kim kirekam guku, zëna gulk sun de enlalana hom dam gulsuku. ⁵³  Yaklana inkam zep Yesussu de tan hap ola zïm-zïm nïk.⁵⁴  Zen in zep dekam Yesus Yahudi zi mo nwe nakon langa gwesïkï. Hwëna dua-blaskam de wenya asa en zep golësek gweka– ë bosena Efrayim san dep, zi srëm lang golek denak. Zao zep asa golëlowehe gweka. ⁵⁵  Tahunna men kiye, kim Yahudi mo yakla yala Paskanak golek de gwe-gwek, dekam ë-ë san de wenya beyakam Yerusalemk tagal gwe-gwezak. Dekam yaklana iwe de hatan srëmnak nabakam ëtagal gwe-gwezak– dekam de Alap mo golak otweran maesa de tru ta seblankam zëre mae mo karek-kareksa Alap mo nwenak ber-ber gun hup, hen hokam de nola kon zënaka hlë tabirida gwen maekam. ⁵⁶  Zen zep zëno mae mo tagal gwen hap de yakla yala inkam Yesussu Yerusalemk dë gweblaꞌak. Hen kim Alap mo golak ëtagal gwe-gweꞌak, dekam man zënaka anakan dakensibirida gweꞌak, “San ha sa yakla yala an hap hata zala? San ha molya? Em banakane enlala ëblaꞌan?” ⁵⁷  Hwëna Farisikam de zi niban Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mam naban mes tïngan anakan tawa dabiridak, “Yesussu de hla tankam, nabakam asa enbiridazak, akakim balk lak.”

+ Lazarus men zep Yohanis awe ale gulku, zen tahalha zini Lazarussu hom– men desa Yesus gulk sun de ol blaorankam aïsïl gweblakake, in zen tïnkïm Abraham Bak hon ngatan zi mo langnak hatakake. (Luk 16:19-31) An hwëna ahana Lazarus, Yesus mo wal bose. Yunani olkam bëjen dam gulsun, san ha Lazarus zënana, san ha Marta zëna naye? Zini beyakam man enlala neibirida gwenan, “Marta zen Lazarus mo aya. Maria zen oso zem.” Lazarus mo bosena hen enlala naban. Bosena in mo enlalana, “Alap man nësa mas gwibirida gwenda.”

+ Yahudi zi mo teipsïn sinodena, zen Yahudi mo nol-nola tuju-pulu enkam. Ahakon hen Farisi hon de bïtï gwen wenya, hen ahakon Saduki hon de bïtï gwen wenya, hen dare hlïkna in kon ahakon hen Musa mo tïtï tabin olsa de tawa ta gwibin wenyak bïtï gwek.

12

Maria kim Yesus mo tanana irase dawem nabare minyakkam hlë tazim-blikke:(Mat 26:6-13,Mrk 14:3-9)12¹  Yakla yala Paskanak dikim zaun hup yaklana enam enkam lwa kïnïꞌak, Yesus ki zep dua-blaskam de wenya asa Betania san dep golësek gweka. Lazarus mensa nër hom tïn nïkon ngaya taka, zëno gwë gwenna hen zëwe. ²  Zëwe de zini dekam zep tembane yawala syal neibik– Yesus hun de zë zertembane gwen hap. Marta hen man mas gwek– tembanesa de dëre ta guk gwizimdinnik. Lazarus Yesus hun apdenak inikinꞌinka. ³  Maria ki zep minyak narwastu botola ban golhatazak. Minyakna in stenga litera. Zëno irasena sërkam de dawem tanganna– aha minyak naban de siri gun srëmna. Zep desa de gonna te-alana mam tangaranna. Maria ki zep minyakna inkam Yesus mo tanana hlë tazim-blik, zëre mo nol ala blal-blalkam zep hwëna sasa soblak. Gola iwe minyakna in mo irase en zep ëre guk. ⁴  Hwëna ëna Kariot walya Yudas Bak man husus gwibiꞌinka. Zen dua-blaskam de wenya ano mae mo ahana– men zen Yesussu zergukuke. Zen ki zep guku, ⁵  “Zen ba hap wabakam hlë tazim? Minyakna in te-ala hap de lirak gulunam te-alana mam tangan naka maka nëp zerzimnin. - Desa emaka tahalha zi hip kae ë gwebla-zimꞌin.” ⁶  Yudas in hwëna tahalha zisi de kwasang gwibiridan hap hom ki guku. Zen in sowë tamna, zep ki kirekam guku. Te-alana mensa zini Yesus hup hen dua-blaskam de wenya abe mae hap kap da gwizimk, zen Yudas zirensïk gweka. Hwëna zen man aha hlïkna twen gweblaka.⁷  Hwëna Yesus man ding gulbluka, “Dikire gwëk. Zen man Asa sam tanan, sap Asa de drë nwanun hap de yaklanak mes golek de gwer. ⁸  Sap tahalha wenya em desa nama esa olëlowehe tine gwer. Hwëna Asa em molye dakal hap ërgwë gwek.”⁹  Kim ësak, “Yesus Betaniak gwëꞌara,” ki zep Yahudi zini beyakam Yesussu de hla tan hap yaïng gwezak. Hen zen man Lazarussu de hla tan hap ëdwam gwek– mensa tïn nïkon ngaya takake. ¹⁰  Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mamna dekam zep Lazarussu de hen tan hap kalang nëblaꞌak, ¹¹  sap zini beyakam Lazarussu de ngaya gwennak hla tankam zëbon mae onakon wet so gweꞌak– Yesussu dikim hwëna taïblïblan hapye.Yerusalem kon kim Yesussu teipsïn zi mo kim hut du ane gukke:(Mat 21:1-11,Mrk 11:1-11,Luk 19:28-40)¹²  Kaꞌankam, ki zep zi beyana men zen yakla yala Paska hap Yerusalemk lowe heꞌak, ki zep ësak, “Yesus angkam man hataꞌara.” ¹³  Dekam zep yera ala makare naka nublunk– men kirekam teipsïn zisi de zerhatannak ëgwë gwekke. Zen kirekam zep ë nakon hut tu ane gun hup wet so gwek, hen te alana inkam wam da guk gweblaꞌak– ol mamkam de anakan ëtaken song gwen naban,“Hëꞌho, hëꞌho!An Bian mo bosekam nësa dikim tatetekam ïrïk gïn hïp hata seꞌara.Diki Alap Zen zëbe hap dawemsa golblan.”¹⁴  Yesus ki zep keledai tane tahannak sewe seka, zao zep nikin ine halka. An kïtak man apde nëk– men kirekam Alap mo ëpba olak lwakke,¹⁵  “Ëna Yerusalemk de zi, bahem ëaïrïn. Bira, eno mae mo teipsïnnï keledai tanenak de nikinhal zankam hataꞌara.” -¹⁶  In zen ki zë lwak, ëe zëre hon de ang ta gwen wenya homë dekam dam ulsuk. Hwëna in kim Yesus zëre mo ngatan zi mo lang nakore sosonna goltreizimki– tïn nïkon de ngaya gwenkam, zen dekam zebë dam ulsuk, “Eiyë, hare Alap mo olak kirekam am zëbe hap dena hamal hap ale nulblik. Hare ëe zep am kirekam syal eibir-blik.”¹⁷  Mae hap beyakam Yesussu de hut tu ane gun hup wet so gwek: Zini men zen Lazarussu de kaso hulak takenbla irinkim ngaya tannak hla dak, zen beyakam owasna in hap de ola donbirida gwek. Zen in zep beyakam ala da gubluk. ¹⁹  Farisikam de gubirida gwen zini dekam zep zënaka nenbiridak, “Nen waba habe anakan jalse eibirida gwenan, ‘Zëbon osan bahem ang tan.’ Hwëna emki sap hlauludan. Okamanak de zini angkam zëbon en ëtïngan gweꞌan!”Yesus kim Zën de tïn hïp denaka tonbiridakake:²⁰  Men zen Yerusalemk dekam lowe heꞌak, yakla yala Paskanak de ang tan hap, ahakon hen Yahudi srëm zi. ²¹  Zen dekam zep ano mae mo ahana Pilipus onak yaïng gwezak, ki zep nenblak, “Bian, ëe Yesussu de zertowen habë ëdwam gweꞌan.” Pilipus in, zen Betsaida wal, Galilea mo lang nakon. ²²  Zen dekam zep Andreaꞌa gubluka, deban zep apdekam Yesussu enblaka.²³  Yesus ki zep asa Yahudi srëm zini in han gubiridaka, “Angkam yaklanak mes tangan golek de gwer– ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna ano bosesa dikim Alap mam gun hup denakye. ²⁴  Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Ëe an gandum dan makan. Gandum danna kama hulak de drë nwanun srëmkam, zen bëjen eini tën. Tën srëmkam sa lwala. Ëe hen kirekam: Kama hulak de drë nwanunkam, dekam asa eini mamkam tër. ²⁵  Hen kirekam, zini men zen zëre mo okamanak de timsi anakan golinik gwenna, ‘Ëe babë tïn,’ zen sa hëndep tim niban jek-jak gwera. Hwëna men zen zëre mo okamanak de timsi Asa de ang gwe-gweblan hap nolaïrï srëm gwe-gweꞌak, zen hëndep denaban sa lowehe gwer. -²⁶  Hen men zen abe hap de syala nol gweꞌak, zen diki tana wei san zen Asa zertro gwen. Hëndep lamkam Ëe men zaoë gwëꞌak, zen hen zëwe sa yaïng gwer. Men zen kirekam abe hap de syala nol gweꞌak, ano Bian sa zëbe mae hap bose dawemna golzimdi.”²⁷  Ki zep ayang gulzimki, “Ano enhona man tangan dowe hanaꞌara. Zep Ëe banakan asa Biansa gu soneblal? San ha anakanë gu soneblan?– ‘Bian, Abon onakon karek yala ansa langa gulsuk– in zen Abon onak dep golek de gweꞌanye.’ Hwëna kirekam bëjënë, sap Ëe an kire habë hatazak– karek yala insa de goltowen hap. ²⁸  Zep Ëe a kire enkam asa gu soneblal: ‘Bian, diki tïngare zi mo nwenak ere en mo bosesa Emki mam gun.’”Ki zebë hwëna kïtak ngatan zi mo lang nakore ola anakan ësalsek, “Ëe mesë Ebon onakon ëre mo bosena mam guk, hen etan asa kirekam mam gul.”²⁹  Hwëna zi beyam-byana men zen zë ëzauꞌuk ahakon man ëguk, “In nglï tadrenda.” Hwëna ahakon man ëguk, “Ki hom. In Alap mo dam taha nakore zi ki gublunda.”³⁰  Yesus ki zep gubiridaka, “Ola in zen wet sonanhal, zen Ëe de sane gwen hap hom. Zen hwëna em de ësane gwen hap. ³¹  Ano syala an dekam sa Alap okamanak de zi mo enlala aning tanna zerwet sozimdi– dekam de karek tabin hip. Hen angkam de ïrïk gïn zini dowal mo kïgïsa dekam sa tanakam holenak zaublu inera. ³²  Hwëna Asa kim de okamana an kon neir ine haꞌak, zen dekam asa tïngare zi ausu dikim Abon onak yaïng gwezan hap de orana kles tyasizim.” ³³  Kim kirekam gubiridaka, Zen man kim anakan goltreizimꞌinka, “Ëe an kirekam de tïnsï asa hlaul.”³⁴  Zi beyana in kon dekam zep ding nulblik, “Alap mo olak man lwak, ‘Alap mo Zi zer sonenna, Israelsa de ngaya tabin hip Dena, Zen hëndep denaban sa gwë gwera.’ Zep em ba habe anakan gulu?– ‘Ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Asa sa okamana an kon neir inehal.’ Em insa ‘ngatan zi mo lang nakore Zi Tangan’kam enaka zerlëwe gwenda, hwëna ëe homë dam ulsuk gwenan, ‘Em ba habe ki kirekam gu gwenda?’”³⁵  Ki zep ding gulzimki, “Okamana an hap de ngatan nabare Zini, Ëe an Zenë angkam kolengkam emsa golëlowe heꞌan. Hwëna kawesïnnï sa nabakam emsa jap guludal, hen dekam kawesïnnïk esa ëbute halasen gwer. -³⁶  Zep ngatansa de golzimdin hip de Zini Asa em taïblïblan. Zen dekam esa enho nakon ëngatan gwer– dekam de ëbute halasen gwen srëm hapye.”Yahudi zini kim daïblïbla srëm gwekke:Kirekam kim gubiridaka, ki zep dua-blaskam de wenya asa golësek gweka, hen dekam zep zi beya mo ëtawa gwen srëmnak asa golëlowehe gweka. ³⁷  Zen sap man owas-owasna beya gulzimki, hwëna zi beyana in hom daïblïblak. ³⁸  An kïtak Alap mo ol ayang gul gwen zini Yesaya Bak mo olsa dikim sul sonen hap ki kirekam lwak. Sap Yesaya mo ola Yesus hup man dakastïlblïꞌan– zen insa anakan Alapsa gu soneblakaye:“Bian Alap, nëno nik mo ol ayang gulzimdinni hom am daïblïbiꞌin!Hen owas-owasna mensa Ena ere mo taha sosonkam syal gwe-gwibirida, desa hen hom tame nuꞌin.” -³⁹  Zen mae hap daïblïbla srëm gwek: Sap Yesaya Bak hen man Alap mo ola anakan hamal hap ayang gulzimki:⁴⁰  “Ëe mesë zëno mae mo nwena dïmïn tabir-zimk,hen zëno mae mo enhona mesë kawesïn tazimk.Dekam molya nwekam lalak dasïk,hen enhona molya ëhleng gwizimk.Dekam molya Abon osan dep etan lwanda halzak.Lwan dahal zankam ki Ëe amaka ngaya tabiꞌin.” -⁴¹  Yesaya mae hap kirekam Alap mo ola insa ale gulku, sap zen ngein sin Yesus mo ngatan zi mo lang nakore sosonsa hlaulku.⁴²  Hwëna ahakon man sap daïblïblak– sap Yahudi mo ahakore mam-mamna. Hwëna Farisikam de zini man Yesussu de ang gweblan hap jalse neibirida gwek, zen in zep dekam damnak ëkira gwe srëm gwek. Mae hap kirekam ëgwë gwek, sap man anakan ëaïrï gwek, “Asa sa hwëna but srëm gola kon nëralsa soner.” ⁴³  Zen dawemkam zi bose zik de sam gwesibiridan hap denaka dwam nei gwibik. Zen hom dekam anakan ëenlala gwe-gwek, “Diki Alap Zën de asa sam gwesïblïnna aïrïs.”⁴⁴  Yesus anakan sap ki gubirida gweka, “Zini men zen Asa taïblïblanna, zen Asa en hom taïblïblaꞌara, hwëna zen hen dekam ano Biansa taïblïblaꞌara– men Zen Asa zer sonekake. ⁴⁵  Men zen Asa hla da gweꞌan, zen ki hen, men Zen Asa zer soneka, Desa hen man hla da gweꞌan. -⁴⁶  Ëe sap okamanak awe ngatansa de golzimdin hibë hatazak. Zep zini men zen Asa taïblïblanna, zen sa kawesïn nïkon wet so gwer.⁴⁷  “Ëe okamanak awe karek tabin hip homë hatazak. Ëe hwëna ngaya tabin hibë hatazak. Zep men zen de Asa baes në gweblaꞌak hen ano ol san de ang tan hap baes ta gweꞌak, Ëe Aen molyë desa aumwa hap de yaklanak karek tabik. Hwëna ano ola men desa zëna baes nei gwibik, zen zep sa Alap anakare ola ban karek tabiri, ‘Em ba habe desan ang ta srëm gwek?’ ⁴⁹  Sap Ëe ëre mo enlala san denaka homë tonbirida gwenan. Hwëna Bian men Zen Asa zer soneka, Zen mensa ayang gul gwizimdin hip abe hap golblaka, Ëe desa enë ayang gul gwizimnin. ⁵⁰  Hen Ëe tawana: Tïngan men zen Bian mo ol san ang ta gweꞌak, zen zen sa hëndep de lowehe gwen hap de oranak ëwet so kïnï gwer. Zen in zep, Bian men kire enkam ayang gul gwizimdin hip Asa gu gweblanda, Ëe desa enë tawa ta gwibirin.”

+ Yohanis mensa “te-ala mam tangan”kam ale gulku, zen Yunani olkam “300 dinar”kam ale gulku. Te-alana dinara zen zëno mae mo perak tangankam de te-ala kaso, hen zen dekam anakarekam de aïtbin: Zi de aha-ere yakla blalkam syal gwenna, zëno gajina dekam aha-ere dinarkam. Zep 300 dinara, zen te-alana mam tanganna– san de 300kum de zi mo aha-ere yaklakam de syal tan gajina kiye.

+ Alap mo ëpba ola in, Zakaria Bak ale gulku. (Zak 9:9) Zen ëna Yerusalem mo aha bosena “Sion”kam ale gulku. Orep de zini kirekam ëenlala gwe-gwek: Teipsïn zi de kudakam song gwe zanna, zen eijan hap. Keledaikam de song gwe zanna, zen umlaekam de hatazan hap.

* 12:25 Mrk 8:35

* 12:35 Yoh 8:12

* 12:38 Yes 53:1

* 12:40 Yes 6:9-10

* 12:45 Yoh 14:9

13

Yesus kim zëre hon de ang ta gwen zini ano mae mo tanana ngan tasibir-zimkike:13¹  Yaklana dekam aha-en lwa kïnïꞌanka– yakla yawala Paskanak dikim hatan hap. Yesus dekam mes anakan tame guꞌunka, “Angkam mes hatal– Ëe dikim okamana ansa hli yun hup, hen Bian osan dep dikim lwahan hap denakye.” Tïngan men zenë ang ë gweblak, asa man tangan kwasang gwibirida gweka. Hëndep kim Bian osan dep etan lwa haꞌanka, kire enkam ki hëndep asa kwasang gwibirida gweꞌanka. ²  Yaklana inkam, kim Yesus asa golëtembane taꞌanka, hwëna dekam dowal mo kïgïna mes Yudas hap Yesussu de zergun hup de enlalana ing ta soneblaka. Yudas in Kariot walya Simon mo tane. ³  Yesus dekam mes anakan tame gulku, “Bian mes tïngare sosonna abe hap golblaka. Ëe sap zëre onakonë hatazak, hen angkam zëre osan debë etan lwa haꞌan.” ⁴  Sap kirekam mes tame gulku, zep tembane tan nakon luweka, ki zep tahan bajuna alsïkï, hen dekam zep handuknu obun tïhïnak da taka. ⁵  Hen ki zep hona blomenak sul soneka, dekam zep ano mae mo tanana ngan tasibir-zimꞌinka. Handuknu inkam zep sasa ta gwibir-zimꞌinka. ⁶  Kim Simon aha bosena Petrus hon hataꞌan zaka, ki zep zë takensïblïka, “Bian, Em ba hap de ano tanana ap ngan sosublun hap?”⁷  Ki zep ding gulbluka, “An desaë angkam syal gwibiꞌin, em molye angkam tame gulku. Hwëna lamkam esa tame gulu.”⁸  Petrus ki zep gubluka, “Bëjen! Em toton bëjen Em ano tanana ap ngan sosublun!”Dekam zep ding gulbluka, “Ëe de eno tanasa ngan sosun srëmkam, ki em ema Abon onakon wet soꞌara.”⁹  Ki zep ding gulbluka, “Bian, kirekam de lwankam, ki tana enna bahem ap ngan sosublun. Ki hëndep taha naban nola ban ap ngan sosublu!”¹⁰  Yesus ki zep gubluka, “Ho awan zini hom ëdwam gwe-gwenan– etan de tim niban awan hapye. Diki tanana, zen të naserankam de son nënkam. Desa man ngan sosun hup dwam nei gwizimnin. Dekam kïtak de timni mes ngan gwe henan. Em kïtak mese ëngan gwehek. Hwëna ebon mae onakon aha-en, zen hom ngan gwe heꞌara.” ¹¹  Yesus mes anakan tame gulku, “An zen sa Asa dikim zë balk tan hap zertreizimdi,” zen in zep anakan asa gubiridaka, “Ebon mae onakon aha-en, zen hom ngan gwe heꞌara.”¹²  Ano mae mo tanana kim ngan tasibinkim so ta sonebirki, ki zep tahan baju zem etan ala soka, dekam zep zëre mo nikin gwennak dep lwa halka. Dekon zep nonol asa takensibiridaka, “Mensaë ebe mae hap syal gwibir-zimnin, em wëhë tame uꞌin? ¹³  Em Asa ‘guru’kam hen ‘bian’kame en gweblanan. Zen aïrïs, sap Ëe an eiwa eno mae mo kire. ¹⁴  Ëe sap eiwa eno mae mo bian hen guru, hwëna Ëe mesë eno mae mo tanana ngan tasibir-zim. Zep em hen diki kirekam de enaka gweibirida gwen– ere mae mo tanasa de hwë-hwëkam babu gwen zi mo kim ngan tasïk gwibir-zimdinkimye. ¹⁵  Ëe mesë Ënaka ërak makan drë nenan– em dikim hen kirekam enaka gweibirida gwen hap. ¹⁶  Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Zi mo tana ïltïkïnnïk de babu gwen zini bëjen zëre mo zi bina insa kwë tan. Hen zini men zen aha zi mo olsa golsong gwe-gwenna, zen betekna. Men zen zer sone gwenna, zen mamna. ¹⁷  Angkam em ema anakan tame uꞌin, ‘Ëe an betekna,’ zep em de kirekam enaka enlala betekkam mas gwibirida gwenkam, ki esa hëꞌho gwibinni hla kul gwer.¹⁸  “Ola in desa emsa gubiridanan, zen man ebe mae hap dakastïlzimꞌin, diki ahaꞌen. Ëe mesë kïtak emsa tame tabik, hëndep zebë emsa dam tasibik. Hwëna sap kirekam, mensa orep abe hap dena Alap mo olak hamal hap ale nukke, zen kirekam sa ki hëndep lwal– anakan men zen lwak,‘Zini men debanë zertembane gwe-gwek, zen hwëna ano jal zi hip sa jowera.’ -¹⁹  An zebë desa hamal hap emsa gubiridanan: Sap in kim joweꞌak, zen dekam esa Asa anakan laïblïblal, ‘An Zen Tangan– Alap mo zer sonen Zi niye.’ ²⁰  Hen Ëe eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Zi de ano zer sonen zisi zer irinni, zen ki hen Ënaka zer inꞌira. Hen zini men zen Ënaka zer irinni, zen hen Bian, men Zen Asa zer sone zaka, Desa hen zer innira.”Yesus kim hamal hap gubiridakake, “Ebon mae onakon ahanik sa Asa dikim zë balk tan hap zertreizimdi.”(Mat 26:20-25,Mrk 14:17-21,Luk 22:21-23)²¹  Yesus kim kirekam gubiridaka, dekam zep tangan enlalana dowebla hanaka, ki zep damnak asa gubiridaka, “Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Ebon mae onakon ahanik sa Asa dikim zë balk tan hap zertreizimdi.”²²  Ëe dua-blaskam de dam tasibin wenya dekam zebë ënaka ngalap naban karatda labiꞌik– mae hap: “An narasa ki gublunda?” ²³  Abon mae onakon, ahana men desa Yesus kwasang gwe-gweblaka, - zen dekam zëre mo dam taha nakon nikinꞌinka. ²⁴  Petrus dekam zep zëbe hap tahana wap gulsubluka, ki zep gubluka, “Emki takensïblïn: Zen narasa ki kirekam gublunda?”²⁵  Zini in ki zep golek de ta zaka, zao zep takensïblïka, “Bian, narasae ki enlala gweblala?”²⁶  Ki zep ding gulbluka, “Ëe kimë rotina ansa kolho honak os gul aneꞌak, men zëbe habë golblaꞌak, zen zen.” Ki zep roti apna insa os gul ineka, desa zep Yudas Bak hap golblaka. ²⁷  Yudas kim roti apna insa twinbirki, dowal mo kïgïna dekam zep hwëna ing gwe heblaka. Yesus ki zep gubluka, “Mensa ena kalang gweꞌara, nabakam syal gwibir.” ²⁸  Hwëna Yesus insa kirekam gubluka, ëe in zenë zë teinikinꞌik ëe homë dam ulsuk. ²⁹  Yudas zen zen Yesus mae han ano mae mo te-alana zirensïk gweka, - zep ano wal bose walya ahakon man tim nuk, “Yesus man yap gublula– tembane maesa de yakla yala awe dep lop tan hap.” Hwëna ahakon man tim nuk, “Zen te-alasa de tahalha zi hip kae gwebla-zimdin hip mes yap gulblula.” ³⁰  Yudas in kim roti apna insa twinbirki, ki zep hëndep gola in kon te soka. Dekam mes kawesïk.Yesus kim tïtï tabin ol ësena golzimkike:³¹  Yudas kim song gweka, Yesus ki zep asa gubiridaka, “Angkam mes zaul– ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna ano bosesa dikim Alap mam gun hup denakye. Hen Abon onakon sa kïtak Alap mo bosena teip nulsublunda gwer. ³²  Abon onakon kim de zini Alap mo bosena teip nulsubluꞌak, Zen dekam sa hwëna Alap ano bosena etan dawemkam mam gulsublula– zëre onak kimë hataꞌakye. An nabakam sa ki lwal. ³³  Em ano dang tïnïnak de walas, Ëe molyë holokam eban mae golëlowehe gwek. Em esa Asa lë gweblal. Hwëna men kirekamë Yahudi zisi gubirida gwek, angkam Ëe hwëna emsa hen kirekamë gubiridaꞌan: Men zao debë song gweꞌan, em molye desan Asa ërtrok.³⁴  “Zep angkam Ëe tïtï tabin ol ësena ansa ebe mae hap hli yulzimꞌin: Em enaka kwasang gwibirida gwen. Ëe men kirekamë emsa kwasang gwibirida gwekke, em hen kire enkam enaka kwasang eibirida gwek. ³⁵  Kirekame kwasang naban lowehe gweꞌak, dekam sa tïngare zini anakan emsa tame da gwibir, ‘Zen eiwa Bian zëre hon de ang ta gwen wenya.’”Yesus kim hamal hap Petrussu gublukake, “Em esa dan-ahan sonkam Asa zabeblala.”(Mat 26:31-35,Mrk 14:27-31,Luk 22:31-34)³⁶  Simon mensa hen nen gweblak “Petrus”kum, zen dekam zep takensïblïka, “Bian, Em endan san esa song gwera?”Ki zep ding gulbluka, “Men zao debë song gweꞌan, em molye angkam Asa desan zertroka. Hwëna lamkam esa ki Asa zertrola.”³⁷  Ki zep hwëna etan takensïblïka, “Bian, hwëna ëe ba hap de angkam Emsa ang gwebla srëm gwen hap? Ëe mesë tangan hohle gwenan– Emsa de zerzaunnuk de hwëna tïn hïpye.”³⁸  Ki zep hwëna ding gulbluka, “Em san eiwa tangane kirekam hohle gweꞌara?– Asa de zerzaunnuk de hwëna tïn hïpye. Eiwa denakaë emsa gubluꞌan: Ayang de gun srëmnak, em dan-ahan sonkam esa anakan Asa zabeblala, ‘Zini in ëe homë tame taꞌan.’”

* 13:18 Mzm 41:10

+ Yohanis man anakan ale gul gweka, “Dam tasibin zini men desa Yesus kwasang gwe-gweblaka.” Zen Yohanis ki zëre mo bosena kirekam golzabe gweka. Zen mae hap mes yap zënaka kira ta srëm gweka– zi nwenak de zënaka bolamda tan srëm hap.

* 13:29 Yoh 12:6

14

Yesus kim gubiridakake, “Ëe an Bian osan dep de orana Zen.”14¹  Yesus ki zep zëre hon de ang ta gwen wenya asa gubiridaka, “Bahem enlala nakon ëngalap gwen. Alapsa em taïblïblan, hen Asa emki taïblïblan. ²  Ano Bian mo gol yala, teksonna beyana. Hen Ëe desanë song gweꞌan– em de zë lowehe gwen hap denaka dikim hamal gulzimdin hip. Kirekam de lwan srëmkam, Ëe molyë kirekam emsa gubiridananam. ³  Kimë kïtak hohle gulzimꞌik, dekam asa etan lwa halzal– emsa dikim zëwe dep kwang guludahan hapye, apdekam dikim emsa zëwe golëlowehe gwen hap. ⁴  Hen men zao debë song gweꞌan, em orana tawana.”⁵  Tomas ki zep takensïblïka, “Bian, ëe homë anakan dam ulsuꞌun, ‘Em desan debe song gweꞌara.’ Ëe banakan de orana insa tawa gweblan hap?”⁶  Yesus ki zep ding gulbluka, “Ëe an Zen tangan– eiwa de oranaye, em dikim hëndep de gwën hap denaka hlaun hup denaye. Em de Abon osan ang gwen srëmkam, em bëjen em Bian onak hatan. ⁷  Asa de tame tankam, ki ano Biansa hen ema tame laꞌan. Angkam tangan esa Asa dawemkam tame lal, zebe hen Biansa tame laꞌan, hen mese Desa hla la gwek.”⁸  Pilipus ki zep gubluka, “Bian, ere mo Biansa abe mae hap zertreizim. Dekam asa ësam gwesïl.”⁹  Ki zep ding gulbluka, “Ëe mesë sap holokam emsa golëlowehe gwek, zep Pilipus, em ba habe Asa tame ta srëm gweꞌara? Zini men zen Asa hla tanna, zen hen ano Biansa hla tanda. Zep em de Asa tame tankam, em ba hap de Asa gublun hap?– Ëre mo Biansa de zertreizimdin hipye. ¹⁰  Em san home Asa taïblïblaꞌara?– Ëe an Zen, Bian han de zeraha-en gwen Zi niye, hen Zen aban aha-en. Ola mensaë ebe mae hap ayang gul gwizimnin, zen ëre en mo enlala nakore olsa hom. Hwëna Bian men Zen ano enhonak gwë gwenda, Zen Zen Asa zersyal gwe-gwenda. ¹¹  Ansa emsa gubiridaꞌan, desa em taïblïbin: Ëe mesë Bian han zeraha-en gwek, hen Zen mes aban zeraha-en gweka. Ano olsa de taïblïbin srëmkam, ki ano owas-owas syal gwe-gwibin ensa em taïblï gwibin. Zen dekam esa hëndep Asa laïblïblal. ¹²  Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Zini men zen Asa taïblïblanna, zen sa ano kim syal ta gwer– Ëe men kirekamë syal gwe-gwenanye. Asa de taïblïblan zini, zen sa hen ano syala kwei nul gwer– banakare owassa de mamkam syal gwe-gwibinkimye. Zen mae hap sa ki lwa gwer: Sap Ëe Soson Zini Bian osan debë song gweꞌan– dekon de emsa mas gwibirida gwen hap. ¹³  Em de Alapsa banakare mae hap ano bosekam abe tanna, Ëe asa desa ep syal gwe-gwibir-zim. Dekam sa zini Bian mo sosonna hla nul gwer, hen zep sa Biansa boltere da gwer. ¹⁴  Asa de banakare mae hap ëre mo bosekam abe tanna, Ëe asa ki desa ebe mae hap syal gwe-gwibir-zim.”Alap mo Enho de golëlowehe gwen hap kim gu-gubiridakake:¹⁵  “Em de Asa ensa lwa gweblankam, ki esa ano ol san ang ta gwer. ¹⁶  Hen Ëe asa Biansa abe tal– Zen deka ebe mae hap Zisi Ahanaka zer sonezimki, Zen de emsa mas gwibirida gwen hap. Zen Zen sa hëndep denaban emsa golëlowehe gwera. ¹⁷  Zen Alap mo Enho. Zen Zen– eiwa de enlalasa de ing ta sone gwizimdin hip de Zi niye. Auhu-kama enlala zini, zen molya Desa neirin gwek, sap desa nwekam bëjen hla tan, hen zen bëjen Desa tame tan. Hwëna em en mese Desa tame lak, sap Zen emsa golëlowehe gweꞌara, hen Zen sa eno mae mo enhonak gwë gwera.¹⁸  “Ëe molyë emsa kwasap walas mo kim da tasibik. Ëe asa etan emsa hlauluda gwezal. -¹⁹  Molya holo gwek, okamanak de zini dekam etan molya Asa hla da gwek, hwëna em en esa Asa hla la gwer. Ëe asa etan tïn nïkon ngaya gwer. Zep em hen esa ëngaya gwer. ²⁰  Yaklana zëwe de hatankam, zen dekam esa abe hap dena anakan tame ul, ‘Zen eiwa mes Bi zeban zeraha-en gweka. Hen eiwa nëban mae mes golëaha-en gweka.’ ²¹  Men zen ano ol san enlala tatete naban ang ta gwenan, zen zen Asa enna nola gweblanan. Zen kire zisi sa ano Bian kwasang gwibirida gwera– men zen kirekam Asa enna nola gweblananye. Aena hen asa kwasang gwibirida gwer, hëndep zep asa Ënaka zëbe mae hap zertrei gwizim.”²²  Hwëna ëna Kariot walya Yudas Bak mo apde bosena Yudas, zen dekam zep takensïblïka, “Em banakan esa abe mae en hap Enaka zertreizimdi– okamanak de zi de Emsa hla tan srëmkamye?”²³  Ki zep ding gulbluka, “Zini men zen de Asa enna nola gweblaꞌak, zen sa ano ol san enlala tatete naban ang ta gwer. Hen Bian sa desa kwasang gwibirida gwera, hen Ëe asa Bian han zëno mae mo enho nakon olëlowehe gwer. ²⁴  Hwëna zini men zen Asa enna nolabla srëm gwe-gwenan, zen molya ano ol san ang ta gwek. Hwëna emki ëenlala gwe-gwen: Ano ola, zen ëre onakore naka hom. Zen Bian onakorena– men Zen Asa zer sonekake.²⁵  “Ëe mesë nama de emsa golëlowe hennak kirekam gubiridanan. ²⁶  Hwëna ano tim bwanak Bian sa emsa de mas gwibirida gwen hap de Zini insa ebe mae hap zer sonezimdi. Zen zëre mo Enho. Zen Zen sa hwëna emsa enlala sobirida gwera– Ëe men desaë emsa tawa ta gwibikye. Hen Zen Zen sa eiwa de en naka ano weinak tawa tabir song gwera.²⁷  “Angkam Ëe ama ebe mae hap em dikim Alap mo taha terenak ëngalap gwen srëmkam lowehe gwen hap denaka hli yulzimꞌin– Aena men kirekamë ngalap gwen srëmkam gwë gwenanke. Auhu-kamanak awe aha zi molya kiresa ebe mae hap nolzimk. Zep bahem enlala nakon ëngalap gwen hen bahem ëaïrïn. ²⁸  Em kie Asa asalblal kimë emsa gubiridal, ‘Ëe ama emsa hli yuludaꞌan, hwëna asa etan emsa hlauluda gwezal.’ Em de dawemkam Asa kwasang gweblankam, ki emaka ësam gwesïl– anakan de Asa salblankamye, ‘Ëe Bian osan debë song gweꞌan.’ Sap ano Bianna Zen Abon onakon teipsïnnï. In zebë duweblaꞌan. ²⁹  An zebë hamal hap emsa gubiridanan. Sap in kim kirekam joweꞌak, dekam esa Asa laïblïblal. ³⁰  Angkam Ëe molyë holokam eban mae kire hap de ola ziton gwibik, sap okamana ansa de ïrïk gïn zini dowal mo kïgï angkam man hataꞌara. Zen Asa bëjen ïrïk tan. ³¹  Ëe in zep asa Bian mo abe hap kïtak de dwam gwibir-blin san ang gwer. Zen dekam sa okamanak de zini Asa anakan tame dal, ‘Zen eiwa man zëre mo Biansa ensa lwa gweblanda.’”In kim kirekam asa tawa tabiꞌinka, ki zep etan asa gubiridaka, “Haen. Nen gola an kon sek gwen.”

+ Yesus insa “hlauluda gwezan” hap gubiridaka, zëno dam gulsunnu ahana, tïn hyanak de zënaka zertrei gwizimdin hip dena. Ahana hen Alap mo Enho de hata zan hap dena. Hen ahana, Zën de etan lwa halzan hap dena.

15

Yesus kim gubiridakake, “Ëe an Zen anggur te tangan naye.”15¹  Yesus ki zep etan asa tawa tabirki, “Ëe an Zen anggur te tangan naye. Em in hwëna ano hli-hlina. Ano Bianna, Zen hli-hli naka de tasyalsïk gwibin hip de Zi. ²  Ano hli-hli nik de ëtën srëmna, desa man blum gulsuk gwenda. Men zen ëtë gwenan, desa man ala naka hen mas-mas naka blum gulsuk gwenda– dekam de mamkam ëtë gwen hap. ³  Emsa mes ëre mo olkam tasyalsïk gwibirki– dekam de dawemkam ëtë gwen hap. ⁴  Abon onak em ëmas gwirin, dekam Ëe asa eban mae golëaha-en gwer. Hlina zë-en bëjen eini tën. Diki apdenak timnik de ësaltïl irinkim. Em hen kirekam. E-en molye eini ëtëk– aban de zeraha-en gwen srëmkamye.⁵  “Ëe an anggur te. Em in hli-hlina. Zi de Abon mas gwirinni, hen Ëe de deban zeraha-en gwenna, dekam zëno danna beyana. Sap Ëe srëmkam, em bëjen ba maesa syal gwibin. ⁶  Zi de Abon mas gwirin srëmna, zen men kiye– anggur hlisa de tasyalsibinni. Zen ësasan gwenkam kire syauknuk yal tasen– zëwe de ëhwasden hap. ⁷  Em de aban zeraha-en gwenkam hen ano ol de ebon mae lwa gwenkam, dekam em basa de dwam gwibinkim, emki kire hap Alapsa abe ta gwen. Zen sa dekam ebe mae hap gol gwizimdi. ⁸  Em de dawemkam dan nik ëtë gwenkam, dekam sa aha zi ano Bian mo sosonna ebon mae onak hla nul gwer. Dekam sa hen emsa tame da gwibir, ‘Zen Abon de ang ta gwen wenya.’ ⁹  Men kirekam ano Bian Asa kwasang gwe-gweblanda, Ëe hen kirekamë emsa kwasang gwibirida gwenan. Ano kwasang-kwasangnak emki lowehe gwen. ¹⁰  Em de ano ol san enlala tatete naban ang ta gwenkam, dekam ano kwasang-kwasangnak esa lowehe gwer– Aena men kirekamë hen ëre mo Bian mo ol san enlala tatete naban ang gwe-gwenanke. Zep Ëe zëno kwasang-kwasangnakë gwë gwenan.¹¹  “Ëe mae habë kïtak insa gubiridanan– Abon onakore isrip-sri dekakim eno mae mo enhonak lwa gwek. Dekam eno mae mo isrip-srina sa tangan taman kïnï gwer. ¹²  An zebë hen ola ansa hli yulzimꞌin: Enaka em kwasang gwibirida gwen– men kirekam Ëe hen emsa kwasang gwibirida gwenanke, em hen kirekam enaka kwasang eibirida gwek. ¹³  Kwasangna taman kïnïn tangan wenya an zen: Zi de wal bosyansa de ngaya tan hap zëre mo timsi sosok gunnu, hëndep zep de tïnnï. Zen zen– sërkam de mam tangan wenyaye. ¹⁴  Em de ano ol san enlala tatete naban ang ta gwenkam, em ki eiwa ano wal bose wal tangan. ¹⁵  Angkam Ëe homë etan Abon de babu gwen zikim emsa gubiridaꞌan. Sap kirekam ebe mae hap hom dakastïlzimꞌin, sap babu gwen zini hom zëre mo zi bina in mo syala tame nul gwenan. In zebë hwëna angkam wal bose walkam emsa gubirida gweꞌan. Sap mensaë Bian onak sane gwe-gwek, Ëe desaë ebe mae hap ayang gul gwizimk. ¹⁶  Em home Asa dam lasïk– Ëe dikim emsa bi gwibiridan hapye. Diki Ëyë emsa dam tasibik– dekam de ano olsa gol halada gwen hap, hen em dikim dan nik ëtë gwen hapye. Em insa danna ëtë gweꞌan, zen hëndep de ëlwa gwen hap dena. Zen zep sa Bian eno mae mo abena dokwak gul gwera– em de ano bosekam abe ta gwenkamye. ¹⁷  Zen in zebë ebe mae hap ola ansa hli yulzimꞌin: Enaka kwasang eibirida gwek.”Zëre mo tim bwanak de zëre hon de ang ta gwen wenyaka karek tabin hip de ol:¹⁸  “Auhu-kama enlala zini sa emsa husus neibirida gwer. Kirekam kim de ebon mae jowe gweꞌak, zen dekam ëenlala gwe-gwek, ‘Ano teipsïnnï hen kirekam në gweblak.’ ¹⁹  Eme nama auhu-kama enlala zi niban enlala siri tankam lowehe gweꞌanam, dekam zen maka emsa kwasang neibirida gweꞌan. Hwëna Ëe mesë emsa zëbon mae onakon hlïl inhak. Em mese zëbon mae onakon wet so gwek, zen zep emsa husus neibirida gweꞌan. ²⁰  Anakan mensa emsa gubirida gwek, desa emki enlala gwe-gwibin: ‘Zi bina, zen mamna. Zëbon de babu gwen zini, zen betekna.’ Zep men kirekam ere mae mo mamna Asa në gweblak, zen kirekam sa hen emsa neibirida gwer. Zen man Asa karek da gwek. Zep emsa hen kirekam sa karek da gwibir. Ano tawa tabin sin da-en ang ta gwek. Zep ebon mae osan kire enkam sa hen ang ta gwer. ²¹  Zen mae hap sa emsa karek da gwibir: Sap em Abon onak de wenya, hen zen hom Bian, men zen Asa zer soneka, Desa tame daꞌan. ²²  Ëe de hatazan srëmkam hen tawa ta gwibin srëmkam, ki karekna molya zëbon mae onak mamkam lwaꞌanam. Hwëna angkam Ëe mesë tawa ta gwibik. Zep aumwa hap de zisi klis gunnuk zen banakan molya anakan ëguk, ‘Ëe homë anakan ëtawa gwek, “Ëe ama ëkarek gweꞌan.”’ ²³  Men nara Asa husus gweblanna, zen ki hen ano Biansa husus gweblaꞌara. ²⁴  Owas-owasna men desa Ëe zëno mae mo nwenak syal gwe-gwibir-zimk, aha zi hom tangan orep kirekam de owasna syal neibik. Ëe de kirekam syal gwibir-zimdin srëmkam, ki karekna zëbon mae onak molya mamkam lwaꞌanam. Hwëna angkam zen mes hla nul gwek, hwëna zen man Asa ëre mo Bian naban husus nei gwizimk. ²⁵  Zen hwëna kirekam de jowen hap mes ki lwak, sap men kirekam Alap mo olak anakan ale nukke,‘Zen man totoresa asa husus në gweblak,’ -zen bëjen ki lwa srëm gwen.²⁶  “Ano tim bwanak, dekam Ëe asa emsa de mas gwibirida gwen hap de Zini insa zer sonezim. Zen Alap mo Enho– eiwa de enlalasa de ing ta sone gwizimdin hip de Zini. Zen Zen sa hen abe hap de ola ebe mae hap ing gul sone gwizimdi. ²⁷  Em hen dekam esa abe hap dena ol halada gwer. Sap Ëe kimë Alap mo ola nonol tawa tabinkim kon gwesibir hanak, eme Asa ang ë gweblak.”

* 15:25 Mzm 35:19, 69:5

16

16¹  “Ëe mae habë hamal hap kirekam emsa gubiridanan– em ekakim Asa de taïblïblan nakon ëbutehal gwe srëm gwek. ²  Abe hap de jal hap emsa sa but srëm gol-gola kon nolëalsa sone gwer, hen eno mae mo ahakorena sa damera gwer. Dekam in zen ki emsa neibirida gweꞌak anakan sa kïl nïl gwer, ‘Alap man ano mae mo syala ansa sam gwesïk gwibiꞌira.’ ³  Zen kirekam sa emsa neibirida gwer, sap zen Asa Bian han hom tame nosoꞌan. ⁴  Hwëna an zebë ki hamal hap dena insa emsa gubiridanan. Sap men dekam ki emsa kirekam neibirida gweꞌak, dekam esa ëenlala gwe-gwer, ‘Zen men desa hamal hap asa gubiridaka, angkam man ki lwaꞌan.’”Alap mo Enho hap dena kim tawa tabirkike:(Yoh 14:16-18,14:26,15:26)“Ëe homë menkam kirekam emsa tawa ta gwibik, sap Ëe dekam namaë emsa golëlowehe gweꞌak. ⁵  Sap angkam Ëe ama etan lwa haꞌan– men Zen Asa zer sonekake, Zëbon osan dep. Hwëna em home Asa lakensïblïꞌan, ‘Em enda san debe song gweꞌara?’ ⁶  Hwëna Ëe ama emsa tame tabiꞌin: Asa de kirekam sane tankam, eno mae mo enlalana man tangan dowe hanaꞌara. ⁷  Hwëna eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Ëe de emsa hli yuludanna, zen ebe mae hap man tangan sam gwesizimꞌin. Sap Ëe de emsa hli yuludan srëmkam, ki emsa de mas gwibirida gwen hap de Zini in molya ebon mae hata zaka. Ëe de emsa hli yuludankam, Ëe asa zer sonezim. ⁸  Zen kim de hataꞌan zaka, Zen dekam sa tïngare okamanak de zi hip eiwa dena goltrei gwizimdi– kareksa de gol gwen srëm hap dena, dam-damkam de lowehen hap dena, hen Alap de klis gun hup dena. ⁹  Sap okamanak de zini Asa de taïblïblan hap man baes ta gwenan, zep Alap mo Enhona sa zëbe mae hap anakan goltrei gwizimdi, ‘Em ema dekam ëkarek gwe-gwenan.’ ¹⁰  Ëe Bian osan debë song gweꞌan, zep ano tim bwanak Zen sa dam-damkam de lowehen hap denaka tawa ta gwibiri. ¹¹  Alap mes dowal mo kïgïna karek tan hap gu-gubluka. Zep Alap mo Enho de hata zankam, Zen sa hen Alap de tïngan klis gun hup denaka tawa ta gwibiri.¹²  “Ano emsa de tawa tabin hip dena sap nama blala. Hwëna angkam em molye dokwak uk. ¹³  Hwëna Alap mo Enho, Zen Zen– eiwa denaka de ayang gul gwizimdin hip de Zi niye. Zen Zen sa eiwa de oranak dep emsa golëwet so gwera. Zen molya zëre en mo enlala san tawa ta gwibirki, hwëna men desa de Abon sane gwe-gweꞌanka, Zen desa sa ebe mae hap ayang gul gwizimdi. Zen zep sa hen ngein sin dep dena hamal hap goltrei gwizimdi. ¹⁴  Tïngan mensa Bian bi gwibiꞌira, Ëe desa apdenakë bi eibiꞌin. Zen in zebë emsa gubiridal, ‘Alap mo Enhona men desa de Abon sane gwe-gweꞌanka, Zen desa sa ebe mae hap ayang gul gwizimdi.’ Zep zëno syala kon, zini sa ano bosena teip nulsunda gwer.”Yesus de etan ngaya gwen hap dena kim tame nul srëm gwek, hen ol gu sonensa de dokwak gun hup kim gu-gubiridakake:¹⁶  “Molya holo gwek, em dekam molye etan Asa hla lak. Hwëna etan holo gwehan srëmnak esa Asa hla lal.”¹⁷  Zëre hon de ang ta gwen wenya, ëe ahakon dekam zebë ënaka anakan lakensibirida gweꞌak, “Zëno enlalana banakan lwablaꞌara? Nen home tame ul– in kim anakan gulu, ‘Molya holo gwek, em dekam molye etan Asa hla lak. Hwëna etan holo gwehan srëmnak esa Asa hla lal.’ Hen nen home tame ul– in kim anakan gulu, ‘Sap Ëe Bian osan debë song gweꞌan.’” ¹⁸  Ama hen anakan ënaka lakensibirida gweꞌak, “In kim anakan gulu, ‘Molya holo gwek,’ dam gulsunnu banakan? Nen home dam ulsuꞌun.”¹⁹  Hwëna Yesus mes anakan asa tame tabirki, “Zen man Asa de takensïblïn hap ëdwam gweꞌan,” ki zep asa takensibiridaka, “Em san teibin hibe enaka lonbiridaꞌan?– insa anakan emsa gubiridalye, ‘Molya holo gwek, em dekam molye etan Asa hla lak. Hwëna etan holo gwehan srëmnak esa Asa hla lal.’ ²⁰  Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Em esa aïtïn-aïtïn nïban Asa gosa la gweblal, hwëna auhu-kama enlala zini sa dekam ëisrip-sri gwe-gwer. Em hwëna dekam enlalana esa ëdowe hanal, hwëna enlala dowe hananna in isrip-sri hap sa etan liwe hera– ²¹  men kirekam hen, we de eisbir anenna. Zen dekam enlalana man ëdowe hana gwenan. Sap dekam mes zaunun– zëno hlësgwan-hlësgwan gwen hap denakye. Hwëna kim de jaha gweꞌak, zen dekam sa sang-sangna insa eititi gwibir. Sap dekam walasna insa sa isrip-sri gweblal. ²²  Em hen kirekam esa ëgwër: Angkam em enlala dowe hanan nabane lowe heꞌan. Hwëna em kime etan Asa hla laꞌak, em dekam tangan esa Asa isrip-sri ëblal. Isrip-srina in, zen hëndep dena. Zini bëjen kire isrip-srina ebon mae onakon gulsuzimdin. ²³  Dekam em etan molye ëdwam gwek– Asa de srip gulsuzimdin hip takensïblïn hapye.“Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Ano bosekam de ba mae hap Biansa abe tanna, Zen sa ebe mae hap gol gwizimdi. ²⁴  Em home menkam ano bosekam ba mae hap Biansa abe la gwek. Hwëna angkam emki abe ta gwen. Dekam esa ulin gwer. Zen dekam tangan sa eno mae mo isrip-srina taman kïnï gwer.²⁵  “Ano ola ebe mae hap gulk sun de blaonzimdin makan mes yap lwal. Hwëna yaklanak sa hatal, dekam molyë etan gulk sun de blaonzimdinkim emsa tawa ta gwibik. Hwëna dam-dam enkam asa ëre mo Bian hap dena ebe mae hap srip gulsuk gwizim. ²⁶  Yaklana iwe de hatankam, em dekam molye etan Asa en gweblak– eno mae mo abesa de Bian hap ayang gul gweblan hapye. Hwëna en esa Biansa ano bosekam abe la gwer. ²⁷  Sap Bian Zëna man emsa kwasang gwibirida gweꞌara, sap em ema Asa ensa ola gweblak, hen em ema Asa anakan laïblïblak, ‘Zen eiwa Alap onakon hataka.’ ²⁸  Ëe eiwa okamana awe dep Zëbon onakonë hatazak. In zebë etan Zëbon osan dep lwa haꞌan.”²⁹  Ëe zëre hon de ang ta gwen wenya dekam zebë enblak, “Angkame dam-dam enkam asa gubiridanda– gulk sun de blaonzimdin srëmkamye. ³⁰  Angkamë Emsa tame lanan: Em kïtak tawana. Em zi mo enlalana ema tame ta gwizimnira, zep Emsa de takensïblïn srëmnake ap ding gul gwizimnira. Zen in zebë tangan Emsa laïblïblaꞌan, ‘Em eiwa Alap onakone hata zaka.’”³¹  Dekam zep hwëna ap ding gulzimki, “San ha eiwa tangane Asa laïblïblaꞌan? ³²  Emki ësan: Angkam mes tangan golek de gwer, em dekam esa ere mae mo gol-gol san dep ësyawer. Em dekam esa Asa hli la gukhal. Hwëna ëre mo Bianna molya zë Asa da tasïkï, sap Zen nama Asa zergwë gweꞌara. ³³  An kïtak mesë emsa gubiridanan– aban de zeraha-en gwenkam ekakim ëngalap gwen srëmkam lowehe gwek. Auhu-kamanak awe karekna mam naka esa oltowe gwer. Zep enlala tatete naban lowehe gwek– men kirekam hen Aena enlala tatetekam de zaunkum auhu-kama mo sosonna holenak zaubir anekke.”

17

Yesus kim Biansa zëre hon de ang ta gwen wenya kip abe takake:17¹  Yesus kim kirekam gubiridaka, Zëna ki zep nglï san kara gwe seka, ki zep Biansa gu soneblaka, “Bian, angkam yaklana mewe mes zaunun. Angkam dekam ere mo Tanena ano bosena tïngare zi mo nwenak ap teip gulsublu– Ëe akakim hen ere mo bosesa zëno mae mo ngïrïnnïk teip gulsuk gwek. ²  Sap Em mese tïngare zi aususa de bi gwibiridan hap dena abe hap golblaka. Hen zen de ëngaya gwen hap dena mensa Ena abe hap lup gulbluka, Ëe asa zëbe mae en hap hëndep de lowehen hap denaka gol gwizim.”³  Ëe, Yohanis, in zebë hen Alapsa anakan gu soneblaꞌan, “Bian, an diki zen– hëndep de lowehe gwen hap denaye: Eiwa de Zini Alap Emsa de tame tanna, hen ere mo zer sonen Zini Kristus Yesussu de tame tanna. Zen ëe dekonë ëngaya gweꞌan.” - Yesus dekon anakan ayang gulku,⁴  “Bian, Ëe mesë eno bosena okamanak de zi mo nwenak teip gulsublunda gwek, sap Ëe zëno mae mo nwenak mesë syala sul sonek– mensa Ena abe hap wei yul soneblakaye. ⁵  Zep Bian, angkam Emki etan abe hap golblan– Ëe dikim eno alp nakon teipsïnkïm nikirin hip, nonol men kirekame okamana ansa de yang gulsun srëmnak teipsïnkïm inikin gwekake.⁶  “Em mese okamana an kon abe hap zini hlïlblinki, hwëna zen bina ere tangan mo dena. Bian, Ëe mesë ebe hap dena zëbe mae hap goltrei gwizimk, hen zen angkam mes ere mo ol san ang tal. ⁷  Zen mes angkam anakan tame nul: Ano syala hen ola, zen kïtak Ebon onakorena– mensa Ena abe hap golblakake. ⁸  Sap ola mensa Ena abe hap golblaka, Ëe mesë desa ayang gulzimk, hen zen mes desa dokwak nuk, hen mes tame nuk. Zen mes Asa anakan daïblïblak, ‘Zen eiwa Alap onakon hata zaka, hen Zen zer soneka.’⁹  “Ëe tïngare okamanak de zi hip homë Emsa abe taꞌan. Hwëna men desa en Ena abe hap lup gulblukake, zëbe mae en habë Emsa abe taꞌan, sap zen zen– ere mo denaye. ¹⁰  Ano bi gwibiridan wenya, zen hen kïtak ere mo dena. Hen ere mo bi gwibiridan wenya, desa hen kïtak apdekame bi eibiridaꞌara. Zen zep sa hen ano sosonna aha zi hip noltrei gwizim, hëndep zen hen sa ano bosena teip nulsublunda gwer. ¹¹  Angkam Ëe ama Ebon osan dep lwa haꞌanzal. Ëe homë etan okamanak awe deban mae golëlowe heꞌan, hwëna nëno nik mo bi eibiridan wenya nama sa zao lowehe gwer. Zep Lalak Zini, Bian, nëno nik mo hlïl irin zini insa emki tatetekam de Ebon en ëzauk gwen hap denaka gol gwizimdin. Zen dekam sa ëaha-en gwe-gwer– Nëna men kirekame hen aha-en ëkake. ¹²  Ëe kimë nama golëlowehe gwek, Ëe ama Ebon dikim tatem ëzauk gwen hap dena kim tatete ta gwibik. Hen Ëe ama dawemkam golëzauk sone gwek, zep aha-en mae homë syauk sun dep de ora san de gwë hannak kara ta sonek. Hwëna aha-en tangan syal heka. Hwëna zen insa kirekam gwëka, zen ere mo olsa dikim sul sonen hap ki lwak. -¹³  “Bian, Ëe angkam ama Ebon osan dep lwa haꞌanzal, an zebë nama de okamanak gwën nakon zëno mae mo inik emsa gu soneblaꞌan– ano isrip-srisa dekakim zëre mae mo enhonak sowe henkam neis gwibik. ¹⁴  Ola mensa Ena abe hap golblaka mesë ayang gulzimk. Hwëna auhu-kama enlala zini man Abon de ang ta gwen wenya ansa husus neibirida gwenan, sap zen okamana awe dep denaka hom. Zen ngatan zi mo lang san dep dena. Ënaka hen kirekam husus në gweblanan, sap Ëe hen awe dep denaka hom. ¹⁵  Bian, Ëe Abon de ang ta gwen zini ansa, okamana an kon de lup gul inehan hap homë Emsa abe taꞌan. Hwëna diki mae habë Emsa abe taꞌan: Dowal mo kïgï onakon Emki langa tasïk gwibin. ¹⁶  Men kirekam Aena okamana awe dep denaka hom, zen hen kirekam. Zen zep auhu-kama enlala zi niban enlala siri tankam lowehe srëm gwe-gwenan. ¹⁷  Bian, eno ola zen eiwa de enna. Ere mo eiwa de ola inkam emki Abon de ang ta gwen wenya ansa lalak tasibin– lalak nik dekakim ere en hon lowehe gwek. ¹⁸  Men kirekame Asa okamana an san dep zer soneka, Ëe hen kirekamë desa tïngare lang san dep lup gul soneꞌan. ¹⁹  Zen in zebë ëre mo timni ebe hap sosok gulbluꞌan– desa dikim mas gwibiridan hap, zen dekakim tangan ere en hon ëtal gwesïk.²⁰  “Angkam an zen lowe heꞌan, zëbe mae en hap homë Emsa abe taꞌan. Hwëna men zen de zëno mae mo ola kon Asa daïblïblaꞌak, zëbe mae habë hen Emsa abe taꞌan. ²¹  Dikire zen kïtak ëaha-en gwek. Dikire zen Nësa niaha-en gwek– Nëna men kirekame enho aha-erekam ë gwendake. Zen de kirekam ëaha-en gwenkam, zen dekam tangan sa okamanak de zini Asa anakan daïblïblal, ‘Zen eiwa Eme Asa zer soneka.’ ²²  Ëe mesë ëre mo ngatan zi mo lang nakore sosonna zëbe mae hap golzimk– men desa Ena abe hap golblakaye. Zen zep sa hen ëaha-en gwer– Nëna men kirekame hen aha-en ëkaye. ²³  Asa Eme enho nakon zergwë gwenda, hwëna Ëe asa desa enho nakon golëlowehe gwer. Zen zep sa tangan ëaha-en gwer. Zen dekon zep sa hen okamanak de zini anakan tame nul gwer, ‘Zen eiwa, Eme Asa zer soneka.’ Zen zep sa hen anakan tame nul gwer, ‘Em eiwa ema Abon de ang ta gwen wenya ansa kwasang gwibirida gwenda– men kirekame hen Ena Asa kwasang gwe-gweblandake.’²⁴  “Bian, zini men desa Ena abe hap lup gubluka, Ëe ama zen de Abon onak lowehe gwen hap dwam gweꞌan– men zaoë Aena gwë gweꞌakke. Zen dekam sa ano ngatan zi mo langnak de sosonna hla nul gwer– men desa Ena abe hap de kwasang hap okamana ansa de yang gulsun srëmnak golblakaye. ²⁵  Bian, Em dam-dam enkam de klis gul gwen hap de Zini. Okamanak de zini hom Emsa tame daꞌan, hwëna Ëe mesë Emsa tame tak. Hen Abon de ang ta gwen wenya an mes hen anakan tame nuk, ‘Eme Asa zer soneka.’ ²⁶  Ëe mesë ebe hap dena zëbe mae hap goltreizimk, hen nama asa kirekam goltrei gwizim. Zen zep sa Asa enna nola gweblal– men kirekam Ena hen Asa enna lwa gweblandaye. Ëe dekam asa deban mae apdekam golëaha-en gwer.”

+ Ayat tigana ansa ahakon man dam nulsuk gwenan, “An Yesus mo ol.” Hwëna men zen ansa Orya olkam li nul sonek anakan dam nulsuk, “An Yohanis mo ol.”

* 17:12 Mzm 41:10,Yoh 13:18

18

Yesussu kim balk dakke:(Mat 26:47-56,Mrk 14:43-50,Luk 22:47-53)18¹  Yesus in kim kirekam Alapsa gu soneblasïkï, ki zep zëre hon de ang ta gwen wenya asa golësek gweka– weya tanena Kidron mo men eihya san dep. Zao zaitun trana ki. Zao zep asa golëbïtï gweka. ²  Hwëna Yudas Bak in zen zerguku, zen mes zaitun trana insa tawa gweblaka, sap Yesus etan-etankam zao asa golëtagal gwe-gweka. ³  Ki zep zë Yudas jana nabare zini golëyaïng gwe zaka. Ahakon Roma mo jana nabare zi, hen ahakon Alap mo golsa de kara gul gwen jana nabare zi– mensa Farisikam de zi niban Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mam naban lup nul sonekke. Zen jana, nëbok, hen te tek maesa deirenk, hen ahakon seipsi deirenk hen lampusa. ⁴  Hwëna Yesus mes kïtak anakan tame gulku, “Asa kirekam sa nëblal,” zep ala ta gubiridaka, ki zep zë takensibiridaka, “Em narasae lëblaꞌan?”⁵  Ki zep ding nulblik, “Nazaret walya Yesussu.”Ki zep ding gulzimki, “Ëe an Zen.”Yudas in zen zer guku, zen zë golëzauꞌunka. ⁶  Yesus kim kirekam ding gulzimki, “Ëe an Zen,” dekam zep jana nabare zini in tïngan lure san ëesek gwehak, ki zep mumuk ennak owas hap boklena kom dablak. Hwëna zëna hom tame nuk– Alap insa kim kirekam gweibiridakaye. ⁷  Dekam zep etan takensibiridaka, “Em narasae lëblaꞌan?”Ki zep etan ding nulblik, “Nazaret walya Yesussu.”⁸  Dekam zep ding gulzimki, “Ëe mes-am emsa anakan gubiridanan, ‘Ëe an Zenke.’ Asa en de tëblanna, dikire ahakore wenya an sek gwek.” ⁹  Zen mae hap kirekam gubiridaka: Zëre mo nër hom de Biansa de gu soneblanna insa dikim sul sonen hap. Sap Zen anakan gu soneblaka, “Ëe ama dawemkam golëzauk sone gwek, zep aha-en mae homë syauk sun dep de ora san de gwë hannak kara ta sonek.” -¹⁰  Simon, aha bosena Petrus, ki zep nëbok zemka mol ineka, dekam zep Alap mo golak de teipsïn zi nik de babu gwe-gwen zini Malkussu sap zïp soka. Hwëna dam san de ing ala en naka zep blansïblï kïnïka. ¹¹  Hwëna Yesus zë gubluka, “Nëbokna insa em etan lïl sonen. Em san ema anakan Asa jalse gweblaꞌara?– ‘Mensa Bian syal dohon-honna ebe hap wei yul soneblaka, dikire lwak.’”Yesussu kim Hanas Bak hap nërtrëblakke:(Mat 26:57-58,Mrk 14:53-54,Luk 22:54)¹²  Ki zep Roma mo jana nabare zi mo mamna walas zeban hen Yahudi kore jana nabare zi niban zibalk taka, hen tahana zitatak soblaka. ¹³  Zen nonol Hanas Bak osan dep nërhak, men zen nonola Alap mo golak de syal tan zi nikon teipsïkïke– Kayafas Bak men zëno wenamsa golkake. Hwëna Kayafas in, zen tahunna inkam Alap mo golak de syal tan zi nikon teipsïkï. ¹⁴  Kayafas, zen in zen menkam Yahudi zi mo mam-mamna tame gun srëmkam anakan gubiridaka, “Diki dawemna nëbe mae hap aha-ere zi de tïnnï aïrïs– dekakim tïngare Yahudi zi juwe srëm gwek.” -Petrus kim nonol Yesussu zabeblakake:(Mat 26:69-70,Mrk 14:66-68,Luk 22:54-57)¹⁵  Simon, aha bosena Petrus, hen aha zini men zen Yesussu ang gwe-gweblaka - lun kon zep ërtro kïnïka. Hwëna aha zini in zen ang gwe-gweblaka, zen Hanas Bak mo dokot ahana. Zep kim Yesussu Hanas Bak mo gol homannak de kol sonna iwe nërtïꞌïnzak, zen en zep dekam hen tïl zïka. ¹⁶  Hwëna Petrus ënakon zep zauꞌun onka– lïlïkïn golek denakon. Aha ang gwe-gweblan zini in dekam zep etan wet soka, ki zep lïlïkïnsï de kara so gwen hap de babu gwen wenya ban goltonꞌanka, ki zep hwëna Petrus hun lïl zïka. ¹⁷  Lïlïkïn kara so gwen hap de wenya in dekam zep Petrussu takensïblïk, “Em san hen ahana?– zini in hon de ang gwe-gwenna.”Ki zep ding gulbirki, “Ëe an zen hom.”¹⁸  Langna dekam man bot-bot gweꞌak, zep zëwe de babu gwen zi niban jana nabare zi niban mes syauknu bla dasïk, - hen zëwe tuwirin hip ëzauꞌuk. Petrus dekam zep hen golek de tabir zika, zao zep hen tuwirin hip zauꞌun zaka.Hanas Bak kim taken-taken gweblakake:(Mat 26:59-66,Mrk 14:55-64,Luk 22:66-71)¹⁹  Alap mo golak de ëpba teipsïn zini in dekam zep Yesussu mae hap denaka taken-taken gweblaka– Zëbon de ang ta gwen zi hip dena hen zëno tawa tabin hip denaka. ²⁰  Dekam zep ding gulbluka, “Ëe ama damkam tïngare zi nwenak tawa ta gwibik. Ano tawa tabinni kïtak Alap mo golak hen but srëm gol-golak– men zëwe en Yahudi zini ëtagal gwe-gwenanke. Ëe homë aningkim ba ol maena tawa tabik. ²¹  Zep ba hap de kire hap Asa takensïblïn hap? Diki men zen Asa sane da gwekke, desa emaka takensibiridaꞌara, sap zen tawana– mensaë tawa ta gwibikye.”²²  Kirekam kim ding gulbluka, jana nabare zini ahanik zep tahakam mipna lwa soblaka, deban gubluka, “Alap mo golak de teipsïn zini san ki kirekam ding nul gweblanan?”²³  Hwëna Yesus ki zep ding gulbluka, “Ëyë botonkam ding gulunam, dekam hwëna emaka gubiridala, ‘Zen kirekam man boton gweꞌara.’ Hwëna eiwakam insa ding gul, em ba habe Asa lek tyanda?”²⁴  Hanas dekam zep gubiridaka– Alap mo golak de teipsïn zini Kayafas Bak osan dep de zersong gwen hap. Yesus mo tahana dekam nama tatak soblanna.Petrus kim etan zabeblakake:(Mat 26:71-75,Mrk 14:69-72,Luk 22:58-62)²⁵  Petrus nama syauk alpna iwe zauꞌunka. Ki zep zë ahakore nik etan dakensïblïk, “Em san ha zëbon de ang gwe-gwen naka hom?”Ki zep ding gulzimki, “Ëe zëbon de ang gwe-gwen naka hom.”²⁶  Hanas Bak hon de babu gwen zini ahana man hen zao gwëꞌanka. Zen Petrus insa ing alana blansïblï kïnïka, zëno iye. Zen zep etan gubluka, “Ëe Yesus hun apdenakë emsa zaitun tranak aker.”²⁷  Desa hen man ding gulbluka, “Asya, aban home.” Hëndep dekam zep ayangna guku.Pilatus Bak kim taken-taken gweblakake:(Mat 27:1-2,11-26,Mrk 15:1-15,Luk 23:1-5)²⁸  Kak tangannak, zep Kayafas mo gola kon Yesussu nërsong gwek– gubernor Pilatus mo gol san dep. Zen zen dekam Roma mo bosekam gubernor gweka. Yahudi mo mam-mamna in hom dekam gola iwe bïtï gwek, sap Yahudi mo auyan-azana mes anakan jalse neibiridak, “Yahudi srëm zi mo golak bahem tïn. Ki esa ëkun gwer.” Zep hom Pilatus mo golak bïtï gwek, sap zen man yaklana inkam Paskanak de tembane yawalak dep ëhohle gweꞌak. ²⁹  Ki zep Pilatus Bak wet sobiridaka, ki zep zë takensibiridaka, “Zini an banakan karek gweka?”³⁰  Ki zep ding nulblik, “Zen de karek gwe srëm gwenanam, ëe molyë ërhalan zanam.”³¹  Ki zep Pilatus ding gulzimki, “Ki amki ere mae mo tïtï tabin ola kon klis uk hen karek lak.”Hwëna ki zep ding nulblik, “Ëe amaka, hwëna Roma mo ïrïk gïnnï em mese asa anakan jalse eibirida gwek, ‘Yahudi zini em e-en bëjen em zisi tok hap karek tan. Hwëna diki nonol Roma mo mam-mamna kip em zerguzimdin– zen de zëno kareksa hlaulblunkam dekakim dak.’”³²  An mae hap ki jowek: Sap Yesus mes hamal hap anakan tawa ta gwibirki, “Ëe kirekam de tïnsï asa hlaul.” Zep zëre mo ola insa de sul sonen hap, kirekam zep ki hëndep lwak.³³  Pilatus ki zep etan gol mwa san dep tïl halka, ki zep jana nabare wenyaka gubiridaka– Yesussu de zertïlzïn hap. Zao zep takensïblïka, “Em san ha eiwa Yahudi zi mo teipsïnnï?”³⁴  Ki zep ding gulbluka, “San ha ere en mo enlalakame ki kirekam Asa takensïblïꞌara? San ha aha zi man emsa nenblal– kirekam de Asa takensïblïn hapye?”³⁵  Ki zep ding gulbluka, “Ëe san Yahudi wal! In dwan Yahudi bose uk am Alap mo golak de mam-mam wenya ban abe hap emsa nërgublunanzal. Em banakane karek gweka?”³⁶  Ki zep ding gulbluka, “Ano ïrïk gïnnï zen auhu-kamanak awe dep hom. Ëe de okamanak ïrïk gïnkïm, dekam ano ïrïk gïn wenya maka ëeijaꞌan– Asa de Yahudi mo mam-mam mo tahanak zerguzimdin srëm hap. Hwëna ano ïrïk gïnnï okamanak awe dep hom.”³⁷  Dekam zep Pilatus etan takensïblïka, “Zep ki san ha em teipsïnnï?”Ki zep ding gulbluka, “In kirekame gunda, zen kirekamke. Ëe mae habë okamanak hatazak: Eiwa denaka de tawa ta gwibin hip. Eiwa de enlala nabare zini, zen man Asa i-san i-san në gweblanan.”³⁸  Dekam zep hwëna ding gulbluka, “Eiwa dena bëjen em tawa tabin, sap eiwa dena toton nara dep?– klis gunnu.”Te-lidak sonnak de makan ta irin hip kim asas nëblakke:(Mat 27:15-31,Mrk 15:6-20,Luk 23:13-25)Kim kirekam guku, ki zep etan Yahudi mo mam-mam osan dep wet soka, ki zep zë kïtak zi trana in han gubiridaka, “Ëe homë zini an mo karekna hlaulblunan. ³⁹  Hwëna eno mae mo gubernor-gubernora, ëe dwan yakla yala Paskanak am-am ëgwë gwenan– bwinak de zini men desa tan hap kalang neibirida gwenan, ahanaka de tïngare zi mo gublun san wet son hap zeser sonezimdin. - Zep ëe ama emsa takensibiridaꞌan: Ëe narasa asa namen ebe mae hap hïl tï sonezim? San ha zini an zen zënaka tim tiꞌara, ‘Ëe an Yahudi mo teipsïnnï,’ san ha desa asa ebe mae hap zeser sonezim?”⁴⁰  Ki zep ol mamkam ëgu ane gweꞌak, “Zini insa bëjen! Barabassa ap hïl tï sonezim.” Barabas in, zen asaskam de te-alasa alal ta gwizimdin hip de zi.

* 18:9 Yoh 17:12,Yoh 6:39

* 18:14 Yoh 11:49-53

+ Yohanis man anakan ale gul gweka, “Ahana men zen Yesussu ang gwe-gweblaka.” Zen mes yap ayatna awe hen zëre mo bosesa golzabeka. Emki Yoh 13:23 mo otde alenak hlaun.

+ Yohanis mo ale nakon man dam gwesïk, syauknu insa bla dasïk, zen hamal syauk debal bunsu. Desa te-alakam kap da gwek, sap kire syauknu sal-sal tanganna hen butna hom.

+ Men zen Roma mo bosekam gubernorkam ïrïk nïl gwek, zen hom mwin-mwankam totoresa bwinak de zini nuswe sone gwek. Diki Yahudi mo yakla yawala Paska ennak ki kirekam lwa gwek. Ahakon in zen bwinak lowehe gwek, zen men zen Roma mo ïrïk gïn nïkon de wet son hap ëasas gwe-gwekke– Israel dikim ëzë-en gwen hap. Zep gubernor-gubernora mae hap nëser sone gwibik– Yahudi zi dikim engka en sam gwesibirida gwen hap.

19

Pilatus mo jana nabare zini kim Yesussu lamang da gweꞌakke:(Mat 27:27-31,Mrk 15:15)19¹  Pilatus ki zep jana zisi gubiridaka– Yesussu de zerhan hap, zao de mam enkam tangolen hap. ²  Jana zini in dekam zep dokot të ngï-ngïsa mlin-mlin nuk, desa zep nolak ala nul soneblak– teipsïn zi hip de emaskam de weir sosublun makare naka. Zen hen teipsïn zi hip de bajusa, sam dan kïl makare naka, ala nosoblak. ³  Zëna zao zep botonkam blikip neisïk gweblaꞌanzak– anakare swrë tan ola ban, “Dawem, bian. Em in zen– Yahudi mo teipsïn nïye.” Kire ola ban zep nwe-mase san lek-lek da gweꞌak.⁴  Etan kim nër halzak, Pilatus ki zep etan wet sobirida zaka, ki zep zë gubiridaka, “Emki hla tan. Ëe ama etan ep zertreizimꞌin– em dikim anakan ëtawa gwen hap, ‘Ëe homë zëno karekna hlaulblunan.’” ⁵  Yesussu kim nërwet soꞌanzak, dekam nama ngï nabare dokot të weir sosun nuban hen teipsïn zi hip de baju naban. Pilatus dekam zep gubiridaka, “An zen– zini inye.”⁶  Hwëna Alap mo golak de mam-mam wenya hen Alap mo golak de jana nabare zi mo mam-mamna kim hla dak, dekam zep ol mamkam ëgu ane gweꞌak, “Desa te-lidak sonnak makan laink. Te-lidak sonnak makan laink.”Pilatus ki zep hwëna ding gulzimki, “Ki amki e-en te-lidak sonnak makan laink, sap ëe homë mae karekna hlaulblul.”⁷  Hwëna Yahudi zini in dekam zep ding nulblik, “Are mae mo tïtï tabin olak zen eiwa tan hap dena, sap zen man zënaka gubluka, ‘Ëe an Alap mo Tane.’”⁸  Pilatus kim kirekam sane gweꞌanka, dekam zep dawemkam aïrïꞌanka. ⁹  Dekam zep etan gol zebon tïl halka, hen dekon zep etan Yesussu de zertïlzïn hap gubiridaka. Kim nërtïlzïk, zao zep takensïblïka, “Em in enda kone hata zaka?” Hwëna hom ding gulbluka. ¹⁰  Dekam zep gubluka, “Em san ema asa de ding gulblun hap baes gweꞌara? Ki san abon onak hom?– emsa de zeser sonen hap denaye, ahaksa emsa de te-lidak sonnak makan ta irin hip denaye.”¹¹  Dekam zep ding gulbluka, “Alap de ebe hap golblan srëmkam, dekam eno sosonna hom– dekam de Asa banakan mae gwëblan hap denaye. Zen zep, zini men zen Asa ebe hap nërgublul, zëno mae mo karekna man ebon onakon taman kïnïꞌan.”¹²  Pilatus kim kirekam salblaka, dekam zep wet soka, zao zep sap zi beyana insa etan gubiridaka– dekam de Yesussu zeser sonen hap. Hwëna Yahudi zi mo mam-mamna in man ol mamkam anakan ëgu ane gweꞌak, “Ki san em hen Romak de teipsïn tangan zi nik mo jal zi?! Yesus in man zënaka gu gweblaka, ‘Ëe an eno mae mo teipsïnnï.’ Kirekam de gunnu, zen nëno mae mo Romak de teipsïn tangan zi nik mo jal zi. Eme zeser soneꞌanka, dekam man nwe-mase gweꞌan: Em hen nëno mae mo Romak de teipsïn tangan zi nik mo jal zi.”¹³  Kirekam kim salbiridaka, dekam zep Yesussu de zerwet son hap gubiridaka. Zëna dekam zep klis gun hup de komal tum yawalak nikin aneka. Homanna men zëwe nikinki, orep mes bose nuk “Kaso Homan”kam. Desa Ibrani olkam man nen gwibirin “Gabata”kam. ¹⁴  Yakla nwena dekam bolak mes zauku, hen yaklana in, Paska hap de yaklana enamna, kim Paskanak dep de kambingni damerak– dekam de kaꞌan aumwa hap tembane yawalsa hohle gun hup. Pilatus dekam zep gubiridaka, “An zen, eno mae mo teipsïn nïye.”¹⁵  Hwëna zi beyana in man etan mamkam ëgu ane gweꞌak, “Jek-jak lak! Jek-jak lak. Te-lidak sonnak makan laink.”Pilatus dekam zep takensibiridaka, “San ki ëe asa ere mae mo teipsïn zini ansa te-lidak sonnak makan tain?”Alap mo golak de mam-mam wenya dekam zep ding nulblik, “Ano mae mo teipsïn zini aha-en– Romak de teipsïn tangan zi niye. Ahana hom.”¹⁶  Hëndep ki zep Pilatus te-lidak sonnak de makan ta irin hip zerguzimki. Jana nabare zini dekam zep hëndep ïrïk dahak.Te-lidak sonnak kim makan da inkke:(Mat 27:31-44,Mrk 15:20-32,Luk 23:26-43)¹⁷  Yesus hup dekam zep zëre hap de te-lidak soblanna wë noso soneblak. Ki zep hëndep wë so halka, hëndep kwatap tek bosena Zi Nol Swrak zihataka. Ibrani olkam man desa nen gweblanan “Golgota”kam. ¹⁸  Zao zep te-lidak sonna iwe makan daink. Zao aha darena hen man makan nosoink– Yesus mo eihya-lip eihya-lipkam. Zënaka ngïrïnnïk.¹⁹  Pilatus man gubiridaka– dekam de Yesus mo te-lidak sonnak anakarekam de ol ale gunsu makan gul irin hip, “An Nazaret walya Yesus– Yahudi zi mo teipsïnnï.” ²⁰  Yahudi zini beyakam ol ale gunnu insa baca nul gweꞌak, sap men zëwe makan daink, zen Yerusalem kon langanak hom. Hen zen dan-ahare olkam ale nuk: Ibrani olkam, Roma mo olkam, hen Yunani olkam. ²¹  Alap mo golak de mam-mamna dekam zep Pilatussu nenblak, “Emki alena insa de wet gulsun hup gubiridan. Bap zen anakan lwan, ‘Yahudi zi mo teipsïnnï.’ Diki anakan de ale gun hup emaka gubiridala, ‘Zini an man zënaka gu gweblaka, “Ëe an Yahudi zi mo teipsïnnï.”’”²²  Hwëna Pilatus man ding gulzimki, “Men kirekamë ale gun hup gubiridal, mes ki kire enkam ale nul. Wet gulsun hup ama baes gweꞌan.”²³  Dan-nër dan-nërkam de jana nabare zini kim Yesussu te-lidak sonnak makan da inꞌik, dekam zep zëno pakeanna zëre mae hap hlï-hlï dak. Hwëna olk de baju blal zemka man neizim kïnïk. Zen dawem tanganna, yan wei maena hom, zep kalk son hap baes neizimk. ²⁴  Dekam zep zënaka nenbiridak, “Bap nen kalk son. Nen esa dobe abukam dam lasïl– zen de teisyan hapye.”Zen dekam zep tame gun srëmkam syal neibik– mensa Alap mo olak orep hamal hap anakan ale nukye,“Zen sa ano pakeanna hlï-hlï dal. Hen ano bajusa de teisyan hap de zini, dobe abukam sa dam dasïl.” -Kirekam mes ki hamal hap dena Alap mo olak lwak, zen zep ki kirekam hëndep tame gun srëmkam syal neibik.²⁵  Yesus mo te-lidak son golek denak we walya hen man zë ëzauꞌuk:An zem Maria,an zik mo osona,hen Klopas Bak mo wenya– zen hen bosena Maria,hen ëna Magdala kore wenya Maria.²⁶  Yesus hon de ang ta gwen zini ahana zao hen golek zauꞌunka– mensa Zëna kwasang gwe-gweblakake. - Yesus kim an zemka hlaulku, hen zëre hon de ang gwe-gwen zini insa hla taka, dekam zep an zemka gubirki, “Anyan, in zen, eno tanena. Zen zen sa hwëna ano tim bwanak emsa golgwë gwera.” ²⁷  Zëre hon de ang gwe-gwen zini insa ki zep hen gubluka, “Eno anena in zen.” Yaklana inkam zep hëndep nonola zëre mo golak golgwëka.Yesus kim tïlkïke:(Mat 27:45-56,Mrk 15:33-41,Luk 23:44-49)²⁸  Yesus kim tame gulku, “Ëre mo syala kïtak mesë sul sonenan,” dekam zep gu aneka– mensa hamal hap ale nukke Alap mo olak, Zën de anakan gun hup dena, “Ëe ama ho-hole gweꞌan.” - Zen Alap mo ola insa dikim hen sul sonen hap ki kirekam gu aneka. ²⁹  Zao hen ki– kama ngatdarakkam de blome betekna, anggur ho enen naban. Jana nabare zini in dekam zep yera jaubum makare naka anggur hona iwe os nul inek, desa zep te bosena hisop tek gwënkam Yesus mo mipnak dep noltrë seblak. ³⁰  Kim akasibirki dekam zep gu aneka, “Ano syala angkam mes sowe henan.” Dekam zep nola hondang gwebla hanaka, hëndep tïlsïkï.³¹  In kim Yesussu te-lidak sonnak makan daink, yaklana Jumatkam. Yahudi mo mam-mamna man anakan ëdwam gwek, “Te-lidak sonnak de zi dan-aharena in, bap zen Hari Sabatnak nama ëtëhe sonen.” Mae hap kirekam ëdwam gwek: Sap kaꞌan Hari Sabat yawal– Paska hap dena. Zep Yahudi zi mo mam-mamna Pilatussu abe dak, “Emki gubiridan– dekam de te-lidak sonnak de zi mo balaka tadrebir-zimdin hip, dekam de nabakam juwen hap, hen nabakam dikim lup guluhen hap.” ³²  Jana nabare zini dekam zep sek gwezak, dekam zep balaka kam nosozimk– zi darena mensa Yesus mo irgwa taha nakon hen dam taha nakon makan noso inkye. ³³  Hwëna Yesus onak kim yaïng gwezak, dekam zep hla dak, “Zen mes tïlï.” Zëno bala zep kam nosobla srëm gwek. ³⁴  Hwëna ahanik zep zabanak toman nokwa tiyerkam dang gulblula heka. Desan zep kala ban ho naban nabakam su në hezak.³⁵  Ëe an zenë bukuna ansa syal gwibiꞌin, ëe ama ëre mo nwekam kara tabiꞌik, in zebë ebe mae hap eiwa gulzimꞌin: Ëe tawana, in eiwa kire tangankam lwak. Ëe mae habë ebe mae hap kirekam eiwa gulzimꞌin: Em dikim hen Yesussu taïblïblan hap. ³⁶  An kïtak mae hap ki kirekam lwak: Sap zep dena man Alap mo olak hamal hap ale nuk,“Zëre mo danna molya kam nosoblak.” -³⁷  Alap mo hamal hap de olak anakan ki hen lwak,“Zini in desa dang nulbliꞌak, zen sa kara dal.” -Yusup ne Nikodemus ne kim Yesussu kaso hulak ën nekake:(Mat 27:57-61,Mrk 15:42-47,Luk 23:50-56)³⁸  Hyanak ki zep Arimatea walya Yusup Pilatus osan dep song gweka, ki zep Yesus mo tok naka dikim lo tasïn hïp abe taka. Yusup in sap Yesus hon de ang gwe-gwenna, hwëna zen aningkim ang gwe-gweka, sap zen Yahudi mo mam-mam naka aïrïbirida gweka. Pilatus kim gubluka, “Amki,” dekam zep Yesus mo tokna zizeryahe halka. ³⁹  Nikodemus Bak man Yusupsu mas gweblaka. Nikodemus in, men zen orep Yesussu kam zïnï takake. Zen deban de drënen hap de irase dawem nabare kire-kiresa golhal zaka– muru ban gaharu naban de siri gun nuka. Kire-kirena in, zëno dohonna tiga-pulu empat kilogram enkam. ⁴⁰  Drënen hap de kaso hulak kim nërhatahak, zao zep kaen ngap-ngapkam itatak taka. Kim itatak taꞌanka, irase dawem nabare kire-kirena insa man kaenna iwe nutul sone gweꞌak– deban de tahalen hap, Yahudi zini men kirekam zi tokna neibirida gwenanke. ⁴¹  Men zëwe Yesussu te-lidak sonnak makan daink, zëwe golek denak te tra nwe-awesna ki. Te trana iwe hwëna kaso hul gun ësena ki– mensa te-ala beya zi hip hamal nul gublukke. Hwëna men zëbe hap hamal nulblik, dekam nama hom tïꞌïnka. ⁴²  Kaso hul gunnu in golek, hen Hari Sabatnak dikim hatan hap aha-ere jam maekam hom lwaꞌak. - Zep Hari Sabatnak de syal tan srëm hap nabal-bakam aha hap de kaso hul hamal gulblunnak bohëkam idrë neka.

+ Alap mo hamal hap de ola in, emki hlaun Mzm 22:19nak. Ayatna awe mes “dobe abu”kam Orya olkam li nul sonek, hwëna Israel mo langnak dobena hom. Hwëna men kire tangankam dam dasïk, angkam nen tawa naka hom. Zep hom husus gweꞌan– dobe abukam de li yul sonen naye.

+ Yohanis mensa ayatnak awe “zini mensa kwasang gwe-gweblaka”kam gubluk, zen zënaka ki zerlëweka. Emki Yoh 13:23 mo otde alenak hlaun.

* 19:28 Mzm 22:16, 69:22

* 19:36 Mzm 34:21,Kel 12:46,Bil 9:12

* 19:37 Zak 12:10,Why 1:7

+ Yahudi mo Hari Sabatna, Jumat mo yakla dum gwehen nakon naït gwibik, hëndep Sabtu mo yakla dum gwe hennak zausuk gwek.

20

Yesus mo tokna kim kaso hulak nohwënblakke:(Mat 28:1-8,Mrk 16:1-8,Luk 24:1-12)20¹  Minggukam kak tangannak zep Magdala kore wenya Maria Yesussu de drënen kaso hul san dep song gwek. Kim hlaul kïnïk, “Lïlïkïn kaso yala in mes irhi nul kïnïl,” ²  dekam zep Petrus osan dep hluwezak. Aha zini, Yesus hon de ang gwe-gwenna hen zao gwëꞌanka– men desa Yesus Zëna kwasang gwe-gweblakake. - Maria dekam zep guzimk, “Bian mo tokna mes nërhak, hen ëe homë tame guꞌun, ‘Endawe nënnek?’”³  Dekam zep Petrus aha zini in han kaso hula in san dep hlu këka. ⁴  Hwëna aha zini in nabakam hluweka, zep zen nonol hataka. ⁵  Zen ki zep ake irin hip huwe heka, hwëna kaen ngap-ngap enna insa zep zë hlaul inki. Hwëna zen hom tïl halka. ⁶  Hwëna Petrus kim lun kon hata zaka, zen hëndep ki zep tïl halka. Zen hen kaen ngap-ngap blala in ensa zep zë hlaul onka. ⁷  Hen kaenna men dekam nola tatak dablak, desa hen zë hlaulku. Zen lak gun nik srën lwaꞌak. ⁸  Ki zep hen aha zini men zen nonol hata zaka kaso hula iwe tïlkï. Zen dekam zep hen hlaulku, hëndep kim hyanak tame gulku, dekam zep Yesussu taïblïblaka. ⁹  Sap menkam zi darena in hom tame ulki, hwëna kim iwe lïlkï, zen dekam zep dam ulsuku– mensa Alap mo hamal hap de olak zëbe hap dena anakan lwakye, “Zen tïn nïkon sa ngaya gwera.” ¹⁰  Zen dekam zep gol san dep ola halka.Yesus kim Zënaka Magdala wenya Maria hap zertreibirkike:(Mat 28:9-10,Mrk 16:9-11)¹¹  Hwëna Magdala wenya Maria nama kaso hulak iwe ë nakon gwëꞌak, hen gosa kon gwëꞌak. Zen ki zep go gwën naban huwehek– kaso mwa san dikim ake irin hip. ¹²  Hwëna dekam zep Alap mo dam taha nakore zi darena zë akeink. Zëno nik mo pakeanna ngap-ngapna. Men zëwe Yesus mo tokna nënnek, zao inikinꞌinka– ahana men desan nola kim nën nekke, ahana tana san dekam. ¹³  Zen dekam zep lakensibirki, “Em ba habe gona gwëꞌara?”Dekam zep ding gulzimk, “Ano Bian mo tok naka nërhak, hen ëe homë tame guꞌun, ‘Endawe mes yap nënnek?’” ¹⁴  Kirekam kim guzimk, zëna ki zep tahan san lero gwek. Dekam zep hwëna Yesussu hla tak. Zen hwëna hom anakan tame tak, “An Yesus.”¹⁵  Hwëna Yesus ki zep takensibirki, “Em ba habe gona gwëꞌara? Em narasae tëblaꞌara?”Zen hwëna man kïl tïꞌak, “An te tra nwe awesna ansa de dam-en ta gweblan zi,” zep ding gulbluk, “San eme zer halka? Ki emki asa gubin, ‘Zaoë drënek,’ ëe aka etan zerhak.”¹⁶  Yesus dekam zep bosena kim gubirki, “Maria.”Maria ki zep etan lero gweblan naban Ibrani olkam takenblak, “Raboni.” Zëno enlalana nëno mae mo olkam, “Bian guru.”¹⁷  Ki zep gubirki, “Bahem Asa babang tan, sap Ëe nama homë ëre mo Bian osan dep song gweꞌan. Hwëna ano oso walkam de gubirida gwen wenyaka em gubiridan, ‘Zen man gulu, “Ëe ëre mo Bian osan debë song gweꞌan. Zen ano Bian, hen eno mae mo Bian. Zen ano Alap, hen eno mae mo Alap.”’ Kirekam em gubiridan.”¹⁸  Zen dekam zep asa gubiridazak, “Ëe mesë Biansa ngaya naka hla tanan!” Hen dekam zep asa tonbiridaꞌak– ola mensa abe mae hap de ayang gulzimdin hip gubirkiye.Yesus kim zëre hon de ang ta gwen wenya kip Zënaka zertreizimkike:(Mat 28:16-20,Mrk 16:14-18,Luk 24:36-49)¹⁹  Mingguna in mo kam-en, ëe zëre hon de ang ta gwen wenya aha-ere golakë lowe heꞌak. Tïngare lïlïkïnnï tayalsibin nik ërlwaꞌak, sap ëe ama Yahudi zi mo mam-mam naka aïrïbiridak. Hwëna Yesus ki zep ano mae mo ngïrïnnïk jowe zaka, ki zep zë asa gubirida zaka, “Dawem. Em Alap mo taha terenake lowe heꞌan.” ²⁰  Zen dekam zep abe mae hap taha zemka zitreizimki, hen zabanak de weina goltreizimki. Hla tankam ëe ama tangan ëisrip-sri gwek.²¹  Etan ki zep asa gubiridaka, “Em eiwa Alap mo taha terenake lowe heꞌan. Men kirekam Bian Asa zer soneka, Ëe hen kirekamë emsa lup gul soneꞌan.” ²²  Kirekam kim asa gubiridaka, ki zep asa aha-en aha-enkam zëre mo ensasakam hop ta sonebirida gweꞌanka– anakare ola ban, “Alap mo Enho Zen emsa ing gwe heblan.” ²³  Zen hen Alap mo Enhona in hap man asa gubiridaka, “Em dekam esa Alap mo dwam gwibin sin tïngare zi hip anakan klis ul gwizim, ‘Kirekam de karek-karek nakon de halenkam, Alap sa karekna insa tap gulsuk gwizimdi. Hwëna aha karek-karekna ansa, desa bëjen tap gulsuzimdin.’” -Yesus kim Tomas Bak hap Zënaka zertrëblakake:²⁴  Yesus kim abon mae jowe zaka, Tomas Bak, mensa nen gweblanan “dan de wë son walas”kam, zen dekam zao hom gwëꞌanka. ²⁵  Hwëna kim hata zaka, ki zebë enblak, “Ëe Biansa ngaya nakaë hla lal!”Hwëna Tomas man ap ding gulzimki, “Ëe aen de tahanak de paku weisa hlaulblun srëmkam hen towanzim-blin srëmkam, hen zabanak de weinak de towanblan srëmkam, ëe molyë na-en taïblïk.”²⁶  Aha mingguna kim tamank, ëe etan gola iwe lowe heꞌak. Dekam Tomas hen zëwe gwëꞌanka. Tïngare lïlïkïnnï tayalsibin nik ërlwaꞌak, hwëna Yesus ki zep ano mae mo ngïrïnnïk jowe zaka. Dekon zep asa gubiridaka, “Dawem. Em Alap mo taha terenake lowe heꞌan.” ²⁷  Ki zep zë Tomaꞌa gubluka, “Emki taha bolkam ano tahanak de paku weisa towanzimdin, hen emki Asa zaba weinak towanblan. Bahem taïblï srëm gwen! Emki taïblïn!”²⁸  Tomas ki zep ding gulbluka, “Are ano Teipsïnnï, hen ano Alap!”²⁹  Ki zep Yesus ding gulbluka, “Em in Ënaka de hla tankame taïblïnda. Hwëna men zen Asa de hla tan srëmkam ëtaïblïꞌan, zen hëꞌho gwibinnik lowe heꞌan!”Yohanis kim anakan srip gulsukuke, “Ëe kire habë bukuna ansa syal gwibik.”³⁰  Yesus owas-owasna beya naka syal gwe-gwibirki– zëre hon de ang ta gwen wenya ano mae mo nwenak. Hwëna ëe homë tïngan bukuna awe ale guk. ³¹  Ëe mae habë bukuna ansa ale gulzimk– em dikim anakan ëtaïblïn hap, “Yesus Zen eiwa nësa de ngaya tabin hip de Teipsïnnï, hen Zen Alap mo Tane.” Sap kirekam de Yesussu taïblïblankam, zen dekam esa hëndep denaban ëngaya gwer.

* 20:2 Yoh 13:23

* 20:23 Mat 16:19, 18:18,1Yoh 5:16-17

21

Yesus kim tuju enkam de zëre hon ang ta gwen wenya kip Zënaka zertreizimkike:21¹  Zao kim lwa seꞌak, Yesus ki zep etan abon mae Ho Gutuna Galileak jowe zaka. Ho gutuna in mo aha bosena Tiberias. A kirekam mo zë lwakye: ²  Zao kim lwa seꞌak, ëe Yesus hon de ang ta gwen wenya tuju enkamë lowe heꞌak– anaka-en:Petrus,Tomas– mensa nen gweblanan “dan de wë son walas”kam,hen Galilea mo ëna Kana walya Natanael,hen Zebedeus Bak mo walas darena,hen ahana dan-dan– Yesus hon de ang ë gwen wenyaye.³  Petrus ki zep asa gubiridaka, “Ëe hogwe tahyon habë song gweꞌan.”Ki zebë ding ulblik, “Ëe asa ang tal.” Ki zebë bulkum sek gwek. Hwëna kam blalë sap jalana ho gutuna iwe os ul tinek. Hwëna hogwena hom mae tëhek.⁴  Kim hleng gwek, Yesus dekam zep ho gutu alpnak zauꞌunka, hwëna ëe homë anakan tame lak, “Wakin Yesus.” ⁵  Zën zep asa gubiridaka, “Wal sei-siwir, em wëhë hogwena lahyol?”Ki zebë ding ulblik, “Ëe homë.” ⁶  Ki zep asa gubiridaka, “Dam taha san de bul alp san emki os gun. Dekam esa lahyol.” Ki zebë desan os uk, hwëna dekon zep hogwena beya enkam bïtï gwek. Etan gul inenna ama sap akabik.⁷  Mensa Yesus kwasang gwe-gweblaka, zen zep Petrussu gubluka, “Wakin Bian!” Kirekam kim salblaka, ki zep tahan baju zemka ala soka. Ki zep honak heya gwe ineka. ⁸  Ëe ahakore wenya sangankam zebë bulkum alp san dep ërtro kïnïk– hogwe beyam-bya nabare jalana insa de baïl song gwen naban, sap ëe homë dekam alp nakon ëlanga gwe haꞌak. San ha 100 meter enkam mes yap. ⁹  Kimë atiti gweꞌak, ki zebë zë hogwe auhlu gun berya akek. Syauk debala man zë auk gweꞌanka. Hogwe naban roti naban zëwe nola ineꞌak.¹⁰  Yesus ki zep asa gubiridaka, “Hogwena insa lahyol emki da-en teisya halzan.”¹¹  Petrus dekam zep buluk sewe seka, ki zep jalana insa alp san dep ïl gïlhal zaka. Hogwena yawal-yawal en nik zë bïtï gwek, beyana 153 enkam. Sap man ki zë beyakam bïtï gwek, hwëna owas hap jalana in kalk në srëm gwek. ¹²  Yesus ki zep asa gubiridaka, “Haen, nen tembane tan.” Ëe hwëna ama anakan de takensïblïn hap baes tak, “Bian, em nara?” Sap ëe mesë tame lak, “An Bian sake.” ¹³  Ki zep Yesus asa golek de tabir zika, hen rotina insa ap kae gwibir-zimki– hogwe taïblïnnï in han.¹⁴  Zep ho gutu alpnak iwe, zen dan-ahanna kim zëre hon de ang ta gwen wenya abe mae hap Zënaka zertreizimkike– tïn nïkon de ngaya gwen hyanak.Yesus kim Petrus hun ola lonkake:¹⁵  Kim tembane tasïk, Yesus ki zep Simon, aha bosena Petrussu, takensïblïka, “Yohanis Bak mo tanena Simon, em san eiwa dawemkam Asa enna lwa gweblaꞌara?– wal bose wal om onakonye.”Ki zep ding gulbluka, “In kirekam, Bian, Ena tawana: Ëe ama Emsa enna lwa gweblanan.”Yesus ki zep hwëna ding gulbluka, “Ki amki ano domba zahosa kara ta gwibir.”¹⁶  Hom holo gweꞌak, etan ki zep takensïblïka, “Yohanis Bak mo tanena Simon, em san eiwa Asa enna lwa gweblaꞌara?”Ki zep etan ding gulbluka, “In kirekam, Bian, Ena tawana: Ëe ama Emsa enna lwa gweblanan.”Ki zep hwëna ding gulbluka, “Ki amki ano domba zahosa kara ta gwibir.”¹⁷  Etan ki zep dan-ahanna takensïblïka, “Yohanis Bak mo tanena Simon, em san ema Asa enna lwa gweblaꞌara?”Dan-ahanna in kim kirekam takensïblïka, enlalana dekam zep dowebla hanaka. Dekam zep ding gulbluka, “Bian, Ena kïtak tawana. Ena tawana: Ëe ama Emsa enna lwa gweblaꞌan.”Ki zep hwëna ding gulbluka, “Ki amki ano domba zahosa kara ta gwibir. ¹⁸  Eiwa tangan nakaë emsa gubluꞌan: Em kime nama seiwirik gwëka, em ene pakeanna ala so gweka, hen men desan dep ena enlala gwe-gweka, em ene desan song gwe-gweka. Hwëna bogolak, em ere mo tahana esa ïn sosulu, hen eno tahana sa nahaler, hëndep ere mo dwam gwibin srëm san dep sa emsa nërhal.” ¹⁹  Yesus mo kirekam de gublunna in, Zen anakan kim goltrëblaka, “Em kirekam esa Alap mo bosesa dikim teip gulsublun hap tïlï.”Yesus ki zep etan gubluka, “Asa em zertron.”Yesus kim zëre mo kwasang gwe-gweblan zini tonblakake:²⁰  Petrus kim lero gweka, ki zep wal bose zemka hwëna hla taka– mensa Yesus Zëna kwasang gwe-gweblakake. Zini in men zen aumwa hap de tembane tannak Yesus zëre mo golek denakon nikinꞌinkake, hen in zen anakan takensïblïka, “Bian, nara sa emsa kirekam zergulu?” -²¹  Petrus ki zep Yesus takensïblïka, “Bian, zini an zen nëno nik mo alp nakon nikinꞌira, zëbe hap dena banakan sa lwal?”²²  Ki zep ding gulbluka, “Em ba hap de zëbe hap dena tawa gwen hap? Ëyë desa dwam gweblaꞌanam, ngaya naka de etan jap tazan hap, zen san eno syal?– kire hap denaye. Em diki Asa em zertron.” ²³  Dekam zep Kristen zinik ola anakan nol halasenk, “Zini zen na-en molya tïlkï– Yesus de lwa halzan srëmnakye.” Hwëna Yesus anakan hom guku, “Ëe ama desa kirekam dwam gweblaꞌan.” Zen diki man gubluka, “Ëyë desa dwam gweblaꞌanam, ngaya naka de etan jap tazan hap, zen san eno syal?– kire hap denaye.”²⁴  Ëe an zen– mensa Yesus kirekam gubluka. Zen in zebë ebe mae hap bukuna ansa ale gulzimk. Ano ola an eiwa tangaranna, hen men zen aban mae lowehe gwenan, zen hen man ano ola ansa eiwa nul gwenan.²⁵  Yesus mo syala nama beya tangankam lwa kïnïꞌan– ano ale gun srëmkam. Zëno syalsa de aha-en aha-enkam ale gunkum, dekam bukuna maka sërkam ëbeya gweꞌan. Okamana an molya sowehek– bukuna insa de zë kang ta gwen hapye.Dua-blas enkam de zi hip de aïsïlDua-blas enkam de zi hip de aïsïlDua-blas enkam de zi hip de aïsïlKisYesus mo dua-blas enkam de dam tasibin zi hip de aïsïl

+ Yoh 13:23

Dua-blas enkam de zi hip de aïsïl

12345678910111213141516171819202122232425262728

1

1¹  Dawem, Bian Teopilus Bak, -Lukas ona kon:Nonol mensaë ebe hap ale gulbluk, zao mesë kïtak emsa aïsïl gweblak– Yesus mensa syal gwe-gwibirki hen tawa ta gwibirkiye, men dekon nonol syala kon gwesibir hanaka, ²  hëndep Alap ngatan zi mo lang san dep zer ine halka. Hwëna zer inehan srëmnak aumwa hap de ola kim zëre mo dam tasibin zini tonbirida gweꞌanka, Alap mo Enhona dekam zep dekam de tame gun hup de sosonna golzimki.³  Karek yala insa de goltowennak kim tïlkï, dekon kim etan ngaya gweka, Zen empat-pulu yaklakam etan-etankam zëre hon de ang ta gwen wenya kip Zënaka zertrei gwizimꞌinka. Zen hen dekam owas-owasna man syal gwe-gwibir-zimꞌinka– dekam de anakan taïblïblan hap, “Zen eiwa mes tangan ki etan ngaya gweka.” Dekam hen Alap Zën de ïrïk gïn hïp denaka tawa ta gwibiꞌinka. ⁴  Aha yaklakam kim golëtembane gweꞌanka, dekam zep gubiridaka, “Yerusalem an kon na-en bahem sek gwen. Men desaë emsa gubirida gwek, Bian de kiresa ebe mae hap zer sonezimdin hip dena, desa em kon kara gweblan. -⁵  Sap Yohanis zen hokam baptis ta gwibirki, hwëna molya holo gwek, emsa hwëna Alap zëre mo Enhokam sa baptis ta gwibiri.”Alap kim Yesussu ngatan zi mo lang san dep zer ine halkake:⁶  Zëre hon de ang ta gwen wenya in kim zë nama tagam nëblaꞌak, ki zep zë dakensïk gweblaꞌak, “Bian, Em san ha angkam tangan esa Israelsa teipsibiridala– Roma mo ïrïk gïn nïkon dikim asa gwiswe sonen hapye?”⁷  Ki zep ding gulzimki, “Ebe mae hap hom nëre mae mo Bianna golzimꞌira– em dikim hamal hap anakan ëtawa gwen hapye, ‘Israel dekam sa ëzë-en gwer.’ ⁸  Hwëna Alap sa ebe mae hap sosonna golzimdi– zëre mo Enhona kim de ebon mae ing gweꞌankaye. Em dekam esa abe hap dena ol halada gwer– nonol tanganna Yerusalemk awe, hen awe de langna an san, hëndep Samaria, hëndep okama topse gwenna.” -⁹  In kim ki zë kirekam tonbiridaꞌanka, Alap ki zep zëno mae mo nwenak zer ine halka. Hëndep butna ki zep zëno mae mo nwe nakon aning ta inehak.¹⁰  Yesus in kim sewe seꞌanka, zen nama nglï san ëkara gwe seꞌak. Hwëna mumuk ennak zep zi darena baju ngap-ngap ala oson naban jo kë ine zaka. Zëno mae mo alp nakon yauꞌunka, ¹¹  ki zep zë enbiridaka, “Galileak de zi, em ba habe gulk sun ëkara gwe seꞌan? Yesussu in Desa zer ine hannak kara la soner, Zen in kirekam kara la sonenan, kirekam sa etan lwahal zala.”Yudas mo weinak dep kim zini dam dasïkke:¹²  Zaitun tra nabare kwatap tekna in zao lowe heꞌak, Yerusalem kon langana aha-ere kilometer enkam. Zen kim kon etan Yerusalem san dep lwanda halzak, ¹³  golak kim yaïng gwezak, ki zep gulk de tekson san dep sesek gwek– men zëwe zëna lowehe gwekke. Zëno mae mo bosem-sena:Petrus, Yohanis,Yakobus, Andreas,Pilipus, Tomas,Bartolomeus, Matius,hen aha zini Yakobus– zen Alpeus mo tane,hen Simon. Zen men zen nonol Israel dikim Roma mo ïrïk gïn nïkon ëzë-en gwen hap de ëasas gwennak ang gwekake.Hen ahana, Yakobus mo tanena Yudas. -¹⁴  In zen zë lowehe gweꞌak, we walya hen ki. Ahana Yesus mo anena Maria. Yesus mo oso walya hen zao lowe heꞌak. Zen kïtak aha-ere enlala naban Alapsa nen sonebla tine gweꞌak. ¹⁵  18Yudas in zen Yesussu zerguku, te-alana mensa zëre mo syal karekna inkam nërblak, dekam zep ngana zerka. Hwëna ngana iwe zep karekkam zanka. Usis ahlena hëndep kïtak tangan teiswen nahlablak. 19Yerusalemk de wenya kim tïngan nasalblandak, zen dekam zep hwëna ngana insa zëre mae mo olkam bose dak, “Akeldama”kam. Zëno enlalana “Zi Kal Kama.” -15In zen Yesussu de taïblïblan wenya gulk de teksonnak ëtagal gwek, beyana 120 enkam. Petrus dekam zep zëno mae mo ngïrïn nïkon luweka, 16-17ki zep gubiridaka, “Aya-wal oso-wal, eiwa Alap mo hamal hap de ola, zen aha-en mae bëjen jowe srëm gwen. Zep Yudas Bak hap dena mensa Alap mo Enhona hamal hap Daud Bak hap golblaka, zen mes ki kirekam lwak. Sap zen nëno mae mo apde syal bose– mensa Bian hen dam tasïkï, hwëna zen ki zep Yesussu de balk tan hap zon guluda zaka. -²⁰  Daud Bak mensa buku Mazmuruk ahana Yudas hap dena hamal hap ale gulku, zen a kirekam moye:‘Zëno gola dikire dan-en gwek,hen bap zen zë aha zi gwën.’Hen etan anakan mas gulku,‘Zëno syala dikire ahanik gulink.’ -²¹  Zep nen esa ahanaka zisi zëno weinak dep dam lasïl, dekam eka etan ëdua-blas gwek– Yesus hup denaka ekakim anakan ol halada gwek, ‘Zen mes tïn nïkon etan ngaya gweka.’ Hwëna anakare zisi nen dam tasïn: Men zen nonol lonesen nakon ang ta gwekke, in kim Yohanis Yesussu baptis taka, dekon Yesus mae han nëbon mae ang ta gwek, hëndep yakla in dekam nëno mae mo ngïrïn klesnak zer ine halka. Zen kire naka esa dam lasïl– men kiye hen nëna.”²³  Dekam zep men zen zë tagal gwek zi darena dam nososuk. Ahana Matias. Aha zini Yusup. Zëno bosena dan-ahan. Zen zep hen “Barsabas”kam ahaksa “Yustus”kum nen gweblak. ²⁴  Dekam zep kïtak Biansa nen soneblak, “Bian, Em tïngare zi mo enhona tawana. Yudas mes zëre mo syala hli yulku– dekam de song gwen hap, men kirekam Ena hamal hap dam tasïkïke. Zep abe mae hap Em zi darena an kon anakan dam tasizimdin, ‘An zen sa zëno weinak syal gwera.’” ²⁶  Kim ëgu sonesïk, ki zep dobe abu mo kim syal neibik. Matiaꞌa zep dam dasïk.

* 1:1 Luk 1:1

* 1:4 Luk 24:49,Yoh 14:16-17

* 1:8 Mat 28:19,Mrk 16:15,Luk 24:47-48

+ Yakobus mo tanena Yudas, zen zen hom Yesussu zerguku. In zen zerguku, zen aha zini Yudas– ëna Kariot wal.

+ Mat 27:3-10 Bosena “Zi Kal Kama” hap dena, emki Mat 27:8 mo otde alenak hlaun.

* 1:16-17 Mzm 41:10, 55:13-15,Yoh 13:18

* 1:20 Mzm 69:26, 109:8

2

Alap mo Enhona kim hatakake:2¹  Yahudi mo yakla yala Pentakostanak - kim zauk, dekam tïngare Yesussu de taïblïblan wenya aha-erenak lowe heꞌak. ²  Mumuk ennak zep nglï nakore asese yala nasal gubluk. Gola men zëwe lowe heꞌak, zao zep hëndep tïl zïka. Man zë wal-wale gweka. ³  Dekam zep zi mahal makare syauk hïtïn beyam-byana hla nulidak. Syauknu in hëndep zëno mae mo nol bol tahannak zep mawa mo kim ëzauk ine gweꞌanzak. ⁴  Alap mo Enhona dekam zep ing gwe hebiridaka, dekam zep Alap zëre onakore sosonkam owas ola donbiꞌik– zëre mae mo tame gun srëm olkam. -⁵  Dekam Yahudi zini, dawemkam de Alapsa betek gwe-gweblan wenya, zen mes tïngare lang nakon yakla yala in hap Yerusalemk ëtagal gwesïk. ⁶⁻¹¹  Lang bosem-sena in dekore zi ëtagal gwek–Partia, Media, Elam,Mesopotamia, Kapadokia, Pontus, Asia,Prigia, Pamfilia, Mesir,hen langna Libia mo ë yala Kirene mo ïrïk gïn ë-ë nakon,hen ë yala Roma kon.Ahakon hen lang tekna Kreta kon,hen langna Arab kon.Ahakon Yahudi mo ausu nakorena,hen ahakon men zen aha zi ausu nakore zini Yahudi hon bïtï gwekke.Zini in kim asese aukuna insa ësak, dekam zep anakare hap ëhlu-hluk gwezak, “An ba owas zë lwaꞌan?” Zen dekam zep auna ëhlozak: Sap zen zëre mae mo ë-ë nakore olkam de ëtorannak Alap mo Enho nabare wenya insa sane dabiꞌinzak. Ëtenggwaran hap zep hëndep zënaka nenbiridak, “Zini an zen ëtonꞌan, zen sap tïngan Galilea kore zi. Nen hwëna ba habe nëre mae mo olkam de tonbinnik sane labiꞌin? Zen hwëna owas tangan hap am nëno mae mo olkam Alap mo owas syal gwe-gwibinni donbiꞌin!” ¹²  Zen man tangan sërkam de tenggwanbiridan hap enlala nik topse neibiridaꞌak, “An ba hap ki zë lwaꞌan?”¹³  Ahakon hwëna man swrë dabik. Man nenbiridak, “In ho mamaksa de mamkam otdebin hip ki ëgwër.”Petrus kim zi trana in hap srip gulsuzimkike:¹⁴  Petrus ki zep seblaskam de wal bose wal zem in han golëluk taka, zëna ki zep ol mam-mamkam zi trana insa tonbiridaka: “Aha lang nakore aya-wal oso-wal, hen tïngare Yerusalemk awe de lowehe gwen wenya, ëe anik srip gulsuzimk. Dawemkam ësane gwek. ¹⁵  Zini an ho mamakna hom notdebir. Em bap kirekam kïl lïbir! Sap an nama kaknak– yakla nwena sembilannak. Kire jamnak ho mamakna hom notde gwibirin. ¹⁶  Hwëna an Alap mo ol ayang gul gwen zini Yoel Bak mo ol gu-gun sun ki lwanan. Zen a kirekam mo gu-gukuye:¹⁷  ‘Alap man gu-gubiridaꞌara,“Aumwa hap de yaklanak, Ëe asa ëre mo Enhosa tïngare zi hip hlë ta sonezim.Eno mae mo zi walasna hen wenam tol-tola hamal hap de olsa sa donbirida gwer.Eno mae mo wal sei-siwiri nwena sa ëlirisin gwe-gwizim.Hen eno mae mo bong-bongna abe hap dena eisirkim sa kara nul gwer.¹⁸  Hen sap bose srëm wenya men zen zi nik ëbabu gwe-gwenan, Ëe asa zëbe mae hap hen ëre mo Enhosa hlë ta sonezim–sap wekam dena, hen sap zikim dena.Zen hen dekam sa hamal hap de ola donbirida gwer.¹⁹  Ëe asa owas-owassa syal gwe-gwibir–nglïnak hen kamanak, kalkam dena, syaukkum dena, hen ahakon butkam denaka.²⁰  Yakla nwena sa kawesïk gwera,hen benna zi kal mo kim sa kal-kal gwe-gwer.Bian mo hatan yakla yala in de golek de gwenkam, kirekam sa lwa gwer.²¹  Dekam men zen de Biansa anakan dakenblaꞌak, ‘Asa Emki ngaya tan,’zen zen sa ëngaya gwer.”’” -²²  Petrus ki zep etan ayang gulzimki, “Israelk de zi, asa sane lak. Ena tawana: Nazaret walya Yesus hup Alap man owas-owasna syal gwe-gwibir-blika– em dikim anakan tame tan hap, ‘An Zen tangan– Alap zëre mo zer sonen Zi niye.’ ²³  Hwëna Alap, zëre mo hamal hap de enlala gwibin sin ki kirekam ebe mae hap tapbla tazimki. Hëndep em dekam zebe karek gol gwen zi niban apdenak te-lidak sonnak de makan ta irinkim lak. ²⁴  Hwëna juwen zi mo langnak kim sap ati gwe ineka, hwëna Alap dekon etan zeser soneka, dekam zep etan luwen taka. Sap Alap mo Tanena in, Zen bëjen hëndep denaban zëwe gwë gwen. ²⁵  Yesus hup dena Daud Bak mes ki hen anakarekam guku,‘Ëe ama Biansa anakan tame tak,Zen sa asa zergwë gwera.Zen man asa dam taha nakon zerzauk sone gweꞌara,ëe zep asa tatem zauk gwer.²⁶  Ano enhona in zep sam gwesïk gwenda,hen mipkam tërkam asa Alapsa isrip-sri gwe-gweblal.Ëe hen ama ëre mo tim hip dena anakan taïblï gweblaꞌan, “Zen sa ano timni tïn hyanak ap ëse gulblula.”²⁷  Sap asa men zao nër dwanuꞌak, Alap, Em molye zë asa da tasïkï.Ere mo lalak Zini ano timni zëwe molya batrek.²⁸  Sap em mese ngaya gwen hap de orana abe hap zertrëblaka.Zep ëe kimë eno dang gwënnak hataꞌak,sërkam tangan asa isrip-sri gwe-gwer.’” -²⁹  Petrus ki zep ayang gulzimki, “Aya-wal oso-wal, ëe damnak emsa nëre mae mo auyanna Daud Bak hap denaka gubiridaꞌan: Zen mes tïlkï, ki zep nër dwanuk. Men zao nër dwanuk, zen nama hëndep angkam nëre mae mo ngïrïnnïk lwaꞌan. Zep Daud mo ola in, batren srëm hap dena, zen zëre hap hom ki guku. Zen hwëna Auyan-tane zem Yesus hup ki gu-guku. ³⁰  Daud in hen Alap mo olsa de ayang gul gwen hap de zi, hen Alap mes ki desa anakan gu-guk gweblaka, ‘Eno ïrïk gïnnï ere mo auyan-tane hap asa golblal.’ -³¹  Zen ngein sin dep nësa de ngaya tabin hip de Zi hip dena mes tame gulku, zep zëbe hap dena anakan hamal hap gu-guku, ‘Alap molya Desa drë nwanunnak da tasïkï, hen zëno timni molya zëwe batreblak.’ ³²  Zep eiwa mes tangan dam gwesïnïn: Yesus Zen Zen! Alap mes Desa tïn nïkon etan ngaya taka. Aena mesë kïtak hla lak. ³³  Zen angkam Alap mo dam taha nakon teipsïnkïm nikinꞌira, hen Alap mes zëre mo Enhona zëbe hap zerblaka. Zen in zep hen Desa abe mae hap namen an hlë ta sonezimnira– in kirekam ena asa kara labiꞌin hen sane labiꞌinye. ³⁴  Sap Daud Bak zëna hom ngatan zi mo lang san dep sewe seka. Hwëna zen man Teipsïn nïka dan ake seka. Zep anakan guku,‘Bian Alap ano Teipsïnnï man gubluka,“Ëre mo dam taha nakon emki nikirin– dekon de hen teipsïnkïm ïrïk gïn hïp.Ki asa hwëna ebe hap de jal zini ere mo tana ïltïkïnnïk sisik gulin.”’ -³⁶  Zen in zep, Israelk de zi, emki dam taha nakon de nikirin Zini insa tame tan. Yesussu, men Desa ena te-lidak sonnak makan la inkke, Zen Desa Alap teipsïnkïm drë neka. Zen in Zen– nësa de ngaya tabin hip de Zi niye!”³⁷  Petrussu in kim kirekam sane daꞌak, zëno ola in man tangan zëno mae mo enhonak tïsïk. Dekam zep Petrussu zëre mo wal bose walya in han dakensibiridak, “Aya-wal oso-wal, ëe ki basa asa syal eibir?– Alap dikim etan asa sam gwesibiridan hapye.”³⁸  Petrus ki zep ding gulzimki, “Em ëhalek! Dekam ëe asa emsa kïtak Kristus Yesus mo bosekam baptis labir. Dekam sa Alap eno mae mo karek-karekna tap gulsuzimdi. Zen dekam sa hen zëre mo Enhona ebe mae hap hlë ta sonezimdi. ³⁹  Zëre mo Enhosa de hlë ta sonezimdin hip dena mensa Alap gu-gubiridaka, zen hwëna nëbe mae en hap hom. Hwëna tïngan men desa Alap Kristussu de taïblïblan hap dam tasibiꞌinka, zen hen zëbe mae hap– sap eno mae mo walas, aza-tane wal, hen sap langanak de zi ausu, hëndep lang topse gwennak dena.”⁴⁰  Kirekam-kirekam ol zïm-zïmkïm zë tonbirida gweꞌanka. Hen dekam de ëhalen hap anakan tïtï ta gwibiꞌinka, “Ëngaya gwen hap de ëdwam gwenna, karek-karek gulin hana gwen zi nikon emki ëwet so gwen.” ⁴¹  Men zen Petrus mo ola in kon ëhalek, desa dekam zep baptis dabik. Yaklana inkam in zen Yesussu daïblïblak, beyana san ha tiga ribu enkam mes yap.Yesussu de taïblïblan wenya kim aha-ere enlalakam lowehe gwekke:⁴²  Men zen Yesussu daïblïblak, dekam dua-blaskam de zini in mo tawa tabinnik isrip-sri naban ëtagal gwe-gwek. Zen gol-gol san aha-ere enlala naban hen tagal gwenda gwek– dekon de Alapsa abe ta gwen hap, hen Bian Yesussu de enlala gweblan hap de rotisa twenblanda gwen hap, hen zep de anggursu otde gwibin hip. ⁴³  Dekam dua-blaskam de dam tasibin zini in owas-owasna beya tangankam syal neibirida gwek, zep dekam kïtak man denggwanbirida gwek. ⁴⁴  Zen kïtak aha-erenak lowehe gwek, hen zëre mae mo kire-kirena apdekam bi nëblanda gwek. ⁴⁵  Ahakon zëre mae mo kamana hen kire-kirena te-ala hap lirak da gwibik. Te-alana desa tahalha wenya kip kap da gwizimk. ⁴⁶  Hen dekam Alap mo golak mwin-mwankam ëtagal gwe-gwek– dekon de Alapsa gu sone gweblan hap. Zëre mae mo gol-gol san hen apdekam isrip-sri naban tembane tanda gwek. Zëno mae mo enlalana dekam Alap en mo bosesa de ⁴⁷  teip gulsublun en hap lwa gwizimki. Dekam tïngare zini man sam neisibirida gwek. Hen Bian mwin-mwankam zini zëbon mae de bïtï gwen hap mas-mas gul gweka– Zëna men desa ëngaya gwen hap dam tasibirkike. -

+ Paska hyanak yaklana 50kam naït gwibik, dekam zep Pentakostanak zauk gwek. Yahudi zini dekam gandum dansa de taran hyanak Alapsa man isrip-sri në gweblak. (Im 23:15-21)

* 2:4 Kis 4:31, 10:44-46, 19:6,Mrk 16:17

* 2:21 Yl 2:28-32

* 2:28 Mzm 16:8-11

* 2:30 2Sam 7:12

* 2:34-35 Mzm 110:1

* 2:47 Kis 4:32-35

3

Petrus ne Yohanis ne kim zi lekna dawem lakake:3¹  Aha yaklakam Petrus ne Yohanis ne hen man ang ëka– men kirekam Yahudi zini ëgwë gwenanke. Sap zen kam-en Alapsa nen sone gweblanan. Zen zep hen kam-en Alap mo gol san dep song ëka– dekon de hen en soneblan hap. ²  Nonol lïlïkïnnï, bosena Nwe-Awesna, zëwe zi lekna yakla jamkam nënne gwezak– dekon de zini, men zen Alap mo golak bïtï gwe-gwek, desa te-ala hap aberbe ta gwibin hip. Zini in jaha gweblannak ki hëndep lek gweka. ³  Petrus ne Yohanis neka kim lïl zïnnak ake guku, ki zep abe soka, “Ap tol te-alasa olbla.” ⁴  Ki zep zë karatda laꞌanka. Petrus zep hwëna gubluka, “Asa emki karatda son.” ⁵  Ki zep anakare enlala naban karatda soꞌanka, “Basa wëhë ap olblaꞌanka?”⁶  Petrus ki zep etan gubluka, “Ano nik mo te-ala kasona hom tangan. Hwëna ëe ama emsa enblaꞌan: Nazaret walya Kristus Yesus mo bosekam em luwen hen song gwen.”⁷  Ki zep Petrus dam taha nakon sap luwen tan hap mas gweblaꞌanka. Hwëna mumuk ennak zep zini in mo tanana hëndep dek dan naban soson nëblak. ⁸  Hetyak gwesïk kïnïnkam zep luwesïk ane kïnïka. Ki zep hëndep Alap mo gol tekson san ërtïlkï. Hwëna zini in nama ki isrip-sri hap hetyak-hetyak gwe naserankam të nasenꞌanka– Alap mo bosesa de teip gulsublun naban. ⁹  Zi beyam-byana in zen Alapsa de gu soneblan hap teksonna iwe lowe heꞌak, zen kim Alap mo bosesa de teip gulsublun naban de të naserannak hla dak, ¹⁰  ki zep zë tame dak, “O an zi lekna men sake!– men zen mwin-mwankam nonol lïlïkïnnïk nikin gwendake!” Zao zep sërkam tangan denggwanblaꞌak, “An banakan tangan ki dawem gwenda?!”Petrus kim zi lekna insa de dawem tan hap dena srip gulsuzimkike:¹¹  Zini in Alap mo golak de tekson-tekson san Petrus ne Yohanis neka ki babang son naban ang gwizim nisen gweꞌanka– hëndep teipsïn zini Salomo Swe mo teksonnak ërtïlkï. Tïngan men zen zë lowe heꞌak dekam zep tenggwaran naban hlu-hluk gwezak. ¹²  Petrus ki zep gubiridaka, “Israelk de zi, em basa lenggwanbir? Em san mae habe asa karatda labiꞌin?– ‘Zini an zëre nik mo sosonkam ki dawem lala?’ Ahaksa, san ha ema asa enlala eizimꞌin?– ‘Zen Alap hon de tal eisïn zi dare. Zep dawem lala.’ ¹³  Hwëna kirekam hom. Zen nëre mae mo auyan walya Abraham, Isak, hen Yakob mo Alap, Zen nëp syal gwibir-zimdi– nen dikim Yesus mo bosesa mam gun hup. Hwëna em Desa zi tan zi hibe nër hom ërguzimk. Hëndep Pilatus mo ola ema blum ulblik– zen kim sap zeser sonen hap gublukaye. ¹⁴  Em karek gol gwen srëm enho lalak Zini Yesussu ema tan hap ërguk. Hwëna zi tan zini Barabas Baksa dikim zeser sonezimdin hibe Pilatussu asas lak. ¹⁵  Hwëna nëno mae mo ëngaya gwen hap dena men zëno tahanak lwaꞌan, hwëna Desa ema lak. Hwëna Alap mes Desa tïn nïkon etan ngaya taka. Ëe mesë ëre mae mo nwekam hla la gwek. ¹⁶  Zini an Yesus mo bosena kim salbiri, dekam zep taïblïblala. Hëndep dekam tangan zep dawem gwera– an kire naka ena hla lanan hen tame lananye.¹⁷  “Hwëna aya-wal oso-wal, ëe tawana: Em tame gun srëmkame kirekam syal eibik. Hen nëno mae mo nol-nola hom anakan tame nuk, ‘Nen kire zisie karek laꞌan.’ -¹⁸  Hwëna orep Alap mo ol ayang gul gwen zini mes ki anakan ëgu gwek, ‘Israelsa de ngaya tabin hip de Zini sa karek dal.’ Zep Alap mo ola iwe dikim zaun hup, em mese kirekam tame gun srëmkam syal eibik. -¹⁹  Zen in zep, em ëhalen, ki Alap osan lwan dahak. Zen dekam sa eno mae mo karek-karekna tap gulsuzimdi. ²⁰  Hen Alap dekam sa Yesus mo enhona hlë ta sone gwizimdi– dekam de eno mae mo enhosa tatete ta gwizimdin hipye. Hen Alap sa etan Yesussu nëp zer sonezimdi. Sap Zen Zen– Israelsa de ngaya tabin hip de Zini, Bian Alap mensa dam tasïkïye. ²¹  Hwëna Zen ngatan zi mo langnak sa gwë gwera– hëndep Alap de tïngan oto gulsun hup de yaklanak kim de hataꞌak, men kirekam Alap mo ol ayang gul gwen zini ëgu-guk gwekke. ²²  Sap Musa man guku,‘Nëno mae mo Bian Alap sa ere mae onakon Ahanaka dam tasizimdi– men kirekam hen asa zëre mo olsa de ayang gul gwizimdin hip dam tasïkïke. Zëno ola kïtak ësal gwek. ²³  Hwëna zini men zen de Desa nasalbla srëm gweꞌak, Alap sa desa zëre mo hlïl irin nikon golëalsa sone gwera.’ -²⁴  Musa en hom kirekam guku, hwëna kïtak de ahakore Alap mo ol ayang gul gwen zini hen kirekam ëgu-guk gwek. Samuel Bak onakon ki lwasek. Zen an zen ki nër hom lwak, zen kïtak zep denaka hamal hap nen gubirida gwek. ²⁵  Hen zëno mae mo ola man apde nëk– men kirekam Alap ola nëno mae mo auyan-aza naban hen ziaha-en gul gwekaye. Zen mes ki hëndep nër hom nëbon mae jowek– men kirekam Abrahamsa gu-gublukaye, ‘Eno auyan nakon sa saltïlï– kïtak de okamanak de zi aususa de oto gulsun hup Denaye.’ -²⁶  Zen in zep nonol ebe mae hap zer sonezimki– ebe mae hap dikim dawemsa golzimdin hip, hen emsa dikim ere mae mo karek gulin hala seran nakon halen tabin hip.”

* 3:17 Luk 23:34,1Tim 1:13

* 3:18 Mzm 22:1-21,Yes 53

* 3:23 Ul 18:15,18-19

* 3:25 Kej 22:18

4

Petrus ne Yohanis neka kim Yahudi mo teipsïn sinode san dep deisya hakke:4¹  Petrus ne Yohanis ne in kim kirekam tawa labiꞌinka, ki zep hen Alap mo golak de syal tan zini, zëwe de jana nabare zi mo teipsïnnï, hen Sadukikam de gubirida gwen zini yaïng gwezak. -²  Zen zep zë jal neizimꞌik, sap zen man tawa labiꞌinka, “Nen tïn nïkon esa ëngaya gwer, sap Yesus ki nër hom tïn nïkon ngaya gweka.” ³  Zao zep hëndep balk nosok, ki zep hëndep bwinak se nosoink– kaknak de hwëna taken-taken gwizimdin hip. Sap dekam man kaweꞌak. ⁴  Hwëna men zen zëno nik mo tawa labinni insa ësane gwek, dekam beya tangankam Yesussu etan daïblïblak. Dekam Yesussu de taïblïblan wenya, zi ensa de aïtbinkim, san ha lima ribunak mes yap hatak.⁵  Kaꞌankam zep hwëna Yahudi mo teipsïn sinodenak dena Yerusalemk ëtagam gwek. Teipsïn sinodenak dena in, zen ahakon Yahudi mo nol-nolkam dena, bong-bongkam dena, hen Musa mo tïtï tabin olsa de tawa ta gwibin wenya. ⁶  Alap mo golak de syal tan zi mo teipsïnnï, Hanas Bak, man hen iye zemka tagal gulsuku– Kayafas, Yohanis, hen Aleksander maesa. ⁷  Ki zep hwëna Petrus ne Yohanis neka de teisya halzan hap nenbiridak. Zao zep taken-taken nei gwizimꞌik, “Em nara mo bosekam hen nara mo sosonkame zi lekna ansa dawem lala?”⁸  Petrussu ki zep Alap mo Enhona ing gwe heblaka. Zen zep ding gulzimki, “Ano mae mo teipsïn-teipsïnnï hen bong-bongkam dena, ⁹  zi lekna ansaë mo kwasang ëblalke, em in zebe namen asa taken-taken eizimꞌin, ‘Em banakane dawem lala?’ ¹⁰  Angkam desaë ebe mae hap srip gulsuzimꞌin– hëndep kïtak Israelk de lowe gwen wenya kip: Zen Nazaret walya Kristus Yesus mo sosonkam dawem gwera– mensa ena te-lidak sonnak makan la inkke. Hwëna Alap mes Desa tïn nïkon etan ngaya taka. Zen in zep tangan zini an zëno sosonkam dawem gwera. ¹¹  Yesus Zen Zen– ngïrïn bol Tenyaye, men kirekam Alap mo olak lwakke,‘Gol tenya men desa em gol tauk gwen wenya baes eibik,hwëna Bian Alap zep desa bolak ïk gïlkï.’ -¹²  Zen Zëbon en onakon esa ëngaya gwer. Sap Alap hom aha zisi dam tasïꞌïra– zëno bosekam de okamanak de zi ëngaya gwen hap denaye.” -¹³  Kim zë nakek, ki zep zë tame nosok, “Zi darena an totore zi. Zen hom sekola ëka.” Hwëna zen mae hap denggwanzimꞌik, “Zen udobe naban aïsïl ëꞌara.” Dekam zep zë tame nosok, “O an Yesus mae han zen am apdenak ëtë gwek.” ¹⁴  Hwëna zini in desa dawem laka, deban zë apdekam ërzauꞌunka. Zep ding nulzim srëm gwek. ¹⁵  Ki zep ë nakon de eiꞌïlï boran hap nenzimk– dekam de zë-en olsa aha-en gun hup. ¹⁶  Ki zep zë zënaka dakensibiridak, “Nen banakan esa zi darena in eizim? Sap tïngare Yerusalemk de zini mes zëno nik mo sërkam de owas syal gwibinni insa ëtawa gwendal. Hen nen banakan molye anakan ulsuk, ‘Owasna in hom jowek.’ ¹⁷  Hwëna dekam de langa san gol haladan srëm hap, nen esa jalse eizim: Zen bap zen etan zëno bosekam tawa la gwibin.”¹⁸  Ki zep etan lïlzïn hap nenzimk. Zao zep jalse neizimk, “Etan bahem Yesus hup dena lonbirida nasen gwen, hen zëno bosekam bahem tawa la gwibin.”¹⁹  Hwëna Petrus ne Yohanis ne ki zep ding ulzimki, “Emki dam gulsun: San ha dawemna ëe asa eno mae mo dwam gwibin sin ang ër? San ha Alap mo dwam gwibin sin asa? ²⁰  Sap in desaë Yesus hon sane ë gwek hen kara landa gwek, ëe molyë desa lonbirida srëm gwe-gwek.”²¹  Kim zë etan anakan jalse neizimk, “Em de etan kirekam lonbirida naserankam, ki asa emsa karek osol,” ki zep wet oson hap nenzimk. Zen mae hap kirekam nenzimk: Zen hom dam nulsuk, “Kirekam esa karek osol.” Sap tïngare zini zëno nik mo owas syal gwibinni in hap man Alap mo bosena teip nulsubluꞌak. ²²  Sap zi lekna insa dawem laka, tahunna mes 40kam tamanblak.Yesussu de taïblïblan wenya kim Alapsa nen soneblakke:²³  Petrus ne Yohanis neka kim tapbla nosok, dekam zep wal bose wal zebon osan dep ola halka. Zao zep lonbiridaka– in desa jalse neizimkye. ²⁴  Zen kim ësak, dekam zep apdekam enlala zon tasïblïn naban Alapsa anakan nen soneblak, “Bian, Em ano mae mo teipsïnnï. Nglïna, kamana, hen hina Eme yang tabirki, hen tïngare kirekam-kirekamna. -²⁵  Orep ano mae mo auyanna Daud, men zen ere mo ola ayang gul gwekake, zëbon ere mo Enhona man ing gwe heka, dekam zep anakan ayang gulzimki,‘Zen ba hap waba hap Alapsa de jal gweblan hap ëïlman gwe-gwenan,hen zi trana ba hap zereijan hap kalang në gweblanan?²⁶  Okamanak de teipsïn-teipsïn wenyazen olsa aha-en nul gweꞌan,hen mam-mam wenya man ëtagal gwe-gweꞌan–Bian, Ere han hen ere mo dam tasïn Zini in han dikim zieijan hap.’ -²⁷  Zen eiwa mes ki kirekam nëno mae mo ngïrïnnïk lwak! Sap Herodes ne Pontius Pilatus ne ëna awe mes Yahudi srëm zi niban hen Yahudi zi niban ola iaha-en ulki– dekam de ere mo dam tasïn lalak Zini Yesussu tan hapye. ²⁸  Hwëna zen dekam ere mo dwam gwibin sin ki syal neibik– men kirekam ena hamal hap kalang gwe gukuke. ²⁹  Zep Bian, emki enlala gwibin– insa anakan asa nenbiridalke, ‘Ëe asa emsa karek labir– em de zëno bosekam tawa tabinkimye.’ Hwëna sosonna E-en esa ki abe mae hap gol gwizimdi– ëe dikim ere mo olsa udobe naban tonbirida gwen hapye. ³⁰  Zep Emki ere mo dam tasïn lalak Zini Yesus mo bosekam zi sang-sangsa dawem ta gwibin, hen owas-owassa syal gwe-gwibir-zimdin– dekam deka tïngan daïblïblak.”³¹  Kim nen sonesïblïk, Alap ki zep gola men zao tagal gwek ëwak taka. Zëre mo Enhona dekam zep ing gwe hebiridaka. Zen dekam zep udobe naban Yesus hup de Alap mo ola donbirida gwek.Zëre mae mo kire-kirena kim apdekam bi nëblanda gweꞌakke:³²  Tïngare Yesussu de taïblïblan wenya dekam enlala aha-erekam lowehe gwek, hen enho aha-enkam. Zen hom zëre mae mo kire-kirena zëre en hap inik nëblanda gwek, hwëna kïtak apdekam bi nëblanda gwek. -³³  Dua-blaskam de dam tasibin zinik dekam zep sosonna mam gwizimk– zen dikim anakan gol halada gwen hap, “Yesus mes etan tïn nïkon ngaya gweka.” Alap mo kwasang-kwasangna dekam kïtak zëbon mae onak lwa gwizimꞌik. ³⁴  Dekam Yesussu de taïblïblan wenya hom mae ëtahalha gwe-gweꞌak, sap dekam zini zëre mae mo kamasa ahaksa gol maesa te-ala hap lirak da gwibiꞌik. ³⁵  Te-alana desa zep dua-blaskam de wenya in hap kap da gwizimzik. Zen desa zep hwëna tahalha wenya kip kae nëblanda gwizimk. ³⁶  Dekam zep hen lang tekna Siprus kore zini, Yusup, ngasa te-ala hap lirak taka. Te-alana desa zep kïtak dua-blaskam de wenya in hap zerzim zika. Zini in Lewi Bak mo ausu nakorena. Dua-blaskam de wenya in man hen desa bose dak Barnabaskam. Bosena in mo enlalana, “Zi mo enlalasa de tatete ta gwizimdin hip de zi.”

+ Sadukikam de gubiridan wenya, zen hen Yahudi mo aha hlïkna– men zen anakan tawa da gwibikke, “Zini bëjen tïn nïkon ngaya gwen.” (Kis 23:6-8)

* 4:11 Mzm 118:22

* 4:12 Yoh 14:6,1Tim 2:5

* 4:24 Mzm 146:6

* 4:26 Mzm 2:1-2

* 4:32 Kis 2:44-47

5

Ananias ne Sapira ne kim Alap mo Enhona boton lakke:5¹  Ahana hen zini ki, bosena Ananias Bak. We zem bosena Sapira. Zen hen kamasa te-ala hap lirak uk. ²  Hwëna zen man te-alana zëre nikip hlï lasïk. Aha hlïk en naka zep Ananias dua-blaskam de wenya kip anakare ola ban zerzimki, “An tïnganë ep zerzimꞌin.” Hwëna we zeban mes kirekam de ahap labin hip ola aha-en uk.³  Ki zep Petrus gubluka, “Ananias, em bap ere mo enhonak dowal mo kïgïsa kara taꞌara? Em zebe Alap mo Enhona boton tanda. Te-alana an erep ema hlï tasïlï. ⁴  Kamana in lirak gun srëmnak, zen dwan ere nik mo denakake. Hen kime lirak gulku, te-alana zen dwan hen ere nik mo denakake. Diki emaka asa gubiridala, ‘Ëe aha hlïk en tolakaë golzimꞌin.’ Hwëna em an asa en home boton tabirida. Hwëna Alapsae boton tanda!”⁵  Ananias kim sane taꞌanka, ki zep zë hëndep tokna zanka. Kïtak men zen ësak, dekam zep sërkam ëaïrïꞌak. ⁶  Wal sei-siwiri ki zep yaïng gwezak– tok naka de tahalehan hap. Kire naka zep drë nwanun hap nërhak.⁷  Yakla nwena san ha dan-ahan damank, ki zep hwëna we zem hatazak. Zen hom tame guꞌuk– in zen ki zi zebon lwakye. ⁸  Petrus ki zep takensibirki, “Emki asa gublun: San ha eiwa te-alana an zen en?”Ki zep ding gulbluk, “In eiwa, zen en.”⁹  Petrus dekam zep ding gulbirki, “Em bap ola aha-en ulki– Alap mo Enhosa dikim akasïblïn hapye! Emki tana sasak-sasaksa sane gwe gun. Zini men zen eno zi mo tokna nër dwanunan, zen lwanda haꞌanzal. Zen hen kirekam sa eno tokna nolwet sol!”¹⁰  Zen hen mumuk ennak zep tokna zank. Wal sei-siwiri in kim yaïng gweꞌanzak, ki zep zë we zik mo tokna hla nulzik. Desa ki zep hen zi zik mo alp nakon de lo nwanun hap nol inehak. ¹¹  Dekam tangan tïngare Yesussu de taïblïblan wenya hen tïngan men zen ësak dawemkam tangan ëaïrïꞌak.Dua-blaskam de dam tasibin wenya kim zini beyakam dawem da gwibikke:¹²  Dua-blaskam de dam tasibin wenya dekam zep owas-owasna beyakam zi trana in mo ngïrïnnïk syal nei gwibik. Yesussu de taïblïblan wenya in dekam man Alap mo golak ëtagal gwe-gwek– Salomo Bak mo teksonnak. ¹³  Yesussu de taïblïblan srëm wenya, zen hom zë ëgolek de gwe-gwek. Zen man naïrïbirida gwek, hwëna man tangan hen dawemkam blikip neisibirida gwek. ¹⁴  Hwëna zao kim lwa seꞌak, zao zep etan Yesussu de taïblïblankam ëmas-mas gwe zaheꞌak– sap zi, sap we. ¹⁵  Hëndep dekam zep zi sang-sangna ora san zato naban hen deyol dëre naban kang nul zahe gwek. Man ëenlala gwe-gwek, “Petrus de desan taman zankam, zëno au-au en mae nik de kwë tabir zinkam, zen dekam sa ëdawem gwer.” ¹⁶  Zini beyam-bya tangan nik Yerusalem mo golek de ë-ë nakon zi sang-sangna kap nulhal gwezak– hen dowal de tïlbiridan mae naka. Zen dekam zep kïtak ëdawem gwe-gwek.Dua-blaskam de dam tasibin wenyaka kim karek da gwibikke:¹⁷  Alap mo golak de syal tan zi mo teipsïnnï dekam zep wal bose wal zeban zihusus gwibiridaꞌanka. Zen kïtak Saduki hon de bïtï gwen wenya. Zen mae hap zihusus gwibiridaꞌanka: “Abon mae onakon kim hwëna beyakam wet so gweꞌan.” ¹⁸  Dekam zep dua-blaskam de dam tasibin wenya insa dahyok. Ki zep bwinak yal nulnek. ¹⁹  Hwëna kam zep Alap mo dam taha nakore zi lïlïkïnnï talusuzim niraka. Desan zep golëwet so gweka. ²⁰  Man zë gubiridaka, “Em sek gwen. Alap mo gol teksonnak ëzauk. Dekon ëngaya gwen hap de ola insa kïtak lonbiridak.” ²¹  Kim lïtïk, kirekam zep ki hëndep syal neibik.Alap mo golak de syal tan zi mo teipsïnnï dekam zep hen wal bose wal zeban Alap mo gola iwe aha teksonnak golëyaïng gwe zaka. Dekon zep Yahudi mo teipsïn sinodenak dena nen sone-biridak– hëndep tïngan. Zen kim yaïng gwezak, dekam zep Alap mo golak de jana nabare zini nenbiridak– bwinak de zini insa de kap gul halzan hap. ²²  Zen kim bwinak yaïng gwek, hwëna hom zë hla nulidak. Kim lwan dahak, ki zep nenbiridak, ²³  “Ëe kimë zë yaïng gwenal, dekam lïlïkïnnï kïtak tayalsibiri danna. Hen lïlïkïn kara tabin hip dena, zao ëzaun dasan. Hwëna kimë lalusundal, ëe homë mae zë zini hla lal!” ²⁴  Kirekam kim nenbiridazak, dekam zep jana nabare zi mo mamna hen Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mamna in enlalana anakare hap ëtopse gweꞌak, “An ki banarekam sa lwal?”²⁵  Hwëna ki zep zë zini gubirida zaka, “Emki ësan! Em mensa zini bwinak yal ulnek, zen angkam Alap mo gola an mo aha teksonnak zi beyam-byasa tawa dabiꞌin!” ²⁶  Jana nabare zi mo mamna in dekam zep desan dep golësek gweka– etan de zitahyo halzan hap. Hwëna sam-sam enkam kwang nulida halzak– mae hap, “Nene jala ban kwang ulida haꞌak, ki zi trana an sa nësa kasokam mos-mos da gubir.” ²⁷  Ki zep etan nolëbïtï gwezak– dekam de Alap mo golak de syal tan zi mo teipsïnnï in taken-taken gwibiridan hap, tïngare teipsïn-teipsïn zi mo nwenak.²⁸  Zen man gubiridaka, “Ëe dwan mes-am ol drakkam emsa anakan jalse eibiridak, ‘Em bahem zini in mo bosekam tawa ta gwibin.’ Hwëna em mese kïtak de Yerusalemk de zini tawa la gwibik. Hen em dekam ema ëkalang gweꞌan– Yesussu de tan jal hap de zen hwëna asa tamerazan hap!” -²⁹  Petrus ki zep wal bose wal zeban ziding gulku, “Nen diki Alap ensa nen betek gweblan. Zi bosyansa bap nen! ³⁰  Nëno mae mo auyan-aza mo Alap, Zen mes Yesussu tïn nïkon ngaya taka– mensa ena te-lidak sonnak makan la inkke. ³¹  Hwëna Alap mes Desa zëre mo dam taha nakon de teipsïn hïp drëne seka– dekon de ïrïk gïn hïp hen ngaya tabin hip, hen Israelk de zisi dikim halen ora san dep golëwet so gwen hap, hen zëno mae mo karek-kareksa dikim tap gulsuk gwizimdin hip. ³²  Asa hen mes ki dam tasibirki– dekam de ola insa gol halada gwen hap. Hen owas-owasna mensa Alap mo Enhona abe mae hap gol gwizimnira, zen ola insa dikim eiwa gul gwen hap. Zep zini men zen Zënaka betek në gweblaꞌan, zëbe mae hap angkam man Alap zëre mo Enhona zer gwizimꞌira.”³³  Kirekam kim Petrussu nasalblak, dekam zep ëjal gweꞌak, hëndep tameran hap zep enlala neibiridaꞌak. ³⁴  Hwëna Farisi walya bosena Gamaliel Bak zao hen gwëꞌanka. Zen Musa mo tïtï tabin olsa de tawa ta gwibin hip de zi, hen desa zini man blikip neisïk gweblak. Zen ki zep luweka, ki zep gubiridaka– dua-blaskam de wenya insa de ë nakon golëeiꞌïn dalaboran hap. ³⁵  Ki zep gubiridaka, “Israel mo ausu nakore zi, dawem enkam emki anakan ëenlala gwen, ‘Kirekam asa eibiridal.’ ³⁶  Sap orep zini bosena Teyudas, zen man zënaka gu gweblaka, ‘Ëe mamna,’ dekam zep zini 400 enkam ang nëblak. Hwëna kim dak, dekam zep zëbon de ang ta gwen wenya in sekwak gwek, hëndep dekon etan banakan mae hom lwak. ³⁷  Zëno hyanak kim sensus nuk, dekam etan Galilea walya Yudas man golëïlman gweka. Hwëna kim hen dak, zëbon de ang ta gwen wenya dekam zep hen sekwak gwek. ³⁸  Zen in zep, angkam an zen ki lwaꞌan, ëe ama emsa tïtï tabiꞌin: Bahem banakan mae gweibiridan. Nwe enkam emki kara tabin. Sap zëno mae mo syala hen tawa tabinni, zi mo enlala san de lwaꞌak, sa topse gwizim. ³⁹  Hwëna Alap mo enlala gwibin sin diki syal taꞌak, esa topse eibiridal. Nene hwëna lameraꞌak, ki hwëna sa nwe-mase gwer– san de Alap han de zerïlman gwenna kiye.”Zëno ol san zep ang tak. ⁴⁰  Ki zep etan dua-blaskam de wenya insa de golëbïtï gwezan hap nenbiridak. Zao zep dangolebik. Ki zep nenbiridak, “Dekam sek gwek. Hwëna Yesus mo bosekam bahem etan tawa ta gwibin.”⁴¹  Zen hwëna isrip-sri naban zep kon sek gwek. Sap Alap mes desa anakan gubiridaka, “Zen mes ëdakastïk– Yesus mo bose hap de kareksa goltowen hapye.” -⁴²  Zen hwëna hom nolzausuk– anakarekam de tawa ta gwibin niye, “Yesus Zen Zen– nësa de ngaya tabin hip de Zi niye, mensa Alap gu-guk gwekaye.” Zen yakla jamkam Alap mo gol teksonnak hen zi mo gol-gol san donbirida gwek.

* 5:28 Kis 4:18,Mat 27:25

* 5:41 Mat 5:10-12,Yak 1:2,1Ptr 4:13

6

Kristen zi mo tahasa de trï so gwizimdin hip kim zini tuju enkam dam dasibikke:6¹  Dekon kim lwa seꞌak, Yesussu de taïblïblan wenya dekam zep ëbeya gwe song gweꞌak. Dekam Yahudi zi ausu nakore zini men zen Yunani zi mo langnak de lowehe gwenkam Ibrani ola eititi neibik, zen man jakal neibiridak– men zen nama Ibrani olkam don gwibikye. Mae hap jakal neibiridak, “Em Ibrani ol tawa wenya ano mae mo we sem-semna ema ti kul sonenda gweꞌan– tembanena in kim kae eibirida gwenanye.”²  Dekam zep dua-blaskam de zini in tagal nulsuk, ki zep zë nenbiridak, “Aya-wal oso-wal, ëe de Alap mo olsa de tawa tabinsi golzausun hup hom dakastïꞌïn– dekam de hwëna tembanesa kae gwibirida gwen hapye. ³  Diki dawemna zisi emki ere mae mo ngïrïn nïkon tuju enkam dam tasibin– ere mae mo anakan de tame tabin nika, ‘An enlala blala hen Alap mo Enhona ki zëbon mae onak lwaꞌara.’ Zëbe mae hap aka syala insa wei kul sonezimk, ⁴  ëe akakim aha syalak ëhir-hir gwe srëm gwe-gwek. Hwëna ëe dekam anakare enlala en naban asa lowehe gwer: Biansa asa en sonebla tine gwer, hen ëngaya gwen hap de olsa asa tawa labir tine gwer.”⁵  Tïngan desan zep ki ang tak. Dekam zep zini dam dasibik.Ahana Stepanus. Zen dawemkam de Yesussu taïblïblan tanganna, hen Alap mo Enhona mes dawemkam ing gwe heblaka.Ahana Pilipus, Prokorus, Nikanol,Timon, Parmenas,hen Antiokia walya Nikolas. Zen nër hom Yahudi hon tïl zïka, hwëna dekam zep nabakam Yesussu taïblïblaka.⁶  Tujukam de zini insa kim dua-blaskam de zini in hap nolëtreizimk, dekam zep Alapsa zëbe mae hap taha tehabirida inen naban abe dak.⁷  Dekam zep hëndep Yesus hup de Alap mo ola Israelk nollanga gwesïkhal song gwek. Hen Yerusalemk dekam zep nabakam Yesussu de taïblïblankam ëmas-mas gwe-gwek. Hen Alap mo golak de syal tan zini dekam zep hen beya tangankam Yesussu daïblïblak.Stepanussu kim balk dakke:⁸  Dekam Alap Stepanus hup sosonna hen kwasang-kwasangna mam tangankam gol gweblaka. Zen in zep owas-owasna zi tra mo nwenak syal gwe-gwibirki. ⁹  Hwëna Yahudi mo aha but srëm golak de wenyik zep husus nëblaꞌak. In zen husus nëblaꞌak, zen men zen aha lang nakon Yerusalemk yaïng gwe zakke– ëna Kirene kon, Aleksandria kon, langna Kilikia kon, hen Asia kon. Zëno mae mo but srëm gola, bosena, “zi mo tana ïltïkïnnïk de teinikirin srëm zi mo dena.” - Zini in man Stepanus hun nërol tetek gweꞌak, ¹⁰  hwëna zen bëjen zëno ola gulsublun. Sap Alap mo Enhona man zëbe hap enlala blala ing ta sone gweblaka. -¹¹  In zep zen aha zi hip te-alasa nolzimk– dekam de zen boton ol blo-blokam Stepanussu anakan zergun hup, “Ëe ama asalblak. Zen man Musa mo tïtï tabin ola ban Alap han lamang soka.” ¹²  Zen kire olkam zep Yahudi zi mo nol-nolik mo enlalana ben-ben dazimꞌik– hen Musa mo tïtï tabin olsa de tawa ta gwibin zi mo, hen zi tra mo enlala naye. Dekam zep hëndep Stepanussu balk da halzak– Yahudi mo teipsïn sinodenak de zertrën hapye. ¹³  Zen hen man klak tan zini insa kwang nulida halzak. Zen zep ëguk, “Zini an Alap mo gol dawemna an han Musa mo tïtï tabin ola ban man lamang so gwenda. ¹⁴  Ëe ama anakan de torannak asalblak, ‘Nazaret walya Yesus, zen sa Alap mo gola ansa dri yulsu zula. Hen Alap hap de syala mensa Musa nëp hli yulzimki, desa sa kïtak wet gulsulu.’”¹⁵  Tïngan in zen teipsïn sinodenak teinikinꞌik, Stepanussu man karatda daꞌak. Zëno nwe-masena dekam man liwe heblaka– san de Alap mo dam taha nakore zi mo nwe-masena kiye.

+ Kirekam de but srëm gola insa bose gunkum, “zi mo tana ïltïkïnnïk de teinikirin srëm zi mo dena,” dam gulsunnu, zini in nër hom zi mo tana ïltïkïnnïk de babu gwen nakon wet so gwek.

* 6:10 Luk 21:15

7

Stepanus kim sap zëre mo timni golsriwekake:7¹  Alap mo golak de syal tan zi mo teipsïnnï dekam zep takensïblïka, “In san eiwa denaka ki ëtonnan?”²  Stepanus ki zep ding gulku, “Aya-wal oso-wal hen biankam dena, emki asa sane tan. Nëno mae mo auyanna Abraham kim nama Mesopotamia mo langnak gwëꞌankake, zen kim Haran san dep al gwe srëm gweꞌanka, dekam Teipsïn Zini Alap man Zënaka zertrëblaka. ³  Ki zep zë gubluka,‘Em ere mo langna hen ere korena hli yuluda. Langna men desaë ep goltrëblaꞌak, desan dep al gwe.’ -⁴  “Abraham dekam zep langna Kasdim kon Haran san dep al gweka. Bi zem kim tïlkï, Alap dekam zep etan langna awe dep zer sone zaka. -⁵  Dekam Alap hom mae kama maena Abraham de desa bi gwibin hip golblaka, hwëna sapꞌnen gu-guk gweblaka, ‘Langna an eno auyan-aza sa bi neibir.’ Hwëna Abraham dekam hom walas gweꞌanka. -⁶  Zen man hen hamal hap gubluka,‘Eno auyan-azana sa zi mo lang san ëal tal. Zëwe de zini sa desa tahunna empat-ratus enkam jap nul sonenda gwer hen karek da gwibir. ⁷  Hwëna hyanak, Ëe asa zëwe de zisi karek tabir. Dekam sa eno auyan-azana langna in kon wet so gwer. Dekam sa hwëna langna awe Asa betek në gweblal, hen otweransa sa abe hap tru dasïk gweblal.’ -⁸  Dekam kim Alap Abraham hap ol gu-gublun yala insa golblaka, dekam zep Abraham han ola zeraha-en gulku,‘Em de ola an san ang gwen hap, em ere mo auyan-tane walya ban to mipna ziblom tasïk gwibir.’Ki zep hwëna Abraham Isaksa wë taka. Mingguna kim aha-en tamank, dekam zep to mipna blaonsubluka. Etan Isak Yakobsa wë taka, hen Yakob dua-blas enkam wei-wik gulku– nëno mae mo zi ausu mo auyansa. -⁹  “Hwëna Yakob mo walasna in oso zem Yusupsu man husus nëblak. Desa zep zi mo tana ïltïkïnnïk de babu gwe-gwen hap Mesir hip te-alakam neirzimk. Hwëna Alap man zë kara ta gweka. ¹⁰  Zen zep jalom ëk tïhï nakon zeser sone gweka, hen enlala blalsa zer gweblaka, hen Mesirk de teipsïn zi mo nwenak dikim dawem gwen hap dena zep golblaka. Hëndep teipsïn zini in dekam zep zëno alp nakon de hen teipsïn hïp gubluka. -¹¹  “Hwëna dekam zep usak yala tïngare Mesir mo langnak hen Kanaank awe hatak. Dekam zep karekkam ëtahalha gwek. Nëno mae mo auyanna dekam hen usak naban lowehe gwek. ¹²  Yakob kim salka, ‘Mesirk gandumnu ki,’ dekam zep walas zemka lup gul soneka– dekam de zëwe te-alakam lop tan hap. -¹³  Etan kim tap gweka, dekam zep etan lup gul soneka. Hwëna dekam zep Yusup gubiridaka, ‘Ëe an zen– Yusupye.’ Mesirk de teipsïn zini in dekam zep tawa gwibiridaka, ‘Hare an Yusup mo iye sake.’ ¹⁴  Yusup dekam zep bi zemka gu soneblaka– we wal walas naban de kïtak zëre osan dep al tazan hap. Dekam beyana 75 enkam zep al tak. -¹⁵  Yakob Mesirk zep tïlkï. Hen nëno mae mo orep de auyan-azana zao zep juwe gwek– hen sap Yusup zëna. ¹⁶  Zëno mae mo tok-tokna man etan Sikem san dep nolëlwandahal gwezak– zëwe de lo tasïk gwibin hip, men zao hen Abraham zënaka lo dasïkke, zëna men desa ngana Sikemk walya Hemor Bak mo auyan-tane walyak te-alakam zerkake. -¹⁷  “Abrahamsa mensa Alap gu-guk gweblaka– zao de zaun hup kim golek de gweꞌak, dekam nëno mae mo auyan-azana mes tangan Mesirk ëbeya gwek. -¹⁸  Dekam hwëna Mesirk aha zi teipsïnkïm ïrïk gïlkï– Yusupsu de tame tan srëm nik. -¹⁹  Zen nëno mae mo auyan-azasa yane-ne ta gwibirki hen jap gul sonenda gweka, hëndep wal baïzïlsï de honak yal gulne gwen hap tik-tik ta gwibirki. -²⁰  “Musasa dekam zep hen jaha gwek. Hwëna an-bi zem man tame lak, ‘An totore walassa hom.’ Zen zep golak dan-ahare ben enkam tol ërgwëk. ²¹  Embwan naban kim hëndep honak tak laink, hwëna teipsïn zini in mo wenam zep zer inek. Zen zep zëre mo walas makan hanan tak. -²²  Mesir zëre mae mo enlala blalkam zep tawa dak. Zëno syala hen ol toranna dekam zep soson gweblak.²³  “Musa mo tahunna kim empat-pulukam altïlsïblïk, dekam zep enlala gweka, ‘Ëe anik ëre kore naka hlauludak.’ ²⁴  Zen kim hlauludaꞌanka, dekam zep hwëna Mesir walya Yahudi walsya de tangolennak hla taꞌanka. Dekam zep hwëna Yahudi bose zem insa de sap zerzaunnuk Mesir walya insa mos ta guku. ²⁵  Musa dekam man tim guꞌunka, ‘Are korena sa asa anakan tame dal, “Alap an desa dam tasïꞌïra– nësa dikim gwis gwe sonen hapye.”’ Hwëna zen hom kirekam tame dak. ²⁶  Kaꞌankam, ki zep etan Yahudi bose zemka akeꞌanka. Man tobe ëꞌanka. Ki zep sap anakare ola ban kles soꞌanka, ‘Em an Yahudi bose omkake! Em ba habe enaka karek osoꞌara?’²⁷  “Hwëna men zen wal bose zem insa lek-lek taꞌanka, zen zep Musasa anakare ola ban ata taka,‘Emsa nara teipsïn hïp gubluka– dekam de darak gwen zisi klis gul gwen hapye? ²⁸  Em san asa de tan habe hen dwam gweblaꞌara– men kirekame Mesir walya ir takake?’²⁹  Musa kim kirekam salblaka, dekam zep enlala gweka, ‘O ano zi tanna in mes-am tïngan ëtawa gwendal,’ dekam zep langna Midian san dep heya gweka. Zao zep zi mo langnak gwë gweka. Walasna zao zep dan wë soka. -³⁰  “Zao kim tahunna empat-pulukam tamanblak, Alap mo dam taha nakore zini ki zep zi srëm langnak Musa hap zënaka zertrëblaka– kwatapna Sinai golek denak. Man zë nwe-mase gweka– syauk nubare te tyum-tyumnu kiye. ³¹  Kim syauknu insa hlaul seka, ki zep tenggwanbiꞌinka. Dekam zep golek kon de hlaun hup song gweꞌanka. Hwëna dekam zep Bian mo ola anakan salka,³²  ‘Ëe an eno auyan wal mo Alap– Abraham, Isak, hen Yakob mo Alap.’Musa dekam zep aïrïn hïp yal-yal gweꞌanka, hen desan de kara gwen hap man aïrïꞌanka.³³  “Dekam zep Bian etan gubluka,‘Sepatuna alsïk, sap kamana an zaoe zauꞌura ëre en hap dena. ³⁴  Ano zi bi gwibiridanna, mensa Mesir karekkam jap nul sonenda gweꞌan, mesë hlauludak. Hen zëno mae mo ësol-sol gwe-gwenna mesë sane gwek. An zebë dekam de hïl tï sonebin hip ati gwenanzal. Zep angkam Ëe ama etan Mesir sin dep emsa zer soneꞌan.’³⁵  Musa in men desa nonol anakare ola ban baes nëblakke, ‘Emsa nara teipsïn hïp gubluka– dekam de darak gwen zisi klis gul gwen hapye?’ Hwëna Alap Zen desa zer soneka– zen de teipsïn hïp, hen zen de zëre mo bi gwibiridan zini insa hïl tï sonebin hipye. Hen Alap mo dam taha nakore zini men zen syauk nubare te makan zënaka zertrëblaka, zen hen man mas gwe-gweblaka. -³⁶  Musa dekam zep Mesir kon gwiswe soneka. Dekam de taïblïblan hap owas-owassa syal gwe-gwibir-zimki– nonol Mesirk, hi bosena Kal-kalak, hen sasa langnak kim empat-pulu tahunkam golëlowehe gwekake. ³⁷  Zen Israel Bak mo ausu nakore zini insa hamal hap anakan gu-gubiridaka, ‘Alap sa ahanaka ere mae mo ausu nakon dam tasizimdi– men kirekam hen asa dam tasïkïke, zëre mo olsa de ayang gul gwizimdin hip.’ -³⁸  Zen in kim sasa langnak golëlowehe gweka, dekam Alap mo dam taha nakore zi niban kwatapna Sinaik aïsïl ë gweka, hen zen dekam zep ëngaya gwen hap de ola hamal hap salka. Zen desa zep nëbe mae hap hli yulzimki. -³⁹  “Hwëna nëno mae mo auyan-azana man desa de betek gweblan hap baes ta gwek. Zen dekam ëk enkam Musasa ang në gweblaꞌak, hwëna enhonak Mesir sin de etan lwan dahan hap de enlala en lwa gwizimki. -⁴⁰  Dekam zep Harunsu nenblak, ‘Abe mae hap em yang tabin dowal-dowalsa yang tabir-zimdin– zen deka nësa etan Mesir sin dep nolëlwan dahak. Musa Bak in zen nësa sïl tïbirhal zaka, ëe homë angkam anakan tame laꞌan, “Zao gwëꞌara.”’ ⁴¹  Dekam zep yang tasïn dowala zisyal gweblaka– sapi tane nwe-mase makare naka. Ki zep otweranna dowala in hap tru da seblak, hen tembane yala zëno bose hap syal neibik. Hwëna dowala in sap zëre mae mo tahakam de syal gweblanna. ⁴²  Alap Zen dekam zep tahanna gweisibiridaka, ‘Amki dowal-dowalsa betek eibirida gwek– hen nglïnak de keis maesa.’ Zep Alap mo ol ayang gul gwen zini mensa anakan ale nul gwek man hen dakastïꞌïn,‘Israelk de zi, em kime sasa langnak empat-pulu tahunkam lowehe gwek, em abe en hap home otweranna hen aha kire-kire maena ol gweblak. Em ema yang tabin dowal-dowal hap hen ol gwizimk. ⁴³  Sap em dekam Molok Bak ne keis nibare zini Refan Bak nekae boklena kom oso gwizimk– ena mensae yang ososukke. Ëe in zep asa emsa ë yala Babel mo men eihya san dep yal gul.’ -⁴⁴  “Hwëna angkam Alap mo gol hap denakaë emsa tonbiridaꞌan: Musa kim sasa langnak golëgwëka Alap man gubluka, ‘Abe hap em deyolkam de golsa syal gwibir-blin– men kirekamë ebe hap goltrëblakke.’ Dekam zep gola insa zisyal gwibir-blika, hen gola insa man zëre mae mo lowehe naseran san zial gulusen gweka. Sap Alap man dwam gwibiridaka– gola insa de hlaunkum de anakan dam gulsuk gwen hap, ‘Alap man nësa golëlowe heꞌara.’ -⁴⁵  Ki zep hëndep langna an san dep nolsong gwezak– Yosua Bak kim golëeija song gwe zakaye. Alap hen dekam man Zënaka de tame tan srëm zini insa golëalsa sone gwibirki. Gola in deban ki zë hëndep nolgwë gwek. Hëndep Daud kim teipsïkï, gola insa man nama hlaul zuka. -⁴⁶  Daud man tangan Alap mo nwenak sam gwesïkï, ki zep auyan Yakob mo Alapna insa abe taka, ‘Ëe wëhë ebe hap gol dawemna taubluꞌak?’ -⁴⁷  Hwëna zën hom taubluka. Hwëna tane zik taubluka– teipsïn zini Salomo Bak. -⁴⁸  “Hwëna Teipsïn Zini Alap, Zen hom zi mo taublunnak gwë gwenda– men kirekam Alap mo ol ayang gul gwen zini anakan gublukake,⁴⁹  ‘Nglïna zen dekonë teipsïnkïm ïrïk gïꞌïn.Okamana zen zëweë tanana ïk so sone gwenan.Zep em bëjen em abe hap gola taublun–Ëe dekon emsa golëlowehe gwen hapye.⁵⁰  Ki san Ëe homë ëre mo tahakam kïtak yang tabik?’ -⁵¹  “Zep eiwa em in zi ausuna dawemkam de nol drak-drak tanganna! Em in, eiwa, nëre mae mo auyan-aza naban apdenak– san de i srëmna! Eno mae mo enhona apdenak– Alapsa de tame tan srëm zi nibanye. Em in Alap mo Enhosae ëreija tine gwenan! ⁵²  Emki ëenlala gwen: San ha ki?– Alap mo ol ayang gul gwen zini, eno mae mo auyan-aza de karek tan srëm naye. Sap zen kïtak karek tabin enna! Hëndep men zen hamal hap nenbirida gwek, ‘Emsa de ngaya tabin hip de Zi lalakna sa hata zala’– desa man hen damera gwek. Zen hëndep enlalana in em debane nama ërgwëꞌan. In zebe nër hom lalak Zini insa tan hap ërguk, hëndep lak. -⁵³  Em sap tawana– tïtï tabin ola mensa Alap mo dam taha nakore zini Musa hap ayang nul gweblakye. Hwëna em toton banakan dep?– desan de ang tan naye!”Stepanussu kim kasokam tok hap nïrïblakke:⁵⁴  Desa de tonbiridannak kim sane daꞌak, dekam tangan zep sërkam u sal-sal nëblaꞌak. ⁵⁵  Hwëna Alap mo Enhona dekam zep nwena lirisin soblaka, dekam zep nglï san kara gwe seka. Man dalusuhuk. Zao zep Teipsïn Zini Alapsa hla ta seka. Tane Zem Yesus dam taha san dekam zauꞌunka. ⁵⁶  Ki zep hwëna gubiridaka, “Emki hlaun. Ëe ngatan zi mo lang san kara gwe senan. Man dalusununhal. Ngatan zi mo lang nakore Zi Tanganna Alap mo dam taha nakon zauꞌura.”⁵⁷  Kirekam kim nasalblak, dekam zep ini mat dasibik, hen dekam zep anakare ola ban ena taꞌak, “Zini an nen tan!” Ki zep zë hëndep nabakam dot dasïk. ⁵⁸  Dekam zep hëndep ëna in kon ïl dïhak, zao zep kasokam nïrïblak. Men zen botonkam klak dak, dekam de zën nonol ïtïblan hap, zëre mae mo tahan bajuna wal seiwiri Saulus mo tana alpnak kang dazak– zen de kara tabir-zimdin hip. -⁵⁹  Kim nïrïblaꞌak, dekam zep Biansa gu soneblaka, “Bian Yesus, ano angsa emki zer irin.” ⁶⁰  Dekam zep boklena kom soka, ki zep ol mamkam takenka, “Bian, ansa karekna syal neibiꞌin, emki tap gulsuzimdin.” Kirekam kim guku, ki zep hëndep tïlsïkï. -

* 7:3 Kej 12:1

* 7:4 Kej 11:31, 12:4

* 7:5 Kej 12:7, 13:15, 15:18, 17:8

* 7:7 Kej 15:13-14,Kel 3:12

* 7:8 Kej 17:9-14, 21:2-4, 25:26, 29:31–35:18

+ Kej 37:11, 37:28, 39:2, 39:21-23, 41:37-44, Mzm 105:20-22

* 7:12 Kej 41:54, 42:1-5

* 7:14 Kej 45:1-18, 46:1-7, 46:27, 49:33

* 7:16 Kej 23:3-16, 50:7-13,Yos 24:32

* 7:17 Kis 7:7

* 7:18 Kel 1:7-8

* 7:19 Kel 1:10-22

* 7:21 Kel 2:1-10,Ibr 11:23-26

* 7:29 Kel 2:11-15, 2:21-22, 18:3-4

* 7:35 Kel 3:1-10, 2:14

* 7:37 Ul 18:15-18

* 7:38 Kel 19:1–20:17,Ul 5:1-33, 9:10

* 7:39 Bil 14:3

* 7:43 Kel 32:1-6,Am 5:25-27

* 7:44 Kel 25:9, 25:40

* 7:45 Yos 3:14-17, 4:11, 18:1, 23:9

* 7:46 2Sam 7:1-16,1Taw 17:1-14

* 7:47 1Raj 6:1-38,2Taw 3:1-17

* 7:50 Yes 66:1-2

* 7:52 2Taw 36:16,Mat 23:31

+ Bajuna in mae hap dalwesïk: Dekam de sam hap ï tïblan hap.

* 7:60 Luk 23:34, 23:46

8

8¹  Saulus man tannak kara tabiꞌinka, hen tan hap de ola man mas gulku.Saulus kim Yesussu de taïblïblan zisi karek ta gwibirkike:Stepanussu in kim dak, dekon zep ki hëndep kon gwesïk hanak– Yesussu de taïblïblan zisi de karek ta gwibinkim. Dekam zep Yerusalem kon tïngare zëwe de lang san dep heya-hya gwek, hen ahakon Samaria san heya-hya gwek. Diki dua-blaskam de zini in, zen zëwe en ki lowehek. ²  Alap hon de ëtal gwesïn wenya ki zep Stepanussu nër dwanuk, hen gona dawemkam dablak. ³  Hwëna Saulus man Yesussu de taïblïblan zisi de timbwas tabin hip golëalp gwe-gweꞌanka. Zen gol-gol san tahyondan hap golëhakal gweka, dekon zep bwinak dikim yal gulnen hap ziïl tïbirhal gweka– sap zi, sap we.Pilipus kim Samariak ol dawemna tonbirida gwekake:⁴  Men desan ki heya-hya gwe song gwek, Yesus hup de ol dawemna desan zep ki tawa dabir song gwek. ⁵  Pilipus Bak - dekam zep Samaria mo aha ë san tineka. Zao zep ol dawemkam anakan tawa ta gwibirki, “Yesus Zen Zen– nësa de ngaya tabin hip de Zini, mensa Alap gu-guk gweblakaye.” ⁶  Zëwe de zi trana in kim sane da gwek, hen zëno owas-owas syal gwibinni kara nul gweblak, dekam zep tangan zëno tawa tabin sin aha-ere enlalakam ang tak. ⁷  Sap dowal-dowal mo bi gwibiridan zini zao beyana. Hwëna Pilipus kim zëbon mae onakon golëalsa sone gweka, hërhen naban zep kon wet so gwe-gwek. Hen zi lekna hen sap taha-tana teisya inen srëm zi sang-sangna dekam beyakam Yesus mo bosekam dawem ta gwibirki. ⁸  Ëna iwe de zi mo isrip-srina dekam tangan zep mam gwizimk.⁹  Ëna iwe hen ki zini bosena Simon. Zen meiyer golzauk gwen zi, hen tïngare zini zëno syala man denggwan gwibik. Zëna hen man zënaka anakan gu gweblaka, “Ano sosonna mam tanganna.” ¹⁰  Hen tïngare zini, sap mamna hen sap betekna, desa man nasal gweblak. Zen man nen gweblak, “Alap mes zëbe hap soson yawala golblaka.” ¹¹  Pilipus de hatan srëmnak, zen desa en ang në gweblak, sap zen man zëno owas syal gwibinni denggwan gwibik. ¹²  Hwëna Pilipus kim tonbirida gweka– Kristus Yesussu de taïblïblankam de Alap mo ïrïk gïnnïk bïtï gwen hap de ol dawemna insa, zen dekam zep Yesussu daïblïblak. Dekam zep hëndep baptis ta gwibirki– sap zi, sap we. ¹³  Simon zëna hen dekam zep Yesussu taïblïblaka. Desa hen dekam zep baptis taka. Zen dekam zep Pilipussu ang gwebla nasen gweꞌanka, sap zen man tangan Pilipus mo owas-owas syal gwibinni tenggwan gwibirki.¹⁴  Yerusalem kon kim Yesus mo dam tasibin wenya anakan ësak, “Samariak de zini mes Alap onakore ol dawemna daïblïbik, hwëna Alap mo Enhona hom ing gwe hebiridaꞌara,” dekam zep Petrus ne Yohanis neka etan desan dep deisya sonek. 15Zen kim aptaka, dekam zep zëbe mae hap Alapsa en soneblaka– zëre mo Enho dikim hen ing gwe hebiridan hap. 16Sap Pilipus kim Yesus mo bosekam baptis ta gwibirki, Alap mo Enhona hom dekam ing gwe hebiridaꞌanka. ¹⁷  Hwëna Petrus ne Yohanis ne kim tahana lehabirida ineka, dekam zep Alap mo Enhona ing gwe hebiridaka.¹⁸  Meiyer hlaul gwen zini Simon in kim hlauludaka, “Zëno nik mo taha tehabirida inenkam Alap mo Enhona ing gwe hebiridanda,” dekam zep abe soka, “Ëe asa ep te-alasa golzim. ¹⁹  Abe hap sosonsa olbla– ano taha tehabirida inenkam deka hen Alap mo Enho ing gwe hebirida gweka.”²⁰  Petrus ki zep hwëna ding gulbluka, “Ere mo te-ala naban esa syauk sun dep zersong gwera, sap em ema tim guꞌura, ‘Alap mo sosonna te-alakam asa gol.’ ²¹  Emsa hom Alap gubluka– syala ansa de gon hapye. Sap eno enhona nama hom Alap mo nwenak dakastïꞌïra. ²²  Karekna insa emki hli yun. Dekam Biansa abe ta gwe– Zen dekakim eno enlala jal-jala insa tap gulsubluka. ²³  Sap ëe ama emsa tame taꞌan: Eno enhona, sërkam de kïl-kïl tanganna, man emsa karek san dep da tablahal gwenda.”²⁴  Simon ki zep ding gulbluka, “Asa Biansa de abe tankam mas gwebla– karek goltowen hap dena mensa asa gublula, zen deka abon lwa srëm gwek.”²⁵  Petrus ne Yohanis ne kim ol dawemna insa ëna iwe lonsubiridaka, ki zep Yerusalem san dep etan ola halka, hen Samaria mo ora san de ë-ë san man lonbirida song gweka.Pilipus kim Etiopia kore aha teipsïn zisi tawa takake:²⁶  Hwëna Alap mo dam taha nakore zini ki zep Pilipussu gubluka, “Selatan san dekam em song gwen– sasa lang san de orana in san, Yerusalem kon langna Gaza san dep de ora san.” ²⁷  Ki zep hëndep song gweka. Hwëna orana in san teipsïn zini lun kon hen man keretakam song gweꞌan zaka– langna Etiopia mo ïrïk gïnnïk de te-ala aït gweblan zi. Langna Etiopiasa dekam wenya bosena Kandake teipsïnkïm ïrïk gïk. Hwëna zini in zëno alp nakon mam gweka. Hwëna zen mes Alapsa taïblïblaka, zep Yahudi mo yakla yalak de ang gwen hap Yerusalem san song gweka. ²⁸  Hwëna zen man Yerusalem kon Etiopia san dep etan lwa haꞌanka. Zen zëre mo keretanak nikin haꞌanka, dekon Alap mo ol ayang gul gwen zini Yesaya mo ol tataksa baca gul song gweꞌanka. Keretana in zëre hon de babu gwe-gwen zi golsong gweꞌanka. ²⁹  Alap mo Enhona ki zep Pilipussu gubluka, “Emki keretana in mo alp san ang gwe sehan.”³⁰  Dekam zep hluwenkam ang gwese halka, dekam zep zini insa sane taꞌan zaka– Yesaya mo ol ale gunsu de baca gul hannak. Ki zep takensïblïka, “Insa baca guꞌura, ena wëhë dam gulsuꞌura?”³¹  Dekam zep ding gulbluka, “Ëe banakan de dam gulsun hup?– zi de abe hap srip gulsublun srëmkamye.” Dekam zep Pilipussu gubluka, “Haen, em sewe sezan. Nen apdekam song ën.”³²  Pilipus in kim sane taꞌanka, dekam anakan baca guꞌunka,“Men kirekam Alap hap de tru tasïblïn hap dombana kap nulhal gwenan,zini insa hen kirekam sa nërhal.Dombana men kirekam ala blom tasïnnïk ëol srëm gwe-gwenan,zen hen kirekam sa karek tannak ol srëm gwera.³³  Zen sap karek gon srëmna,hwëna dawemkam de takensïblïn srëmnak sa totoresa dal.Zen walas gwen srëmnak sa tïlï,sap zëno gwënna nabakam sa nablonsukin.” -³⁴  Ki zep teipsïn zini in Pilipussu gubluka, “Asa emki gublun: San ha Yesaya zëre hap ki ale gulku? San ha aha zi hip?” ³⁵  Dekam zep Yesaya mo ol ale gunnu in kon Yesus hup denaka de srip gulsublunkam kon gwesibir hanaka.³⁶  Oranak kim weya tanena hla kulki, ki zep teipsïn zini in gubluka, “Weyana de wakë! Angkam ba en lwa kïnïꞌan?– asa dikim baptis tan hapye.” -³⁸  Ki zep kereta golsong gwen zini insa golzausun hup gubluka. Dekam zep ho san dep ati ëka. Zao zep Pilipus baptis taka. ³⁹  Ho nakon kim apta seꞌan zaka, Alap mo Enhona dekam zep zë Pilipussu zer ine halka. Teipsïn zini in hom etan dekon hla taka, hwëna isrip-sri naban zep kon song gweka. ⁴⁰  Pilipus hwëna dekam zep ëna Asdod owaskam hataka. Dekon zep hwëna hi alp san de ë-ë san ëngaya gwen hap de ol dawemkam tonbirida song gweka, hëndep Kaesareak hataka.

+ Pilipus in, san ha dua-blaskam de wenya in mo ahana? (Kis 1:13) San ha tujukam mensa Kristen zi mo tahasa de trï so gwizimdin hip dam dasibikke (Kis 6:5), zëno mae mo ahana. Nen angkam home tame uꞌin.

* 8:33 Yes 53:7-8

+ Ahakon men zen orep Lukas mo ola ansa etan ale nul gwek, ola ansa zen mas nuk: (Pilipus) ki zep ding gulbluka, “Em de tïngare enho naban taïblïblankam, amki.” Ki zep ding gulbluka, “Ëe ama Kristus Yesussu anakan taïblïblaꞌan, ‘Zen eiwa Alap mo Tane.’”

9

Saulus kim halekake:9¹  Saulus dekam nama Yesussu de taïblïblan wenya gubirida gweꞌanka, “Ëe asa tameral.” Dekam zep Alap mo golak de teipsïn zi nik song gweka, ²  zao zep surat hap abe gweka– Damsik de but srëm golak de mam-mam wenya kip de anakare hap goltreizimdin hip, “Saulus an, aha ora san de ang tan zisi de Yerusalem san etan tahyohan hap– sap zi, sap we.” ³  Damsik kim golek de gweꞌan zaka, mumuk ennak zep nglï nakore sërkam de ngatanna wale tazak. ⁴  Ki zep zë kama san zanka. Dekon zep hwëna ola sal seka, “Saulus, Saulus, em ba habe asa karek ta gwenda?”⁵  Ki zep ding gulbluka, “Bian, Em an nara?”Ki zep hwëna ding gulbluka, “Ëe an Yesus– insa em karek ta gweꞌarake. ⁶  Dekam luwe. Ënak hëndep hatase. Zao sa zini ano olsa ebe hap ayang gulblula– em de desan ang gwen hapye.”⁷  In deban mae golëtëꞌanka, zen ëau-hlonkam balk tasïn nïban hëndep ëzausuk. Zen hen sap man ola insa ësak, hwëna ba maena hom hla nuk. ⁸  Saulus ki zep luweka, hwëna nwe kara gwen hap man sap akasïkï. Dekon zep Damsik sin dep ïrïk da song gwek. ⁹  Yaklana dan-ahan nwena hom mae kara gweka, hen hom mae tembane gweka, hen ho maena hom otdeka.¹⁰  Damsik, Yesussu de taïblïblan zini ki, bosena Ananias. Desa zep nwe lirisin nëblannak Bian Yesus takenblaka, “Ananias!”Ki zep ding gulbluka, “Ëe an dë, Bian!”¹¹  Bian ki zep etan gubluka, “Yudas mo gol san em song gwen– ora bosena Dam-damna san. Tarsus walya Saulussu em zë duweblan. Zen dekon Asa gu soneblaꞌara. ¹²  Zen hen mes hamal hap emsa nwe nik de lirisin nëblankam zëbon de hatannak hla tanda. Em kime tahana tehabla inera, dekam zep nwena kara gwera.”¹³  Ananias ki zep ding gulbluka, “Bian, zini in ëe mesë beyakam sal gweblak. Zen Emsa de taïblïblan zini man karek ta gwibirida. Yerusalemk mes ki gweibirida gweka, ¹⁴  zep hëndep awe hen hata zaka. Alap mo golak de syal tan zi mo teipsïnnï mes zëbe hap suratna golblaka– dekam de Emsa de taïblïblan zisi kïtak tahyohan hap denaye.”¹⁵  Hwëna Bian Yesus ki zep ding gulbluka, “Sap esa song gwera. Sap zini insa Ëe mesë dam tasïk– Yahudi srëm zi mo ë-ë san de abe hap denaka golzim halada gwen hap, hen zëno mae mo teipsïn-teipsïn nïka de zen abe hap denaka tonbirida gwen hap, hen sap Yahudi zisi. ¹⁶  Ëe asa hen zëbe hap anakan goltrë gweblal, ‘Ano bosesa dikim ap mam gulblun hap, em karekna mam tangan naka esa goltowe gwera.’” -¹⁷  Ananias dekam zep gola in san dep song gweka, ki zep hëndep seweka. Taha tehabla inen nakon zep gubluka, “Oso Bak Saulus, Bian Yesus, men Zen oranak ebe hap Zënaka zertrëblakake, Zen asa ebon osan dep zer sone zala– em dikim etan nwesa kara gwen hap, hen Alap mo Enho dikim ebon ing gwehen hap.” ¹⁸  Dekam zep mumuk ennak nwe nakon hogwe jingkir makare nik nanyanzak, dekam zep etan kara gweka. Hëndep dekam zep luweka. Ki zep hwëna Ananias Yesussu dikim ang gweblan hap baptis taka. ¹⁹  Zen kim tembane gweka, dekam zep etan soson gweka.Saulus kim Damsik tawa ta gwibirkike:Saulus dekam zep Damsik Yesussu de taïblïblan wenya ban golëgwëꞌanka– mingguna san ha dan-dan. ²⁰  Dekam zep nabakam Yahudi mo but srëm gol-gol san anakan tawa tabiri daka, “Yesus Zen eiwa Alap mo Tane.” ²¹  Tïngare zini man tangan anakan denggwan gweblak, “An san ha zen hom? Yerusalemk Yesussu de taïblïblan zini zen dwan-am karek ta gwibirki. An san ha zen hom yap hata zaka?– zisi de etan Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mam san dep tahyohan hapye.” ²²  Saulus mo tawa tabinni, sosonna man esek gwese zahe gweꞌak. Zen Alap mo ëpba ol ale gun nukorena kim anakan tawa ta gwibirki, “Yesus Zen eiwa nësa de ngaya tabin hip de Teipsïnnï Zen– mensa nen guk gweblakke.” Hëndep zëwe de Yahudi zini enlalana man tangan topse nëblak, sap zëno ola bëjen anakan gulsublun, “In boton.”²³  Yaklana kim zë beya gweꞌak, Yahudi zini in dekam zep tan hap kalang nëblaꞌak. ²⁴  Ëna in, kasokam de kola ban. Yaklam denaban kam denaban zep ëna in mo wasnge te so kïnïn lïlïkïn nïkon dïl gïk gweblaꞌak. Hwëna zëno mae mo tan hap de kalang gweblanna man ëtawa gwek. ²⁵  Paulussu men zen ang në gweblaꞌak zep dokotkam ë san dep yu yala ban srïng dï sonek. -Saulus kim etan Yerusalemk hatakake:²⁶  Yerusalemk kim hataka, ki zep sap akasïkï– dua-blas enkam de zini in han de golësiri gwen hap. Hwëna man naïrïblak, sap zen hom anakan daïblïblaꞌak, “Zen eiwa-eiwakam Yesussu taïblïblaꞌara.” ²⁷  Hwëna Barnabas zep zëbon mae onak zerhata zaka. Zen zep anakan tonbiridaka, “Saulus an oranak Yesussu hla taka, hen Bian dekam zep ola tonblaka. Zen kim Damsik gwë gweka, zen hen Yesus hup denaka zëwe udobe naban tonbirida gweka.” Dekam zep Barnabas mo ola kon dua-blaskam de wenya in anakan daïblïblak, “Zen eiwa mes hen Yesussu taïblïblaka.” ²⁸  Dekam zep dawemkam Yerusalemk apdenak nërgwë gwek. Zen hen dekam zep udobe naban Yesus hup dena tonbirida gweka. ²⁹  Hwëna Yesussu de taïblïblan srëm Yahudi zini kim nërol tetek gwek, dekam zep tan hap alp dasïk. Yahudi zini in, zen men zen Yunani mo langnak de lowe henkam Yahudi ola eititi neibikke, zen zen nërol tetek gwek. ³⁰  Hwëna ahakore Yesussu de taïblïblan wenya kim ësak, dekam zep Kaesarea san dep zon dak. Hen dekon etan Tarsus sun dep zep bulkum nër sonek.³¹  Dekam zep kïtak de Yerusalem mo langnak de Yesussu taïblïblan wenya, Galileak, hen Samariak de wenya, umlaekam lowehe gwek. Hen zini Yesussu de taïblïblankam ëmas-mas gwek. Sap Alap mo Enhona man zëbe mae hap sosonsa gol gwizimki, hen Alapsa de blikip gwesïblïn hap de enlalasa zer gwizimki– hen Yesus onak dikim tatem ëzauk gwen hap denaka.Petrus kim ëna Lidak Einias Baksa dawem takake:³²  Petrus dekam zep tïngare langna in san tawa tabirida gweka. Ë bosena Lidak de Yesussu taïblïblan zini ki zep hen amjanbirki. ³³  Zao zep zini hla taꞌanka, bosena Einias. Zëno taha-tanana orep mes juweblak. Tahunna delapan enkam tum ennak lwa gweka. ³⁴  Dekam zep Petrus gubluka, “Einias, Kristus Yesus emsa dawem taꞌara! Em luwen. Ere mo tumna insa em wa tasïn.” Hëndep dekam zep luweka. ³⁵  Tïngare ëna Lidak de zini, hen Saronk dena, desa de kirekam hla tankam zep Bian Yesussu hen daïblïblak.Ëna Yopek kim Petrus Dorkaꞌa dawem gulkuke:³⁶  Ëna Yopek, wenya Yesussu de taïblïblanna dekam ki, bosena Tabita. Yunani olkam de gubinkim, Dorkas. Bosena Dorkas, zëno enlalana “rusa.” Wenya in aha zi hip dawem ensa syal gwe-gwibir-zimk, hen tahalha zini man mas gwibirida gwek. ³⁷  Hwëna ki zep sang-sang gwek, hëndep tïk. Tokna ngan nulsuk, ki zep gulk de teksonnak nonnek. ³⁸  Ëna Lida kon, Yope golek. Yesussu de taïblïblan wenya kim ësak, “Petrus Lidak gwëꞌara,” dekam zep zi darena nenzimk, “Emki nabakam dangïtïlblïn. Anakan enbla, ‘Ëe an emsaë kwang la halan– naba tangankam dep!’”³⁹  Hëndep kim apta zaka, ki zep hëndep zigwë halka. Kim zihataka, ki zep hëndep gulk de teksonna in san dep nërsewek. Tïngare we sem-semna dekam zep go naban anakare ola ban dot dasïk, “Bajuna an zen tol ap tayalbir-zimk– nama kim gwëꞌakke.”⁴⁰  Ki zep gubiridaka, “Dekam tïngan atiti gwek.” Kim atiti gwek, dekam zep bokle kom soblan naban Alapsa gu soneblaka. Kim gu sonesïkï, ki zep nwe-masenak de hlaun nuban gubirki, “Tabita, em luwen.” Dekam zep hëndep nwena kara gwek, hen Petrussu hla tak. Ki zep hëndep nikink. ⁴¹  Dekam zep zaun gun hup taha nakon gul ineka. Kim zauk, dekam zep kwang guludaka– Yesussu de taïblïblan wenya hen we sem-semna in saye. Ki zep gubiridaka, “Zen mes ngaya gwenan.” ⁴²  Ola insa kim tïngare Yopek nolteisïk, dekam zep beyakam Bian Yesussu daïblïblak. ⁴³  Zao Petrus holo tolkam zep gwëka– tweran sop sam tasïk gwibin zini Simon Bak hon.

* 9:16 2Kor 11:23-28

* 9:25 2Kor 11:32-33

10

Kornelius mo nwena kim lirisin nëblakke:10¹  Kaesareak, jana nabare zi mo mamna ki gwëꞌanka– bosena Kornelius Bak. Zëno ïrïk gïn walasna seratus enkam. Zen jana nabare zini mensa nen gwibik “Langna Italia korena,” zëwe kïtak bïtï gwek. ²  Zen we wal walas zeban Alapsa dawemkam zibetek gweblaka. Zini in hen tahalha zisi man mas gwibirida gweka, hen Alapsa man gu sonebla tine gweka. ³  Hwëna aha yaklakam, yakla nwena dan-ahan, ki zep nwena lirisin nëblak. Zen eiwa de makan Alap mo dam taha nakore zisi hla ta guku. “Kornelius”kum zë gublu zaka.⁴  Aïrïn nïban zep karatda taka, dekam zep takensïblïka, “Bian, em ba hap?”Ki zep ding gulbluka, “Eno ol gu sone gwenna hen tahalha zisi de mas gwibirida gwenna mes Alap hon nwe-mase gwek– san de em de zëbe hap sapisa tru tase gweblanna. ⁵  Dekam zini Yope san dep lup gul sone, zini bosena Simon, hen zëno aha bosena Petrus, desa deka kwang da halzak. ⁶  Zen hi alpnak tweran sop sam tasïk gwibin zini Simon mo golak gwëꞌara.”⁷  Alap mo dam taha nakore zini in kim hli taka, dekam zep zëre hon de babu gwen zi darena guzimki, hen zëre mo jana nabare zini, dawemkam de Alapsa tame tan naka gubluka– zen de yaïng gwezan hap. ⁸  Zao zep aïsïl gwibiridaꞌanka– in zen ki zëre hon lwakye. Ki zep hëndep Yope san dep lup gul soneka.Petrus mo nwena kim lirisin nëblakke:⁹  Zen kim Yopek ëgolek de gweꞌak, Petrus dekam zep gol bol tahannak sewe seka– dekon de Alapsa gu soneblan hap. -¹⁰  Ki zep zë hwëna usak gweꞌanka, dekam zep tembanesa de syal gwibir-blin hap abe gweka. Zen kim tembanena syal neibir-bliꞌak, ki zep hwëna nwena lirisin nëblak. ¹¹  Ki zep hwëna nglï san kara gwe seka. Man dalusuhuk. Desan zep hwëna deyol ber-ber yawal makare naka srïng nïl soneꞌanhak. Top-topna man nurensïhïk. Ngïrïn en nik zep srïng gwe hezak. ¹²  Deyol mwana iwe zep hlauludaka– kirekam-kirekam golsriwen otweranna, tana dan-nër dan-nërkam dena, bik dankam de ïl gwehal gwenkam dena, hen mawana. ¹³  Ki zep hen ngatan zi mo lang nakore ola sal seka, “Petrus, em luwen. Emki tameran. Desa twenblanda.”¹⁴  Ki zep ding gulku, “Bian! Ëe bëjënë. Ëe homë mae golsriwen kire-kire kun nabarena twinbik.” -¹⁵  Dekam zep hwëna etan ola sal seka, “Mensa Bian ngan tasibirki, desa bahem gubin, ‘Kun naban.’” -¹⁶  Zen mes dan-ahan soka– kirekam de hlaul gwenna. Ki zep etan mumuk ennak nglï nakon nul inehak.¹⁷  Petrus kim nama dam gulsun hup teibiꞌinka, hwëna Kornelius mo zi lup gul sonenna in hap mes Simon mo gola tan-tan dazimk, hëndep gol teso kïnïnnak ¹⁸  zep ëtakensïzïk, “Awe wëhë Simonkam de zi bosena gwëꞌara? Zëno aha bosena Petrus.”¹⁹  Petrus kim nama dam gulsun hup teibiꞌinka, Alap mo Enhona ki zep gubluka, “Simon Bak, zi dan-aharena man emsa dëblaꞌan. ²⁰  Em ati gwen. Bahem ang gwibiridan hap enlalana anakare hap beya gwen, ‘Ëe an Yahudi wal. Zen Yahudi zisi hom.’ Sap zini in ano lup gul sonenna.”²¹  Dekam zep ati gwe zaka, zao zep gubiridaka, “Ëe an zen– em in desa lëblaꞌanye. Em ba habe yaïng gwezal?”²²  Ki zep ding nulblik, “Jana nabare zi mo mamna, Kornelius Bak, emsa de kwang tahan hap asa ir gubiridaka. Zen enho lalakna hen Alapsa de betek gweblanna, hen Yahudi zini man desa blikip neisïk gweblanan. Alap mo dam taha nakore zini mes desa emsa de kwang tahan hap gubluka– zen dikim ebon onakore olsa sane gwen hap.” ²³  Petrus ki zep zao de apdekam golëtruwen hap gubiridaka.Petrus kim Kornelius mo golak hatakake:Kaꞌankam ki zep Petrus golësek gweka. Yope kon Yesussu de taïblïblan zini man hen ang nëblak. ²⁴  Zëno kaꞌan kim Kaesareak yaïng gwek, Kornelius man iye zeban golëkara gweꞌanka– hen wal bose wal zeban, men desa tagal gulsukuke. ²⁵  Petrus kim gola iwe tïꞌïn zaka, Kornelius ki zep zëno nwenak mae hap ïk gwehe zaka, “Zini an Alap mo dam taha nakore zi makarena.” ²⁶  Hwëna Petrus ki zep gubluka, “Em luwen. Ëe an hen zi tangan sake.” -²⁷  Ola kim lonꞌanka, Petrus ki zep gol mwa san tïlkï, ki zep zë hlauludaꞌan zaka, “Zi beyam-byana mes zë ëtagal gwesïk.” ²⁸  Ki zep zë gubiridaka, “Em mese kïtak ëtawa gwek: Yahudi zi mo ol jalse gwennak man ale nuk, ‘Yahudi srëm zi niban bëjen golësiri gwen.’ Hwëna Alap mes ap anakan goltrëblaka, ‘Ëe babë aha zi aususa gubiridan, “Zen in kun naban.”’ ²⁹  In kim asa kwang dak, ëe zebë takensibiridan srëmkam ang gwibiridazak. Zep ëe ama ki emsa takensibiridaꞌan: Em ba habe asa en soneblak?”³⁰  Kornelius zën zep ding gulbluka, “Yaklana an zen dan-ahan damank, yakla nwena an ki angkam dan-ahannak lwaꞌarake, ëe dekam gola an kon Alapsa gu soneblaꞌak. Mumuk ennak zep zini ano nwenak baju angtan-angtan naban zauꞌun zaka, ³¹  ki zep asa gubluka, ‘Kornelius, Alap mes eno ol gu sonenna salka, hen man eno tahalha zisi de mas gwibirida gwenna enlala gwibiꞌira. ³²  Emki Yopek Simonsa gu soneblan. Zëno aha bosena hen Petrus. Zen hi alpnak tweran sop sam tasïk gwibin zini Simon mo golak gwëꞌara.’ ³³  In zebë nabakam zini emsa de kwang tan hap lup gul sonek, hen ema asa sam tanda– hata zankamye. Angkam ëe mesë awe Alap mo nwenak tagam gwenan– dekam de emsa sane tan hap, kïtak mensa Bian Alap ebe hap golblakake, desa de asa tonbiridan hap.”Yahudi srëm zini kim nonol tanganna Yesussu daïblïblakke:³⁴  Petrus ki zep gubiridaka, “Ëe angkamë tame gulun: Eiwa, Alap ahakore en naka hom nwekam golëake gwenda, -³⁵  hwëna tïngare zi ausuna man dokwak guluda gwenda– men zen Zënaka betek në gweblanan hen dawemna syal nei gwibirinye. ³⁶  Em mese ësal gwek– Alap mensa ol dawemna Israelk de zini anakan gu sonebiridaka, ‘Tïngare zi ausu mo Teipsïnnï Kristus Yesus mo bosekam em aban zerumlae gwen.’ ³⁷  Hen em mese ësal gwek– in zen baptis ta gwibin zini Yohanis Swe mo hyanak tïngare Yahudi mo langnak jowek, nonol tanganna Galileak. ³⁸  Alap dekam Nazaret walya Yesus hup zëre mo Enhona hlë ta soneblaka, hen soson zemka golblaka. Hen em mese zëbe hap dena anakan ësal gwek, ‘Zen men-san an-sankam dawemna golzimnira gweka, hen dowal mo kïgï mo hulen naka hïl tï sonebirida gweka, sap Alap man deban zersyal gwe-gweka.’ ³⁹  Ëe an zenë kara la gwek– tïngan mensa Yahudi mo langnak hen Yerusalemk syal gwe-gwibirkiye. Hwëna Yahudi zini Desa te-lidak sonnak de makan ta irinkim dak. ⁴⁰  Hwëna yaklana dan-ahan, ki zep etan Alap tïn nïkon ngaya taka, hen dekam zep etan abe mae hap zertrei gwizimki. -⁴¹  Ëe ama deban etan tïn hyanak ërtembane gwe-gwek. Dekam Alap tïngare zi hip hom zertrei gwizimki. Hwëna men desa en Zëna Yesus hup denaka de gol halada gwen hap dam tasibirkike, zëbe mae en hap zertrei gwizimki. ⁴²  Yesus mes asa dam tasibirki– zëre hap de ol dawemsa dikim anakan tonbirida gwen hap, ‘Alap mes Yesussu dam tasïkï– Zen de zisi klis gun hup, men zen nama lowe heꞌan, hen men zen ëjuwekke.’ ⁴³  Tïngare Alap mo ol ayang gul gwen zini hen kirekam ëton gwek, ‘Tïngan men zen Alap mo zer sonen Zini insa anakan daïblïblaꞌak, “Zen eiwa Zen– asa de ngaya tan hap de Zi niye,” ki Zen sa hen zëno mae mo karek-karekna tap gulsuzimdi.’” -⁴⁴  Petrus kim nama kirekam tonbirdaꞌanka, Alap mo Enhona ki zep ing gwe hebirida zaka– tïngare zini men zen ësane gweꞌakye. ⁴⁵  In zen Yope kon Petrus hon ang tazak, zen Yahudi hon de bïtï gwenna. Petrus dekam zep deban mae golëtenggwanka, “Hare eiwa, Yahudi srëm zinik Alap mo Enhona hen ing gwe henkamke– men kirekam hen nëbon mae ing gwe hekaye!” ⁴⁶  Sap zen man owas olkam de Alap mo bosesa teip gulsublunnak sane dabiꞌik– zëre mae mo tame gun srëm olkam de tonbinnik.Petrus dekam zep guku, ⁴⁷  “Angkam ba en zëbe mae hap lwa kïnïꞌan?– zini ansa de baptis tabin hipye. Zen dwan mes-am Alap mo Enhona neir innin– men ki hen nëna.” ⁴⁸  Ki zep gubiridaka, “Ëe asa emsa Bian Kristus Yesus mo bosekam baptis labir.” Ki zep hwëna Petrussu abe dak– zao de golëgwë inendan hap. -

+ Zëno mae mo kasokam de gol-gola, gol bola dak-dakna, in zep zëwe zini sesek gwese gwek.

+ Zen deyolak iwe Musa mo golsriwen otweran ensa zë hlauludaka. Desa man Yahudi zini nenbirida gwek, “Kun naban.” In zep kirekam ding gulku. (Im 11:1-47)

* 10:15 Mrk 7:15, 7:19

* 10:26 Kis 14:13-15,Why 19:10

* 10:34 Ul 10:17,Rom 2:9-11

* 10:40 1Kor 15:4-7

* 10:43 Yes 33:24, 53:5-6,Yer 31:34

* 10:48 Kis 2:38

11

Yerusalemk de zini kim anakan ësakke, “Yahudi srëm zini mes hen Yesussu daïblïblal.”11¹  Seblas enkam de Petrus mo wal bose walya hen Yerusalem mo langnak de Yesussu taïblïblan wenya ki zep anakan ësak, “Yahudi srëm zini mes hen Alap onakore ol dawemna nulink.” ²  Zep Petrus kim Yerusalemk zaheka, dekam zep zao de Yesussu taïblïblan wenya anakan jakal nëblak, ³  “Em ba habe Yahudi srëm zi mo gol san song gweka hen golëtembane taka?”⁴  Petrus dekam zep nonola kon hëndep dawem enkam anakan srip gulsuzimki, ⁵  “Ëe ëna Yope kon Alapsa gu soneblaꞌak, dekam zep zë hwëna nwena ap lirisin nëblak. Deyol yawal makare nakaë hlauk, nglï nakon srïng nïl soneꞌanzak, hëndep abon onak zep zausuzuk. ⁶  Kimë zë olk san karatda guꞌuk, zao zebë hlauludak– kirekam-kirekam golsriwen otweranna, eik nik dena, bik dankam de ïl gwehal gwenkam dena, hen mawa maena. ⁷  Ki zebë ola salsek, ‘Petrus, em luwen. Emki tameran, desa twenblanda.’⁸  “Hwëna ëe ama ding guk, ‘Ëe bëjënë, Bian! Ëe homë mae golsriwen kire-kire kun nabarena twinbik.’⁹  “Ki zep nglï nakore ola in asa etan ding gulbluka, ‘Mensa Bian ngan tasibirki, desa bahem gubin, “Kun naban.”’ ¹⁰  Hëndep ama dan-ahan sok– kirekam de hlaul gwen naye. Ki zep etan baï nïl inehak.¹¹  “Hëndep dekam zep Kaesarea kore lup gul sonen zi dan-aharena abon yaïng gwezak. ¹²  Alap mo Enhona dekam zep asa gubluka, ‘Bahem ang gwibiridan hap enlalana beya gwen.’ Zini an zen hen enamkam teinikinꞌin, zen hen man asa ang nëblak, hen gola iwe man hen bïtï gwek. ¹³  Dekam zep Yahudi srëm zini in asa gubiridaka, ‘Alap mo dam taha nakore zini gola awe jowe zaka, ki zep asa gubluka,“Emki Yope san dep zisi lup gul sonen– zi bosena Simonsa de kwang tan hap. Zëno aha bosena hen Petrus. ¹⁴  Zen zen sa ebe mae hap ola ayang gulzimdi– ena hen tïngare ere mo golak de wenya kipye. Desa kime laïblïbiꞌik, zen dekam esa golëngaya gwera.”’¹⁵  Zen kirekam asa gubiridaka. Dekam kimë ol dawemkam de tonbiridankam kon gwesibirida hanaꞌak, Alap mo Enhona ki zep hëndep ing gwe hebirida zaka– men kirekam nonolak nënaka hen ing gwe hebiridakake. ¹⁶  Dekam zebë enlala gwek– Bian Yesus men desa anakan gu-gubirida gwekaye,‘Yohanis zen hokam baptis ta gwibirki, hwëna Alap zëre mo Enhokam sa emsa baptis ta gwibiri.’ -¹⁷  Zep Alap man dekam zëre mo Enhosa hlë ta sonezimki– men kirekam hen nëbe mae hap hlë ta sonezimkike, nen in kim nonol Bian Yesussu laïblïblakke. Zep ëe banakan de Alapsa anakan jalse gweblan hap, ‘Zëbe mae hap bahem hlë ta sonezimdin!’”¹⁸  Kirekam kim sane daꞌak, dekam zep jakal gweblanna in tap gwizimk. Dekam zep hwëna Alap mo bosena anakan teip nulsubluꞌak, “Hare eiwake! Sap Yahudi srëm zi, Em hen zëbe mae hap mese golzimki– dekam de ëhalen hap hen ëngaya gwen hap denaye.”Antiokiak de zini kim Yesussu daïblïblakke:¹⁹  In kim Yesussu de taïblïblan wenya Stepanuꞌu de tan hyanak karek da gwibik, dekam zep heya-hya gwendak– ahakon langna Penisia san, ahakon lang tekna Siprus sun, hen ahakon ëna Antiokia san. Zen ol dawemsa kim hëndep nol haladak– hwëna Yahudi zi en hap. -²⁰  Hwëna ahakon hen Siprus hen Kirene kore zi. Zen kim Antiokiak yaïng gwek, dekam zep Yahudi srëm zini hen Bian Yesus hup de ol dawemna insa donbiridaꞌak. ²¹  Dekam Alap mo sosonna zëbon mae lwa gweꞌak, zep zëno mae mo tawa tabin nikon zini beya tangankam zëre mae mo boton alap-alapsa hli nulidak– dekam de hwëna Bian Yesussu taïblïblan hap.²²  Yesussu de taïblïblan wenya kim Yerusalem kon kirekam ësak, dekam zep Barnabaꞌa Antiokia san dep nër sonek. ²³  Zen kim zë hataka, anakan zep hlauluda zaka, “Eiwa, Alap mo kwasang-kwasangna zëbon mae onak dawemkam lwaꞌan.” Dekam man tangan isrip-sri gwibiridaka, zep hen ol zïm-zïmnï anakan golzimki, “Em tïngare enho naban Bian Yesus onak tatem ëzauk gwen.” ²⁴  Barnabas zen zini dawem tanganna. Alap mo Enhona mes desa sërkam bi gweblaka, hen zen Bian Yesussu mes tangan taïblïblaka. In zep, zen kim tïtï ta gwibirki, beyakam etan Yesussu daïblï gweblak.²⁵  Dekon ki zep etan Tarsus sun song gweka– Saulussu de zë tëblan hap. ²⁶  Zao kim gaïng ëka, dekam zep Antiokia san dep kwang tahal zaka. Zëwe aha-ere tahunkam zep Alap mo olkam de tawa la gwibin hip olëtagal gwenda gweka. Dekam zep Kristussu de taïblïblankam sërkam ëbeya gwek. Hëndep dekam zep Antiokiak de taïblïblan srëm wenya taïblïblan wenya insa “Kristen zi”kim bose dabik. Menkam hom kirekam nenbirida gwek.²⁷  Zao kim lwa seꞌak, dekam zep Alap mo Enho nakore ol ayang gul gwen hap de zini Yerusalem kon Antiokiak yaïng gwezak. ²⁸  Ahana bosena Agabus Bak. Zëbon dekam zep Alap mo Enhona ngein sin dep de ola ing gul soneblaka. Dekam zep luweka, desa zep anakan ayang gulzimki, “Tïngare Roma mo ïrïk gïnnïk sa usak yawala hatal.” Hëndep kirekam zep ki lwak– in kim Klaudius Bak Romasa ïrïk gïlkïye. ²⁹  Hwëna Antiokiak de Kristen zini in kim kirekam nasalblak, dekam zep ola aha-en nuk– Yerusalem mo langnak de Kristen bose zikhip de te-alasa tagal ta gwizimdin hipye. Anakan aha-en nuk, “Men nara te-alasa beyakam gulin gwenna, zen beyakam ing ul gwek. Betekkam de gulin gwenna, zen betekkam ing ul gwek.” ³⁰  Hëndep kim sowe heka, dekam zep Barnabas ne Saulus nebon onak neir sonezimk. Zen zep hwëna Yerusalem mo langnak de Kristen zi mo nol-nol hap eirzimki.

* 11:16 Kis 1:5

* 11:19 Kis 8:1-4

12

Herodes kim dawemkam Kristen zini karek ta gwibirkike:12¹  Zao kim lwa seꞌak, dekam zep teipsïn zini Herodes zëre mo jana nabare zini Kristen zisi de tahyon hap gubiridaka– zao de karek tabin hip. ²  Zao zep hen Yohanis mo ayana Yakobus mo nolsa de nëbokkam blaonsublun hap gubiridaka. ³  Zen kim anakan hlauludaka, “Yahudi zini man tangan ësam gwesïl– desa de tankamye,” dekam zep etan Petrussu de balk tan hap gubiridaka. Zen yakla yawala Paska golek denak balk dak. ⁴  Bwinak zep tak daink. Hen Herodes man jana nabare zini enam-blas enkam zen de kara ta gwen hap gubiridaka. Sap zen man kalang gweblaꞌanka, “Paska hyanak asa zi tra mo nwenak taken-taken gweblal.”⁵  Hwëna Petrus in kim bwinak gwëꞌanka, hwëna Kristen zini dekam zep enlala zon tasïblïn naban Alapsa zëbe hap abe da gweꞌak.Petrussu kim bwi nakon Alap mo dam taha nakore zini zerwet sokake:⁶  Yaklana in dekam de taken-taken gweblan hap Herodes dwam gweblaꞌanka, zëno kam Petrus man jana zi dare mo ngïrïnnïk nisi taꞌanka– besi dokotkam de da tablandan nik. Eihya topna aha jana nabare zinik bu nulsuk, aha topna aha jana nabare zinik. Lïlïkïnnï ahakore nik kara nosoꞌak. ⁷  Mumuk ennak zep bwina iwe Alap mo dam taha nakore zini jowe zaka, hen ngatanna dekam zep zë zïlsïk. Ki zep Petrussu lï tan hap zaba nakon towanbla ine zaka. Ki zep zë gubluka, “Nabakam luwe!” Dekam zep hëndep Petrus mo taha nakon besikam de dokotna in som nëbla hanak. ⁸  Etan ki zep gubluka, “Bajuna dekam ala so, hen sepatuna.” Ki zep ala soka. Ki zep etan gubluka, “Tahan bajuna dekam hen ala so. Dekam asa ang gwebla.”⁹  Ki zep kon zerwet soka. Petrus hwëna man tim gulku, “Eisirsië ki tanan. Eiwakam homë wet sonan.” ¹⁰  Nonol lïlïkïn kara son wenya kim ulmun nuraka, etan zao de wenya ulmun nuraka, ki zep besikam de aumwa lïlïkïn yawalak aptaka. Hwëna zen zën totoresa kïtak kles neisïk. Desan zep wet osoka. Bwina in kon kim engka en langa eisïkï, zao zep Alap mo dam taha nakore zini in aya gweka.¹¹  Petrus dekam zep tame gulku, “Hare ëe eiwakam am-am wet sonan. Hare Bian eiwa am zëre mo dam taha nakore zisi zer sonera– asa de Herodes mo jana ngï ben-ben nakon hen Yahudi zi mo jala kon zeser sonen hapye.”¹²  Kirekam kim tame gulku, ki zep Yohanis mo anena Maria mo gol san dep song gweka. Yohanis in zëno aha bosena Markus. Zao zini mes beyakam Alapsa dekon abe tan hap ëtagal gwek. ¹³  Ë nakore lïlïkïnsï zep gaꞌga soꞌan zaka. Zëwe de babu gwe-gwen wenya bosena Rode, zen zep te sozak. ¹⁴  Hwëna zao kim Petrus mo ola tame gulzuk, dekam zep isrip-sri hap lïlïkïn talusun srëmkam lwahak– dekam de gubiridan hap, “Petrus lïlïkïnnïk zauꞌun ora!”¹⁵  Hwëna man ding nulbik, “Em san ema mamak gweꞌara?” Hwëna ol drakkam kim gubirida gweꞌak, dekam zep ding nulbik, “In desa de kara ta gwen hap de Alap mo dam taha nakore zisi mes yap.”¹⁶  Hwëna Petrus nama ki gaꞌga so tineka. Hëndep kim talusublunkam hla dak, zao zep sërkam denggwanblaꞌak. ¹⁷  Petrus dekam zep tahakam anakare hap akabiridaka, “Em balk tasïn.” Ki zep zë aïsïl gwibiridaꞌanka– men kirekam Bian zerwet sokake. Ki zep hen gubiridaka, “Ola an Yakobuꞌu enblak, hen nëre mae mo Kristen aya-wal oso-walya enbiridak.” Zëna ki zep kon aha ë san dep song gweka. -¹⁸  Kaknak zep Petrus hup de jal hap bwinak de jana nabare zini in zënaka nol kïnïꞌak. ¹⁹  Herodes dekam zep aha jana nabare zini gubiridaka, “Dawem enkam lëblak.” Hwëna hom hla dak. Dekam zep jana nabare zini in zen kara daꞌak, desa taken-taken gwibiridaka, “Zen banakan de wet son hap? An ene ëser soner.” Dekam zep aha jana nabare zisi gubiridaka– Petrussu de kara tan wenya insa de tameran hap.Herodes kim tïlkïke:Herodes zëna ki zep Yerusalem mo lang nakon Kaesarea san dep song gweka– zao de hwëna gwë inendan hap. ²⁰  Dekam ëna Tirusk de zi niban hen Sidonk de zi niban Herodes man golëgïl-gïl gwe-gweꞌanka. Dekam zep zini in Herodes han dikim etan zersësek gwen hap ola aha-en nuk. Sap zëbe mae hap de tembanena Herodes mo ïrïk gïn lang nakon wet so gwizimki. Zen dekam hen Kaesarea san sek gwek, zëwe zep Herodes mo taha trï soblan zini Blastus Bak hap te-alasa nërblak. Zen zep gubiridaka, “Ëe asa emsa mas gwibiridal.” Dekam zep zë Herodes han dikim etan zergolek de gwen hap ëabe gwek.²¹  Yaklana dekam de zergolek de gwen hap denak kim hatak, Herodes dekam zep teipsïn zi hip de bajusa ala soka, hen teipsïn zi hip de komal tumnak nikinki. Dekon zep zi trana insa aïsïl gwibiridaka. ²²  Dekam zep Herodes mo bosesa de teip gulsublun hap ëtaken gweꞌak, “An zi mo olsa home ësane gweꞌan! An aha alap mo ol!” ²³  Hwëna mumuk ennak zep zë Herodeꞌa Alap mo dam taha nakore zi ta zaka, sap zen hom Alapsa blikip gwesïblïka. Diki anakan maka sane tabinkim gubiridaka, “Ëe an ahana alapsa hom.” In zep ungala nakon auhuna dwenblak, zep hëndep tïlkï. -²⁴  Alap onakore ëngaya gwen hap de ol dawemna dekam zep esek nul kïnï song gweꞌak.²⁵  Barnabas ne Saulus ne kim Antiokia kore te-ala zer sonenna insa Yerusalemk eirzimki, zëna ki zep etan ola halka. Yohanis, zëno aha bosena Markus, dekon zep ang gwizimki.

+ Petrus in desa Yakobuꞌu gubluka, zen Yesus mo ososa, in zen hen suratna Kristen zi hip ale gulzimkike. Zen hen dekam Kristen zisi Yerusalemk nol gwibiridaka. Herodes insa taka, zen Yesus hon de ang gwe-gwen zini Yakobuꞌu– Yohanis mo ayasa.

* 12:23 Dan 5:20

13

Alap mo Enhona kim Barnabas ne Saulus neka dam sosukuke:13¹  Antiokiak de Kristen zinik, zao hen ki– men zen Alap mo Enho nakore sosonkam hamal hap de olsa ayang nul gwizimkye. Zen hen Alap mo olkam tawa da gwibik. Zëno mae mo bosem-sena,Saulus, Barnabas,Simeon– in desa asyaskam bose dak “Zi Kakak”kam,hen Kirene walya Lukius,hen Menahem. Menahem in, zen teipsïn zini Herodes han beteknak asyas bose zem.²  Zen kim apdenak tembane lwan naban Bian mo bosena teip nulsubluꞌak, Alap mo Enhona zao zep gubiridaka, “Barnabas ne Saulus neka em dam sosun– ano syalsa dekakim ol halada gweka.” ³  Etan kim tïngare Kristen zini in tembane lwan naban Alapsa nen sone gweblak, dekam zep tahana dehazim anek. Ki zep hwëna deisya sonek.Siprusk kim aptakake:⁴  Sap zen Alap mo Enho teisya soneka, ki zep Seleukia san in neka, dekon zep bulkum lang tekna Siprus sun dep ablan kïnïka. ⁵  Siprus mo ëna Salamisk kim aptaka, zëwe dekam zep Yahudi mo but srëm gol-gol san ëngaya gwen hap de Alap onakore ol dawemkam lonbirida gweꞌanka. Yohanis zëno aha bosena Markus zen man Antiokia kon ang gwizimki– zëno nik mo tahasa de trï so gwizimdin hip.⁶  Zen man hëndep tïngare lang tekna insa ëramjanbir song gweka, hëndep Pafosk ërhataka. Zao zep Yahudi walya Bar-Yesussu nërtowek. Yunani olkam zëno aha bosena Elimas. Zen meiyer golzauk gwenna, hen zini man anakan yasik ta gwibirki, “Ëe an Alap mo olsaë ayang gul gwizimnin.” ⁷  Zini in hen lang tekna iwe de gubernor hon de syal gwe-gwenna. Gubernora in enlala blala. Zëno bosena Sergius-Paulus. Zen ki zep Barnabas ne Saulus neka gu sonezimki– zen de Alap mo olsa lonblan hap. ⁸  Hwëna Elimas Bak zep tru-tru gulzimꞌinka, hen man gubernorsa alp gweblaꞌanka– zen de Alap mo olsa taïblïbin srëm hap. Zep anakan gubluka, “Bahem salzimdin.” ⁹  Hwëna Saulus, insa hen nen gweblak “Paulus”kum, desa dekam zep Alap mo Enhona bi gweblaka. Dekam zep Elimaꞌa karatda taꞌanka, ki zep hëndep anakan jalse gweblaka, ¹⁰  “Em an dowal mo kïgï mo walas, hen tïngare enlala dawem mo jal zi! Em san molye golzausuku?– Bian osan dep de orasa de aning ta gwizimdin hip de syala in saye. Eno enhonak enlala dawemna hom, hwëna boton ta gwibin en hap dena hen yasik ta gwibin en hap dena. ¹¹  Angkam man Bian emsa karek taꞌara– em dikim nwe nik dïmïn gwen hap. Hëndep em molye yakla ngatanna hla taka. Hwëna esa etan kara gwera.”Hëndep dekam zep Elimas eisbiꞌinka– but kakak makare naka zëno nwe san de ati gwe zannak. Dekon zep bute halka, hen zisi zen de ïrïk ta han hap takenbiridaka. ¹²  Gubernor kim kirekam Elimaꞌa hla taka, dekam zep Yesus hup de tawa tabinni insa sërkam tenggwanbirki, hëndep dekam zep Yesussu taïblïblaka.Paulus kim Pisidia mo langnak tawa tabirkike:¹³  Paulus kim lang tekna Siprus mo ëna in kon bulkum zisong gweka, ki zep Pamfilia mo langnak yaïng gwek– ëna Pergak. Zao zep Yohanis, aha bosena Markus, hli so guk halka. Zen Yerusalem san dep etan heya gweka. ¹⁴  Perga kon tanakam zep song ëka– Pisidia mo langnak de aha Antiokia san dep. Zao Hari Sabatkam Yahudi mo but srëm golak hen lïlkï. ¹⁵  Musa mo tïtï tabin ola hen Alap mo ol ayang gul gwen zi mo ola kim baca nulsuk, ki zep zëwe de but srëm golak de mam-mam wenya zini nenblak, “Emki sap zi darena insa anakan takensizimdin, ‘Eno nik mo ol zïm-zïm enlala gwibinni wëhë?– desa de lonbiridan hapye.’”¹⁶  Dekam zep Paulus luweka, ki zep tahakam anakare hap akabiridaka, “Angkam ama emsa tonbiridaꞌan,” ki zep gubiridaka, “Israel kore zi, hen Yahudi srëm zi men zene Alapsa betek ë gweblananke, asa sane lak! ¹⁷  Israel Bak mo zi ausu mo Alapna, Zen nëno mae mo auyan-azasa hlïl inki hen dawemsa gol gwizimki– in kim Mesirk lowehe gwekye. Hëndep zen man tangan ëbeya gwek hen ësoson gwek. Ki zep hwëna dekon zëre mo soson yawalkam golëwet so gweka. ¹⁸  Dekam kim sasa langnak lowehe gwek, zen dekam kareksa etan nulin hana song gwe-gwek. Bian dekam oto gulsun hup man sap akabirida gweka. -¹⁹  Dekam zep Kanaan mo tujukam de zi ausuna timbwas tabirki– men zen ë beyam-byana iwe lowehen dakke. Langna insa dekam zep hwëna nëno mae mo auyan-aza hap golzimki– zen de hëndep denaban bi gwibin hip. -²⁰  An tïngan kirekam de syal gwibinni, holona 450 tahunkam.“Alap ki zep hwëna Israelsa de golëzauk gwen hap de zini aha-en aha-enkam kap gul gwizimki, hëndep zauk– zëre mo ol ayang gul gwen hap de zini Samuel Bak onak. -²¹  Dekam zep Samuelsa abe dak, ‘Abe mae hap em teipsïn zisi dam tasizimdin– men kirekam hen aha langnak dena lowehe gwenanke.’ Alap dekam zep Kis mo tanena Saulsa dam tasizimki– Benyamin mo auyan-aza nakore naka. Zen holona empat-pulu tahun enkam teipsïnkïm ïrïk gïlkï. -²²  Desa kim ati gwen taka, dekam zep hwëna Daudsa drëne seka– zen de hwëna zëno weinak teipsïnkïm nikirin hip. Zen man Daudsa gubluka, ‘Ëe mesë Isai mo tanena Daud onak ëre mo enho makare naka hla tablal. Zen sa ëre mo dwam gwibin sin tïngan syal gwibiri.’ -²³  “Hwëna angkam Alap mes Daud mo auyan-aza nakore naka Israelsa de ngaya tabin hip de Teipsïnnï zerzimdi– men kirekam Zëna gu-guk gwekake. Bosena Yesus. ²⁴  Yesus de hatan srëmnak, Yohanis Bak man tïngare Israelsa gubirida gweka, ‘Emki ëbaptis gwen– dekam de enaka Alap hap anakan golëtrë gweblan hapye, “Ëe ama ëhaleꞌan.”’ ²⁵  Yohanis kim zëre mo syalsa de hli yun hup golek de gweꞌanka, zen man aumwa hap gubiridaka, ‘Eno mae mo Asa de dam tasïnkïm, Ëe an ba habë awe syal gweꞌan? Ëe an mensa ës gweblaꞌan, Zen hom. Zen hwëna man asa zertroꞌan zala. Ëe dawem naka hom– Zëbon de babu gwen hapye, hen zëno tanasa de ngan sosublun maena ëe hen bëjënë.’ -²⁶  “Aya-wal oso-wal, Abraham mo auyan-aza nakore wenya, hen aha zi ausu nakore Alapsa de betek gwe-gweblan wenya, ëngaya gwen hap de ol dawemna an, zen kïtak nëbe mae hap Alap gol sonezimki– an desaë emsa tonbiridaꞌanye. ²⁷  Hwëna Yerusalemk de zini, zëre mae mo teipsïn-teipsïn nïban hom anakan tame dak, ‘An Zen– nësa de ngaya tabin hip de Zi niye.’ Zen Alap mo hamal hap de ol ayang gul gwen zi mo ola hom tame nuk– mensa Hari Sabatnak zëna baca nul tine gwenanye. Hwëna zao dikim zaun hup ki tan hap nenblak. ²⁸  Men kirekam ahana zëbe hap dena ale gulku,‘Zen hom sap karekna hla nulblik– dekam de tan hap denaye.’ -Hwëna Pilatussu tan hap abe da gweꞌak. ²⁹  Tïngan kim hamal hap de ola insa tame gun srëmkam syal neisibik, ki zep te-lidak son nakon hïl dï lahek, dekam zep zi tok drënen hap de kaso hulak nënnek. ³⁰  Hwëna Alap ki zep zë tïn nïkon etan ngaya taka. ³¹  Dekam Desa de zertowe gwenna yaklana man beya gwek– zini men deban mae Galilea kon tïn srëmnak Yerusalem san dep golësek gwe zakake. Zen angkam zen nëre korena Yahudi mo langnak zëbe hap de ol dawemna nol halada gweꞌan. -³²  “Zep ol dawemna mensa Alap nëno mae mo auyan-azana gu-gubirida gwekake, ëe an desaë angkam emsa tonbiridaꞌan. ³³  Desa mes ki Alap syal gwibirki– Tane zem Yesussu de tïn nïkon nëbe mae hap ngaya tazimdinkimye. Sap Mazmur dan-dannak Daud Bak man Alap mo ola Yesus hup dena anakan hamal hap ale gulku,‘Em in ano Tane,Ëe mesë namen damnak Ënaka anakan kira tanan, “Ëe an eno Bian.”’ -³⁴  Zen mes ki hen zëre mo Tanena in hap dena hamal hap gubluka– tïn nïkon de ngaya tan hap dena, hen drë nwanunnak de batren srëm hap denaye, men kirekam zëre mo olak lwakke,‘Ëe men kirekamë Daud Baksa hamal hap gu-gubluk– ebe hap de dawemsa golblan hap dena, Ëe asa ki hëndep ebe hap golblal.’ -³⁵  Zep a kirekam mo Daud Buku Mazmuruk Alapsa gublukaye,‘Em molye ere mo lalak Zini insa da tasïkï–drë nwanunnak de batren hapye.’ -³⁶  “Drë nwanunnak de batren srëm hap de ola in, zen Daud zëre hap hom. Sap zen kim Alap mo dwam gwibinni nëno mae mo auyan-aza hap sul sonezimki, zen dekam zep tïlkï. Hen zëre mo iyena men zao kang nulne gwek, zëno tokna hen zao nënnek. Zao zep batreka. ³⁷  Hwëna batren srëm hap de Zini, Zen diki Auyan-tane zem Yesus– mensa Alap tïn nïkon ngaya takake! ³⁸  Zen in zep, aya-wal oso-wal, ëe ama emsa gubiridaꞌan: Yesus Zen Zen– nëno mae mo kareksa de tap gulsuzimdin hip de Zi niye. Sap Musa mo tïtï tabin ol en san de ang ta gwenkam, dekam bëjen nen karek-karek nakon ëhïl gwe hanan. Diki Yesussu de anakan taïblïblankam, ‘Zen eiwa Zen tangan– nësa de ngaya tabin hip de Zi niye,’ zen diki dekam esa karek-karek nakon ëhïl gwe hanal. Hen Alap mo nwenak zen dekam esa ëdakastïl. ⁴⁰  Zen in zep, emki enaka dawemkam kara ta gwibin. Ebon mae mana jowenank– men kirekam Alap mo ol ayang gul gwen hap de zini Yahudi zini hamal hap anakan nen gubirida gwekke,⁴¹  ‘Em in zen Alap mo hamal hap de ol gu-guk gwenna anakan swrei kul gwenan, “Molya ki lwak,”hwëna hlaunkum ausa esa ëhlol,hëndep esa ëjek-jak gwer.Emsa sap sa hamal hap tawa da gwibir,hwëna bëjen em taïblïbin–men desaë sap eno mae mo ngïrïnnïk angkam syal gwibiꞌinye.’” -⁴²  Paulus ne Barnabas ne kim but srëm gola insa hli kuꞌinka, ki zep nenzimk, “Ngein sin de Hari Sabatnak, etan kire hap denaka asa lonbirida.” ⁴³  Kim kon sekwak gwek, dekam zep Yahudi zini, hen Alapsa de betek gweblan wenya men zen Yahudi hon bïtï gwek, beya nik zep lun kon nitrok. Zao zep etan desa anakan tïtï labirki, “Em mese Kristussu de taïblïblan nakon Alap mo kwasang gwibiridannak bïtï gwer. Zep zen zao en emki tatem ëzaun.”⁴⁴  Zao de Hari Sabatnak, dekam ëna iwe de zini tïngan tangan de tagal gwen hap ëalp gwesïk– Alap hap de ola insa dikim ësane gwen hap. ⁴⁵  Hwëna Yesussu de taïblïblan srëm Yahudi zini kim hla nulidak, “O desa beya tangankam tagal neizimꞌin,” dekam zep husus neizimꞌik. Hen dekam zep Paulus mo tawa tabinni insa lamang nuꞌik.⁴⁶  Hwëna Paulus ne Barnabas ne dekam zep udobe naban ding ulzimki, “Alap onakore ol dawemna an, zen diki nonol emsa de tawa tabin hip dakastïꞌïn. Hwëna em ansa baes eibiꞌin, em dekam hen hëndep de gwën hap denakae baes eibiꞌin. Ëe in zebë Yahudi srëm zi sin dep emsa hli yuludaꞌan! -⁴⁷  Sap Alap mes syala ansa abe mae hap wei yul sonezimki. Zep zëre mo olak anakan lwak,‘Ëe mesë ebe mae hap Yahudi srëm zisi dikim ngatan tabin hip de syala golzimk,hen ëngaya gwen hap de olsa dikim okama topse gwen san golzim halada gwen hap denaye.’” -⁴⁸  Yahudi srëm zini kim kirekam ësak, zen dekam zep isrip-sri naban Alap mo ola insa dokwak nuk, hëndep dekam zep tïngan men desa Alap dam tasibirki, zen de hëndep de ëgwë gwen hap denaka gul irin hip, zen dekam zep hëndep daïblïblak.⁴⁹  Hëndep dekam zep Alap hap de ol dawemna insa tïngare langna in san nolteisïk. ⁵⁰  Hwëna Yahudi zini in zen husus neizimꞌik, zen dekam zep Yahudi srëm bose nabare zi sin dep sek gwek– hen bose nabare we walya in zen but srëm gola iwe bïtï gwe-gwekke, zëbon mae osan dep. Dekam zep zëno mae mo enlalana ben dyasizimꞌik– dekam de zen karek son hap. Langna in kon dekam zep hëndep nialsa sonek. ⁵¹  Zen dekam zep zëno mae mo nwenak tana sonna taïk-tïk oso guk halka. Ki zep ëna Ikonium sun dep song ëka. -⁵²  Hwëna Antiokiak de Yesussu taïblïblan wenya mensa hli kulidaka, zen nama Alap mo Enho nakore isrip-sri naban lowehe gwek.

* 13:18 Bil 14:34,Ul 1:31

* 13:19 Ul 7:1,Yos 14:1

* 13:20 Hak 2:16,1Sam 3:20

* 13:21 1Sam 8:5, 10:17-21

* 13:22 1Sam 13:14, 16:12,Mzm 89:3-4, 89:19-37

* 13:25 Yoh 1:20,27

* 13:28 Yes 53,Luk 23:4, 23:14-15

* 13:31 Kis 1:3

* 13:33 Mzm 2:7

* 13:34 Yes 55:3

* 13:35 Mzm 16:10

* 13:41 Hab 1:5

* 13:46 Kis 18:6, 28:28

* 13:47 Yes 42:6, 49:6

* 13:51 Mat 10:14,Luk 9:5,Kis 18:6

14

Ikoniumk kim aptakake:14¹  Ikoniumk hen kirekam lwak. Paulus ne Barnabas ne etan Yahudi mo but srëm gol san song ëka. Zëwe zëno nik mo tawa tabinni man tangan soson gwek, dekam zep tangan beyakam Yesussu daïblïblak– sap Yahudi zi, hen sap Yahudi srëm zi. ²  Hwëna ahakore Yahudi zini– men zen Yesussu de taïblïblan hap baes tak, zen dekam zep Yahudi srëm zi mo enlalana ben dyasizimk– dekam de zen Yesussu de taïblïblan wenya insa u sal-sal gwibiridan hap. ³  Hwëna Paulus ne Barnabas ne holokam zë ëka, hen udobe naban Bian mo nësa de kwasang gwibiridan hap de ola lonbirida gweka. Zen Bian en hon yaïng ë kïnï gweka, zep Bian man zëbe nikip owas-owassa dikim syal ei gwibin hip dena gol gwizimki– zëno nik mo ola insa dikim soson gul gwizimdin hip. ⁴  Zëwe de zini dekam zep ëhlïwek. Ahakon Yahudi zi nik ang tak. Ahakon Paulus nebon ang tak. ⁵  Dekam zep sap Yahudi zini hen Yahudi srëm zini zëre mae mo ëna iwe de nol-nola ban ola niaha-en guk– dekam de Paulus neka karek son hap, hen zao de kasokam ï tïzimdin hip. ⁶  Hwëna kim tame ulki, dekam zep Ikonium kon heya ëka– Likonia mo lang san dep. Zao zep hwëna ëna Listra hen Derbe mo langnak ⁷  ëngaya gwen hap de ol dawemna inkam tawa labirida gweka.Listrak hen Derbek kim ë gwekake:⁸  Listrak zi lekna ki. An zem lek naka ki hëndep jaha gwek. ⁹  Zen kim Paulus mo tawa tabinnik ang gweka, Paulus ki zep karatda taka, dekam zep tame taka, “Zini an angkam man Yesussu taïblïblaꞌara. Zen sa zëno bosekam dawem gwera.” ¹⁰  Ki zep ol mamkam takenblaka, “Emki zaun!” Dekam zep hëndep hetyak gwesïk kïnïnkam luwesïk ane kïnïka, hëndep të nasenꞌanka.¹¹  Zi trana in kim hla dak, ki zep zëre mae mo olkam ëtaken gweꞌak, “An aha alap dare zi nwe-masekam nëbon mae onak ati ë ine zaka!” ¹²  Dekam zep zëre mae mo yang tasïn alap mo bosekam bose nosok. Barnabaꞌa “Zeus”kum bose dak. Paulussu “Hermes”kam bose dak, sap zëno mae mo alap-alap hap de ëpba olak Hermes zen aha alap-alap mo olsa zi hip ayang gul gwizimki. ¹³  Zëno mae mo yang tasïn alapna Zeus, zëbe hap de gola ki– ë alpnak iwe. Gola iwe de syal gwe-gwen zini ki zep sapi zirya teisyahal zaka– dekam de zi tra mo nwenak Barnabas ne Paulus nikip hlik sozimdin hip. Nolak de ala sozimdin hip de desan-san weir sosunnu hen man teisyahal zaka– zëno nik mo nolak de ala so sonezimdin hip. Sap zen man tim nosok, “An ano mae mo yang sosun alap eiwakam ati ë ine zaka.”¹⁴  Hwëna anakan kim tame ulki, “An hare kirekam am asa neizimꞌin!”– dekam zep zëre nik mo tahan bajusa kalk-kalk oson daka, anakan dikim goltreizimdin hip, “Ëe ama eno mae mo syala insa husus eibiꞌin.” Ki zep zi trana in mo ngïrïn sïn hlu kë zaka, dekam zep ol mamkam laken zaka, ¹⁵  “Em ba habe kirekam asa eizimꞌin? Ëe an hen zi tangan sake– in ki hen em. Ëe an ebon mae onak ëngaya gwen hap de ol dawemsa de tawa labin hibë aptazak– em dikim boton alapsa de betek gwibirida gwensa baes tan hap, eiwa de Alap ensa dikim hwëna betek gwe-gweblan hap, men Zen nglï naban, kama naban yang sosukuke, hina, hen tïngare ensasa gwen kire-kirena men zen zëwe lowehe gwenanke. ¹⁶  Menkam Alap nwe enkam emsa anakan kara ta gwibirki, ‘Dikire zëre mae mo boton alap-alapsa betek neibirida gwek.’ ¹⁷  Hwëna Zen hen dekam ki dawemna ebe mae hap gol gwizimki– em dikim sap anakan tame tan hap, ‘O hare eiwa de Alapna kike.’ Zen zep ona ïl tï gwenda– eno mae mo obwaga dikim dawemkam hatan hap. Hen tembanena sowe henkam ep gol gwizimnira– em dikim isrip-sri naban lowehe gwen hap.” ¹⁸  Kirekam sap lonbiridaka, hwëna dekam tangan man alp neizimꞌik– sapi darena insa de hlik sozimdin hipye.¹⁹  Hwëna Yahudi zini kim Antiokia hen Ikonium kon Listrak iwe yaïng gwezak, dekam zep zi trana in mo enlalana wet dyasizimzik. Paulussu dekam zep kasokam nïrïblak. Ëna in kon ki zep ïl dïhak. Man kïl dïk, “Mes tïlïda.” ²⁰  Hwëna zao de Yesussu taïblïblan wenya kim tagam neisïblïk, dekam zep luweka, dekam zep etan nërtïlzïk. Kaꞌankam zep hwëna Derbe san dep etan Barnabas han song ëka.Nonola kim etan Antiokia san dep ola halkake:²¹  Derbek zep hwëna ëngaya gwen hap de ol dawemkam lonbirida gweka. Zëwe beya nik zep Yesussu daïblïblak. Dekon ki zep etan amjanbiridaka– ë-ëna men desan zëna song ë zakake, Listra, Ikonium, hen Pisidiak de Antiokia san. ²²  Zen dekam ëKristen gwen wenya insa etan tïtï labir song gweka– dekam de Yesussu de taïblïblan ennak tatem ëzauk gwen hap. Anakan tawa labir song gweka, “Men zen kareksa de goltowe gwennak tatem ëzauk gweꞌak, zen zen sa Alap mo ïrïk gïnnïk bïtï gwer.” ²³  Zao hen man enbirida song gweka, “Tembanesa esa ëlwa gwer, dekam eka eno mae mo nol-nolaka dam tasïk gwibik.” Kim dam dasïk gwibik, dekam zep Paulus ne Barnabas ne taha tehabirida inen naban Biansa anakan en sone gweblaka “Bian, zini an man Ebon ëyaïng gwe kïnïꞌan. Ëe ere mo tahanakë hli kulidaꞌan.” ²⁴  Pisidia mo langna kim lamanka, dekam zep Pamfilia mo langnak aptaka. ²⁵  Pergak kim ol dawemna inkam tawa lasibirki, ki zep hwëna Atalia san dep song ëka.²⁶  Zen mes zëre nik mo syala su kul soneka, zep Atalia kon bulkum Siria mo langnak de Antiokia san dep song ëka– men zëwe nonol zëre nikip anakare ola ban tahana dehazim anekke, “Bian, dikire ere mo kwasang-kwasangna zëbon nebon lwa gwek.” -²⁷  Antiokiak kim aptaka, ki zep zëwe de ëKristen gwen zini tagal ulsuku, zao zep lonbiridaka– tïngan mensa Alap syal gwe-gwibir-zimki, Alap men kirekam orana Yahudi srëm zi hip dam tasïk gwizimkike, zen dikim hen Yesussu taïblïblan hap. ²⁸  Zao holokam zep zëwe de Kristen zi niban olëlowehe gweka.

* 14:26 Kis 13:1-3

15

Yerusalemk kim ëgolek de gwekke:15¹  Ki zep zini Yahudi mo lang nakon Antiokiak yaïng gwezak, zao zep hwëna ëKristen gwen wenya insa anakan tawa dabiꞌinzak, “Em de to mipsa blom tasibin srëmkam– men kirekam Yahudi zini Musa mo ol san ang ta gwenan, em molye ëngaya gwek.” ²  Paulus ne Barnabas ne kim kirekam asalbiridaka, dekam zep zë mamkam olëol tetek gweka. Dekam zep zëwe de Kristen zini Barnabas ne Paulus neka, hëndep zëwe de ahakore Kristen zi niban dam dasibik– zen de Yerusalemk Yesus mo dua-blaskam de dam tasibin wenya ban hen Kristen zi mo nol-nola ban anakan klis gun hup, “Ëe Yahudi srëm wenya wëhë to mipna blom lasibiꞌik? San ha babë?” ³  Dekam zep Antiokia kon lup nul sonek, hen in kim Penisia hen Samaria mo lang san olëtaman gweka, zen man Kristen zisi anakan lonbirida song gweka, “Yahudi srëm zini hen mes beyakam ëhalek.” Ola in man tangan isrip-sri neibik. ⁴  Kim Yerusalemk olëyaïng gweka, zao de Kristen zini, hen dua-blaskam de dam tasibin wenya in, hen zëwe de Kristen zi mo nol-nola, dawem enkam zep dokwa-kwak nuk. Zao zep lonbiridaka– tïngan mensa zëbe nikip Alap syal gwe-gwibir-zimkiye.⁵  Farisikam de gubirida gwen wenya men zen ahakon Yesussu daïblïblak ki zep luk tak, ki zep ëguk, “Yahudi srëm zini, zen diki hen Musa mo ol san de ang gwenkam zen to mipsa blom tasibin. Kire srëmkam bëjen ëngaya gwen.”⁶  Dekam zep dua-blaskam de wenya in hen Kristen zi mo nol-nola ban ëgolek de gwek– dekam de aïsïl gwibin hip. ⁷  Ola kim zë beya nul song gweꞌak, Petrus ki zep luweka, ki zep gubiridaka, “Aya-wal oso-wal, ena tawana: Alap nonol ebon mae onakon asa dam tasïkï– dekam de nonol Yahudi srëm zisi Kornelius Bak mo golak halen tabin hipye. Zen dekam zep Yahudi srëm zini nonol Yesus hup de ol dawemna ëtawa gwek, hëndep ano ol toran nakon zep Yesussu daïblïblak. -⁸  Dekam zep anakan dam gwesïk, ‘Alap man zini ansa dokwa-kwak guluda.’ Sap dekam man zëre mo Enhona hlë ta sonezimki– in kirekam hen nonol nëbe mae hap hlë ta sonezimkike. Sap Zen Zen zi mo enhona tame ta gwizimnira. ⁹  Zep Zen ahakore zi ausu ensa hom nwekam golëake gwenda. Yahudi srëm zini in, zen sap to mip blom tasibin srëmna. Hwëna zen kim Yesussu daïblïblak, Alap dekam zep zëno mae mo enhona ngan tasibir-zimki– men kirekam hen nëre mae mo ngan tasibirkike. ¹⁰  Zep em ba habe angkam ëalp gweꞌan?– Musa mo tïtï tabin olsa de nihin dohon-hon makan zëno mae mo holenak wei yul sonezimdin hipye. Nëna hen nëno mae mo auyan-azana man tangan nihin dohon-honna insa de wë-wek tan hap sap ëakasïk gwek. Hwëna banakan dep? ¹¹  Zep bap nen kirekam gweibirida gwen! Sap Yahudi zini nen Kristus mo kwasang-kwasang en nakone ëngaya gweꞌan. Yahudi srëm zini hen kirekam.” -¹²  Dekam zep ëbalk tasïk. Ki zep hwëna Barnabas ne Paulus ne lonbiridaka– Alap men kirekam owas-owasna zëno nik mo taha san Yahudi srëm zi hip syal gwe-gwibir-zimkike.¹³  Kim lonsuku, ki zep hwëna Yesus mo osona Yakobus gubiridaka, “Aya-wal oso-wal, emki asa sane tan. ¹⁴  Petrus Bak mes nësa aïsïl gwibiridala– Alap kim nonol tangan kwasangna Yahudi srëm zi hip goltreizimki, men dekam Alap nonol tanganna desa zëre hon dep lup gul inkiye. ¹⁵  Yahudi srëm zi de nëbon mae bïtï gwenna, zen man tangan dakastïꞌïn– men kirekam Alap mo ol ayang gul gwen zini ale nukke,¹⁶  ‘Ëe asa lamkam etan Yahudi zisi amjanbirzin hap lwa halzal– ë yala men zao Daud orep ïrïk gïlkïke.Men kirekam zini gol swranak etan gola dauk gwenan, zen kirekam asa zi ausuna insa etan oto tasibirzir.Zen dekam sa etan ano ïrïk gïnnïk lowehe gwer.¹⁷  Ëe kirekam asa syal gwibir– tïngare zi ausu dekakim hen Asa de dam tasïn hïp dëblak.Dekam sap Yahudi srëm zi, Ëe asa desa hen hlïlin–Aena men desa en dam tasibikye.Ëe an Bian Zënë ki kirekam guꞌun,¹⁸  hen orep mesë ki kirekam gu-guk gwek.’” -¹⁹  Yakobus ki zep gubiridaka, “Ano tame gun nukon, nen bap nen zëbe mae hap orana gwa-gwa ta gwizimdin– to mip blom tasibin srëm wenya in zen angkam Alapsa tame daꞌanye. ²⁰  Hwëna surat ensa nen ale gul sonezimdin– anakan dikim tïtï tabin hip:Yang tabin dowal hap de otweran blom ta gwibir-zimdinni bahem twenblanda gwen.Hole naka de blwap-blwap tan tweran ninni bahem twenblanda gwen.Otweran kalsa bahem otde gwibin.Hen kahalo-kahalosa baes tak.Kire enkam esa suratkam tïtï labir. -²¹  Sap Musa mo tïtï tabin ola Hari Sabat jamkam man tïngare langnak de Yahudi mo but srëm gol-golak donbirida gwek, hëndep angkam hen nama donbirida gweꞌan. Zep Yahudi srëm Kristen zini in de ahakore ol jalse gwensa ësane gwen hap ëdwam gwe-gwenna, zen sap sa Yahudi mo but srëm gol-gol san sek gwe-gwer.”Yahudi srëm Kristen zi hip in kim suratna ale nulzimkke:²²  Dekam zep dua-blaskam de Yesus mo dam tasibin zini in, zao de Kristen zi mo nol-nola ban, hen zao de tïngare Kristen zi niban zini dam nososuk– zen de Paulus ne Barnabas neka Antiokia san dep ang eizimdin hip. Zen Silas ne Yudas neka dam nososuk. Yudas, zëno aha bosena Barsabas. Zi darena in hen zëwe de Kristen zi mo nol dare. ²³  Suratna in zëbon mae zep anakare ola ban nol sonezimk,“Suratna an Yahudi srëm Kristen zini ebe mae hap– Antiokiak de wenya, Siriak dena, hen Kilikiak de wenya kip,dua-blaskam de Yesus mo dam tasibin wenya, hen Yerusalemk de Kristen zi mo nol-nola, hen tïngare awe de Kristen zini, abon mae onakon:Dawem.²⁴  Ëe ama ësak: Zini man abon mae onakon ebon mae osan dep sek gwezak. Hwëna zen kim emsa tawa da gwibik, em hwëna enlala nike anakare hap ëtopse gwek, ‘San ha ëe an Kristussu karekkamë ang ëblaꞌan?’ Hwëna zini in ëe homë lup ul sonek, hen ëe homë emsa de tawa tabin hip enbiridak. ²⁵  Zen in zebë zi darena dam ososuk– nëno mae mo wal bose dawem darena Barnabas ne Paulus nebon onak de ang ëzan hapye. ²⁶  Barnabas ne Paulus ne in, zen mes tangan zëre nik mo angna Bian Yesus mo bose hap sosok osoka, zep maka hëndep zëbe hap de ol gol haladannak lïlkï. ²⁷  Zini insa karekkam emsa tawa da gwibik, zen in zebë Yudas ne Silas neka suratna an han ebon mae osan dep leisya sonek– dekam de zen suratnak awe de ola ansa eiwa un hip. ²⁸  Sap Alap mo Enhona mes abe mae hap anakan goltreizimki, ‘Bahem Bian osan dep de orana gwa-gwa ta gwizimdin– tïtï tabin olsa de beyakam wei yul sone gwizimdinkimye.’ Zen in zebë jalse gwen ola da-en emsa en sonebiridaꞌan:²⁹  Yang tabin dowal hap de otweran blom ta gwibir-zimdinni emki baes tan.Otweran kalsa bahem otde gwibin,hen hole naka de blwap-blwap tan otweran ninni bahem twenblanda gwen.Hen bahem ëkahalo gwe-gwen.Eme desa langa ulsuꞌuk, em esa Alap mo nwenak ësam gwesïl.Zao en zausunun. Dawem.”³⁰  Dan-nër dan-nër zini in ki zep hëndep Yerusalem kon Antiokia san dep ëgwahak. Kim zë yaïng gwek, dekam zep tïngare ëKristen gwen zini tagal nulsuk, zao zep suratna insa baca nulzimk. ³¹  Zen man tangan suratna iwe de ol tan-tanna insa sam neisibik. ³²  Yudas ne Silas ne in, zen Alap mo Enho mo sosonkam de hamal hap de ol lonbirida gwenna. Zen zep tatem dikim ëzaun hup ol zïm-zïmkïm sërkam lonbirida gweꞌanka. ³³  Zao hom holo ëka, dekam zep etan Yerusalem san dep anakare ola ban deisya sonek, “Dikire Alap onakore dawemna ebon nebon lwa gwek.” -³⁵  Hwëna Paulus ne Barnabas ne man zë holo ëka. Bian Yesus hup de ol dawemkam zë etan tawa la gwibirki. Aha zi man zë hen tawa da gwibik.Paulus ne Barnabas ne kim ol tetek ëkake:³⁶  Hom holo gweꞌak, Paulus ki zep Barnabaꞌa gubluka, “Nen ki etan amjanbin– men zen nëno nik mo tawa labiri dankam Bian Yesussu daïblïblakke, eka ki hla kulida song gwe, ‘Zen angkam banakan lowehen daꞌan?’”³⁷  Barnabas man dwam gweka– Yohanis, aha bosena Markus, de hen etan ang gwizimdin hip. ³⁸  Hwëna Paulus man zen de ang gwizimdin hip baes gweka, sap zen mes nonol Pamfilia kon heya gweka. Dekam etan hom mae ang gwe-gwizimki– aha langnak de zini kim etan tawa labir song gwekaye. ³⁹  Zen dekon zep mamkam ol tetek ëka. Ki zep kon hëndep sya këka. Barnabas Markus hun bulkum lang tekna Siprus sun dep zersong gweka. ⁴⁰  Paulus Silassa zep dam tasïkï– deban de dan ën hap. Tïngare Antiokiak de Kristen zini dekam zep zëbe nikip Alapsa abe dak, “Bian, dikire ere onakore kwasang-kwasangna zëbon nebon lwa gwek.” Ki zep kon zersong gweka. ⁴¹  Zen Siria mo lang naban Kilikia mo lang naban zeramjanbir song gweka, hen zëwe de Kristen zisi tatete labir song gweka.

* 15:7 Kis 10

* 15:11 Gal 2:16

+ Amos 9:11-12, Yes 45:21

+ Orya ol zini hom kirekam tweransa damera gwenan– hole naka de blwap-blwap gulblunkamye. Hwëna aha zi ki kirekam orep damera gwek, zep Alap man kirekam dep jalse gweka, sap dekam kala bëjen wet son. (Kej 9:4, Kel 34:15-17, Im 17:10-16, 18:6-23)

+ Lukas kim ola ansa ale gulku, hwëna ayat 34na ansa lun kon mes yap aha zi mas nuk. Zen a kirekam mo mas nukye: “Hwëna Silas man dam gulsuku, ‘Ëe asa an san al gwezal.’”

16

Timotius kim Paulus ne Silas neka ang gwizimkike:16¹  Paulus dekam zep Silas han Derbe san dep song ëka. Derbe kon etan Listra san dep zep ayang ulki. Zao Kristen zini ki, bosena Timotius. An zem Yahudi we. Zen hen mes Kristen gwek. Bi zem Yunani wal. ²  Listrak de tïngare Kristen zini hen Ikoniumk de wenya Timotiussu man nen gweblak, “Walasna in aïrïs.” ³  Paulus dekam zep zëbon de ang gwe-gwen hap dwam gweblaka. To mipna ki zep blaonsubluka. Zen mae hap blaonsubluka– dekam de langna iwe de Yahudi zi anakare hap husus gweblan srëm hap, “Zen hom nëbon mae tïlkï, sap zëno bianna Yunani wal.” ⁴  Ë-ë san kim namjan gwibik, zen man Yesussu de taïblïblan wenyaka donbirida gwek– mensa dua-blaskam de zi niban Kristen zi mo nol-nolaban Yerusalemk aha-en nukye, zen dikim hen suratnak de jalse gwibiridan ola in san ang ta gwen hap. -⁵  Zëwe de Kristen zini Yesussu de taïblïblankam zep ëtatete gwe zahek, hen dekam yakla jamkam zep zini etan taïblïblankam ëmas-mas gwe-gwek.Paulus kim Makedonia walya nwe lirisin nëblankam hla takake:⁶  Paulus ki zep Galatia hen Prigia mo langna ziamjanbirki. Hwëna dekam Alap mo Enhona man gubiridaka, “Asia mo langna bahem amjanbin.” ⁷  Misia han de lang zïp sonnak kim yaïng gwek, dekam zep sap ëakasïk– Bitinia mo lang san de amjanbin hip. Hwëna Yesus mo Enhona man etan gubiridaka, “Desan hen bahem amjanbin.” ⁸  Dekam zep hwëna Misia mo lang san taman gwek, hëndep hi alpnak de ëna Troas san dep zep tine gwek. ⁹  Zao zep hwëna Paulus mo nwena lirisin nëblak. Zen eiwa de makan Makedonia walsya hla taka. Zen man zaunkum Paulussu anakan abe taꞌanka, “Haen, emki Makedonia san song gwezan– asa de mas gwibiridan hap.” ¹⁰  Hëndep dekam zebë ëhohle gwek– Makedonia san de sek gwen hap. Sap ëe mesë dam ulsuk, “An Alap Zën ki nësa gubiridanda– zëre mo ol dawemsa dikim zëwe hen tonbirida gwen hap.” Ëe an zen ola ansa ale guk, Lukas, ëe ama hen dekam ang gwibiridak.Ëna Pilipik kim wenya Lidia Yesussu taïblïblakke:¹¹  Troas kon bulkum zebë dam-dam enkam Samotrake mo lang san dep sek gwek. Kaꞌankam zebë hwëna Makedonia mo hi alpnak de ë bosena Neapolisk yaïng gwek. ¹²  Dekon tanakam zebë hwëna Pilipi san dep sek gwek. Propinsina Makedonia in, zen Roma mo ïrïk gïn lang ahana, hen Pilipi in, zen Makedonia mo aha ë yawal. Zao holo tolkamë lowehek.¹³  Hari Sabatkam, ëe dekam ëna in mo ho alp nakore lïlïkïn sïnë wet so gwek, sap ëe ama tim uk, “Ho alpnak man yap Yahudi zini Alapsa dekon abe ta gwen hap ëtagal gwe-gwenan.” Sap zen dekam nama hom but srëm gola dauꞌuk. Zao kimë teinikinꞌik, we walya zen zë tagal gwek, deban mae en zebë ola olëtonꞌak. ¹⁴  Ahana zen zë sane gweꞌak, ëna Tiatira kore we, bosena Lidia. Zen sam dan kïl makare kaensa de te-alakam lirak ta gwibin hip de we– men kire kaenkam teipsïn zi mo bajuna dayal gwibir-zimninke. Wenya in Alapsa de betek gweblanna. Bian zep enho naka talusubirki– dekam de Paulus mo ola kon Yesussu taïblïblan hap. ¹⁵  Dekam kimë Lidiasa hen zëno golak de wenya ban kïtak baptis labik, dekam zep asa gubiridak, “Em de asa anakan tame gunnu, ‘Zen eiwa-eiwakam Yesussu taïblïblanan,’ ki ano golak emki bïtï gwen.” Zëno ol san zebë ki hëndep ang tak.Paulus ne Silas neka kim Pilipik bwinak se noso inkke:¹⁶  Aha yaklakam kimë etan ho alpnak de ol ëgu sone gwenna in san dep sek gwek, ki zebë zë hwëna oranak wenya ban oltoweꞌak. Wenya in zi mo tana ïltïkïnnïk de babu gwe-gwenna, hen dowala mes tïlbirki, zep hlaul-hlaulkum syal gwe-gwek. Zëbon zini beyakam yaïng gwe-gwezak– dekam de hamal hap de ol hap taken-taken gwe-gwibin hip. Nonol in zëno mae mo tana ïltïkïnnïk babu gwe-gwek, desa abe da gwibik, “Ëe zëbon de hamal hap de olsa sane gwen habë hatananzal. An dë te-ala naye.” Wenya insa men zen bi neibik, zen dekon zep te-alana beyakam lop da-in gwek. ¹⁷  Hwëna wenya in dekam zep Paulus mae han asa golëtro nasen gweꞌak. Anakarekam ola mamkam gu gweꞌak, “Zini an, Teipsïn Zini Alap mo lup gul sonenna– zen de nëbe mae hap ëngaya gwen hap de orasa dam tasïk gwizimdin hip.” ¹⁸  Yaklana man beya gwek– kirekam de gweibirida gwenna. Hëndep Paulussu kim jalak zerzauk, ki zep lero gwibin niban zëbon de dowala insa gubluka, “Kristus Yesus mo bosekam ëe ama emsa gubluꞌan: Em zëbon onakon wet son!” Dekam zep hëndep wet soka.¹⁹  Zini in zen wenya insa bi neibik, kim tame nuk, “O zen de dowal srëmkam gwëꞌak, nen molye te-alana zëbon onakon ulin gwek,” dekam zep Paulus ne Silas neka teipsïn-teipsïn wenyak dikim zitrën hap pasar san dep ïl nosohak. ²⁰  Teipsïn-teipsïn wenya kip kim nitreizimk, zen dekam zep nenbiridak, “An Yahudi wal dare. Zëno nik mo tawa tabinni nëno mae mo ëpba lowe hensa dikim wet gulsuzimdin hip. Hwëna hom dakastïlïn– Roma mo ïrïk gïn zini nen de zëno ol san ang tan hapye. In zep zëno nik mo tawa tabin nikon ëna awe de zini ëïlman gwe-gweꞌan.”²²  Zi beyam-byana dekam zep hen ëgu anek, “In eiwa!” Teipsïn-teipsïn wenya in dekam zep baju talwesizimdin nika de lek-lek son hap nenbiridak. ²³  Mam enkam kim lek-lek nososuk, ki zep hwëna bwinak se nosoink. Bwinak de nol gwen zi nika zep nenblak, “An dawem en tangankam kara so.” ²⁴  Kirekam insa nenblak, olk de tekson tangannak zep se so inki. Zëno nik mo tanana te hlangnak zep bat nosozim anek.²⁵  Hwëna ngïrïn tatem zep Alapsa abe laꞌanka hen tërya ban isrip-sri ë gweblaꞌanka. Ahakore bwinak de zini man sane nosoꞌak. ²⁶  Mumuk ennak zep jïngïl yala taïlkï, hëndep bwina in mo moko hap de kasona man ëëwak gwek. Hëndep dekam zep bwi lïlïkïnnï in ëtalwesïk. Hen mensa bwinak de zini besikam de dokotkam dahalebik, man hëndep ësom-som gwe hanak. ²⁷  Bwinak de nola in ni tan nakon zep auna hlo zaka. Kim hlaulku, “Lïlïkïnnï tïngan talusundan nik ërlwaꞌan,” dekam zep sap nëbok zemka mol ineka– zënaka dikim dang gulblun hap. Sap zen man tim gulku, “Mes ëheya-hya gwenan. Hare an ki hwëna asa sa dal!” -²⁸  Hwëna Paulus ki zep ol mamkam takenblaka, “Bahem enaka tan! Ëe tïngan namaë lowe heꞌan!”²⁹  Dekam zep zëre hon de ëbabu gwe-gwen zisi syauk ngatan naban de golëhlu-hluk gwezan hap takenbiridaka. Zëna ki zep yal-yala ban Paulus ne Silas nik mo nwenak boklena kom sozim zika. ³⁰  Kim kon ziwet soka, dekam zep takensizimki, “Bian ne bian ne, ëe basa asa syal gwibir?– ëe dikim ngaya gwen hapye.”³¹  Ki zep ding ulblika, “Bian Yesussu em anakan taïblïblan, ‘Zen Zen– asa de ngaya tan hap de Zi niye,’ dekam esa ngaya gwera. Hen kirekam, eno golak de wenyaye.” -³²  Dekam zep Bian Yesus hup de ol dawemna zëno golak lonbiridaka. ³³  Hëndep dekam zep kam zëno nik mo wei-weina ngan tasibir-zimki. Hëndep kam zep ki hëndep zëna hen zëre mo golak denaban tïngan baptis labirki. ³⁴  Tembanena ki zep hwëna golzimki. Zëna dekam zep zëre mo golak de wenya ban golëisrip-sri gweka, sap zen mes Alapsa daïblïblak.³⁵  Kim lïtïk, ki zep teipsïn-teipsïn wenya in zëre mae mo jana nabare zini bwi gol san dep lup nul sonek– zao de nol gwen zini insa de gublun hap, “Paulus ne Silas ne dikire song ëk.” ³⁶  Ki zep bwinak de nola in guzimki, “Asa man nenblananzal: Em sap esa song ëra. Dawem enkam song ë.”³⁷  Hwëna Paulus ki zep jana nabare zini insa gubiridaka, “Ëe an Roma mo ïrïk gïnnïk de zi dare sake. Zen hwëna takensizimdin srëmkam totoresa zi nwenak asa lek-lek nosok! Ki zep hen takensizimdin srëmkam bwinak asa se nosoink. Hwëna angkam man ëdwam gweꞌan– sowëkam de asa guzimdin hip, ‘Dikire song ëk.’ Kirekam ëe ama baes ëꞌan. Dikire zën yaïng gwezak– dekam de asa hïl so sonen hapye.”³⁸  Jana nabare zini in kim teipsïn-teipsïn wenya insa kirekam nenbiridak, dekam kim anakan tame nuk, “O Paulus ne Silas ne, an hare Roma mo ïrïk gïnnïk denakake,” dekam zep ëaïrïꞌak. Sap Roma mo ïrïk gïn zisi bëjen totoresa karek tan. Sap zen man tim nosok, “An Yahudi en kore zi dare.” ³⁹  Dekam zep zëno nik mo enlalasa de së ta sonezimdin hip yaïng gwezak, ki zep anakare ola ban hïl noso sonek, “Bahem asa jal eibiridan. Hwëna emki ëna an kon song ën.” ⁴⁰  Kim wet osoka, ki zep Lidia mo gol san dep song ëka. Zao kim Yesussu de taïblïblan wenya tagal ulsuku, zao zep aumwa hap ol zïm-zïmnï lonbiridaka. Zëna ki zep kon ëhalka.

* 16:4 Kis 15:29

* 16:27 Kis 12:18-19

* 16:31 Rom 10:9-10

17

Tesalonikak kim aptakake:17¹  Timotius hun kim Makedonia mo ë darena Amfipolis ne Apolonia neka ërtamanka, ki zep Tesalonikak ërhataka. Zëwe hen Yahudi mo but srëm gola ki. ²  Paulus ki zep but srëm gola in san dep song gweka– men kirekam zëna gwë gwekake. Dekam dan-ahare Hari Sabatnak Alap mo ëpba ola kore naka zep klis gul gwizimꞌinka. ³  Zen anakan zë srip gulsuk gwizimꞌinka, “Alap mo ëpba olak man dam gwesïk, ‘Nësa de ngaya tabin hip de zëre mo zer sonen Zini, Zen nonol kareksa sa goltowera, ki sa hwëna tïn nïkon etan ngaya gwera.’ Ëe in zebë emsa Yesus hup dena ansa anakan tawa tabiꞌin: Zen eiwa Zen tangan– nësa de ngaya tabin hip de zer sonen Zi niye.” ⁴  Dekam zep Paulus ne Silas neka Yahudi zini in ahakon daïblïzimk hen ang neizimk. Beyakam Yunani kore zi ang neizimk– Alapsa men zen betek në gweblakke. Ahakon hen bose nabare we wal.⁵  Hwëna ahakon mae hap husus neizimꞌik, “Ano mae mo but srëm gola kon kim hlï nïl inꞌin.” Dekam zep pasarak ë-ensa de zauk gweblan zi hip te-alasa neirzimk– zen dikim ëïlman gwennak mas gwibiridan hap. In kim ëïlman gweꞌak, dekam zep Yason mo gola dot dasïzïk– Paulus ne Silas neka dikim zi tra mo nwenak ziwet son hap. ⁶  Hwëna kim zë nohwënzimzik, Yason zënaka zep ïl dïhak, hen ahakore Yesussu de taïblïblan zi niban ëna iwe de teipsïn-teipsïn zi sin dep ïl dïbirhak. Anakan zep zë boton ol blo-blokam nenbiridak, “Tïngare okamanak men zen zini yasik da gwibiꞌin, zen mes angkam awe yaïng gwezal. ⁷  Hwëna Yason an mes zini insa zëre mo gola kon lup gul inki. Zëno mae mo tawa tabinni, zen Roma mo ïrïk gïn nïkon dikim wet so gwen hap tïtï da gwibirin, sap zen anakan tawa da gwibirin, ‘Aha teipsïnnï ki– bosena Yesus.’” -⁸  Kirekam kim nasalbiridak, dekam zep zi trana in teipsïn-teipsïn wenya in mae han ëjal gwek. ⁹  Dekam zep Yason maesa wal bose wal zeban nenbiridak, “Te-alasa nongka ap olzimk, ki neik sek gwek.” Kim nolzimk, dekam zep nenbiridak, “Angkam sap esa sek gwer.”Ëna Bereyak kim aptakake:¹⁰  Orapna kim tïꞌïnzak, dekam zep Paulus ne Silas neka Timotius mae han ëna Bereya san dep lup nul sonek. Kim zë yaïng gwek, dekam zep Yahudi mo but srëm gol san dep sek gwek. ¹¹  Zëwe de zini enlala ngatanna. Zen Tesalonikak de zi mo kim hom. Zen zep aha-ere enlalakam Paulus mo mo tawa tabinni insa nulin gwek, hen zen dekam mwin-mwankam Alap mo ëpba olsa anakare hap karatda nul gwek, “San ha eiwa denaka nësa tonbirida gweꞌara?” ¹²  Zen zep beyakam Yesussu daïblïblak. Zen ahakon Yunani kore zi, hen Yunani kore bose nabare we wal.¹³  Hwëna Tesalonikak de Yahudi zini in zen Yesussu daïblïbla srëm gwek, Zen kim Paulussu anakan nasalblak, “Zen angkam Bereyak tawa ta gwibiꞌira,” zen dekam zep yaïng gwezak, dekam zep zë hwëna zëwe de zisi olkam se dyabiridazak. ¹⁴  Dekam zep, Bereyak de zini men zen Yesussu daïblïblak nabakam Paulussu hi san dep zon dak. Hwëna Silas ne Timotius ne zen nama ki zë ëka. ¹⁵  Men zen zon dak, hëndep Atenak nërhatak. Zen kim lwan dahak, zëbon mae zep Silas ne Timotius neka anakan gu sonezimki, “Nabakam de asa ërtrozak.”Paulus kim Atenak gwë gwekake:¹⁶  Atena kon kim nama Silas ne Timotius neka eiszimꞌinka, enlalana man tangan anakare hap dowebla hanaka, “An ba hap ëna ansa yang tabin dowal-dowal enkam al dasïk?” ¹⁷  Zen in zep Yahudi mo but srëm gol san song gwe-gweka– zao dikim Yesus hup denaka Alap mo ëpba ola kon ziklis gul gwen hap. But srëm gola iwe, Yahudi srëm zi niban siri gwe-gwek. Paulus mwin-mwankam hen pasar san song gwe-gweka. Men zen zëwe ba mae hap yaïng gwe-gwezak, desa zëwe zep Yesus hup de ol dawemkam tawa ta gwibirki. ¹⁸  Ëna iwe de zini ahakon Epikuros Bak mo tawa tabin sin de ang ta gwenna, hen ahakon Stoakam de gubirida gwen wenya. Zen dekam zep Paulus hun nërkeisa-keisa gwek. Ahakon man nenblak, “Ol beyam-bya zini an man zënaka tim tiꞌara, ‘Ano tawa tabinni an aïrïs!’” Hwëna ahakon man nenblak, “Zini an san ha ëse yang tabin alap san de ang ta gwen hap nësa tïtï tabiꞌira?” Zen mae hap ki ëguk: Sap zen Yesus de tïn nïkon ngaya gwen hap denaka tawa ta gwibiꞌinka. -¹⁹  Dekam zep Paulussu zëre mae mo ëgolek de gwe-gwen kwatap san dep nërsong gwek. Kwatapna in “Areopagus”kum nen gweblak. Zao zep nenblak, “Ëe ama ëdwam gweꞌan– eno tawa tabin ësena insa de asa tonbiridan hap. ²⁰  Sap eno tawa tabinni ano mae mo inik au hlobin makan tangan lwaꞌan, zebë dawemkam de emsa sane tan hap ëdwam gweꞌan.” ²¹  Sap tïngare Atenak de zini hen aha lang nakore zini men zen zëwe lowehe gwek man ësam gwesïk gwek– ol ësesa de ësane gwe-gwen hap, hen kire hap de ëkeisa-keisa gwe-gwen hapye.²²  Paulus ki zep luweka, ki zep gubiridaka, “Atenak de zi, ëe ama emsa tame tabirin, ‘Em in alap-alapsa dawemkame blikip eisibirida gwenan.’ ²³  Ëe kimë eno mae mo ënak të nasen gweꞌak, dekam zebë eno mae mo yang tabin alap-alap hap de kire-kirena kara ta gwibiꞌik. Dekam zebë hen tweran nin tru tasïk gweblan hap de kalsna hlauk. Zëwe ema ale uk, ‘An nëno mae mo tame tan srëm alap hap dena.’ Zep men zëbe hap tame tan srëmkam tru lasïk gweblanan, ëe ama Desa emsa tonbiridaꞌan.²⁴  “Alap men zen okamana ansa yang gulsuku, hen tïngare kirekam-kirekamna yang tabirki, Zen Zen nglï naban kama naban bi gwizimꞌira. Zen zi mo gol taublun dannak hom gwë gwenda. ²⁵  Hen Zen hom zi de banakare maesa golblan hap dwam gwe-gwenda, sap Zen tahalha naka hom. Sap Zen Zen kïtak zi hip gol gwizimnira– angna, ensasana, hen tïngare kirekam-kirekam naye. -²⁶  Nonol lone sennak Zen aha-ere zi nikon tïngare zi ausuna yang tabirki. Hen dekam zep zëbe mae hap okamasa de bi gwibin hip dena golzimki. Zen Zen kïtak okama tek-tekna kae gwibir-zim niraka, hen Zen Zen auhu-kamanak de teipsïn-teipsïnnï anakan dam tasïk gwibirida, ‘Angkam em teipsïk. Angkam em ati gwen.’ ²⁷  Alap mes kirekam syal gwibirki– Zënaka dikim të gweblan hap, mae hap, ‘Wëhë asa nërtoweꞌak?’ Hwëna Zen sap nëbon mae onakon langanak hom– ²⁸  men kirekam ëgu gwenanke, ‘Nen an zëno taha terenake lowehe gwenan hen ëtë nasen gwenan. Ensasana hen Zëbon onak.’ Ebon mae onakon men zen tërya ale dabik, zen hen ki anakan ëgu gwek, ‘Nen an kïtak zëno walas.’²⁹  “Zen in zep, nen de Alap mo walas gwenkam, nen bap nen anakan tim tin, ‘Alap mo nwe-masena zen zi mo tahakam de yang tasïn makarena’– men kirekam zi mo enlalakam emas nakon, ahaksa perak nakon, hen kaso nakon yang da gwibirinke. ³⁰  Orep Alap nwe enkam zë kara ta gwibirki– kirekam de Zënaka tëblannakye. Hwëna angkam zep okamanak de tïngare zini gubiridaꞌara, ‘Angkam dekam ëhalek.’ ³¹  Zen mes yaklana dam tasïkï– dekam de tïngare zisi zëre mae mo enlalasa de hla tazimdinkim klis gun hup denaye. Men Zen de klis gun hup dena, Desa hen mes dam tasïkï. Hen dekam de tïngare zi taïblïblan hap, Alap mes tïn nïkon ngaya taka.”³²  Hwëna tïn nïkon de ngaya gwen hap dena insa kim sane daꞌak, ahakon dekam zep swrë daꞌak. Hwëna ahakon man nenblak, “Neik etan aha yaklakam kire hap dena asa tonbirida.” ³³  Paulus ki zep kon song gweka. ³⁴  Hwëna dekam ahakon man zëno ola kon Yesussu daïblïblak. Zen dekam zep zëbon ang ta gwek. Ahana bosena Dionisius. Men zen kwatapna iwe ëgolek de gwe-gwek, zen zëno mae mo aha mamna. Ahana we, zëno bosena Damaris. Ahakorena hen ki.

* 17:7 Luk 23:2,Yoh 19:12

+ Epikuros Bak, zen sap zëwe de walsya hom, hwëna zëno tawa tabin ola mes Atenak hatak. Zen man tawa ta gwibirki, “Nen isrip-sri enkam nen lowehe gwen– banakare jalse gwen ol mae san de ang ta gwen srëmkam.” Stoakam de gubiridan wenya, zen zini bosena Zeno Bak mo tawa tabin sin ang tak. Zen man tawa ta gwibirki, “Nen diki enho tatetekam nen lowehe gwen. Anakan de enlala gwibinni aïrïs, ‘Ëe a-en asa dawem gwer. Aha zi mo tïtï tabin sin ba hap de ang gwen hap?’”

* 17:25 1Raj 8:27,Yes 42:5,Kis 7:48-50

18

Paulus kim Akaya mo langnak de ëna Korintusk hatakake:18¹  Atena kon, ki zep Korintus sun dep song gweka. ²  Zao zep Yahudi walya Akwilasa zertoweka. Zëno auyan-azana orep Pontus sun dep ëal tak, zep zëwe de wal hap joweka. We zem bosena Priskila. Zen anakarenak akeꞌanka, “Nër hom Italia kon aptazak.” Sap Roma mo teipsïnnï Klaudius Bak nër hom anakan golëalsa soneka, “Yahudi zini kïtak de Italia mo langna an kon sek gwek.” Paulus ëse apta zannak zep duwezimki, ³  sap zëno nik mo syala apdenak– tenda gol syal gwe-gweblan hap de zi dare. Zao zep apdekam lowehe gwek hen syal ta gwek. ⁴  Hari Sabat jamkam zep Paulus Alap mo ëpba ola kore naka Yahudi mo but srëm golak ziklis gul gweka– zen dikim hen Yesussu taïblïblan hap, sap Yahudi zi, hen sap Yunani kore zi. ⁵  Silas ne Timotius ne kim langna Makedonia kon apta zaka, Paulus dekam zep tenda gol syala insa golzausuku. Dekam yakla jamkam zep Alap mo olkam Yahudi zi ensa anakan tawa ta gwibirki, “Yesus Zen Zen– Israelsa de ngaya tabin hip de Zi niye, Alap mensa gu-gubirida gwekaye.” ⁶  Hwëna ahakore Yahudi zini kim nërol gwek hen lamang dak, Paulus dekam zep bajuna anakare ola ban hlaïk-hlïk so guk halka, “Ano ola ansa baes eibirin, ki em hen ema ëngaya gwen hap dena baes eibiꞌin! Ëe ama sap emsa de ngaya tabin hip alp gwibiridak, zep Alap molya eno mae mo kala abe hap ngëro gulbluka. Zep ëe ama angkam song gweꞌan– Yahudi srëm zisi de hwëna tawa tabin hip.” -⁷  Paulus ki zep but srëm gola in kon golëwet so gweka, dekam zep hwëna zëno golek denak de golak golëbïtï gweka. Gol bina in bosena Titius. Zëno aha bosena hen Yustus. Zen Yahudi srëm zi, hwëna Alapsa mes betek gweblaka. Zëno golak zep hwëna golëbïtï gwe-gweka. ⁸  But srëm gola iwe de mamna, bosena Krispus Bak, zen we wal walas zeban zep Yesussu zitaïblïblaka. Hen ahakore Korintusk de lowehen wenya beya nik hen Paulus mo ola kon Yesussu daïblïblak, dekam zep desa hen baptis dabik. -⁹  Aha orapkam, Bian Yesus nwe lirisin soblannak Paulussu gubluka, “Bahem aïrïn. Sap esa tonbirida gwera. Balkkam bahem gwë gwen. ¹⁰  Sap Ëe ama emsa zergwë gweꞌan, hen zini molya emsa karek dak. Sap ëna awe de zini beyakam sa Abon onak bïtï gwer.” ¹¹  Paulus dekam zep zëwe Alap mo olsa de tonbirida gwen hap holokam gwëka. Tahunna aha-en tamanblak, ahana ngïrïn ngam sonnak.¹²  Dekam Akayak Galio Bak gubernorkam ïrïk gïlkï. Yahudi zini dekam zep ola aha-en nuk– Paulussu de Galio Bak osan dep balk tahan hap. Kim balk dahak, ¹³  anakare ola ban zep nërtrëblak, “Zini an zisi yasik ta gwibirida– nen dikim Musa mo tïtï tabin olsa gweibir kïnïn hap, dekam de hwëna zëbon osan ang tan hap. Hwëna dekam Alapsa molye dawemkam betek ë gweblak.”¹⁴  Paulus kim sap nama ding gun hup enlala gweꞌanka, Galio ki zep hwëna ding gulzimki, “Em san asa Yahudi walsae hla lal! Roma mo jalse gwen olsa de gweibir kïnïn habe klak lanan zanam, ëe amaka emsa salbiridaꞌan. ¹⁵  Hwëna ere mae mo ëpba olak de ol-gunnu hen bosem-sena, zep ene ki klak lananzal. Zen e-en emaka tap uk. Ëe ama baes gweꞌan– kiresa de ep klis gulzimdin hipye.” ¹⁶  Ki zep zëre mo jana nabare zini golëalsa sonen hap gubiridaka. ¹⁷  Hwëna Yahudi srëm zini men zen zë beyakam ëzauꞌuk, dekam zep Yahudi mo but srëm golak de mam zini Sostenes Baksa dot dasïk, zao zep hëndep dangolek. Hwëna Galio Bak nwe enkam zë kara tabiꞌinka.Paulus kim langna Siriak de Antiokia san dep lwa halkake:¹⁸  Dekam Paulus Korintusk iwe holo tolkam gwëka. Ki zep hwëna Siria mo lang san de etan lwahan hap dwam gweka. Dekam kim zëwe de Yesussu taïblïblan zini hli yuludaka, Akwila we zem Priskila han man ang ëblak. Song gwen hap kim golek de gweꞌanka, dekam zep zëwe de hi alpnak de ëna Kengkreyak nol alana lunsuku. Mae hap lunsuku: Sap Yahudi zini kirekam ëgwë gwek– Alap hap de anakan goltrëblan hap, “Mensa ëe emsa gu-gubluk, ‘Ëe kiresa asa Eno bose hap syal gwibir,’ mesë sul sonenan.” -¹⁹  Asia mo langnak de ëna Efesus kim bulkum zihataka, Paulus zëna ki zep Yahudi mo but srëm gol san dep song gweka. Zëwe Alap mo ëpba ola kore naka zep ziklis gulku. Zao zep abe dak, “Em wëhë holo tolkam awe gwëꞌanka?” Hwëna man ding gulzimki, “Angkam molyë awe holokam gwëk. Alap mo dwam gwibin sin de kirekam lwankam, ki asa lwa halzal.” Zëna ki zep kon etan bulkum gwë halka. Akwila ne Priskila neka zao zep hli soka.²²  Kaesareak zep ati gweka. Dekon zep Yerusalem san dep tanakam zaheka– zëwe de Yesussu taïblïblan wenyaka de hlauluda guluhan hap. Zëna ki zep kon Antiokia san dep hwëna lwa halka. ²³  Zao holo tolkam gwëka, ki zep Galatia hen Prigia mo langnak de ë-ë san amjanbir song gweka– dekam de etan zëwe de Kristen zisi tatete tabin hip.Apolos kim Efesusk hen Korintusk tawa ta gwibirkike:²⁴  Zao kim lwa seꞌak, ki zep Yahudi walya Apolos Efesusk hata zaka. Zëno auyan-azana Mesir mo ëna Aleksandria san dep al tak, zep zëwe de wal hap joweka. Zen mes sekolana sul sone song gweka, zep sërkam tangan Alap mo ëpba ola tawa gwibirki. ²⁵  Zen mes beyakam Bian Yesus hup dena tame gulku, hen udobe naban anakan tawa ta gwibirki, “Nësa de ngaya tabin hip de Zini angkam hatan hap man golek de gweꞌara.” Hwëna zen hom dekam Yesus mo bosena tawa gwibiꞌinka, hwëna anakare ol ensa salka, “Yahudi mo langnak baptis ta gwibin zini Yohanis Swe mes zisi zëbe hap de hohle tabir-blin hap baptis ta gwibirki.” ²⁶  Zen kim udobe naban kire hap denaka but srëm golak tonbiridaꞌanka, Priskila ne Akwila ne man zë sane laꞌak. Dekam zep enblak, “Ano nik mo gol san emki ang gwen.” Zao zep dawemkam Yesus hup denaka anakan lonblak, “Yesus Zen Zen– nësa de ngaya tabin hip de Zi niye.” Dekam zep dawemkam taïblïblaka.²⁷  Akaya san de song gwen hap kim dwam gweꞌanka, dekam zep Efesusk de Yesussu taïblïblan wenya nenblak, “In aïrïs.” Dekam zëwe de Kristen zi hip anakare hap de suratna ale nulzimk, “Zini an amki dawemkam eirink. Zëno tawa tabinni aïrïs.” Zao kim hataka, zen dawemkam zep zë mas gwibirida gweka– men zen Alap mo kwasang-kwasang nakon Yesussu daïblïblakye. ²⁸  Sap zëwe zi beya mo nwenak, Apolos Yahudi zi niban dawemkam Yesus hup dena golëkeisa-keisa gwe-gweka, hëndep man topse në gweblak. Sap Apolos zen Alap mo ëpba olak denaka dawemkam anakan klis gul gwizimki, “Yesus Zen Zen– nësa de ngaya tabin hip de Zi niye, mensa Alap orep nësa gu-gubirida gwekaye.”

+ Bajuna in mae hap hlaïk-hlïk so guk halka: Anakan dikim enlala sobiridan hap, “Eno mae mo karekna in dikire ere mae onak lwak.”

* 18:8 1Kor 1:14-17

+ Yahudi zini kim Alapsa nen guk gweblak, “Ëe asa ebe hap de syalsa gol,” dekam kim nama syal nei gwibik, nol alana man lam da gwibik. Kim su nul sone gwek, dekam zep dalansïk gwibik. Yahudi zi mo Alap hap de ol gu-guk gweblan ola emki hlaun Bil 6:1-21nak.

19

Paulus kim Efesusk gwë gwekake:19¹  Apolos kim nama Korintusk gwëꞌanka, Paulus dekam zep Prigia mo langna tamun song gweka, ki zep hëndep Efesusk hataka. Zao zep Apolos mo kim de Yohanis Swe mo olsa taïblïbin zini golëtoweka. ²  Ki zep zë takensibiridaka, “Em kime ëei gwek, emsa wëhë Alap mo Enhona ing gwe hebiridaka?”Ki zep ding nulblik, “Hom. Ëe homë anakan ësak, ‘Alap mo Enhona ki.’” -³  Ki zep etan takensibiridaka, “Em banakare baptis sine ang tak?”Ki zep ding nulblik, “Ëe Yohanis mo baptis tabin sinë ang tak.”⁴  Dekam zep gubiridaka, “Baptis ta gwibin zini Yohanis, zen mae hap baptis ta gwibirki: Zi dikim Alap hap zënaka anakan golëtrë gweblan hap, ‘Ëe ama angkam haleꞌan.’ Zen dekam man hen gubirida gweka, ‘In Zen asa zertroꞌan zala, em Desa taïblïblan.’ Desa de zertrozan Zini mes hata zaka. Zëno bosena Yesus.” ⁵  Kirekam kim nasalblak, dekam zep Bian Yesus mo bosekam de etan baptis tabin hip abe dak. ⁶  Paulus kim baptis tabin hyanak tahana tehabirida ineka, dekam zep Alap mo Enhona ing gwe hebiridaka, dekam zep hen owas hap zëre mae mo tame gun srëm ola donbiꞌik, hen Alap mo Enho nakore hamal hap de ola donbiꞌik. ⁷  Zini in tïngan san ha dua-blas enkam mes yap.⁸  Paulus zao dan-ahare benkam gwëka, dekam Yahudi mo but srëm golak tïl gweka. Zao zep udobe naban Alap mo ëpba ola kore naka klis gul gwizimki– anakan dikim tïtï tabin hip, “Em de Yesussu taïblïblankam, zen dekam esa Alap mo ïrïk gïnnïk bïtï gwer.” ⁹  Hwëna ahakon man ënol drak-drak gwek, hen Yesussu de taïblïblan hap man baes tak. Hen Yesus hup de ol dawemna insa man damnak lamang nul gwek. Paulus dekam zep, men zen Yesussu daïblïblak, desa en hlïlin halka. Balai desa makare gola, bosena Tiranus, zao zep hwëna mwin-mwan enkam golëbïtï gwe-gweka. Zao zep apdekam ola ziklis gul gweka. ¹⁰  Kirekam de golëlowehe gwennak hëndep tahunna dan-dan damank, hëndep propinsi Asiak dena ol dawemna insa kïtak man ësaladak– sap Yahudi zi, hen sap Yunani zi.Skewa Bak mo walasna kim sap dowalsa de golëalsa sonen hap ëalp gwekke:¹¹  Alap sërkam de owas-owassa Paulus mo taha san de aren zankam gol gwizimki. ¹²  Da so gwen kaenna ahaksa kaen hak maena, Paulus kim desa sapꞌnen towanblanda gweka, desa kim zi sang-sangnak de lonebla inen hap kap dahal gwek, dekam zep ëdawem gwe-gwek. Hen dowal mo tïlblïn maena, dekam zep dowala in wet so gwe-gwek.¹³  Hwëna Yesussu de taïblïblan srëm Yahudi zini dekam zep sap hen dowal-dowalsa de Bian Yesus mo bosekam golëalsa sone gwen hap ëalp gwe-gwek. Zen man dowal-dowala insa anakan nenbirida gwek, “Paulus men zëno bosekam tonbirida gweꞌarake, Yesus, zëno bosekamë emsa enblaꞌan: Em zini an kon wet son.” ¹⁴  Men zen kirekam ëgwë gweꞌak, zen Yahudi zi mo aha mam nik mo walas tuju enkam. Mam zini in mo bosena Skewa Bak. Zen hen Yerusalemk de Alap mo golak de syal ta gwen zi mo aha mamna. ¹⁵  Hwëna dowal de tïlblïn zisi zep ahanaka etan nakasïblïꞌak, hwëna zëbon de dowala in man ding gulzimki, “Ëe Yesus ne Paulus neka kië tame osoꞌan. Hwëna em an enda korena?” ¹⁶  Zini men desa tïlblïka hetyak gwesïk kïnzïnkam zep tahyo zaka, zao zep tangolebirki, hëndep man irkare tabirki. Dekam zep gola in kon irkan wei-wei naban heya-hya gwek.¹⁷  Efesusk de lowehe gwen wenya kim ësak, sap Yahudi zi, sap hen Yunani zi, dekam tangan zep dawemkam ëaïrïk. Dekam Bian Yesus mo bosena man tangan blikip neisibik. ¹⁸  Men zen Yesussu daïblïblak, dekam zep tame nuk, “O ëe namaë ol karekna lam gul gweꞌan. Ëe anik kira-kla gwek.” Dekam zep zi beya mo nwenak zëre mae mo karek-karekna ëkira-kla gwek. ¹⁹  Hen beyana men zen ol kareksa syal nei gwibik, dekam zep ol karek nabare ol tatakna kap da halzak. Zao zep tïngare zi mo nwenak tru dasïk. Ol tatakna insa kap da halzak, te-alakam de lirak tabinkim, dua meliarak maka hatak. -²⁰  Kirekam zep ki hëndep Bian hap de ol dawemna insa esek nul haladak, hen sosonna Alap mam gul gwizimki.Ëna Efesusk de zini kim ëïlman gwekke:²¹  Hyanak kim Paulus Yerusalem san de song gwen hap kalang gweka, zen man enlala gweka, “Makedonia hen Akaya mo lang san asa amjanbir.” Man gu gweka, “Yerusalem kon asa Roma san dep song gwer.” ²²  Ki zep zëre mo taha trï soblan zi darena, Timotius ne Erastus neka guzimki, “Ëe an kim Asiak awe nama gwëꞌan, em Makedonia san em song ën– zëwe de Kristen zisi de mas eibirida gwen hap.” Ki zep hëndep song ëka.²³  In kim lwa seꞌak, dekam zep zini men zen Yesus hup de ol dawem san de ang tan hap baes tak Efesusk ëïlman gwek. ²⁴  Sap zëwe de zini yang gulsun we dowal bosena Artimiꞌi betek nei gwibirin. Efesusk zëbe hap de gol yala hen ki. Zao de zini Artimis mo nwe-masekam dowal bete-teksa yang da gwibirin, hen gol bete-teksa syal nëblanda gwenan– zao de dowal betekna insa zaun ta gwibin hip. Men zen desa syal nëblanda gwenan, te-alana mamkam nulin gwenan. - Perak nakon de yang ta gwibin syala iwe de aha mamna, bosena Demitrius. ²⁵  Zen dekam zep men zen kire-kirena dowala in hap syal nëblanda gwenan, desa tagam gulsuku. Zao zep gubiridaka, “Wal bose wal, Artimis Bak hap de syala an nen dwan dekon am te-alana mamkam ulin gwenan. ²⁶  Hwëna angkam, ena hen mese asalblak hen hla lak– zi bosena Paulussu. Zen man tawa ta gwibiꞌira, ‘Zi mo yang tabin alapna, zen eiwa de alapsa hom.’ Hëndep kirekam de tawa ta gwibinkim, nëbon mae onakon mes mamkam hlïlin halka. Awe de en naka hom kirekam hlïl inꞌira, hwëna tïngare Asia mo langnak denaka. ²⁷  Zen de kirekam kïtak sul soneꞌanka, nëno mae mo syala an dekam sa gutu gwer. Dekam hen Artimis Bak mo gol yawala ansa anakan sa enlala nëblal, ‘An boton alap mo gol.’ Hwëna angkam sap teipsïn alapna Artimiꞌi man betek nei gwibiꞌin– tïngare Asia mo langnak de zini hen tïngare okamanak de zi niye. Hwëna zini in mo tawa tabin nikon, zëno bose dawemsa kim karek guꞌura.”²⁸  Kirekam de torannak kim sane daꞌak, dekam zep sërkam ëjal gwek. Dekam zep ol mamkam ëtaken gweꞌak, “Nëno mae mo alapna Artimis zen teipsïn tanganna!” ²⁹  Dekam zep hëndep ëna iwe de zini kïtak ëïlman gwek. Gayus ne Aristarkus neka dekam zep balk nosok– men zen Makedonia kon Paulussu ang ëbla zakaye. Ki zep hëndep ëna iwe de tagal gwe-gwen gol yawal san dep apdekam hlu-hluk gwenkam ïl nosohak.³⁰  Paulus zi tra mo nwenak de tonbiridan hap sap dwam gweꞌanka, hwëna Yesussu de taïblïblan wenyik jalse në gweblaꞌak, “Bahem! Emsa sa zë dal.” ³¹  Langna iwe de teipsïn-teipsïn zini, ahakon mes Paulus hun nërdokot gwek. In zep hen nen soneblak, “Ëe ama emsa en soneblaꞌan: Em bahem ëtagal gwe-gwen gola iwe hatan.”³²  Ahakon tame gun srëmkam ol ëkwahen san enkam hlu-hluk gwe-gweꞌanzak. Ahakon aha jal hïl gïn hïp ënop-nop gweꞌak, hen eihya nakon aha jal hïl gïn hïp ënop-nop gweꞌak. Hëndep zi beyana in zao hom zënaka tame nuk, “Ëe an kire habë tagam gwer.” ³³  Yahudi zini man zë hen ëdurum gwe hezak. Zen dekam zep zëno mae mo mamna Aleksander Baksa ngein sin nëblak. Dekam zep zi tra ngïrïn nïkon ahakore nik daken gweblaꞌak. San ha anakan mes yap daken gweblaꞌak, “Emki anakan gubiridan, ‘Bahem Yahudi zini asa jal gwibiridan. Diki Paulussu em karek tan– hëndep zëbon de ang ta gwen wenya ban!’” Dekam zep sap tahakam dekam de balk tasïn hïp akabiridaka. ³⁴  Hwëna zen hom ola gubiridaka, sap zëwe de zini mes anakan tame daꞌak, “An Artimiꞌi de betek gwibin zisi hom. An Yahudi wal!” Dekam zep apde ennak ol mamkam ëtaken gweꞌak, “Nëno mae mo alapna Artimis, zen teipsïn tanganna! Nëno mae mo alapna Artimis zen teipsïn tanganna!” Kirekam de ëtaken gwennak hëndep yakla nwena dan-dan damank.³⁵  Ëna iwe de teipsïnnï ahana dekam zep luweka, ki zep tahakam dekam de balk tasïn hïp akabiridaka. Ki zep zë gubiridaka, “Efesusk de zi, em ba habe kirekam ëena tal? Sap tïngare okamanak de zini mes anakan tame nuk, ‘Efesusk de zini, zen teipsïn alapna Artimiꞌi zao gol yawalak kara nul gwenan– Artimis mo nwe-mase nabare kasona men zao nglï nakon zan zakye.’ ³⁶  Kirekam dena zini bëjen anakan gulsun, ‘In boton.’ Zep kirekam de lwanna, em ba habe ëïlman gwe song gwer? Zep bahem banakare maena jala ban syal gwibin. ³⁷  Zini an em waba tol habe balk oso halzal. Zen hom nëno mae mo alap mo golak banakare maena sowëkam olka, hen hom mae lamang ulki. ³⁸  Demitrius Bak de syal bose zeban zisi jal gwibiridanna, zen kiresa de tap gun hup de zini kike– mensa Romak de teipsïnnï nëbe mae hap dam tasibir-zimki, zëno mae mo nwenak de taken-taken gwibirida gwen hapye. Zen zao emaka olsong gweꞌan. ³⁹  Aha jal mae de nama lwazimdinni, zen diki nëno mae mo nolik de nësa tagam gunkum bap– zao de tap gulsun hupye. ⁴⁰  Sap an zen ki namen jower, jana nabare zini maka nësa anakare hap karek dabiꞌin, ‘Em ba habe kirekam ëïlman gwer?’ Hwëna zen de nësa takensibiridankam, molye anakan ding ulinam, ‘Ëe kire habë ëïlman gwer.’” ⁴¹  Kirekam kim tonbiridaka, ki zep sekwak gwen hap gubiridaka. Dekam zep hëndep sekwak gwek.

* 19:2 Kis 2:38,Rom 8:9

+ “Dua meliarak” awe, Lukas man ale gulku “lima-pulu ribu perakkam de te-ala kaso”kam. Aha-ere perakkam de te-ala kasona dekam, zen mae mo kim: Aha-ere zi mo gaji aha-ere yakla blalkam de syal gwenna.

+ Mae hap dekon te-alana mamkam nulin gwek, sap zini man zëbon mae onakon dowal bete-tekna insa hëndep gol zeban zëre mae mo golak de lonen hap kap da gwek. Sap zen man we dowala insa blikip neisïk gwibik, hen man tim nul gwek, “Desa de ëre mo golak lonenkam, ëe asa dawemsa hlaul gwer.”

20

Paulus kim Makedoniak hen Akayak de Kristen zini amjanbirkike:20¹  In kim ëïlman gwesïk, Paulus dekam zep Yesussu de taïblïblan wenyaka tagal gulsuku. Zao zep aumwa hap de ol zïm-zïmnï golzimki. Zëna dekam zep Makedonia mo lang san dep song gweka. ²  Holokam zep Makedonia mo lang san tën daka– zëna men desan Alap mo ol dawemkam tawa tabirida gwekake. Zen etan desan ol zïm-zïmkïm Kristen zisi tatete tabirida gweka, hëndep Korintus mo langna Akayak hataka. Langna in aha bosena Yunani. ³  Zao dan-ahare benkam gwëka. Siria mo lang san de bulkum song gwen hap kim hohle gweꞌanka, ki zep hwëna nenblaꞌak, “Yahudi zini man emsa tan hap ora nakon dïl gïblïꞌan.” Dekam zep enlala gweka, “Tanakam asa etan Makedonia san dep lwahal.” ⁴  Hwëna dekam zini mes jemat-jemat nakon tuju enkam dam dasibik– zen de Siria hen Yerusalem san ang gweblan hap. Ëe, Lukas, Paulus hun zebë tanakam Makedonia san song ëk. Tujukam de zini in, zen en bulkum asa nangirzimk– Troask de hwëna olëgaïng gwen hap. Zëno mae mo bosem-sena–ëna Bereya walya Pirus mo tanena Sopater,Tesalonika wal darena, Aristarkus hun Sekundus hun,Derbe walya Gayus,hen Timotius,hen Asia mo lang nakore zi darena, Tikikus hun Trofimus hun.⁶  Yahudi mo minggu yala kim tamank, rotisa dikim ragi srëmkam taïblïn gïl gwen hap dena, dekam zebë Pilipi kon buluk Troas san dep ang ëk. Bulkum de song ënna, yaklana aha-ere taha-tapkam, ki zebë Troask olëgaïng gwek. Zao aha-ere minggukam zebë olëlowehek.Paulus kim aumwa hap Troask ol zïm-zïmnï hli yulzimkike:⁷  Minggu mo kam, dekam zep Yesussu de taïblïblan wenya tagal gwek– Yesus mo timsi dikim enlala gwibin hip de rotisa dikim twinbin hip, hen zep de anggur hosa dikim otdebin hip. Ëe Lukas ama hen ang gwek. Paulus dekam mam blalkam tonbiridaka, hëndep zao zep ngïrïn tatem gwek. Sap zen man kaꞌan de hli yuludan hap kalang gweꞌanka. ⁸  Gulk de teksonna men zaoë tagal gwek, syauk ngatanna beyana. ⁹  Gola in, zëno klibuna dan-ahan. Aumwa hap de klibuna, zen zaoë tagal gwehak. Wal seiwiri bosena Yutekus, zen jendela tahannak nikinki. Paulus kim tonbirida tineꞌanka, wal seiwiri in zao zep hëndep ta guk halka. Kim kon balep gwesïkï, dekam zep kon kama san dep zan tineka. Kim zë neir ineꞌak, anakan zep hla daꞌak, “Mes tïlï.” ¹⁰  Paulus kim ati gweka, zao zep nabakam bik dan tahannak glang gwebla ineka, hëndep kyang-kyang tasïkï. Ki zep gubiridaka, “Bahem enlalana ëdowe hanan. Zëno angna mes etan lwabla halan zala!” ¹¹  Ki zep etan golësesek gweka. Zao zep Yesussu de enlala gweblan hap de rotina insa zitwenblaka, hen kire hap de anggur hona ziotdebirki. Zao kim etan ola zitonbirki, zao zep hëndep golëhleng gwek. Kaknak zep hwëna Paulus zëre hon de ang ta gwen wenya aban mae golësek gweka. ¹²  Zëwe de zini in ki zep wal seiwiri insa gol san dep nga-ngola ban nërsong gwek– anakare hap, “Zen mes ngaya gwera!”Paulus kim aumwa hap ola Efesusk de Kristen zi mo mam-mam wenya kip hli yulzimkike:¹³  Ëe hen Lukas Troas kon bulkumë Paulussu angirblik– Asos kon de ësblan hap. Ëe mesë ola kirekam aha-en uk, sap Paulus man Asos san tanakam de song gwen hap dwam gweꞌanka. ¹⁴  Kimë ëna Asos kon bulkum eirink, dekam zebë hwëna Mitilene san dep sek gwek. Ëna in lang tekna Lesbosnak. ¹⁵  Kaꞌankam zebë kon hwëna lang tekna Kiossa lamank. Zëno kaꞌankam zebë hwëna lang tekna Samos san dep tablan gwe kïnïk. Zao de yaklanak, ki zebë hëndep Efesus mo golek denak de ëna Miletusk yaïng gwek. ¹⁶  Paulus mes ki Efesuꞌu de talmaran hap kalang gweka, sap zen man nabakam de Yerusalemk hatan hap dwam gweka. Sap zen man enlala gweꞌanka, “Ëe wëhë Pentakostana jap soꞌak?” In zep Asia mo lang san de ëgweisïk song gwen hap baes gweka.¹⁷  Miletus kon zep Efesusk de Kristen zi mo nol-nola gu sonebiridaka– zen de yaïng gwezan hap. ¹⁸  Kim yaïng gwezak, zao zep aumwa hap de ola anakan gubiridaka, “Aya-wal oso-wal, ena tawana: Ëe kimë Asia mo langna awe emsa golëlowehe gwek, nonol hata zankam hëndep angkam, ¹⁹  ëe Alap hon de babu gwen zi mo kimë syal gwe-gwek– enlala betekkam hen nwe go-ho naban. Ëe karekna mam nakaë goltowe gwek– Yahudi zini kim sap tan hap asa dïl gïk gweblak. Hwëna ëe homë kim golzausuk. ²⁰  Ena tawana: Ëe anakan de tïtïk gwibin enlala naban homë emsa tawa ta gwibik, ‘Ansa babë tawa tabin. Aha zi sa husus neibir.’ Hwëna ëe mensa ena dwam ei gwibik, Kristus hon dikim ëtal gwesïn hïp dena, ëe desa sul sonenkamë zi tra mo inik emsa tawa ta gwibik– hen gol-gol san. ²¹  Sap Yahudi zi, sap Yunani zi, ëe damnakë tonbirida gwek– zen dikim ëhalen hap, hen Alap osan dep dikim lwanda halzan hap, hen zen dikim Bian Yesussu taïblïblan hap.²²  “Hwëna angkam, Alap mo Enhona man asa tïtï taꞌara– ëe dikim Yerusalem san song gwen hap. Hen ëe homë tame guꞌun, ‘Basa wëhë zë goltoweꞌak?’ ²³  Hwëna Alap mo Enhona aha-en mes ap anakan goltrëblaka, ‘Ëna men zëwe em hata gweꞌanka, zao bwinak sa emsa se dyain gwer, hen kareksa esa zë goltowe gwera.’ ²⁴  Hwëna ëe ëre mo gwënsa de langa gulsun hup homë enlala gweꞌan. Hwëna diki abe hap insa Bian Yesus syala we yul soneblakake, desa de sul sonen habë tangan dwam gweꞌan. Ano syala in zen: Tïngare zisi de tïtï ta gwibin hip, zen dikim Alap mo kwasang hap de ol dawem san ang ta gwen hap denaye.²⁵  “Angkam ëe tawana: Ëe men desaë Alap mo ïrïk gïn hïp dena emsa tonbirida gwek, em molye etan asa hla lak. ²⁶  In zebë emsa gubiridaꞌan: Alap molya eno mae mo kala abe hap ngëro gulbluka. ²⁷  Sap ëe homë ëre mo tawa tabinni wet gulsuk gwek– em dikim asa husus gweblan srëm hap. Ëe hwëna Alap mo dwam gwibin en san dena kimë sowe henkam emsa tawa ta gwibik. ²⁸  Dawem enkam enaka kara la gwibik– tatete enkam eka ëzauk gwek. Sap Alap mo Enhona mes emsa dam tasibirki– dekam de Yesussu de taïblïblan wenya insa taïzï gwibin hipye. Zep desa dawem enkam kara la gwibik. Em in men kiye– zahosa de kara ta gwibin zini. Eno mae mo zahona in, zen Alap mo hlïl irin wenya– men desa Tane Zem Yesus mo kalkam lup gul inkike. -²⁹  Ëe tawana: Ano tim bwanak tësen lwa jal-jala sa bïtï gwezal– eno mae mo zahona insa de tamerazan hapye. ³⁰  Ere mae onakon sa hen ëjower– dekam de eiwa de ol aïsïlï insa men-man gun hup de ziniye, dekam de hwëna zisi zëre mae mo bosesa dikim mam gun hup hlïl inhal gwen hap. ³¹  Zen in zep terya-tyakam lowehe gwek. Emki ëenlala gwe-gwen: Ëe dan-ahare tahunkamë nwe go-ho naban emsa tïtï tabir tine gwek– yaklam denaban kam denaban.³²  “Angkam ëe Alap zëre mo tahanakë emsa tapbla gulun! Alap zëre mo kwasang-kwasang hap de ol dawemna in, zen desa en em enlala gwe-gwibin. Desan de ang ta gwenkam zen dekam esa ëtatete gwer, hen dekam esa ulin– Alap mensa tïngare lalak wenya nëbe mae hap hamal gulzimkiye. ³³  Ëe homë zi mo kire-kire dawemna hole-hle gwe-gwibik– sap te-ala, sap hen pakean maekam denaye. ³⁴  Ena tawana: Ëe ëre mo tahakamë ëre mo tahalha hap syal gwe-gwek– hen abon de ang ta gwen wenyik mo tahalha hapye. ³⁵  Tïngare ano syala in, zen ërak makanë ebe mae hap ënaka anakan drëne gwizimk, ‘A kirekam nen soson srëm zisi mas gwibirida gwen.’ Sap ëe Bian Yesus mo olsaë anakan enlala gwe-gwibik,‘Isrip-sri gwibin tanganna, em em zi hip gol gwizimdin.Zen de ebe hap gol gweblankam, zen isrip-sri gwibin tangan naka hom.’” -³⁶  Kim tonsubiridaka, ki zep boklena golëkom taka, ki zep Alapsa zigu soneblaka. ³⁷  Aumwa hap sërkam zep go naban babang da gweꞌak. ³⁸  Zen mae hap gona dablak: Sap zen man gubiridaka, “Em molye etan asa hla lak.” Hëndep ki zep bul sun dep zon dak.

* 20:28 1Tim 4:16,1Ptr 5:2-4

+ Yesus mo ola in aha bukunak hom ale nuk. Hwëna enlalana man Matius 10:8b naban engka en apde nëꞌan. Ahaksa san ha Lukas 14:12-14sa enlala gwibirki?

21

Paulus kim Yerusalem san dep song gwekake:21¹  Ëe kimë Paulus mae han eire tangan naka ënaka lapblal-birinhak, ëe dekam zebë bulkum dam-dam enkam lang tekna Kos san dep sek gwek. Kaꞌankam zebë hwëna lang tekna Rodosk yaïng gwek, dekon zebë etan bulu inkam ëna Patara san dep sek gwek. ²  Zao zebë hwëna langna Penisia san dep de bulu oltowek. Ëe zao zebë hwëna sesek gwesek. Dekon kimë sek gwek, ³  dekam zebë irgwa taha san dekam lang tekna Sipruꞌu hla la-in guk kïnïk. Ëe dekam zebë Siria san dep taman gwek. Hwëna ëna Tiruskë atiti gwek, sap bulu in zaoë ang tak, zëwe dep de kire-kirena hen man– desa de zë teiswesïk gïk kïnïn hap. ⁴  Ëna zëwe de Yesussu taïblïblan zi niban kimë olëgaïng gwek, dekam zebë deban mae aha-ere minggukam zëwe lowehek. Zen dekam zep Alap mo Enho mo sosonkam hamal hap de ola Paulus hup ayang nulblik, “Yerusalem san bahem song gwen.” ⁵  Hwëna dekon de etan sek gwen hap denak kim hatak, ki zebë kon hëndep sek gwek. Tïngare zao de Yesussu taïblïblan wenya hëndep we wal walas zeban bul sun dep asa ap nul sonendak. Dekam zebë hi alpnak aumwa hap boklena kom lak, dekon zebë Biansa en soneblak. ⁶  Aumwa hap kimë zë ënaka babang labik, ëe ki zebë hëndep buluk sesek gwesek. Zen hen dekam zep gol san dep lwan dahak.⁷  Ëe kimë dekon sek gwek, dekam zebë ëna Tolemais yaïng gwek. Zao kimë Yesussu de taïblïblan wenya ban ënaka tame labik, ki zep asa gol san dep kwang nulidahak. Orapna aha-en zebë zë truwek. ⁸  Kaꞌankam kimë kon sek gwek, dekam zebë Kaesareak yaïng gwek. Zao Pilipus mo golak zebë lowehek. Pilipus in, zen Yesus hup de ol dawemsa de tawa ta gwibin zi. Zen ahana– Yerusalemk mensa tuju enkam Kristen zi mo tahasa de trï so gwizimdin hip dam dasibikke. -⁹  Wenam sei-siwir zem dan-nër dan-nërkam. Hwëna Alap mo Enhona mes zëbe mae hap sosonna golzimki– hamal hap de olsa dikim ayang gul gwizimdin hip denaye.¹⁰  Zao kimë lowe heꞌak, ki zep Yerusalem mo lang nakon zini hata zaka, bosena Agabus. Zëbe hap hen Alap mo Enhona mes sosonna golblaka– hamal hap de olsa dikim ayang gul gwizimdin hip dena. -¹¹  Zen ki zep Paulus hun asa golek de so zaka, ki zep Paulus mo takna golka, dekam zep zëre mo taha-tanana tahalebirki. Ki zep asa gubiridaka, “Alap mo Enhona man gunda, ‘Tak bina ansa kirekam sa Yerusalemk de Yahudi zini dahaler, ki sa Yahudi srëm zi hip tapbla dazim.’”¹²  Kirekam kimë asalblak, ëe ki zebë zëwe de zi niban Paulussu en gweblaꞌak, “Bahem Yerusalem san song gwen.” ¹³  Hwëna zen man asa ding gulzimki, “Em ba habe nwe go-hokam ano enlalana ap dowe hanan lablaꞌan? Ëe tahalen en hap homë hohle gweꞌan, hwëna Bian Yesus mo bose hap de Yerusalemk tïn hïbë hen hohle gweꞌan.” ¹⁴  Ëe kimë anakan tame uk, “Nen molye zëno enlalana wet yasïblïk,” dekam zebë ëguk, “Dikire Bian Alap mo dwam gwibin sin lwak.”¹⁵  Ki zebë ëototo gwek, hëndep ki zebë Yerusalem san sek gwek. ¹⁶  Kaesarea kore Kristen zini hen man asa ang neibiridak, hëndep Manason mo golak yaïng gwek– men zëbon de lowehen hap ëkalang gwekke. Manason in Siprus wal. Zen men zen nonol tanganna Yesussu daïblïblakke, zëno mae mo ahana.Paulus kim Yakobus osan dep song gwekake:¹⁷  Yerusalemk kimë yaïng gwek, zëwe Yesussu de taïblïblan zini dawemkam asa lup nulink. ¹⁸  Kaꞌankam ki zep Paulus asa Yakobus osan dep golësek gweka. - Zëwe dekam mes hen Kristen zi mo nol-nola tagal gwesïk. ¹⁹  Zëwe kim Paulus dawemkam golëgaïng gweka, dekam zep kïtak aïsïl gwibiridaka– mensa Yahudi srëm zi mo lang san de tën dannak Alap zëno syala soson gul gweblakaye.²⁰  Kim ësane gweꞌak, dekam zep Alap mo bosena teip nulsuk gweblaꞌak. Ki zep Paulussu nenblak, “Aya Bak, ena mese tame gulku: Yahudi zini hen mes ribu-ribukam Yesussu daïblïblak, hen zen nama Musa mo tïtï tabin ol san enlala zon tasïnkïm ang ta gweꞌan. ²¹  Hwëna angkam zen mes boton ola anakan ësak, ‘Paulus zen Yahudi zini, men zen Yahudi srëm zi mo lang san lowe henda gweꞌan, desa anakan tawa ta gwibiꞌira, “Musa mo tïtï tabin olsa emki tapbla gun.”’ Hen anakan mes eno tawa tabinni ësak, ‘Walas tane-ne mo to mipna bahem blom tasïk gwibin, hen Yahudi mo ëpba lowe hensa emki baes gwibin.’ ²²  Zep nen banakan esa ebe hap dena syal eibir? Sap zen sa anakan ësal, ‘Paulus angkam mes hata zala.’ ²³  Ano mae mo ol san emki ang gwen– zëno mae mo enlalasa dikim së ta sonezimdin hipye. Abon mae onakon zini dan-nër dan-nërkam. Zen mes ki Alapsa anakan nen gubluk, ‘Ëe kirekam de syalsaë eno bose hap oꞌan.’ Syala desa zen hen mes su nul sonek. ²⁴  Emki deban mae Alap mo gol san golësek gwen. Ere mo te-alakam emki desa hen mas gwibiridan. Zao Alap mo golak emki te-alana insa ing ta sonen– Alap hap de syal sul sonen hap de te-alana insaye, ere hap hen zëbe mae hap. Kire hwëna emsa hokam hlë dabiridak, - ki nola zitalansibir. Zen dekam sa tïngare zini anakan emsa tame dal, ‘In man ki ahap nëblak. Paulus an nama Musa mo tïtï tabin ol san ang gwe-gwenda.’ ²⁵  Hwëna ena tawana: Nen mese Yahudi srëm Kristen zi hip suratna ale ulzimk– dekam deyang tabin dowal hap de otweran blom tabir-zimdinsi baes tan hap denaye,hen otweran kal otdebinsi,hen hole naka de blwap-blwap tan tweran ninsi de twin gwibinsi,hen kahalo-kahalosa.” -²⁶  Kaꞌankam ki zep Paulus Alap mo gol san golësek gweka, dekam zep Alap mo golak de syal gwe-gwen zi ahanik hokam hlë tabiridaka. Ki zep zao ahakore zëwe de syal tan zisi gubiridaka, “Ano mae mo Alapsa de golek de tan hap de mingguna yaklana dekam sa tap gwer. Dekam asa otweranna zilup gul halzal– em de Alap hap desa tru ta seblan hapye.” -Paulussu kim Alap mo golak balk dakke:²⁷  Mingguna in mo yaklana kim tap gwen hap golek de gweꞌak, dekam zep Asia kore Yahudi zi Paulussu Alap mo golak hla daꞌak. Zen zep zë hëndep ïrïk dasïzïk, hen tïngare zi trana in mo enlalasa anakare olkam ben dyasizimk, ²⁸  “Israelk de zi, zini ansa nen karek tan! Zini an zen tïngare lang san anakan yasik tabirida gwenda, ‘Musa mo tïtï tabin ol san bahem ang tan. Yahudi zi mo lowe henna zen karekna, hen Yerusalemk de Alap mo gola in waba hap.’ Zen hen mes Alap mo gol dawemna ansa kun gulku– Yahudi srëm Yunani kore zini kim golëbïtï gwe zakake.” ²⁹  Zen kun gun hup dena in mae hap ki ëguk: Sap zen mes zën hla dak– Efesus walya Trofimus Bak han de ëna iwe lë naserannak. Zep kïl dïk, “Zen mes Alap mo golak awe zertïl zïka.” Hwëna sap hom.³⁰  Dekam zep hëndep Yerusalemk de zini kïtak ëïlman gwe song gwek. Zini dekam zep beyakam ëhlu-hluk gwezak. Dekam zep hëndep Paulussu Alap mo gola in kon ïl dïhak. Lïlïkïnnï ki zep nasohlasïk. -³¹  Tan hap kim sap nëmëꞌak, ki zep hwëna ola nabakam Roma mo jana nabare zi mo mamnak anakan nol hatak, “Tïngare ëna awe de zini man ëïlman gweꞌan!” ³²  Dekam zep nabakam zëre mo irgwa taha nakore naban golëhlu-hluk gwe zaka– ahakon bose nabarena, hen sap kire srëm wenya ban. Zi trana in kim hla nulida guk, dekam zep Paulussu tangolenna nërzausuk.³³  Jana nabare nik mo mamna in dekam zep zëre mo jana nabare zini insa gubiridaka– Paulussu de besi dokotkam eihya-taha eihya-tahakam darak tablan hap. Ki zep hwëna zini insa takensibiridaka, “Zini an nara? Banakan karek gwera?” ³⁴  Zi trana in hwëna ahakon srën jal olkam ding nulblik. Ahakon hen srën ding nulblik. Sap kirekam de ëïlman gwennak bëjen eiwa dena dam gulsun, in zep jana nabare zini in mo mamna Paulussu de zëre mae mo gol san zerhan hap gubiridaka. ³⁵  Tembokkam de blaberak kim nërhatak, zao zep men zen tan hap soson nëblaꞌak deban mae ëngïltïtïk gweꞌak, hëndep zao zep tan hap alp dasïꞌïk. Hwëna jana nabare zini in zep gulk kon nabakam neir inehak. ³⁶  Zi trana in zen sap tan hap dëra nëbla haꞌanzak, dekam zep ënop-nop gwe seꞌak, “In em tan! Bahem zë lam tan!”Paulus kim zi trana insa tonbiridakake:³⁷  Gol mwanak de zertïn hïp kim nërgolek de gweꞌak, Paulus ki zep mam zini insa Yunani olkam gubluka, “Ëe wëhë eban ola lonꞌak?”Ki zep ding gulbluka, “Em hare Yunani ola tawa nakake! ³⁸  Em san ki Mesir walya insa hom yap?– men zen nër hom golëïlman gwenkam empat ribukam de zini sasa lang san dep golëheya-hya gwekake.”³⁹  Ki zep ding gulbluka, “Ëe sap Yahudi wal. Hwëna ano auyan-azana ë yala Tarsus sun al tak. Zep ëe hen Roma mo propinsina Kilikia wal. Ëe wëhë ëre kore naka tonbiridaꞌak?”⁴⁰  Ki zep ding gulbluka, “Sap esa.” Paulus ki zep tembokkam de blabera in kon dekam de balk tasïn hïp tahakam akabiridaka, ki zep hwëna Ibrani olkam tonbiridaka,

* 21:8 Kis 6:5, 8:5

* 21:10 Kis 11:28

+ Yakobus in, zen Yesus mo oso. Zen Yerusalemk Kristen zisi nol gwibiridaka.

+ Yahudi zini hen ki su tabiridan makan Alap mo golak syal nei gwibik– dekam de Alap mo nwenak ëngan gwehen hap. (Bil 6:13-21)

* 21:25 Kis 15:29

* 21:26 1Kor 9:20

+ Anakare enlala naban mes yap nasohlasïk, “Paulus mo kal de desan bles-bles gwenkam, ki sa gola an kun gwer.”

22

22¹  “Aya-wal oso-wal, hen bi-walkam dena, ëe anik emsa ëre mo timsi dikim golsriwen hap denaka tonbiridak.”²  Zen kim anakan sane daꞌak, “Zen nëre mae mo olkam am nësa tonbiridaꞌara,” dekam zep tangan balk tasïk.Zao zep tonbiridaka, ³  “Ëe an Yahudi wal. Asa anyan Kilikia mo langna Tarsusk jaha gwek. Hwëna ëe aweë mam gwek. Ëe zebë Farisi walya Gamaliel Bak hon tawa gwek– kire enkam de nëno mae mo auyan-aza mo tïtï tabin ol san ang gwe-gwen hap denaye. Ëe hen ama dawem tangankam de Alapsa betek gweblan hap alp gwe-gwek– ena in kirekam hen angkam lowehe gweꞌanke. ⁴  Yesus hup de tawa tabin sin men zen ang ta gwek, ëe zebë desa karek ta gwibik, hen bwinak sesek gulin gwek– sap we, sap zi. Hen ahakon tameran habë golëgu gwek. ⁵  Alap mo golak de teipsïnnï hen tïngare Yahudi mo teipsïn sinodenak dena, debarenak maka emsa nenbiridaꞌan, ‘In eiwa. Hom boton gweꞌara.’ Sap zen zen abe hap suratna nolblak– desa de Damsik mo but srëm golak de mam-mam wenya kip goltreizimdin hipye. Zen sap dekam de Yesussu de taïblïblan zisi an san dep tahyo halzan hap– awe de hwëna karek tabin hip.⁶  “Yakla bolak denaban kimë Damsik golek de gweꞌak, mumuk ennak zep nglï nakore sërkam de ngatanna asa wale tazak. ⁷  Dekam zebë kamanak zank. Dekon zebë ola salsek, ‘Saulus, Saulus, em ba habe Asa karek ta gweꞌara?’⁸  “Ki zebë ding guk, ‘Bian, em nara?’“Dekam zep ano ola insa ding gulku, ‘Ëe an Nazaret walya Yesus– insa em karek ta gweꞌarake.’ ⁹  Mensaë golëtëꞌak, zen ngatan enna insa man hla nuk. Hwëna ola in desa asa tonblaꞌanka, zen hom anakan tame nuk, ‘Kirekam tonblala.’¹⁰  “Ki zebë taken seblak, ‘Bian, ëe basa asa syal gwibir?’“Ki zep asa ding gulbluka, ‘Em luwen, ki hëndep Damsik hatana. Zen zao asa emsa gublul– syala mensaë ep wei yul soneblaꞌanye.’¹¹  “Dekon zep asa Damsik sin dep ïrïk da song gwek, sap ano nwena mes dawemkam de ngatanna in hap dïmïn nëk. ¹²  Zini bosena Ananias zen zep asa duwebla zaka. Zini in enho zon tasïblïnkam Musa mo tïtï tabin ol san ang gwe-gweka, hen tïngare Damsik de Yahudi zini man blikip neisïk gweblak. ¹³  Zen ano alp nakon zauꞌun zaka, dekon zep asa gubluka, ‘Ano oso Saulus, emki etan kara gwen!’ Hëndep ki zebë zini insa hla tak.¹⁴  “Ki zep asa gubluka, ‘Nëno mae mo auyan-aza mo Alapna mes emsa dam tasïkï– dekam de zëno dwam gwibin sin denaka tawa gwibin hip, hen dekam de zëre mo zer sonen lalak Zini insa hla tan hap, hen zëno ol-gunsu de salblan hapye. ¹⁵  Mensa ena oranak hlaul zuka hen sane gweka, desa esa tïngare zi hip golzim halada gwera. ¹⁶  Zep angkam em basae etan eissibiꞌira? Em luwen. Ëe asa emsa baptis tal, hen em kime Alapsa Yesus mo bosekam abe taꞌanka, Zen dekam sa eno karek-karekna ep ngan gulsublula.’¹⁷  “Dekon kimë etan an san dep lwa halzak, dekam kimë Alap mo gola kon gu soneblaꞌak, dekam zep ano nwena ap lirisin nëblak. ¹⁸  Bian Yesussuë hla tak. Man asa gubluka, ‘Nabakam! Angkam hëndep Yerusalemsa hli ta. Sap awe de Asa taïblïblan srëm zini an molya eno abe hap de aïsïlï dokwak nuk.’¹⁹  “Ki zebë ding gulbluk, ‘Bian, awe de zini an mes-am asa tawa nëblak: Ëe ama but srëm gol-gol san song gwe-gwek– dekam de Emsa de taïblïblan zisi tangole gwibin hip, hen bwi san dep tahyohal gwen hap. ²⁰  Hen Stepanuꞌu kim ere mo bose hap de jal hap dak, ëe hen dekam ama anakan ola mas guk, “Em ema sam lanan.” Hen men zen daꞌak, zëno mae mo tahan bajuna ëyë teirensizimꞌik. Zep Bian, Emsa de taïblïblan srëm wenya sa ano ola dokwak nul.’²¹  “Ki zep Bian asa ding gulbluka, ‘Molya. Em song gwen. Sap Ëyë emsa Yahudi srëm zi mo lang san dep zer soneꞌan– zëwe de zisi de tawa tabir song gwen hap.’”²²  Nongka sap dawemkam sane daꞌak, hwëna anakan kim guku, “Yahudi srëm zisi ekakim tawa tabir song gwe,” dekam zep ol alhapkam ëgu inek, “Zini an okamana an kon emki jek-jak tan! Zen de gwën hap hom dakastïꞌïra!”²³  In kim ol nop-nopkam ëgu anek, dekam zep hëndep zëre mae mo tahan bajuna dalwesïꞌïk– kasokam dikim ï tïblan hap. Ahakon sonsa gulk sun yal dase gweblaꞌak. ²⁴  Dekam zep jana nabare zi mo mamna in Paulussu de zëre mae mo gol mwa san zertïn hïp gubiridaka– zao de dawemkam tangolen naban taken-taken gweblan hap, mae hap, “Zen ba hap kire tangankam emsa jal nëblaꞌan?” ²⁵  Hwëna kim kire naka de tangolen hap dahaleꞌak, Paulus dekam zep Yunani olkam jana nabare zi mo mamna in mo irgwa taha nakore naka takensïblïka, “San ha dawemna?– em de Roma mo ïrïk gïnnïk de zisi takensïblïn srëmkam tangolen naye.”²⁶  Kirekam kim salblaka, dekam zep mam zem insa gublu hanaka, “Em basae goꞌara? Zini an Roma mo ïrïk gïn nïkore nakake.”²⁷  Mam zem in ki zep song gwe zaka, zao zep takensïblï zaka, “Emki asa gublun: Em san ha eiwa Roma mo ïrïk gïn nïkorena?”Ki zep ding gulbluka, “In eiwa.”²⁸  Dekam ki zep etan ding gulbluka, “Em an sap Roma mo ïrïk gïnnïk de zisi hom yap. Hwëna Roma mo ïrïk gïnnïk de syal ta gwen zi hip mes yabe te-alasa mamkam golzimki– dekam de Roma mo ïrïk gïnnïk de tïn hïp de suratsa ebe hap golblan hap.”Paulus ki zep hwëna ding gulbluka, “Kirekam hom. Ano bian swena hen Roma mo ïrïk gïnnïk denakake.”²⁹  Men zen sap taken-taken gweblan hap golek de daꞌanzak, dekam zep nabakam sekwak gwek. Hen mam zini in zëna dekam zep aïrïꞌanka, sap zen mes gubiridaka– Roma mo ïrïk gïnnïk de zisi de totoresa tahalen hap. -Paulussu kim Yahudi mo teipsïn sinodenak nërtrëkke:³⁰  Kaꞌankam ki zep jana nabare zi mo mamna in dekam de anakan tawa gweblan hap dwam gweꞌanka, “Yahudi zini in ba hap Paulussu de tan hap asas nëblaꞌan?” Dekam zep gubiridaka– Alap mo golak de syal tan zi mo mam-mamna hen Yahudi zi mo teipsïn sinodenak denaka de tagal gulsun hup– zen de hwëna taken-taken gweblan hap. Desan dep zep Paulussu tahalen srëm naka zerhal zaka.

+ Roma mo teipsïn tangan zini dekam mes anakan jalse gwibiridaka, “Roma mo ïrïk gïnnïk de zisi bahem totoresa tahalen.” Yahudisa sap dekam Roma hen ïrïk nïk, hwëna desa man anakan enlala neibirida gwek, “Zen hom eiwa tangankam Roma mo ïrïk gïnnïk bïtï gweꞌan.” Zep Yahudi walsya sap de totoresa tahalen hen tangolen.

23

23¹  Paulus ki zep teipsïn sinodenak dena insa karatda tabirki, ki zep gubiridaka, “Aya-wal oso-wal, ëe enho kles gwesïn srëmkamë Alap mo dwam gwibin sin syal gwe-gwek– hëndep namen de yaklana awe.” ²  Alap mo golak de teipsïn zini Ananias Bak kim kirekam de torannak salblaka, dekam zep Paulus mo alp nakon men zen ëzauꞌuk desa mip naka de lwa soblan hap gubiridaka. Dekam zep ahanik mipna lwa soblaka. -³  Paulus ki zep gubluka, “Alap sa hen emsa mip naka lwa tala! Zi mo nwenak em dawemna, hwëna eno enhona karekna. Em insa iwe nikinꞌira– ano kareksa de dekon anakan teibin hip, ‘Zen kirekam mo Musa mo tïtï tabin olsa gulmunku,’ hwëna ena hen ema gulmun nura– asa de karek gwen srëmnak lek tyan hap insa gubiridandaye.”⁴  Men zen zëno alp nakon ëzauꞌuk, ki zep ding nulblik, “Em in Alap mo golak de teipsïn zisie lamang taꞌara!”⁵  Paulus ki zep ding gulzimki, “Aya-wal oso-wal, ëe homë anakan tame tal, ‘Zen zen– Alap mo golak de teipsïn nïye.’ Sap Alap mo olak Musa man tïtï tabirki, ‘Ere mae mo teipsïn-teipsïnnï bahem lamang ta gwibin.’” -⁶  Paulus kim zë anakan tame tabirki, “An ahakon Farisi hon de bïtï gwen zi, hen ahakon Saduki hon de bïtï gwen zi,” dekam zep ol mamkam gubiridaka, “Aya-wal oso-wal, ëe an hen Farisi wal. Ano bianna hen Farisi wal. Asa an mae habe namen taken-taken ëblaꞌan: Sap ëe ama anakan taïblïk, ‘Zini tïn nïkon ngaya gwenkam.’” ⁷  Kirekam kim nasalblak, ki zep zë zën ëol gweꞌak. Dekam zep ëkles gwek. Farisi srën tewehak, Saduki hen srën tewehak. ⁸  Zen mae hap ëkles gwek: Sap Saduki zini man ëenlala gwek,“Zini bëjen tïn nïkon etan ngaya gwen.Alap mo dam taha nakore zini hen hom.Zi mo angna hen hom.”Hwëna Farisikam de gubirida gwen zini, zen man anakan ëtaïblïk, “Ki.”⁹  Zao zep sërkam ëol-tetek gwek. Dekam zep Musa mo olsa de tawa ta gwibin Farisikam de zini ahakore nik ëzauk. Zen zep ol mamkam ahakore wenyik mo olsa anakare olkam nablonsuzimk, “Ëe homë zini an mo karekna hla kulbliꞌan! San ha diki zi-au ahaksa Alap mo dam taha nakore zi mes yap aïsïl gweblaka? Kirekam de lwankam, ki bana hom.” ¹⁰  Sërkam tangan kim ënop-nop gweꞌak, jana nabare zi mo mamna in dekam zep mae hap aïrïꞌanka, “Paulussu an namen sa baï-bï dal!” Dekam zep zëre mo irgwa taha nakore wenyaka gubiridaka– Paulussu de zëno mae mo ngïrïnnïk sosonkam al tazimdi boran hap, hen dekam de zëre mae mo lowehe gwen san dep etan zerhan hap.¹¹  Dekam zep kam Bian Yesus Paulus mo alp nakon zauꞌun zaka, zao zep gubluka, “Enlala tatetekam gwë! Men kirekame namen abe hap dena Yerusalemk tonbiridala, zen kirekam esa hen Romak tonbirida gwera.”Yahudi zini kim anakan ëgukke, “Dikire nglïnak de Zini asa hlauludak– ëe de Paulussu tan srëmnak tembane tanna, hen ho maesa otdebin niye.”¹²  Kaꞌankam kaknak, Yahudi zini beya nik zep Paulussu de tan hap ola aha-en nuk. Dekam zep apdekam anakan ëguk, “Dikire nglïnak de Zini asa hlauludak– ëe de Paulussu tan srëmnak tembane tanna, hen ho maesa otdebin niye.” ¹³  Zini in zen ki ëgu-guk, beyana empat-pulu nakon man tamank. ¹⁴  Zen ki zep Alap mo golak de mam-mam wenyak dep hen Yahudi mo nol-nol san dep sek gwek, ki zep zë nenbiridak, “Ëe mesë Alap mo nwenak apdekam anakan ëgunun, ‘Dikire nglïnak de Zini asa hlauludak– ëe de Paulussu tan srëmnak tembane tanna, hen ho maesa otdebin niye.’ ¹⁵  Zep angkam em hen teipsïn sinodenak dena janana bare zi mo mamna insa en soneblak. Anakan abe lak, ‘Paulussu emki abe mae hap zer sonezimdin– ëe aka etan dawemkam taken-taken ëblak.’ Hwëna zen molya awe hata zaka, sap ëe ora nakon asa tan hap lïl gïblïl.”¹⁶  Hwëna naïmlï zem man zë sane tabiꞌinka, dekam zep jana nabare nik mo gol san song gweka, zao zep Paulussu gubluka.¹⁷  Paulus dekam zep jana nabare zi mo mamna in mo irgwa taha nakore naka gu soneblaka. Kim hata zaka, zao zep gubluka, “Wal seiwiri an emki ere mo mam osan dep zersong gwen, sap zëno ol aïsïlï ki– zëbe hap denaye.” ¹⁸  Dekam zep mam zem osan dep zersong gweka.Irgwa taha nakore zini in ki zep mam zem insa gubluka, “Bwinak de zini Paulus man asa gu soneblala– ëe de walasna ansa ebon osan dep zer halzan hap. Zen man olsa eban de loran hap golsong gwe zala.”¹⁹  Mam zem in ki zep taha nakon ïl tï-in kïnïka– tewehe kïnïnkam de zertoran hap. Ki zep zë takensïblïka, “Em ba ola bane abe hap golsong gwebla zala?”²⁰  Ki zep ding gulbluka, “Yahudi zini mes ola aha-en nul– emsa de anakan ahap tan hap, ‘Paulussu kaꞌan ap zer sonezim– ëe aka etan teipsïn sinodenak dawemkam taken-taken ëblak.’ Hwëna in boton. ²¹  Bahem zëno mae mo ol san ang gwen, sap zini ora nakon zao de tan hap dïl gïblïꞌan. Beyana mes empat-pulu nakon taman. Zen mes Alap mo nwenak anakan ëgu-gul, ‘Dikire nglïnak de Zini asa hlauludak– ëe de Paulussu tan srëmnak tembane tanna, hen ho maesa otdebin niye.’ Angkam zen mes ëhohle gwer. Ebon onakon de ol ensa neisbiꞌin.”²²  Mam zini in ki zep gubluka, “Angkam sap esa song gwera. Hwëna bahem aha maesa gubiridan– in desae asa gublundaye.”Paulussu kim Kaesarea san dep nër sonekke:²³  Jana nabare nik mo mamna in ki zep aha mam dare naka guzimki, “Emki 470kam jana nabare zisi hohle labin– nëbokkam de ëeija gwen wenya 200 enkam, janakam dep de wenya hen 200kum, kuda tahan nakon de ëeijan hap dena 70 enkam. Emki gubiridan– kam de sek gwen hap deka ëhohle gwek. Yakla nwena sembilankam esa ëgwahal– Paulussu de Kaesarea san dep zon tan hap. ²⁴  Kudana hen ahana Paulus hup de hohle dablak– zen deka zë nikin halka, dawem enkam de nërsong gwek, hëndep gubernor Peliks Bak hon de zon dak.”²⁵  Zëna ki zep suratna anakan ale gulbluka,²⁶  “Gubernor Peliks Bak hap, mensaë blikip eisïkgweblananke,Klaudius Lisias onakon:Dawem.²⁷  Zini insa ep zer soneblak, mes Yahudi balk dak. Zen man sap tan hap alp nëblaꞌak. Hwëna ëyë nabakam ëre mo walas naban zial tak, sap ëe mesë salblak, ‘Zen Roma mo ïrïk gïnnïk dena.’ ²⁸  Ëe ama sap zëno kareksa de hlaulblun hap dwam gwek– in dekon ki karek tan hap asas në gweblaꞌakke. Ëe zebë Yahudi mo teipsïn sinode san dep sap zerhak. ²⁹  Hwëna zëno karekna in zep ki në gweblaꞌak, zen Roma mo ol jalse gwen hap hom. Hwëna Yahudi zëre mae mo ol jalse gwen en hap. Zëno karekna hom– dekam de tan hap denaye, ahaksa bwinak de se tya irin hip denaye. ³⁰  Hwëna anakan kim asa nenblak, ‘Man tan hap dïl gïblïꞌan,’ dekam zebë nabakam ebon osan dep zer sonek. Hen in zen jal në gweblaꞌan, ëe ama desa gubiridak, ‘Amki neik zëno karekna gubernor hap oltrëblak.’”³¹  In desa dam tasibirki, zen zep Paulussu kam nërsong gwek, hëndep Antipatrisk nërhatak. ³²  Dekon kaknak 70kam de kuda nabare en nik zep kon nërsong gwek. 400kum de tanakam de wenya dekon zep lwan dahak. ³³  Kaesareak kim nërhatak, ki zep suratna insa gubernor hap nolblak. Paulussu hen zao zep tapbla dablak. ³⁴  Gubernor kim suratna insa karatda gulku, dekam zep Paulussu takensïblïka, “Eno auyan-azana endan kon?” Ki zep ding gulbluka, “Kilikia konke.” ³⁵  Dekam zep gubluka, “Zep eno kareksa de ap goltrëblan hap de wenya kim de yaïng gweꞌanzak, zen dekam asa zëno mae mo nwenak emsa taken-taken gweblal.” Dekam zep pemerinta mo gol yalak de kara ta gwen hap gubiridaka– mensa teipsïn zini Herodes Swe gubernor hen jana zi de zao lowehe gwen hap taubluzimkike.

* 23:2 Yoh 18:22-23

* 23:5 Kel 22:28

24

Teipsïn zini Peliks hip kim Paulus mo karekna noltrëblakke:24¹  Yaklana kim aha-ere taha-tapkam damank, Alap mo golak de teipsïn zini Ananias hen Yahudi mo nol-nola dekam zep Kaesarea san tine gwek. Roma mo ol jalse gwen klis gul gwen hap de zini hen man ang gwibiridaka. Zëno bosena Tertulus Bak. Yahudi mo mam-mamna mes desa nenblak– zen de Paulus mo kareksa gubernor hap goltrëblan hap. ²  Paulussu kim nër halzak, dekam zep Tertulus Peliks Baksa anakan tonblaka, “Ano mae mo teipsïnnï, bian gubernor– men desaë blikip eisïk gweblaꞌanke: Eno asa de ïrïk gïnkïm, ëe mesë holokam umlae enkam lowehe gwek. Em mese ere mo enlala blalkam asa oto gulsuk gweka. In zebë tïngare langna awe dawemna mwin-mwankam ep ol gweblanan. ⁴  Hwëna holokam de desa loran srëm hap, ëe ama emsa blikip gwesïblïn naban abe taꞌan– ano mae mo ola ansa de sane gwen hap. ⁵  Zini an ëe mesë dam lasïk: Zen zisi karek tabirida gwenda. Hen zëno yasik tabin nikon Yahudi zini tïngare okamanak de wenya man ëïlman gwenda gwenan. An hen men zen Nazaret walya men mo bosekam tawa dabirida gweꞌanke, zëno mae mo mamna ahana. ⁶  Zen kim sap Alap mo golsa de kun gun hup akasïkï, hwëna ama zë nabakam balk lak. [“Ëe sap ëre mae mo ol jalse gwen san de karek tan habë ki enlala ëblaꞌak. Hwëna jana nabare zi mo mamna Lisias Bak, zen zep zëre mo walas naban asas tangankam zial ta halka. Dekam zep asa gubiridaka– ëe de zëno kareksa ebe hap goltrëblan hap.”] ⁸  Em de hen taken-taken gweblankam, esa ki zëre mo ola kon anakan dam tasïlï, ‘Eiwa, zëno karek-karekna beya tanganna, in zep ki në gweblaꞌan.’”⁹  Yahudi zini men zen ang tazak, dekam zep zëno ola insa anakan trï nïlblik, “In eiwa tangan.”Paulus kim zëre mo tim golsriwen hap de ola tonkake:¹⁰  Gubernor kim Paulussu tahakam anakare hap akablaka, “Emki hwëna toran,” Paulus dekam zep ding gulku, “Ëe tawana: Em mese langna awe zi mo karek-karekna holokam klis gul gweka. Zep ëe ama tangan isrip-sri gwenan– emsa de ëre mo tim golsriwen hap denaka tonblan hapye. ¹¹  Em de ano olsa taïblïbin hip, em emaka hen aha zisi takensibiridaꞌara. Ëe mae habë Yerusalem san song gwek: Dekon de Alapsa zëre hap de gola kon gu sone gweblan hap. Yaklana tuju enkamë zë gwëk, ki zep an san dep asa nër halzak. Zep ëe bawalkam de zë karekna mam gun hup? Angkam hwëna awe yaklana aha-ere taha-tapkamë gwëꞌan. ¹²  Men zen ano kareksa de ebe hap goltrëblan hap yaïng gwezak, zen hom asa hla dak– zi mo olsa de keisa gunnuk, ahaksa zi tra mo enlalasa de ben tyasizimdinnik, sap Alap mo golak, sap but srëm golak, hen sap ëna iweye. ¹³  Men desa boton ol blo-blona emsa donblanan, zen hwëna basa molya emsa anakan donblak, ‘Ëe kirekam de karek gwennakë hla lak.’ ¹⁴  Hwëna ëe ebon damnakë kira gweꞌan: Ëe ama ëre mae mo auyan-aza mo Alapsa betek gwe-gweblanan– Nazaret walya Yesussu de ang gweblankam. Men zen Desa daïblïblaꞌan, desa man Yahudi mo mam-mamna anakan husus neibirida gweꞌan, ‘In yasik tabin sin ang taꞌan.’ Hwëna tïngan mensa Musa mo tïtï tabin olak hen Alap mo ol ayang gul gwen zi mo ola ale nuk, ëe nama desa kïtak taïblïbiꞌin. ¹⁵  Ëe ama Alapsa taïblïblaꞌan– in kirekam hen zen lowe heꞌan, anakan, ‘Zini tïn nïkon sa ëngaya gwer– sap dawem gol gwen zi, sap hen karek gol gwen zi.’ -¹⁶  Ëe in zebë alp gwe-gwenan– enho kles gwesïn srëmkam de Alap mo nwenak gwën hap, sap hen zi bosyan mo nwenak.¹⁷  “Ëe kimë zi mo lang san tahun beyakam gwëndak, ki zebë etan Yerusalem san dep lwa halzak– zao de tahalha zisi te-alakam mas gwibiridan hap, hen Alap hap de domba maesa kap ta gweblan hap. ¹⁸  Zen in kim kiresa de syal gwibinnik Alap mo gol teksonnak asa hla dak, ëe dekam kun naban homë zë gwëꞌak. Hen zi tra naban homë mae zë golëkeisa-keisa gwek. Hen homë mae zë golëïlman gwek. ¹⁹  Hwëna Yahudi zini men zen Asia mo lang nakon yaïng gwezak, zen zen en zë asa anakan tame dak, ‘An men zen nëno mae mo lang san tënda gwekake.’ Diki zen de awe yaïng gweꞌan zanam, zen de eno nwenak asa taken-taken gweblan hap, ki maka sam gwesïꞌïn– zen de asa ba mae hap jal gweblankamye. ²⁰  Ahaksa bong-bongna an zen teinikinꞌin, zen maka emsa nenblaꞌan– ano karekna men zen ap hla nulblik, in kim Yerusalemk teipsïn sinodenak asa taken-taken nëblakye. ²¹  Zëno mae mo nwenak ëe ama sapꞌnen ol mamkam anakan guk, ‘Asa ansa namen taken-taken ëblaꞌan, zen mae hap: Sap ëe ama anakan taïblïk, “Zini tïn nïkon ngaya gwenkam.”’” -²²  Peliks Bak orep mes anakan tawa gwibiridaka, “Ahakon Nazaret walya Yesus Swesa ang në gweblaꞌan.” Zep gubiridaka, “Angkam dekam sekwak gwek. Jana nabare nik mo mamna Lisias Bak de hata zankam asa klis gul.” ²³  Dekam zep zëwe de jana nabare nik mo mam naka gubluka– zen de zëre mae mo lowehe gwennak Paulussu kara ta gwen hap. - Peliks man desa gubluka, “Dikire gol mwa ennak të nasen gwek, hen wal bose wal zem dikire tahalhanak mas në gweblak.”Paulus kim dare tahunkam bwinak gwëkake:²⁴  Yaklana hom beya gweꞌak, ki zep Peliks we zem Drusila han aptazak. We zem in Yahudi we, hwëna zëna Roma wal. Ki zep Peliks Paulussu de kwang ta halzan hap gubiridaka. Dekam zep we zeban apdenak sane laꞌak– Kristussu de taïblïblan hap dena kim klis gulzimꞌinkaye. ²⁵  Insa klis gulzimꞌinka,Alap hon dikim tal gwesïn hïp denaka,zënaka dikim zerinik gwen hap denaka,hen Alap de lamkam klis gun hup denaka.Peliks dekam zep aïrïꞌanka, dekam zep gubluka, “Zao en golzausuk. Amki asa hli so. Ëe de hir-hir gwen srëmkam, asa etan emsa gu soneblal.” ²⁶  Hwëna zen man hen Paulussu anakan gu gweblaka, “Eme te-alasa mamkam ap golblaꞌanam, ki amaka emsa zeser soneꞌan.” Zep etan-etankam kire hap de olsa de loran hap gu sone gweblaka.²⁷  Tahunna kim dan damank, Peliks dekam zep gubernora kon ati gweka. Hwëna Yahudi zi dikim sam gwesïblïn hap zep Paulussu bwinak hli taka. Hwëna dekam zep zëno weinak Perkius Pestus gubernorkam ïrïk gïlkï.

* 24:15 Yoh 5:28-29

+ Paulus kim kirekam ol mamkam gubiridaka, dekam zep zën ëol gwek hen ëhlïwek. Mae hap ëhlïwek, “San ha zini tïn nïkon etan ngaya gwenkam?” (Kis 23:6-10)

+ Yunani ola kon de dam gulsunkum, jana nabare zini in, zëno ïrïk gïn walasna beyana 100 enkam.

25

Pestus hup kim Paulus mo karekna noltrëblakke:25¹  Gubernor Pestus mo hata zannak kim yaklana dan-ahan damank, dekam zep Kaesarea kon Yerusalemsa amjanbirki. ²  Zao zep Pestus mo nwenak Alap mo golak de mam-mam wenya hen Yahudi mo nol-nola Paulus mo karekna botonkam noltrëblak. Zen man Pestussu anakan aberbe da gweꞌak, ³  “Ëe de emsa sam gwesïblïn hap, emki gubiridan– Paulussu de etan an san dep zer sonen hap.” Sap zen mes aningkim de ora nakon tïl gïblïn hap ëhohle gwek. ⁴  Hwëna man ding gulzimki, “Paulussu zen Kaesareak am kara daꞌan, hen ëe desan asa etan nabakam lwahal. ⁵  Zen de eiwa karek gwenkam, ki dikire eno mae mo nol-nol ahakore nik asa ang nëblak– zao deka zëno kareksa abe hap noltrëblak.”⁶  Yerusalemk yaklana san ha dare taha-tapkam mes yap zë gwëka, ki zep kon etan Kaesarea san dep lwa halka. Kaꞌankam zep klis gul gwen hap de teksonnak Paulussu dikim zë taken-taken gweblan hap tagal gulsuku. Ki zep Paulussu de zerhatazan hap gubiridaka. ⁷  Paulussu kim nërhatazak, Yahudi zini in zen Yerusalem kon yaïng gwezak, dekam zep dot dasïzïk. Zao zep olkam men-kon an-konkam nëblaꞌak. Boton ol blo-blona insa kim dohon-hon nulbliꞌak, hwëna anakan de ëgunnu hom, “Ëe ëre mo nwekamë kirekam de kareksa gonnak hla lak.”⁸  Paulus dekam zep zëre mo tim golsriwen hap de ola anakan guku, “Ëe homë Yahudi zi mo tïtï tabin olsa gulmunk, hen Alap mo gola homë kun guk. Roma mo teipsïn zi mo jalse gwenna homë hen gulmunk.”⁹  Hwëna Pestus man Yahudi zi de zënaka sam gwesïblïn hap dwam gweꞌanka, zep Paulussu takensïblïka, “Em wëhë dwam gweꞌara?– ëe de etan Yerusalemk emsa taken-taken gweblan hapye, eno karekna insa ap noltrëblananke.”¹⁰  Ki zep ding gulbluka, “Ëe an Roma mo teipsïn zi mo dam taha nakore zini eno nwenakë zauꞌun. Zep diki em de awe asa taken-taken gweblan hap man dakastïꞌïn. Ena dwan mes-eme tawa gwera: Ëe homë Yahudi zi hip karekna golzimk. ¹¹  Tan hap de kareksa de ap hlaulblunkam, ëe homë asa de tan hap jalse gweꞌan. Hwëna Yahudi zi mo boton ol blo-blo enna in hap de asa tapbla tazimdin hip hom dakastïꞌïn. Ëe ama abe gweꞌan– Romak de teipsïn tangan zi de ap tap gulblun hap!”¹²  Zëno ola insa kim Pestus Bak zëre mo irgwa taha nakore zi niban ziklis gulku, dekam zep gubluka, “En mese ki gulu. Emsa desan sa nërhal!”Teipsïn zini Agripa Baksa kim somol zeban zëre mo tim golsriwen ola tonzimkike:¹³  Hom holo gweꞌak, ki zep teipsïn zini Herodes Swe mo tanena Agripa somol zeban Kaesareak Pestussu zïnï lazak. Agripa, zen hen teipsïnnï. Somol zem in bosena Bernike. ¹⁴  Zao kim ërgwë gweꞌak, Pestus dekam zep Paulus hup dena Agripa Baksa anakan tonblaꞌanka, “Zini awe man bwinak Peliks Bak hli taka. ¹⁵  Ëe kimë nër hom Yerusalemsa amjanbik, Alap mo golak de mam-mam wenya hen Yahudi mo nol-nola zëno kareksa ap noltrëblak. Zen man sap tan hap asa aberbe da gweꞌak. ¹⁶  Hwëna ëe anakanë ding gulzimk, ‘Roma ano mae mo jalse gwen olak man lwak, “Zisi bëjen totoresa jal zi hip tapbla tazimdin. Diki nonol jal zi mo nwenak de taken-taken gweblankam– zao de zen hen zëre mo tim golsriwen hap de olsa tonbiridan hap.”’ ¹⁷  Zep zen kim abon yaïng gwezak, ëe homë eissïk. Kaꞌankam zebë hëndep tagam gulsuk. Dekam zebë zini insa de zer halzan hap gubiridak. ¹⁸  Zëno jal zini in kim ap zëno karekna noltrëblak, hwëna tan hap de karekna zen hom ap noltrëblak– men kirekamë tim guꞌukye. ¹⁹  Zen hwëna Yahudi mo tawa tabin nikon ki nëblak, hen mae en nakon ki zini insa husus nëblak: Anakan mo gu gwendake, ‘Zi bosena Yesus, zen man tïn nïkon etan ngaya gweka.’ ²⁰  Ëe mesë zë anakan topse gwibiridak, ‘Ëe banakarekam de kire hap dena takensibirida gwen hap?’ In zebë sap zini insa takensïblïk, ‘Em wëhë dwam gweꞌara– ëe de etan Yerusalemk emsa taken-taken gweblan hapye?– eno karekna insa ap noltrëblananke.’ ²¹  Hwëna zen Romak de teipsïn tangan zi de tap gulblun hap abe gweka. Dekam zebë jana zisi gubiridak, ‘Ki amki awe kara lak. Roma san dep de bulu kim de song gweꞌak, dekam neik desan dep ër sonek.’”²²  Agripa ki zep ding gulbluka, “Ëe hen ama dwam gweꞌan– zini in mo aïsïlsï de sane gwen hap.”Pestus ki zep ding gulbluka, “Kaꞌan neik.”²³  Kaꞌankam zep Agripa Bak somol zem Bernike neka teipsïn zi hip de tërya ban dawem enkam nitïlzïk– ol ton gwibin hip de teksonnak iwe dep. Jana nabare nik mo mam-mamna hen ëna iwe de bose nabare wenya mes zë hen yaïng gwezak. Pestus dekam zep jana nabare wenya Paulussu de zerhalzan hap gubiridaka. ²⁴  Kim nërhatazak, Pestus ki zep guku, “Teipsïn zini Agripa Bak, hen tïngan an zene tagal gwenanke, zini an ena mese hla lanan. Tïngare Yerusalemk de Yahudi zini hen Kaesareak awe dena, zen mes asa aberbe da gwek– ol nop-nopkam de anakan ëgu gwenkamye, ‘Zini an hom dakastïꞌïra– zen de okamanak gwën hapye.’ ²⁵  Hwëna ëe homë tan hap de karekna hlaulbluk. Hwëna zën kim abe gweka, Romak de teipsïn tangan zi de tap gulblun hap, ëe dekam zebë desan de zer sonen hap klis guk. ²⁶  Hwëna ëe nëno mae mo mamna insa ba olsa de suratkam anakan tawa tan hap?– ‘Zëno karekna an dë kirekam moye,’ deban de zer sonen hapye. In zebë eno mae mo nwenak de zer halzan hap gubiridanan– nonol tanganna teipsïn zini Agripa Bak ere onak, dekam eka apdenak dawemkam anakan dam ulsuk, ‘A kirekam neik nëre mae mo teipsïn tanganna kip suratna ale ulblik.’ ²⁷  Sap ano enlalakam, zëno kareksa de dam gulsublun srëmkam, nen bëjen nen Roma mo teipsïn tangan zi sin dep zer sonen.”

26

26¹  Agripa ki zep Paulussu gubluka, “Ëe ama ebe hap golblaꞌan– em dikim ere mo tim golsriwen hap denaka toran hap.”Paulus ki zep tahakam akabiridaka– dekam de kon gwisibir hanan hap. Ki zep gu ineka, ²  “Teipsïn zini Agripa, ëe ama tangan sam gwesïnïn– ëre mo tim golsriwen olsa de namen emsa tonblan hap, mensa Yahudi zini ap ola blo-blo nul gweblakke. ³  Ëe ama tangan sam gwesïnïn, sap em mese tangan Yahudi zi mo kirekam de lowe henna tawa gwibiridaka– hen zëno mae mo Alap hap de ol gulsuk halasen gwenna. In zebë emsa dawemkam de asa sane tan hap abe taꞌan.⁴  “Tïngare Yahudi zini ano gwënna tawana– walasnak kimë ëre mo langnak gwëk, hëndep Yerusalemk awe kimë gwë gwek. ⁵  Zen mes holokam asa kara da gwek. Zep zen de ëdwam gweꞌanam, zen maka emsa anakan nenblaꞌan, ‘Zen Farisi mo tawa tabin sin ang gweka.’ Tïngare Yahudi nëre mae mo hlïk-hlïk nakon, Farisikam de zini, zen in zen tïngare Yahudi mo tïtï tabin sin tatetekam ang ta gwenan. ⁶  Zep ëe mae habë angkam awe zauꞌun– zao de asa taken-taken gweblan hap: Sap ëe ama Yahudi nëre mae mo auyan-aza hap de Alap mo ol gu-guk gwensa taïblïbik. ⁷  Ol gu-guk gwenna iwe de zaun hup dena insa, Israel mo dua-blas enkam de zi ausuna man tangan kara nei gwibiꞌin. Zen in zep Alapsa betek në gweblanan– yaklam denaban kam denabanye. Hwëna teipsïn zini Agripa Bak, ol gu-guk gwenna insaë taïblïbik, in zepꞌnen ki hwëna Yahudi zini ol blo-blona ap mam nulblik. ⁸  Hwëna zini ba hap anakan ëkïl gïl gweꞌan?– ‘Alap bëjen zini tïn nïkon ngaya tan.’⁹  “Aena hen orep anakanë kïl gïꞌïk, ‘Dawemna, nen Nazaret walya Yesussu de taïblïblan wenya esa karek la gwibir.’ ¹⁰  Ëe zebë kirekam Yerusalemk gweibirida gwek. Alap mo golak de mam-mam wenyik mo bosekam, ëe ama Yesussu de taïblïblan wenya bwinak sesek gulin gwek, hen tameran hap kim nenbirida gwek, ëe ama hen ola anakan mas gul gwek, ‘Amki lak.’ ¹¹  Ëe mesë beya guk– but srëm gol-gol san de zisi karek tabin hip hakalbirida gwenna. Hen dekam ama akasibirida gwek, ‘Zen wëhë tik-tik tabinkim Yesussu lamang daꞌak?’ Ëe ama sërkam u sal-sal gwibirida gwek, zebë hëndep aha lang san teibirida gwek.¹²  “Zep ano teipsïnnï Agripa Bak, ëe kimë kire enlala naban Damsik sin song gwek, Alap mo golak de mam-mam wenyik mo bosekam de surat naban, yakla bolak denaban dekam zep ngatanna nglï nakon ati gwezak, zao zep asa wale tabirzik. Yakla nwe mo ngatanna man lwala heꞌara. In sërkam de ngatan tanganna. ¹⁴  Ëe tïngan kamanakë altïk, ki zebë hwëna ola salsek– Ibrani olkam de anakan asa takenblanna, ‘Saulus, Saulus, em ba habe asa karek ta gwenda? Zen hwëna enakae kim karek ta gweꞌara.’¹⁵  “Ki zebë takensïblïk, ‘Bian, Em nara?’“Ki zep asa ding gulbluka, ‘Ëe an Yesus– em insa karek ta gweꞌarake. ¹⁶  Em luwen. Ëe mesë ebe hap Ënaka zertrëblanan– em dikim abe hap de syalsa gol gwen hap, hen dekam de abe hap denaka gol halada gwen hap, in desa hlauluda, hen men desaë ebe hap goltrë gweblaꞌakye. ¹⁷  Ëe asa emsa Yahudi kore jal zi mo taha nakon al ta gwer– hen Yahudi srëm jal zi mo taha nakonye. Sap ëe ama emsa Yahudi srëm zi sin dep zer soneꞌan– ¹⁸  kawesïnnïk de ëbute gwen zisi ekakim ngatannak dep golëwet so gwe-gwe, hen dowal mo kïgï mo tahalebin zisi ekakim hïl tï sone gwibir. Zen kim de Asa daïblï gweblaꞌak, zen dekam asa zëno mae mo karek-karekna tap gulsuk gwizim. Zen dekam sa hen Alap mo hlïl irin lalak wenyak bïtï gwer.’¹⁹  “Zen in zep, teipsïn zini Agripa Bak, Alap insa nwena ap lirisin soblaka, ëe zebë desan ang gwek. ²⁰  In zebë tonbirida gwek– nonol tanganna Damsik, Yerusalemk, tïngare Yahudi mo langnak, hëndep Yahudi srëm zi mo lang-lang san. Ëe anakanë tonbirida gwek, ‘Em ëhalen, ki Alap osan dep lwan dahak. Aha zi hip em dawemsa goltrei gwizimdin– dekam de emsa anakan tame tan hapye, “Zen mes halera.”’ ²¹  Kirekam insa gol halada gwek, in zep Yahudi zini Alap mo golak asa balk dak, hëndep tan hap asa alp dasïk. ²²  Hwëna Alap man asa ïl gwehe gweblaꞌara. In zebë hëndep angkam an nama zauꞌun hen emsa tonbiridaꞌan– sap mam-mam wenya hen bete-tek wenya. Ëe ansa emsa gubiridaꞌan, zen hom Musa mo ola kon srën gweꞌan– hen Alap mo ol ayang gul gwen zi mo ola konye. ²³  Sap zen anakan hamal hap ëgu-guk gwek,‘Israelsa de ngaya tabin hip de Zini, Zen sa kareksa goltowera. Hen Zen Zen sa tïn nïkon de ngaya gwenkam nonol gwera– dekam de ëngaya gwen hap de ngatannak dep golëwet so gwen hapye, sap Yahudi zi, sap hen Yahudi srëm zi.’” -²⁴  Kirekam kim guku, dekam zep Pestus zëno ola insa ol drakkam blaonsublu kïnïka, “Paulus, em in ema mamak gweka! Em insa kirekam mamkam tawa gwibirki, in zebe hëndep mamak gweka.”²⁵  Paulus ki zep hwëna ding gulbluka, “Teipsïn zini Pestus Bak, ëe homë mamak gwek. Ëe in eiwa de tangannakë tonnan, hen enlala dawemkamë tonnan. ²⁶  Teipsïn zini Agripa, zen hal-halaka hom. Hen ëe tawana: Zen mes orep anakan tawa gweka, ‘Yesus kirekam gwëka, hen Yahudi kirekam nëblak.’ Sap in kim ki jowek, zen damnak ki lwak. Zep zëno nwenak ëe sap asa beyakam kire hap dena ton. ²⁷  Teipsïn zini Agripa, em san ema anakan taïblïbiꞌira?– ‘Mensa Alap mo ol ayang gul gwen zini ale nuk, zen eiwana.’ Ëe ama emsa tame taꞌan: Em mese desa taïblïbirki.”²⁸  Agripa ki zep hen zëno ola blaonsublu kïnïka, “Em san ema asa tim tiꞌara?– ‘Nabakam asa desa halen tal, hëndep zen sa angkam Kristen gwera.’”²⁹  Paulus ki zep ding gulbluka, “Ëe ama Alapsa ebe hap abe ta gweꞌan– sap angkam dep, ahaksa lamkam dep. Hwëna ebe en hap hom. Ëe anakanë abe ta gwenan, ‘Bian, an zen asa sane da gwenan, zen dikire tïngan ëre makan ëliwehek.’ Hwëna ëe emsa de hen besi dokotkam de tahalebin hip homë abe ta gweꞌan– aena an kire nikë zauꞌunke.”³⁰  Teipsïn zini Agripa, dekam zep somol zeban, hen gubernor Pestus mae han ëzauk. ³¹  Ki zep wet so gwek. Zao kim apdekam zënaka donbiridaꞌak, zao zep ëtonꞌak, “Zini an hom karekna golka– dekam de tan hap dena, ahaksa bwinak de se tya irin hip denaye.”³²  Agripa ki zep Pestussu gubluka, “Zini an menkam emaka zeser soneka. Hwëna zën mes abe gweka– Roma mo teipsïn tangannak de tap gulblun hap.”

* 26:23 Yes 42:6, 49:6,Luk 24:44-47,1Kor 15:20

27

Paulussu kim Roma san dep nër sonekke:27¹  Kim zauk– Paulussu dikim ë yala Roma san Italia mo lang san dep zer sonen hap, dekam zep Paulussu jana nabare zi mo mam hap tapbla dablak– hëndep ahakore bwinak de wenya ban. Jana nabare zini in, bosena Yulius. Zëno irgwa taha nakore walasna seratus enkam. Zen in kïtak Roma mo teipsïn tangan zi mo ol golhaulu gwen wenya. ²  Bwinak de zini insa zen Adramitium kore buluk nolësesek gwesek. Bulu in langna Asia mo hi alp san de ë-ë san de zausuk song gwen hap. Makedonia mo langnak de ëna Tesalonika walya Aristarkus, zen hen man ang gweka. Ëe Lukas ama hen ang gwek.³  Kaꞌankam zebë ëna Sidonk yaïng gwek. Yulius ki zep Paulussu kwasang gweblaka, ki zep irgwa taha nakore zemka gubluka, “Emki Paulus hun zerati gwen– wal bose wal zik deka zëno tahalhasa hla nulblik.” ⁴  Dekon kimë ëgwahak, hwëna asese yawalsaë ërtowek. Ngein nikon taïlkï. Dekam zebë bulu in han asese aïrïn hïp olwale gwe song gwek. Lang tekna Siprus sun dep zebë olwale kïnïk. ⁵  Dekon zebë Kilikia hen Pamfilia mo langnak de hi yal san tamun gwek, hëndep ki zebë Likia mo langnak de ëna Mirak atiti gwek. ⁶  Zao zep jana nabare nik mo mamna in Mesir mo ëna Aleksandria kore bulu goltoweka. Zen Italia mo lang san dep song gweꞌak. Zao zep hwëna asa golësesek gwe seka. ⁷  Dekon kimë sek gwek, hwëna asese habë ëdakal gwe song gwek. Yaklana hëndep man beya gwek. Ki zebë karek tangankam Asia mo langnak de ëna Nidusk yaïng gwek. Dekon yakla nikin anen san dep de sek gwenna banakan dep? Sap asesena man tangan mam gweka. Dekam zebë lang tekna Kreta san dep ëgwa gwe kïnïk. Men zëwe Kretasa de talmarannak langna teipsïk kïnïk, lang bosena Salmonek, desan zebë asese aïrïn hïp bulu ban olaning gwehak. ⁸  Dekon karekkam zebë eik golek de san olsong gwek, hëndep hi alpnak de ë beteknak zebë yaïng gwek. Ë betekna in mo bosena, Bul Golzausuk Gwen Nwe Awes. Dekon ëna Lasea langanak hom.⁹  Hwëna yaklana mes oranak beyakam altïlsïk, sap benna September mes ngïrïnnïk zauk. Dekam hi ngëp tamle. Paulus ki zep sap ol zïm-zïmnï anakan golzimki, ¹⁰  “Wal bose wal, ëe ama tame guꞌun: Nen de an kon na-en sek gwenkam, nen karekna mam naka esa oltower. Nëno mae mo kire-kirena hen bulu an sa ëjek-jak gwer– hëndep zi niban.” ¹¹  Hwëna jana nabare nik mo mamna in hom Paulus mo ol san ang gweka. Zen hwëna bul bi naban bul golsong gwe-gwen zi niban taïblïzimki. ¹²  Sap langna in dawem naka hom– zao de bot-bot tamlenak ben naban lowehen hapye. Dekam zep beya nik ëguk, “Nen hëndep ayang gun.” Zen man ëdwam gweꞌak– lang tekna Kreta mo eihya nakon de lowehen hap, ëna Peniks. Sap dekon hina hom mamkam ngëp gwe-gwenan.Hi ngëpna kim mam gwekke:¹³  Asesena kim utara san liwe heka, hen betekkam kim taïꞌïnka, dekam zep kïl nïk, “Mes sëwe henda. Sap esa sek gwer.” Dekam zep Kreta mo alp san nolsong gwek. ¹⁴  Hwëna hom holo gweꞌak, ki zep sërkam de asese yala taïlkï– mensa nen gweblananke, “yakla hata sezan nakore asese.” Zen zep ë tekna in kon asa golëhas gwesïkï. ¹⁵  Dekam asesena in hap bulu insa banakan dep?– lwan dahan hap de etan lero gunnu. Zao zebë ki ein asesena insa anakan kara lak, “Dikire zen bulu an golsong gwek.” ¹⁶  Hëndep kimë lang tek betekna Kauda golek denak asese aïrïn hïp ëaning gwehak, zao zebë bul yala in mo bul betekna karek tangankam ol aneꞌak– mae hap, “Asese mana golhas gwesïnïnka.” ¹⁷  Bul betekna insa kim gulk nuhule anek, ki zep hen bul yala insa dokotkam nuhulek– mae hap, “Kamanak de tïsïk anenkam mana hi ngëp hlang sonank.” Sap dekam hina men dekon lolong gwek man zao dep golek de gweꞌak– men dekon hisglimni hata sendakye. Desa “Sirtis”kim bose nuk. Layara dekam zep betek enkam srïng nïl sonek– dekam de hisglim hata senna in kon asese bulu insa gollëwen hap. ¹⁸  Hwëna dekam tangan zep asesena men-kon an-konkam sërkam asa taïlbirida nasenka, hëndep kaꞌankam ki zep bulsu dikim jahalha gun hup kire-kirena yal danuk. ¹⁹  Etan zao de yaklanak hen kirekam, hëndep etan bulu in mo komal tum maena hen dekam zep yal danuk– anakare enlala naban, “Kire-kirena sap sa ëjek-jak gwer. Diki zi nen ëngaya gwen.” ²⁰  Hëndep yaklana man beya gwek– keis niban yakla nwe naban de aken srëmkam. Hen asesena nama ki taïl tineka. Dekam zebë ëenlala gwek, “Nen an molye ëngaya gwek.”²¹  Ëe tïngan dekam aïrïn hïp mesë tembane tan srëmkam ëholo gwek. Paulus ki zep ano mae mo ngïrïn nïkon zauku, zao zep kïtak asa tonbiridaka, “Wal bose wal, ano ol sane ang tananam, nen molye anakare karekna oltowenanam– ëe mensa sap Kretak emsa gubiridakye. ²²  Hwëna angkam ëe ama emsa enlala tatetekam de lowehen hap tïtï tabiꞌin, sap nëbon mae onakon aha-en mae molya tïlkï. Hwëna bul enna an sa keing gwer. ²³  Ëe mensa Alapsa betek gwe-gweblanan, zëno dam taha nakore zini kam ano alp nakon zausun zala, ²⁴  ki zep asa gublula,‘Paulus, bahem aïrïn. Emsa sa Roma mo teipsïn tangan zi mo nwenak taken-taken nëblal. Alap mes eno abena sala. Zep tïngan em an zene buluk awe lowe heꞌan esa ëngaya gwer.’²⁵  Zep wal bose wal, enlala tatete enkam lowehek, sap ëe ama Alap mo abe hap de ola insa taïblïbiꞌin. ²⁶  Hwëna bul enna an han esa aha lang teknak olkyanher. Zao sa hëndep karek gwer.”²⁷  Orapna kim empat-blasnak zauk, asesena in nama bulu ban asa golëhas gwesïꞌïnka– hi bosena Hi Ngïrïn san dep. Bul golsong gwen wenya in dekam zep tame nuk, “Nen angkam ema eikni golek de uꞌin.” ²⁸  Dekam zep kaso nabare dokotna tak nulink– dekam de tatek naka akasibin hip. Dekam zep hla nuk, zëno tatekna empat-pulu meterak man golek de gwek. Hom holo gweꞌak, ki zep etan tak nulink. Dekon kim hla nuk, tatekna tiga-pulu meterak golek de gwek. ²⁹  Zen mae hap ëaïrïꞌak, “Bul mana kaso yawal-yawalak tïsïk anenank.” Dekam zep bul ohwa nakon kaso dohon nabare dokotna dan-nër dan-nërkam yal danuk– dekam de asese asa sangankam golësek gwen hap. Dekam zep anakan ëenlala gweꞌak, “Nabakam lïtïl!” ³⁰  Bul golsong gwe-gwen wenya in dekam zep ahap dabik, “Ëe ama bul betekna ankam ngein nikon aha kaso dohon-honsa buk ulsuꞌun.” Zen dekam bul betekna insa sap nol dwanuꞌak, hwëna zëno mae mo enlalana, dekam de zë-en heya-hya gwen hap. ³¹  Paulus dekam zep jana nabare nik mo mamna insa walas zeban anakan gubiridaka, “Bul golsong gwe-gwen wenya an de buluk awe lowehen srëmkam, em molye golëngaya gweka.” ³²  Jana nabare wenya in dekam zep bul betekna in mo dokotna nablon sonek, dekam zep hi ngëp golhas gwesïk.³³  Lïtïn hïp kim golek de gweꞌak, Paulus ki zep kïtak de tembane tan hap tïtï tabirki. Man gubiridaka, “Yaklana angkam mes empat-blas gwer, em dekam aïrïn enkame lowehe gwek. Dekam tembane tan hap ema baes tak. ³⁴  Ëe ama emsa tïtï tabiꞌin: Betek en maekam em tembane tan– ekakim ëtatete gwek. Em molye aha-en mae jek-jak gweka.” ³⁵  Kirekam kim gubiridaka, zëna ki zep rotina golka, ki zep zëno mae mo nwenak Alap hap dawemna golblaka. Ki zep ap gul inki, hëndep twinbiꞌinka. ³⁶  Desa kim kirekam hla dak, dekam zep tïngan enlalana ëtatete gwek, hen dekam zep tembane taꞌak. ³⁷  Buluk iwe, ëe tïngan beyana 276 enkamë lowe heꞌak. ³⁸  Sowe henkam kimë tembane taꞌak, dekam zep etan gandum karonna yal danuk– bulsu dikim etan jahalha gun hup.³⁹  Kim lïtïꞌïk, lang tekna insa hom anakan dam nulsuk, “An bosena zen.” Zëwe zep kama gwaeha gwe hanna hisglim niban hla nuk. Dekam zep ola aha-en nuk, “Nen ki sap ëalp gwen. Wëhë zëwe lei kuꞌik?” ⁴⁰  Dekam zep kaso dohon bulsun nubare dokotna dan-nër dan-nëra insa blom da sonek– dekam de bulu in nabakam hluwen hap. Dekam mensa bulsu de dam gulsun hup de te hlangna nuhulek, ki zep hïl nïl sonek– dekam de bulu insa kama gwaeha gwe hanna in san dep dam gulsun hup. Layara ki zep gulk sun er nulsuksek. ⁴¹  Hwëna bulu in mase-nola kim zep hi ngïrïnnïk de hisglimnik tïsïk anek, hwëna ohwa nakon nama hisglim srëmnak. Ho ngëpna in kim ohwa nakon ëwak gulusen gweꞌak, ki zep hëndep klasak gwesïk.⁴²  Jana nabare zini in dekam zep bwinak de zini insa de tameran hap ëenlala gweꞌak, sap zen anakan ëenlala gwek, “Zen de eik sin dep al taꞌak, dekon sa hëndep heya-hya gwer.” ⁴³  Hwëna mam zem in Paulussu de ngaya tan hap dwam gweꞌanka, zep jalse gwibiridaka. Dekam zep gubiridaka, “Al gwen tawa wenya, nonol zen de ëheya-hya gwe inek. ⁴⁴  Al gwen tawa srëm wenya, zen te hlang ahaksa bul hlang mae naban.” Kirekam zep ki hëndep kïtak alpnak yaïng gwe senak.

28

Maltak kim lowe hekke:28¹  Eiknik kimë yaïng gwek, dekam zep zëwe de zi asa nenbiridak, “Lang tek bosena an Malta.” ²  Lang tekna iwe de zini in man tangan asa kwasang neibiridak. Zen syauksu ap i dazim nirak, hen dawem enkam asa lup nulink, sap ona man ïl tïꞌanka hen langna in bot-bot tanganna. ³  Paulus hwëna tesya tagam taꞌanka, hwëna wanya jal-jala ban kap ta inehal zaka. Desa kim syauknuk kang ta seꞌanka, wanyana in dekam zep syauk sal-sal aïrïn hïp tahanak hit tik. ⁴  Zëwe de zini kim hla dak, “Paulus mo tahanak wanya të soneꞌan,” dekam zep zënaka nenbiridak, “Zini an zi-ta gwen zisi mes yap. Zen sap mes hinak de karek nakon ngaya gwera, hwëna nëno mae mo yang tasïn dowala ahana, zi mo karek-kareksa de hlaulblun hap de zini, hom ki zen de ngaya gwen hap gublula.” ⁵  Hwëna Paulus ki zep wanyana insa syauknuk dep myak gulsuku. Hwëna sang-sangna hom mae engka en mae eisbirki. -⁶  Zëwe de zini man tim diꞌak, “Zen sa hanala. Ki sa mumuk ennak tokna zara.” Hwëna kim sap zë holokam anakan kara daꞌak, “Banakan mae hom gwëꞌara,” dekam zep enlalana anakan wet dyasïk, “O zini an hen aha alapsa mes yap.”⁷  Lang tekna iwe de gubernora, bosena Publius. Zëno lang bi gwibinni dekon golek. Dawem enkam zep kon asa kwang guluda halka. Zen zëre mo golak dan-ahare yaklakam dawem enkam asa golëlowe heka. ⁸  Bi zem dekam u sya nabare ewen naban tumnak taꞌanka. Paulus ki zep zë duwebla zaka, ki zep Alapsa zëbe hap abe taka. Tahana kim tehabla ineka, dekam zep hëndep dawem gweka. ⁹  Kirekam kim hla dak, dekam zep lang tekna iwe de zi sang-sangna Paulus osan dep kap nulhal gwezak, zao zep kïtak dawem ta gwibirki. ¹⁰  Dekam dawem enkam zep asa blikip neisibirida gwek. Dekon kimë etan sek gweꞌak, zen man ano mae mo tahalhana ap hla nulzimk.Malta kon kimë Roma san dep sek gwekke:¹¹  Dan-ahare benkam kimë zë lowehek, ki zebë kon hwëna Aleksandria kore buluk ang tak. Bul golsong gwe-gwe zini in Malta kon bot-bot tamle hap de dan-ahare ben de tamarannak dep neissibik. Bulu in zëno mase-nolak zëre mae mo yang tabin dowal dare mo nwe-masesa zë yang nososuk. Dowala in ahana, Kastor Bak mo nwe-masekam, ahana Poluks mo nwe-masekam. ¹²  Italia mo lang tekna Silisik de ëna Sirakusak kimë yaïng gwek, zëwe dan-ahare yaklakam zebë lowehek. ¹³  Dekon kimë sek gwek, dekam zebë ëna Regiumk yaïng gwek. Kaꞌankam dekam zep asesena selatan nakon taïꞌïnka. Zëno kaꞌankam zebë nabakam Putiolik yaïng gwek. ¹⁴  Zëwe zebë Yesussu de taïblïblan zini ban olëtowek. Zen zep asa aha-ere minggukam de zëwe lowehen hap nenbiridak. Dekon hwëna tanakam zebë ë yala Roma san dep sek gwek. ¹⁵  Romak de Yesussu taïblïblan wenya kim asa nasalbiridak, dekam zep oranak de ë betek dare nakon asa kara neibiridaꞌak. Ëna in ahana bosena Pasar Apius, ahana bosena Dan-ahare Ni Truwe Gun Gol. Paulus kim zë hlauluda kïnzïka, ki zep Alap hap dawemna golblaka, hen enlalana dekam zep tatete gweblaka.Paulus kim Romak tonbirida gwekake:¹⁶  Romak kimë yaïng gwek, Paulussu ki zep nenblak, “Sap esa e-en aha golak gwë gwera. Jana nabare zini aha-en aha-enkam sa emsa kara da gwer.”¹⁷  Yaklana kim dan-ahan damank, Paulus ki zep Yahudi mo nol-nola, men zen Romak lowehe gwek, desa tagal gulsun hup gu sonebiridaka. Zao zep gubiridaka, “Aya-wal oso-wal, ëe homë mae karekna nëre korena kip golzimk, hen nëre mae mo auyan-aza mo kirekam de lowe henna homë mae gulmunk. Sap kirekam, hwëna asa Yerusalemk balk dak, ki zep Roma hap asa tapbla dazimk. ¹⁸  Yahudi mo langnak men zen Roma mo bose hap teipsïn-teipsïnkïm teinikink, zen kim asa taken-taken në gweblak, dekam zep sap zeser sonen hap asa enlala në gweblak. Sap zen hom tan hap de karekna ap hla nul gweblak. ¹⁹  Hwëna Yahudi zini kim asa de zeser sonen hap jalse neibiridak, dekam zebë ein anakan abe gwek, ‘Asa Roma mo teipsïn tangan san dep ër sonek– zen deka ap tap gulbluka.’ Hwëna ëe anakare enlala naban homë kirekam abe gwek, ‘Teipsïn tangan zini in dekakim ano kore naka karek tabirki.’ ²⁰  Zen in zebë emsa tagal gulsun hup gubiridak– eban mae de golëtoran hap. Asa an mae hap besikam de dokotkam dahalek: Sap ëe ama Israel mo auyan-aza hap de Alap mo gu-gubiridan ola taïblïbik.”²¹  Ki zep ding nulblik, “Ëe homë mae nëre mae mo lang nakore suratna ebe hap dena ulink. Hen nër hom mae zini hom mae dekon ebe hap dena ëtonzak. ²²  Hwëna ëe ama emsa de sane tan hap ëdwam gweꞌan, sap tïngare langnak zini man ëgu gwenan, ‘Kristen zi mo tawa tabinni karekna.’”²³  Dekam zep ola anakan aha-en nuk, “Yaklana dekam esa Paulussu sane lal.” Dekam beya tangankam zep Paulus mo gol gwë gwennak yaïng gwezak. Kaknak zep aïsïl gwibiridankam kon gwesïk hanaka, hëndep zao golëkam-en gwek. ZenYesus de Alap mo ïrïk gïnsï golhatazan hap denaka tonbiridaka,hen Musa mo tïtï tabin ola kore naka,hen Alap mo ol ayang gul gwen zi mo ale gun nukore naka klis gulzimki–zen dikim hen Yesussu anakan taïblïblan hap, “Zen eiwa Alap mo zer sonenna– Israelsa de ngaya tabin hip Dena.” ²⁴  Ahakon man Paulus mo ola daïblïbik. Ahakon man hwa nulsuk. ²⁵  Paulus ki zep aumwa hap gubiridaka, “Eiwa, Yesaya Bak hon Alap mo Enhona ebe mae hap de olsa hamal hap ing gul soneblaka, in zep Yesayasa anakan gubluka,26 ‘Ola ansa emki nol drak-drak zi ausuna in hap anakan ayang gulzimdin,“Em sap esa ësane gwe tine gwer,hwëna molye tame ul gwek.Em sap esa nwekam karatda ul tine gwer,hwëna molye dam ulsuk gwek.”27 Sap zi ausuna an mo enlalana mes ëtop-top gwek,ini hen mes ëmat-mat gwek,hen nwena mes ëdïmïn gwek.Kire srëmkam, ki maka nwekam hla nul gweꞌan,hen ikim maka ësal gweꞌan,hen enhona maka ëhleng gwe-gweꞌan.Ki maka Abon osan dep etan lwanda haꞌanzal,hen Ëe dekam amaka dawem tabiꞌin.’” -28 Paulus ki zep waulsuzimki, “Zen in zebë emsa gubiridaꞌan: Sap em kire tangankame ënol drak-drak gwek, Alap mes Kristen zini asa gubiridaka– ëngaya gwen hap de ol dawemna insa de Yahudi srëm zi hip golzim halada gwen hapye. Hen zen sa desa nulin gwer!” 25a Men zen ësane gweꞌak, zao zep zënaka keisa-keisa dabiꞌik, hëndep ki zep kon sekwak gwek.³⁰  Paulus Romak dare tahunkam gwëka– te-alakam de bohë tan golak. Zini men zen du në gweblak, zen man kon lup gulin gweka. ³¹  Zëwe udobe naban hen tru-tru gulblun srëmkam Bian Kristus Yesussu de taïblïblankam de Alap mo ïrïk gïnnïk bïtï gwen hap denaka tonbirida gweka.RomaRomaRomaRomPaulus mo surat Romak de Kristen zi hip

* 28:5 Luk 10:19,Mrk 16:18

+ Yes 6:9-10

Roma

12345678910111213141516

1

(1-7) 7a Suratna an tïngare Romak de Kristen zi hip. Alap mes emsa kwasang gwibiridaka, dekam zep hen emsa kwang guludaka– dekam de zëre mo ïrïk gïnnïk bïtï gwen hapye.1¹  Kristus Yesus mo nganak de syal gwe-gwen zini Paulus onakon. Asa hen Alap zao dep kwang taka, dekam zep hen asa dam tasïkï– zëre onakore ol dawemsa dikim gol halada gwen hapye.²  Ol dawemna an Alap mes orep zëre mo olsa de ayang gul gwen zini anakan gu-gubirida gweka, “Ëe asa lamkam ol dawemna ebe mae hap golzim.” Zen dekam zep kirekam Alap mo ëpba olak ale nuk. ³  Ol dawemna an, zen Alap zëre mo Tanena, nëno mae mo Teipsïnnï Kristus Yesus hup dena. Auhu-kamanak de jaha gweblan nakon, Desa man enlala nëblak, “Daud Bak mo auyan-aza nakorena.” Hwëna Alap kim zëre mo sosonkam tïn nïkon ngaya taka, Zen dekam zep anakan tïngare zi hip zertreizimki, “An ëre mo Tane– ëre han de enho apde nënna.” ⁵  Hëndep Alap hen Kristus onakon asa kwasang gweblaka, zep abe hap sosonna golblaka hen asa dam tasïkï– dekam de Kristus zëre hap denaka Yahudi srëm zi sin dep gol halada gwen hap denaye, zen dikim hen Yesussu taïblïblan hap hen blikip gwesïblïn hap. ⁶  Zep Romak de zini emsa hen Alap man kwang guludaꞌara– dekam de Kristus mo bi gwibinnik bïtï gwen hap.⁷  Dawem! Zen in zebë ep ale gulzimꞌin. Nëre mae mo Bian Alap ne Bian Kristus Yesus ne sa kwasang-kwasang zemka mamkam ebe mae hap ol gwizimdi. Hen nen zëre nik mo taha terenak esa lowehe gwer.Mae hap de ol: Paulus man tangan dwam gweꞌanka Romak de Kristen zisi de amjanbin hip.⁸  Zep nonol tanganna, ëe Kristus Yesus onakon Bian Alap hap dawemsaë gol gweblaꞌan, sap Romak de zini, eno mae mo Yesussu de taïblïblanna mes tïngare okamanak de ë-ë san nol haladak. ⁹  Zep Alapsa de gu sone gweblankam ëe homë emsa eititi gwibirida gwenan. Alap men Zëbonë tïngare enho naban syal gwe-gweꞌan, zëre mo Tane hap de olsa de gol halada gwenkam, dikire Zen asa hla tak– ëe de ahap gwenkamye. ¹⁰  Zen in zebë etan-etankam Alapsa anakan abe ta gwenan, “Bian, Em wëhë angkam orana abe hap kles tyasïblïꞌanka?– ëe dikim Romak de Kristen zisi amjanbiridan hapye.” ¹¹  Ëe orep mesë sap dwam gwe-gwek– eban mae de golëgaïng gwen hapye, dekam de Alap mo Enho nakore sosonkam eno mae mo eisi tatete gulzimdin hip. ¹²  Zen dekam esa apdekam nënaka tatete la gwibir, sap nen mese apdekam Yesussu laïblïblak.¹³  Zep aya-wal oso-wal, ëe mesë sap beyakam kalang gwe-gwek– emsa de amjanbiridan hapye. Hwëna ama sap akasïk gwek. Sap ëe ama enlala gwe-gwek– ebon mae onak de hen ano syal ei lwan hap, men kirekam hen aha Yahudi srëm zi mo langnak de ë-ënak lwakke. ¹⁴  Sap abe hap mes Alap syala wei yul soneblaka– tïngare zisi de Yesus hup de olkam tonbirida gwen hap, sap nëno mae mo Yunani olsa de tame gun wenya, hen desa de tame gun srëm wenya, sap sekola ha gwen wenya, hen sap sekola gwen srëm wenya. ¹⁵  Sap Alap kirekam de syalsa abe hap wei yul soneblaka, ëe in zebë tangan dwam gwe-gweꞌan– ol dawemna insa de Romak de zini emsa hen tonbirida gwen hap.Mae hap de ol: Yesus hup de ol dawemna an, Alap mo sosonna zëwe– zisi dikim ngaya tabin hip denaye.¹⁶  Sap ëe homë saher gweꞌan– zisi de Yesus hup de ola inkam tonbirida gwen hapye. Sap nen men zene ol dawemna insa laïblïbiꞌin, nëno mae mo ëngaya gwen hap de sosonna zëwe lwaꞌan– nonol tangan Yahudi zini abe mae hap dena, hen sap tïngare Yahudi srëm zi hip dena. ¹⁷  Sap ol dawemna in dekam Alap zi hip goltreizimꞌira, “A kirekam esa ano nwenak ëdakastïl.” Sap zëre mo nwenak de ëdakastïn hïp dena, zen diki Kristussu de taïblïblan en nakon nëbe mae hap hata gwizimnin. Aha orana hom tangan. Zen man dakastïꞌïn– men kirekam Alap mo olak lwakye,“Men zen ëre mo nwenak ëdakastïꞌïn, zen kïtak Asa de taïblïblan en nakon.” -Mae hap de ol: Alap kire karek-karek hap zini jal gwibirida gwenda.¹⁸  Alap mes ngatan zi mo lang nakon zëre mo jala goltrei gwizimki– men zen Zënaka eititi në gweblananke, zëbe mae hap. Sap zëre mae mo kirekam-kirekam karek-karekna, zen dekam zën eiwa dena ber-ber nul gwenan, zep hëndep Alapsa tame da srëm gwe-gwenan. ¹⁹  Sap Alapsa de tame tan hap dena mes tangan dam gwesïk, sap Zen mes nëno mae mo enhonak Zënaka de tame tan hap dena ing ta soneka. ²⁰  Sap Alap kim okamana ansa yang gulsuku, Zënaka de tame tan hap dena mes zëwe anakan tame nul gwek, “Alapsa bëjen nwekam hla tan, hwëna Zen hëndep denaban de soson tangan Zini Zen. Hen Alap Zen zi mo kim hom.” Zen in zep, zini nen bëjen nen anakan ëgun, “Ëe homë Alapsa tame tak.” ²¹  Zep zini mes sap Alapsa tame dak, hwëna hom blikip neisïk gweblanan, hen dawemna hom nol gweblanan. Hwëna zen asyas makan enlala në gweblanan, zep hëndep enho nakon ëkawesïk. ²²  Zen man zënaka tim di gwibirin, “Ëe an enlala blala.” Hwëna sap diki enlala joblo-topna. ²³  Zen zep hëndep de gwë gwen Teipsïn tangan Zini Alapsa hom boklena kom da gweblanan. Zen hwëna yang tabin alap-alapsa boklena kom dabirida gwenan– zi nwe-masekam de wenya, mawa mo nwe-masekam de wenya, hen sapi mo nwe-masekam de wenya, hen sap wanya mae mo nwe-masekam de wenya.²⁴  Zen zep Alap nwe enkam kara ta gwibirida, “Dikire zëre mae mo hole-hle san ang tak.” Zen zep ëkahalo gwe-gwenkam zëre mae mo timni kun da gwibirin hen zënaka saherak kang nul gwenan. ²⁵  Zen dekam zep eiwa de Alapsa hli da gwenan– dekam de boton san ang ta gwen hap. Hwëna yang tabin kire-kire hap zep boklena kom da gwizimnin, hen zëbe mae hap de syalsa nol gwenan. Hwëna sap diki tangan okamana ansa Zen yang gulsuku, Desa en emaka boklena kom la gweblanan. Dikire hëndep denaban Zëna en naka boltere da gwek. In eiwa tangan.²⁶  Zen zep Alap nwe enkam kara ta gwibirida, “Dikire zëre mae mo dwam-dwam san ang tak– saherak dekakim zënaka kang nul gwek.” In zep we walya zi niban de swi ën hap baes ta gwenan– men kirekam sap diki Alap gubiridakaye. Hwëna we wal bose zeban de swi ën hap ëhole-hle gwe-gwenan. ²⁷  Zep zini hen kirekam. Zen hen wenya ban de swi ën hap man baes ta gwenan– men kirekam sap Alap gubiridakaye. Zen hwëna zi bose zeban de swi ën hap ëhole-hle gwe-gwenan. Zen dekam zep zënaka saherak kang nul gwenan. Zen dekon Alap mo jala hla nul gwenan– zëre mae mo karek gol gwen jam enkamye.²⁸  Zep zini anakan de ëenlala gwenna man baes tak, “Anik Alapsa tame tak.” Alap hen zep nwe enkam kara ta gwibirki, “Dikire enlala kawesïnnïk lowehe gwek.” Zen zep hëndep Alap mo dwam gwibin srëm san karek-karek enna syal nei gwibirin. ²⁹  Zen in zep zëno mae mo enhona tïngare karek-kareksa de gon hap de enlalakam beya gweka– men kiye,totore swi hap dena,te-ala beya gwen hap dena,zi bosyansa de husus gweblan hap dena,hen aha zi mo kire-kire dawemsa de dwam gwibin hip dena,wal bose zemka de tan hap dena,ëdarak gwen hap dena,hen wal bose zemka de lwa tasïn hïp dena,hen taïl gïk gweblan hap dena,hen ahasa de tonsubirida gwen hap dena.³⁰  Hen ahakore karek-karekna mensa nulin halasen gwenan men kiye,Alapsa de husus gweblan,wal bose zemka de lamang tan,zënaka de boltere tan,hen zëna-zëna gwen,hen bolte-bolte gwen.Zen hen mes ëtewesïk banakare karek ësesa de enlala gwibinni,hen an-bi zemka de betek gwizimdinni tawa naka hom.³¹  Zep hëndep enlalana ëjoblo-top gwek.Kire zisi bëjen taïblïbiridan,hen kire zi nik kwasang enlalana hom.Zen jal enlala enkam lowehe gwenan.³²  Zen sap mes anakan tame nuk, “Alap kirekam de karek-karek syal gwe-gwibin zini sa kareknak kang gulu.” Sap eiwa kirekam, hwëna zëna mwin-mwankam kire karekna syal nei gwibirin. Hen karek gol gwen bose zemka, zen man anakan tïtï da gwibirin, “Sap esa kirekam ol tine gwer.”

* 1:17 Hab 2:4

2

Mae hap de ol: Nen bap nen ëtim gul gwen, “Alap molya nësa klis gulku.”2¹  Zen in zep, aya-wal oso-wal, em bëjen em anakan ëgun, “Ëe homë anakan tame uk, ‘Kirekam de syal gwibinni, zen kareknak tïꞌïn.’” Sap em ema aha zisi enbirida gwenan, “Kirekam de kareksa gon zini, nen emaka karek laꞌan.” Hwëna em de hen kire kareksa gonkam, dekam em mese Alap mo nwenak enaka kareknak de drënen hap zergunda. Sap ena hen kirena, hwëna aha mo karek ensae hlaul gwizimꞌira. ²  Zep ena hen mese tame uk, “Alap de kire zisi karek tabin hip man tangan dakastïꞌïn.” ³  Hwëna em de hen zëno mae mo kim kirekam de kareksa gonkam, em san ema ëkïl gïꞌïn?– “Alap aha zi ensa sa kire hap karek tabiri. Asa molya.” ⁴  Em san ema hen Alapsa asyas makan kïl lï gweꞌan?– “Alap man sërkam nësa kwasang gwibirida gwenda, hen Zen holokam nëno mae mo karek-karekna nwe enkam nëp kara gul gwizimnira, zep ëe sap asa karekna ol tine gwer.” Hwëna Zen mae hap holokam emsa kwasang gwibirida gwenda: Emsa dikim halen ora san dam tasïk gwibin hip.⁵  Hwëna em in nol drak-drakna hen ëhalen hap ema baes taꞌan! Em in zebe ere mae hap de jala mam ulsuk gwenan. Zep aumwa hap de klis gunnuk, emsa tangan sa sërkam karek tabiri, sap Zen enlala dam-dam enkam sa tïngan nësa klis gulu. ⁶  Sap zen kirekam Alap mo ola ban dakastïꞌïn– men zen anakan lwakye,“Alap tïngare zi hip zëre mae mo syal ei jam enkam sa golzimdi– sap dawemsa de gol gwen zi hip dena, hen kareksa de gol gwen zi hip denaye.” -⁷  Dekam dawemsa de syal gwibinnik men zen tatetekam anakare enlala naban ëzauk gwenan, “Ëe akakim hëndep denaban zëre mo ngatannak bose dawem naban gwë gwek,” zëbe mae hap hëndep de ëngaya gwen hap denaka sa golzimdi. ⁸  Hwëna men zen zëre mae mo tim enna ngalap nei gwibirin, hen eiwa dena dokwak nul srëm gwe-gwenan, hen jal-jal ensa syal nei gwibirin, kirekam de zini Alap sërkam tangan sa karek tabiri. ⁹  Tïngare zini men zen kareksa syal nei gwibirin, desa Alap sërkam de kareknak sa kang gulu. Zao sa hëndep denaban go naban lowehe gwer– sap Yahudi zi, hen sap Yahudi srëm zi. ¹⁰  Hwëna men zen dawemna syal nei gwibirin, zëbe mae hap bose dawemsa sa golzimdi, hen Alap mo ngatannak sa hëꞌho naban hëndep denaban lowehe gwer– sap Yahudi zi, hen sap Yahudi srëm zi. ¹¹  Sap Alap kim de klis guꞌunka, Zen molya ahakore zi ausu ensa nwekam golëakeka.¹²  Zen in zep, Yahudi srëm zi ausuna, Alap Musa mo tïtï tabin olsa de enlala gwibin srëmkam sa zëre mae mo karek-karek hap karek tabiri, sap zen hom desa tame nuk. Hwëna Yahudi zi ausuna, Musa mo tïtï tabin olsa de enlala gwibinkim sa zëre mae mo karek-karek hap karek tabiri, sap zen mes desan de ang ta gwen hap Alapsa nen guk gweblak. ¹³  Sap Yahudi zini nen Musa mo tïtï tabin ola insa de ësane gwe-gwen en nakon bëjen nen Alap mo nwenak ëdakastïn. Zen diki men zen desa kïtak syal neibir tine gwenan, zen zen ëdakastïꞌïn. ¹⁴  Hwëna Yahudi srëm zini, zen hom sap Musa mo tïtï tabin ola insa tame nul gwenan. Hwëna zen kim totoresa desan ang ta gwenan, dekam mes dam gwesïnïn, “Alap onakore tïtï tabin ola in ki– zëno mae mo enhonakye.” Sap zëbon mae hom– Musa mo tïtï tabin ol ale gunnu inye, ¹⁵  hwëna zëno mae mo syala kon man dam gwesïnïn, “Alap mes desa zëno mae mo enhonak ing gul sonezimki.” Sap zëno mae mo enhonak ki anakare enlala naye, “Kiresa de gonkam ëe mesë karek gwenan,” ahaksa, “Kiresa de gonkam ëe dawemsaë syal gwibiꞌin.” ¹⁶  Zep lamkam Alap kim de klis guꞌunka, tïngare zini nëbe mae hap Alap sa nëre mae mo enhonak de enlalana insa zerwet sozimdi– kire enkam de nësa klis gun hupye. Hwëna ëe men kirekamë Kristus hup de ol dawemna ol halada gwenan, zen kirekam sa lwal: Tïngare zisi de klis gun hup de Zini, Zen diki Yesus, sap Alap mes zëbe hap desa de syal gwibin hip dena golblaka.Mae hap de ol: Yahudi zini nëbon mae onakon Yahudi srëm zini Alapsa lamang da gwenan, sap nen Musa mo tïtï tabin ola insa ëk enkame urensïk gwenan.¹⁷  Angkam Yahudi zini, nëre mae en habë ale gulzimꞌin: Sap nen ema anakan ëgu gwenan, “Nen an Yahudi zi sike. Nen Musa mo tïtï tabin olsa am urensïk gwenan. Zep nësa man-am Alap sam gwesibirida gwenda.” ¹⁸  Zep nen ema Alap mo dwam gwibinni tame ul gwenan, hen ora dawemna mese dam lasïk. Sap Musa mo tïtï tabin ola in zen nësa tan-tan ta gwibirin– nen dikim dawem naban karek naban kles so gwen hapye. ¹⁹  Nen ema nënaka enbirida gwenan, “Nen an nwe dïmïn zisi de ora dawem san zon guluda gwen hap de wenya zen, hen kawesïnnïk de lowehe gwen wenyaka de ngatannak golëwet so gwen hap de wenyaye.” ²⁰  Hen ema nënaka enlala eibirida gwenan, “Nen an Alap mo olsa de tawa ta gwibin hip de wenya zen. Ahakore zi ausuna, zen kïtak enlala joblo-topna– walas bete-tek makarena, nen de tawa ta gwibin en hap dena.” Nen kirekame nënaka boltere la gwibirin, sap nen Alap mo olsae urensïk gwenan. Hen eiwa, okamanak awe kïtak de tame gun hup dena, ausuna zëwe. ²¹  Zep nen Yahudi zini aha ensae tïtï la gwibirin, hwëna nëna hen ba habe desan ang ta srëm gwe-gwenan? Sap nen anakane tawa la gwibirin, “Bahem ësowë gwen.” Hwëna nëna hen ba habe ësowë gwe-gwenan? ²²  Hen nen ema tïtï la gwibirin, “Bahem ëkahalo gwen.” Hwëna nëna hen ba habe ëkahalo gwe-gwenan? Anakan hen ema tïtï la gwibirin, “Yang tabin alapna bahem ang gwibirida gwen.” Hwëna nëna hen ba habe zi mo yang tabin alap hap de kire-kirena sowëkam kap la gwenan? ²³  Zep nen an Musa mo tïtï tabin ola insa ëk enkame boltere ul gwenan, hwëna karekna insa ulin hana gwenan, zen Alapsae kim lamang la gwenan. ²⁴  Zen in zep Alap mo olak anakarekam lwak,“Yahudi zini eno mae mo karek-karek gulin hana gwenna, zen dekon hen aha zi Alapsa lamang da gwenan.” -²⁵  Zen in zep, nen dwan Yahudi zini to mip blonsublun en nik em-am lowe heꞌan, sap Musa mo olak nëbe mae hap dena kirekam am lwak. Hwëna nen de Musa mo aha tïtï tabin ol san ang ta gwen srëmkam, ki Alap sa nësa enlala gwibiridala, “Zen san de to mip blom tasibin srëm wenya.” ²⁶  Zep hen kirekam, Yahudi srëm zini men zen sowe henkam Musa mo tïtï tabin ol san ang ta gwenan, desa sa Alap enlala gwibiridala, “Zen sap to mip blom tasibin srëmna, hwëna zen san de Yahudi zi tangan.” ²⁷  Zep Yahudi zini nen de Musa mo ol san ëk enkam ang ta gwenkam, hwëna Yahudi srëm zini in de dawemkam ang ta gwenkam, ki zen sa hwëna aumwa hap de klis gunnuk nësa anakan swrë dabir, “Zëna waba hap to mip blom tasibin nik lowehe gwek, hwëna hom Musa mo tïtï tabin ola in san ang ta gwek. Hwëna ëe sap to mip blom tasibin srëm nikë lowehek, hwëna ëe Musa mo tïtï tabin ol san sowe henkamë ang ta gwek.” ²⁸  Sap tim en nik de Yahudi wal gwenna, zen waba tangan hap. Sap eiwakam de to mip blonsublunna, zen tim en nakon bëjen. ²⁹  Zen diki enho nakon de liwe henkam bap. Zep kirekam de ëliwehen wenya, zen zen ënwe-mase gweꞌan– san de Yahudi zi tangan. Hen kirekam de ëliwe henna, zen Alap mo Enho mo syala kon ki lwa gwenan. Nëre mae mo soson enkam de Musa mo ol ale gun sun ang tankam toton bëjen. Enho nakon de ëliwehe gwen wenya auhu-kama zini hom desa sam neisibirida gwenan. Hwëna Alap Zëna enna man sam gwesibirida gwenda.

* 2:6 Mzm 62:12, Ams 24:12

* 2:24 Yes 52:5, Yeh 36:22

3

Mae hap de ol: Mensa Alap Yahudi zi ausuna gu-gubiridaka, Zen molya desa eititi gwibirki. Zen sa hëndep sul sonezimdi.3¹  Hwëna ano ola insa, Yahudi zini sa husus neibir– mae hap, “Ki san Yahudi zikim de lowe henna hen to mip blom tasibinni zen waba hap?” ²  Hwëna ëe ama kirekam de ëgun wenya insa ding gulzimꞌin, “Zen sap waba hap hom. Zen sap dawem tanganna.” Sap Alap Yahudi zini nëbe mae en hap zëre mo ëpba ola golzimki.³  Hen ahakon sa asa dakensïblïl, “Yahudi zini nen Alapsa anakane en guk gweblak, ‘Ëe asa Musa mo tïtï tabin ola insa kïtak syal ei gwibir.’ Hwëna nen home sowe henkam desan ang tak. Zep san ha Alap hen molya zëre mo nësa de gu-gubiridanna nëbe mae hap sul sonezimki?” ⁴  Zen molya sul sonezim srëm gweka. Sap mes dam gwesïk, Alap bëjen boton gwen. Hwëna tïngare zini zen boton tamna. Zen zep hen Daud Bak Alapsa anakan gubluka,“Em eiwakame zisi klis gul gwenda, hëndep tïngare zini hen kirekam sa Emsa nenblal. Men nara eno klis gunnu in kon ëgunnu, ‘Ëe homë kirekam ëkarek gwek,’ hwëna Em dekam esa zëno mae mo karek-karekna tïngare zi hip goltreizimdi. Zen dekam sa ësaher gwer.” -Zep Alap taïblïblan tanganna, zep Zen bëjen sul sonezim srëm gwen– mensa gu-gubiridan naye.⁵  Hwëna Yahudi zini em bahem Alap mo ebe mae hap de gu-gubiridanna insa kareksa dikim hwëna syal gwibin hip li yul sone gwen. 5,7Sap ahakore Kristen gwen srëm Yahudi zini auhu-kama enlala naban anakan yasik da gwibirin, “Ëe sap kië karekna ol gwenan, hwëna Yahudi zini abe mae hap sap. Sap ano mae mo karek gol gwenna, zen dekon aha zi Alapsa anakan tame daꞌan, ‘Zëno ola Yahudi zi hip dena botonsa hom.’ Zep ano mae mo karek nakon Alap molya asa karek tabirki, sap zini dekon Zënaka tame da gwenan, ‘Zen taïblïblan tanganna.’” 8Hwëna kirekam bahem ëenlala gwe-gwen. Sap kirekam man nwe-mase gweꞌan– san de anakan de ëgu gwenna kiye, “Nen kareksa gulin hana gwen– Alap dekakim dawemsa mamkam nëp gol gwizimki.” Ahakon hen anakan asa lamang da gwek, “Paulus in man kirekam yasik ta gwibiꞌira.” Kirekam de asa lamang ta gwen wenya, Alap de karek tabin hip man tangan ëdakastïꞌïn. 6Zep Alap eiwa taïblïblan tanganna, hwëna bahem dekon anakan ëkïl gïl gwen, “Alap Yahudi zini ano mae en mo karek-karekna nwe-enkam sa kara gul gwizimdi.” Kirekam hom tangan Alap hap sam gwesïblïꞌan, sap Zen eiwa kïtak de okamanak de zisi sa klis gulu.Mae hap de ol: Tïngare zini Alap mo nwenak dawemna hom.⁹  Zep san ha Yahudi zi en hap sa Alap dawemna golzimdi?– hwëna aha zi ausu ensa sa zëre mae mo karek-karek nakon karek tabiri. Kina ki kirekam bëjen. Diki men kirekamë nonol emsa gubiridal, zen kirekam sa lwal: Sap Yahudi zi, sap Yahudi srëm zi, zëre mae mo karek-karek nakon tïngan mes kareknak de kang gun hup ëdakastïk. ¹⁰  Zep zen man Alap mo ol ale gun nuban dakastïꞌïn– anakan men zen lwan dakye,“Auhu-kama zini Alap mo nwenak de dakastïnnï aha-en mae hom tangan.¹¹  Sap aha-en mae hom– Alap mo dwam gwibinsi de tame gun nuye, hen Desa de tëblan hap de enlala nabare zi niye.¹²  Tïngare zini mes Alapsa hli dak. Kire zini Alap mo nwenak ase naban.Hen dawemsa de gol gwen zini aha-en mae hom. Eiwa, hom tangan.” -¹³  “Zëno mae mo ol torankam men zen nopna ëk tïhï nakon wet so gwenan, zen san de zi tok asena kiye.Hen ol boton-botonkam man zënaka hit di gwibirin.”“Hen zëno mae mo ëk tïhï nakon in zen wet so gwenan– san de wanya mo zisi de hit tinnak de sosonna kiye.” -¹⁴  “Zëno mae mo ëk tïhï nakon men zen wet so gwenan, zen zisi de karek tabin en hap dena hen lamang ta gwibin en hap dena.” -¹⁵  “Zen man tangan zisi de tamera gwen hap ësyal-syal gwe-gwenan.”¹⁶  “Zini men desan ëtënda gwenan, zen karek ensa zi bose zikhip nolzimnira gwenan, hëndep zep enlalana ëdowe hana gwenan.”¹⁷  “Zen hom aha zi niban de umlaekam golëlowehen hap de orana tame dak.” -¹⁸  Hen “Alapsa de blikip gwesïblïnna mes kïtak baes tak.” -¹⁹  Zep zi de kïtak Alap mo nwenak ëkarek gwen hap de Alap mo ola in, zen Yahudi zini nen hen zëwe bïtï gweꞌan. Nen hwëna ema ëkïl gïl gwek, “Musa mo tïtï tabin ol san de ang ta gwenkam esa Alap mo nwenak ëdakastïl.” Hwëna Alap mo aha ola in kon man tangan dam gwesïnïn, “Hom tangan zini– Alap mo nwenak de zëre mo syala kon dakastïn nïye.” Zen hwëna mae hap tïtï tabin ola insa nëp golzimki: Tïngare zisi dikim saherak kang gun hup– Zen kim de nësa klis guꞌunkaye, sap Yahudi zi, sap Yahudi srëm zi. Dekam toton nara dep?– Alapsa de anakan gublunna, “Ano karekna hom.” ²⁰  Zep zini toton bëjen Alap mo nwenak ëdakastïn– Musa mo tïtï tabin ola insa de syal gwe-gwibin nikonye. Sap tïtï tabin ola in, zen man nësa anakan hleng sosubirida gwenan, “Em in kïtak kareksae ol gwenan.”Mae hap de ol: Nen Yesussu de taïblïblan en nakone Alap mo nwenak ëdakastïl gwenan.²¹  Zep nen de Alap mo nwenak ëdakastïn hïp dena, zen Musa mo tïtï tabin ol san de ang ta gwenkam bëjen. Hwëna angkam Alap zëre mo nwenak de ëdakastïn hïp de ora ësena mes nëbe mae hap sal tazimki. Hen ora ësena in hap dena Musa mo tïtï tabin olak hen Alap mo olsa de ayang gul gwen zi mo olak mes hamal hap ale nuk. ²²  Zep angkam Alap mo nwenak de ëdakastïn hïp dena, zen diki Bian Yesussu de taïblïblan en nakon. Kïtak men zen de Yesussu daïblïblaꞌak, sap Yahudi zi, hen Yahudi srëm zi, zen zen sa Alap zëre mo nwenak ëdakastïl. Sap zëre mo nwenak, zi ausuna srën-srënkam hom, ²³  hwëna kïtak kareksa nulin halasen gwenan, hëndep zep Alap zëre onakon mes ëlanga gwesïk hen kawesïnnïk lowehe gwenan. ²⁴  Sap eiwa kirekam, hwëna angkam Alap zëre mo kwasang-kwasang en nakon nësa zëre mo ngatan san dep golëwet so gweꞌara– ba maesa de zëbe hap syal gwibir-blin srëmkam. Zep Kristus onakon nësa gubiridaꞌara, “Angkam em mese ëdakastïl– ëre mo nwenakye.” ²⁵  Sap Alap mes Yesussu zer soneka– dekam de orasa nëbe mae hap kles tyasizimdin hip, nen dikim zëno kala kon zëre mo nwenak ëngan gwehen hap denaye. Zep nen de kirekam Yesussu taïblïblankam, dekam nëno mae mo karek-karekna man nëp tap gulsuk gwizimnira, hen hom etan nësa jal gwibiridaꞌara. Zen Alap mae hap ki kirekam syal gwibirki: Dekam de zi Zënaka anakan tame tan hap, “Zen eiwa enlala dam-dam enkam klis gul gwenda.” Sap menkam Alap holokam zi mo karek-karekna nwe enkam kara gul gwizimki. ²⁶  Hwëna angkam Kristus onakon zep Alap anakan klis gul gwizimꞌira, “Men zen Yesussu daïblï gweblaꞌan, zen zen ëre mo nwenak ëdakastïl gweꞌan. Men zen daïblïbla srëm gweꞌan, zen hom.” Kirekam de Alap klis gulzimdinni aïrïs, sap Zen Zën zëre mo nwenak dikim ëdakastïn hïp de orana insa zerzimki.²⁷  Zep angkam nen bëjen nen nënaka anakan boltere ta gwibin, “Ëe mes-am ëre mo syala kon Alap mo nwenak dakastïk.” Diki tangan Alap mo nwenak de ëdakastïn hïp dena zen Yesussu de taïblïblan en nakon. ²⁸  Sap nen Kristussu de taïblïblan en nakone ëdakastïꞌïn. Musa mo tïtï tabin olsa de syal gwe-gwibin nikon hom. Zep nen bëjen nen nënaka anakan boltere ta gwibin, “Ëe ëre mo syala konë dakastïꞌïn.” ²⁹  Zep Yahudi zini nen bap nen ëkïl gïl gwen, “Alap, Zen ano mae en mo. Aha zi ausu mo Alapsa hom.” Zen hen aha zi ausu mo Alap sake! ³⁰  Sap nëno mae mo Alapna aha-en. Zen Zen Yahudi zini nëbe mae hap zëre mo nwenak dikim ëdakastïn hïp dena Kristussu de taïblïblan nakon gol gwizimꞌira. Hen Yahudi srëm zi hip Zen hen kire hap dena Kristussu de taïblïblan nakon gol gwizimꞌira. ³¹  Hwëna kirekam de lwankam, zini sa asa anakan dakensïblïl, “Ki san em mese Musa mo tïtï tabin ola insa zalta dep tahan san gwei gubir kïnïla?” Kirekam bëjen. Hwëna nen mese tïtï tabin ola insa eiwa de uk, sap nen de Kristus onakon ëngaya gwen hap dena mes zëwe hamal hap ale nuk.

* 3:4 Mzm 51:6

* 3:12 Mzm 14:1-3, 53:1-3

* 3:13 Mzm 5:10, 140:4

* 3:14 Mzm 10:7

* 3:17 Yes 59:7-8

* 3:18 Mzm 36:2

4

Mae hap de ol: Abraham Bak zen hen Alapsa de taïblïblan en nakon Alap mo nwenak dakastïlkï.4¹  Zep Yahudi zini, nëno mae mo auyanna Abraham Baksa de enlala gweblankam, zen banakan gwëka?– zep Alap mo nwenak dakastïlkïye. -²  Zen de zëre mo syala kon Alap mo nwenak dakastïnkïm, zen maka anakan zënaka boltere taka, “Ëe mesë aha zisi beya tangankam kwei-kwik guk.” Hwëna zen bëjen Alap mo nwenak kirekam zënaka boltere tan. ³  Sap zëbe hap dena Alap mo olak anakan lwak,“Abraham zen Alapsa taïblïblaka, zep Alap anakan gubluka, ‘Em mese ëre mo nwenak dakastïlï.’” -⁴  Zep anakarekam lwaꞌan: Zi de te-ala hap syal gwenkam, mam zik de te-alana insa golblankam, zen bëjen anakan enlala gweblan, “Zen totoresa ap golblala.” Hwëna zen sa anakan enlala gwera, “An ëre mo syala kon ap golblala.” Zep hen kirekam, zi de Alap de dawemsa zëbe hap golblan hap syal gwenna, zen bëjen anakan enlala gwen, “Zen totoresa abe hap golblaka.” ⁵  Hwëna zini men zen ësyal gwen srëmkam Alap ensa anakan daïblïblaꞌan, “Karek gol gwen zi hip Zen Zën ngaya gwen hap dena totoresa Kristus onakon gol gwizimnira,” zen eiwa kire zisi Alap gubiridaꞌara, “Zen zen ano nwenak ëdakastïꞌïn.” ⁶  Zen in zep Daud Bak hen kirekam enlala gweka– isrip-sri gwibinnik de lowehen wenya kim hamal hap hlauluda gukuye, men desa Alap zëre hap de ba maesa syal gwibir-blin srëmkam anakan gubiridaꞌaraye, “Em ema ano nwenak ëdakastïꞌïn.” Daud anakan gubiridaka,⁷  “Zini men zëno mae mo karek-kareksa Alap ngan gulsuk gwizimꞌira hen tap gulsuk gwizimꞌira, zen isrip-sri gwibinnik lowehe gweꞌan.⁸  Hen men zëno mae mo karek-kareksa Alap aïtbir-zim srëm gweꞌara, zen hen isrip-sri gwibinnik lowehe gweꞌan.” -⁹  Men zen de kirekam isrip-sri gwibinnik lowe heꞌak, zen Yahudi zi en molya. Hwëna zen hen Yahudi srëm zi niban esa apdenak. Sap nen mese Abraham hap dena insa anakan tame uk, “Zen Alapsa taïblïblaka, dekon en zep Alap mo nwenak dakastïlkï.” ¹⁰  Zep Alap kim Abrahamsa kirekam gubluka, san ha to mip blonsublun naka? San ha kire srëm naka? Zen eiwa dekam to mip blonsublun srëm nik gwëꞌanka– Alap in kim kirekam gublukaye! ¹¹  Zen hwëna hyanak to mip blonsun hup gubluka– dekam de zënaka anakan zertrën hap, “Ëe mesë Alapsa taïblïblak– men dekam asa anakan gublukaye, ‘Em mese ëre mo nwenak dakastïlï.’” Zen in zep Abraham Bak nwe-mase gweꞌara, zen hen to mip blonsublun srëm nik mo bian– tïngan men zen Alapsa de taïblïblan nakon zëre mo nwenak ëdakastïl gwenanye. ¹²  Hen kirekam Abraham Bak zen tïngare to mip blom tasibir-zimdin nik mo Bian– men zen en Alapsa zëre mo kim daïblïblaꞌanke, men kirekam Abraham zëna to mip blonsublun srëmnak taïblïblakake.Mae hap de ol: Alap mensa Abrahamsa gu-gubluka, dawemsa de auyan-aza zikhip golzimdin hip dena, zen hwëna Alapsa de taïblïblan enkam esa ulin.¹³  Alap mensa Abrahamsa gu-gubluka, auyan-aza zeban de okamasa zibi gwibin hip, zen dwan Musa mo tïtï tabin ol de hatan srëmnak kirekam gu-gubluka. Zep Abraham dekam hom desan ang gweka– dekam de Alap mo nwenak dakastïn hïp, hen dekam de dawemna insa golblan hapye. Zen hwëna Alapsa de taïblïblan en nakon ki zëbe hap kirekam lwablak. ¹⁴  Sap anakan de lwaꞌanam, “Tïtï tabin ol en san de ang tankam esa Abraham mo walas hap ëliweher,” ki Alap menkam waba hap Abrahamsa gu-gubluka– zëre mo nwenak de dakastïn hïp. Hen nëbe mae hap Abraham mo kim de Alapsa taïblïblanna waba hap maka lwaꞌan. ¹⁵  Eiwa, nen bëjen nen tïtï tabin ol san de ang ta gwen en nakon ëdakastïn. Sap zini men zen desan de ang tan hap ëalp gwe-gwenan, hwëna sul sonenna toton banakan dep? Zen in zep Alap mo jal ennak lowehe tine gwenan. Diki tïtï tabin ola in de lwan srëmkam bap. Dekam basa molye ulmun gweꞌanam!¹⁶  Zen in zep, Alapsa de taïblïblanna kunci makan nëbe mae hap lwazimꞌin! Sap Alap man nësa anakan dwam gwibirida gweꞌara, “Ëe mensaë Abrahamsa orep gu-gubluk, zen dikire totoresa Yesussu de taïblïblan en nakon nulin gwek.” Zen eiwa nen esa ulin– sap Yahudi zini men zen Musa mo ola nama enlala nei gwibirin, hen sap Yahudi srëm zini men zen desa enlala neibir srëm gwe-gwenanye. Sap nen ema Abraham mo kim Alapsa laïblïblaꞌan. Zen in zep Abraham Bak anakan nwe-mase gweka, “Zen tïngare Alapsa de taïblïblan zini nëno mae mo bian.” ¹⁷  Zen zep Alap Abrahamsa anakan gu-gubluka,“Ëe ama emsa gubluꞌan– zi ausu beya mo bian hap de jowen hap.” -Zep Alap mo ola in kon, Abraham man nwe-mase gweꞌara, “Zen nëno mae mo bian.” Sap zen Alapsa anakan taïblïblaka, “Zen Zen juwen zisi ngaya ta gwibirida, hen Zen Zen ba maena totoresa de jowen hap ol gu anen enkam gu gwibirida.”¹⁸  Diki Abraham maka anakan enlala gweka, “An molya kirekam lwak, sap ëe we walya ban mesë tangan bogol ëk. Zep ëe banakan dep?– walas ën naye.” Hwëna zen nama Alapsa taïblïblaka– mensa anakan gu-gublukake,“Zi ausu beyana emsa ‘bian’kam sa nen gweblal.”Sap Alap mes hen anakan gu-gubluka,“Eno auyan-aza tane walya sa beya gwe song gwer– san de nglïnak de keis mo beyana kiye.” -¹⁹  Abraham dekam hom mae anakan enlala gweka, “Ëe banakan asa walas ër?– sap ëe an tïn hïp mes-am tangan golek de gwer. Sap ano gwën tahunna seratusnuk dep man-am golek de gweꞌan. Hen Sara Bak mo wal gola mes-am yok gwibik.” ²⁰  Sap eiwa kirekam, hwëna Abraham mo Alapsa de taïblïblanna hom mae sin gweblak. Hwëna man tangan tatete gweblak. Zen zep tangan Alapsa anakarekam boltere taka, “Bian, Ema asa sam taka, sap men kirekam asa gu-gubluka, Em esa kirekam ap syal gwibir-blira.” ²¹  Hen zen man tangan Alapsa anakan taïblïblaka, “Men desa asa gu-guk gweblaka, zëno sosonna ki– kirekam de owas-owassa dikim abe hap syal gwe-gwibir-blin hap denaye.” ²²  Zen sërkam tangan Alapsa taïblïblaka, zen in zep zëbe hap dena Alap mo olak anakan lwak,“Em mese ëre mo nwenak dakastïlï.”²³  Alap mo nwenak de dakastïn hïp dena insa ale nuk, zen Abraham en hap hom. ²⁴  Zen hwëna kïtak nëbe mae hap– men zene Alapsa anakan laïblïblaꞌanke, “Zen eiwa mes Bian Yesussu tïn nïkon ngaya taka.” Kirekam de taïblïblanna in, nen dekone Alap mo nwenak ëdakastïꞌïn. ²⁵  Sap Alap Zen nëno mae mo karek-karek hap Yesussu tïn hïp sosok taka, hwëna ki zep etan ngaya taka– dekam de nen anakan tame gun hup, “Nen an zene Desa laïblïblaꞌan, nen ema Alap mo nwenak ëdakastïꞌïn.”

+ Alap zëre mo nwenak de dakastïn hïp dena insa gubluka, zen in kim Abrahamsa hamal hap auyan-aza zeban de hëꞌho gwibin tangan naka zihlaun hup dena gu-gublukake. Hwëna dekam Abraham bogolik walas srëmkam gwëꞌanka. Sap kirekam hwëna zen Alap mo gu-gublun ola insa man taïblïbirki. Zen zep Alap anakan gubluka, ‘Em mese ëre mo nwenak dakastïlï.’ (Kej 15:1-16, Rom 4:13, Gal 3:6)

* 4:3 Kej 15:6

* 4:8 Mzm 32:1-2

* 4:17 Kej 17:5

* 4:18 Kej 17:5, 15:5

5

Mae hap de ol: Nen mese Alap han ërumlae gwek, zebe isrip-sri naban lowehe gweꞌan.5¹  Zen in zep, sap nen mese Kristussu de taïblïblan nakon Alap mo nwenak ëdakastïk, zen in zebe Alap han ërumlae gweꞌan. Zen kïtak Bian Yesus mo syala kon ki kirekam lwak. ²  Sap nen mese Yesussu kirekam laïblïblak, zen in zebe hen Alap mo kwasang-kwasangnak lowehe gweꞌan. Nen in zebe ëisrip-sri gwe-gweꞌan, sap nen ema hen Alapsa anakan laïblïblaꞌan, “Zen sa eiwa zëre mo ngatannak de lowehen hap dena nëbe mae hap golzimdi.” ³  Hen kareksa de goltowe gwen nakon zebe ëisrip-sri gwe-gwenan, sap nen mese anakan tame uk, “Kareksa de goltowe gwenkam, zen dekam tangan esa Yesussu de taïblïblannak de tatem ëzauk gwen hap dena tame ul.” ⁴  Kareksa de goltowe gwennake tatem ëzauk gweꞌak, zen dekam esa Alapsa de taïblïblannak ëzise gwer. Hen kirekam de ëzise gwenkam, zen dekam tangan esa Alapsa de anakan taïblïblanna esek ulse gwer, “Eiwa, nen esa tangan ulin– mensa Alap zëre mo walas hap de golzimdin hip gu-gubirida gwekaye.” ⁵  Sap nen mese tangan Alap mo gu-gubiridanna insa de gul irin hip laïblïbik, zen zebe enlalana ëdowe hana srëm gwe-gwenan. Sap nen ema nëre mae mo enhonak anakan eis gwibirin, “Eiwa, Alap mo nëbe mae hap de kwasangna mam tanganna.” Kire enlalana in, zen Alap zëre mo Enho nëp ing ta sone gwizimnira, sap nen eiwa zëre mo Enho nabane ërgwë gwenan.⁶  Nen kime anakarenak lowe heꞌak, “Toton banakan dep?– nënaka de ngaya tabin niye,” hwëna kirenak zep Kristus hataka– Alapsa de tame tan srëm zini nëbe mae hap de tïn hïpye. ⁷  Zen owaskam ki lwak. Sap zini nen home nabakam nënaka tïn hïp sosok la gwibirin– dekam de aha zisi ngaya tabin hipye, sap zi dawem mae hap. Hwëna san ha emaka hen nëre mae mo timni olguꞌun?– wal bose dawem mae hap de tïn hïpye. ⁸  Sap eiwa zini nen kirekam. Hwëna Alap zëre mo kwasangsa sërkam tangan nëbe mae hap goltreizimki, zep hëndep karek-karek gol gwen zini nëbe mae hap Kristus tïlkï. ⁹  Zen in zep, mes tangan dam gwesïnïn: Sap nen mese Kristus mo kala kon Alap mo nwenak ëdakastïl, Kristus hen sa nësa Alap mo jala kon ïl gwe hebiridala. ¹⁰  Sap nen kime Alap mo gïl-gïl gwibiridan zi mo kim lowe heꞌak, hwëna Tane zem Yesus dekam zep nëbe mae hap tïlkï– nësa dikim Alap golëumlae gwen hapye. Zep angkam mes tangan dam gwesïnïn: Kristus sa nësa Alap mo jal hïl gïn nïkon ïl gwe hebiridala. Sap Zen mes eiwa tïn nïkon ngaya gweka, hen Zen nama nësa de mas gwibirida gwen hap gwëꞌara. -¹¹  Sap eiwa nen mese kirekam Alap han ërumlae gwek, zen in zebe tangan ëisrip-sri gwe-gweꞌan. Zen kïtak Bian Yesus onakon ki kirekam nëbe mae hap lwazimk.Mae hap de ol: Adam Bak zen tïn hïp de orana zen nëbe mae hap kles tyasizimki, hwëna Kristus Zen Zen ëngaya gwen hap de orana kles tyasizimki.¹²  Zep a kirekam mo lwakye: Adam Bak kim kareknak zanka, zen dekam zep kareksa de gol gwen hap de sosonna hen kire hap de hole-hlena okamanak de zinik kïtak ing gwe hebiridak, hëndep angkam zep tïngare zini karekna nolada gwenan. Hëndep Adam Bak mo karekna in kon zep hen tïn hïp de sosonna tïngare zi hip hata gwizimnin. Zen in zebe hëndep angkam juwe gweꞌan, sap kïtak de zini nen Adam mo kime kareksa ol gwenan. ¹³  Dekam hwëna Adam Bak mo hyanak, zini dekam sap karekna nol gwek– Musa de hatan srëmnakye. Hwëna desa bëjen anakan gubiridan, “Zen Musa mo tïtï tabin olsa nulmun gwek,” sap dekam Musa mo tïtï tabin ola hom okamanak hataꞌak. ¹⁴  Sap eiwa kirekam, hwëna Adam Bak mo hyanak hëndep in kim Musa Bak hataka, dekam tïn hïp de sosonna nama okamana ansa bi gwibik. Hwëna dekam de zini sap hom Adam Bak mo kim Alap mo jalse gwen ola nulmun gwek, hwëna ki juwe gwek. Zen in zep Adam han Kristus hun, zen apdenak hom, hwëna tïngare zini zëbon nebon onakon nulin gwenan.¹⁵  Zen in zebe nen srën-srënkam ulin gwenan: Adam onakon zen kareksa de gol gwen hap denaka. Hwëna Yesus onakon, zen Alap onakore kwasang-kwasangsae ulin gwenan. Aha-ere zini Adam kim Alap mo jalse gwen ola gulmunku, dekon zep hëndep tïngare zini juwen hap dena insa nulink. Hwëna angkam man tangan dam gwesïnïn: Aha-ere Zini Kristus onakon beya tangan nik esa hen hëndep de ëgwën hap dena ulin gwer, sap Alap mo nëbe mae hap de kwasang-kwasangna Zëbon onakon man tangan taman kïnï gwenan. ¹⁶  Aha zini Adam Bak mo karek gon nakon, kïtak de zini dekam zep Alap mo jalak de kang gun hup ëdakastïꞌïn. Hwëna mensa Alap angkam syal gwibir-zimꞌira, zen wehasa hom! Sap zi mo karekna kim tangan mam gwe song gwek, dekam zep hwëna Alap Kristus onakon zëre mo nwenak dikim ëdakastïn hïp de orana totoresa kles tyasizimki. ¹⁷  Zep aha-ere zi mo karek nakon, zep tïngare zini juwe gwenan. Hwëna tïngan men zen Alap mo sërkam de kwasang-kwasang nakon zëre mo nwenak ëdakastïl gwenan, zen zen zep karek gol gwen hap de sosonna in kon hen juwen hap de soson nakon wet so gwe-gwenan. Zen kïtak aha-ere Zini Kristus Yesus onakon– men Zen sa hëndep denaban nësa golëlowehe gweraye.¹⁸  Zep Alap aha-ere zi mo karek nakon zep tïngare zini karek tabin hip gubiridaka. Hen kirekam, kim aha Zini in Alap mo dwam gwibin sin Zënaka zerguku, zep tïngan men zen de Desa ang në gweblaꞌak, zen sa Alap mo nwenak ëdakastïl, hëndep zep sa ëngaya gwer. ¹⁹  Hen kirekam, aha-ere zini kim Alap mo jalse gwen ola insa gulmunku, zen dekam zep tïngare zini Alap gubiridaka, “Zen kïtak kareksa de gol gwenna.” Hwëna aha Zini kim nër hom Alap mo dwam gwibin tanganna syal gwibirki, zen dekam zep Alap zëre mo nwenak dikim ëdakastïn hïp de orana zi beyana nëbe mae hap kles tyasizimki.²⁰  Zep Alap mae hap tïtï tabin ola insa Musa hap golblaka: Dekam de zë zi zëre mae mo karek-kareksa anakan tame gun hup, “Nen eiwa beyakame karekna ol gwenan.” Hwëna karekna kim tangan mam nul song gwek, hwëna Alap mo nëbe mae hap de kwasang-kwasangna dekam hen man tangan taman kïnïk. ²¹  Zen in zep, men kirekam kareksa de gol gwen hap de sosonna tïngare zini nësa bi gwibiridak, hëndep dekon zebe juwe gwenan, hwëna angkam Alap mo kwasang-kwasang mo soson nësa bi gwibiridaꞌan. Zen dekon zebe hwëna Alap mo nwenak ëdakastïl gweꞌan, hen hëndep de lowehe gwen hap dena dekam zebe Bian Kristus Yesus onakon ulin gweꞌan.

* 5:10 Ibr 4:14-16, 7:23-28

6

Kristen zini nen de anakan ëenlala gwe-gwen hap de ol: “Yesus hun Zen abanë lïk, hen kim ngaya gweka, Zen abanë ngaya ëk.”6¹  Hwëna em ahakon anakan esa asa enblal, “Alap man-am nëbe mae hap Kristus onakon kwasangna mam gulsuk gwizimnira, zep nen sap esa karekna ol tine gwer.” ²  Hwëna kirekam bëjen! Nen mese kareksa de gol gwen hap de soson nakon juwek, zep angkam bap nen etan zëwe lowehen. ³  Em san home ansa tame uꞌin? Nen kime baptis [gwennak tabinnik] ang ta gwek, dekam zebe nënaka Alap hap anakan olëtrë gweblak, “Ëe ama Bian Yesus hun de zeraha-en gwen hap dwam gweꞌan.” Zep Zen kim tïlkï, zen san de nëban mae de golëjuwenna kiye. ⁴  Zep nen kime baptis tabin sin ang ta gwek, zen dekam zebe ënwe-mase gwek– san de Kristus mae han de apdenak kama hulak kang gul nenna kiye. Hen kirekam, Alap kim zëre mo ngatan zi mo lang nakore sosonkam Kristussu tïn nïkon ngaya taka, zen dekam zebe anakan hen eisbiꞌin– san de juwen nakon de ëngaya gwenna kiye. Nëno mae mo lowe henna dekam zep lowehen ëse san dep liwehe gwenan.⁵  Zep insa Yesus kirekam nësa golëjuweka, zen dekon zep dam gwesïnïn: Nen esa Deban etan ërngaya gwer. ⁶  Zep angkam tangan mes anakan dam gwesïl, “Nëno mae mo auhu-kama zi mo hole-hlena mes Kristus te-lidak sonnak goltïlkï.” Zep nen angkam mese kareksa de gol gwen hap de soson nakon wet so gwer– men zen sap nësa bi gwibiridakye, okamanak de timni an de tïn makan. ⁷  Sap nen kime juwe gwenan, zen dekame kareksa de gol gwen hap de soson nakon wet so gwe-gwenan. Zep hen kirekam– nësa kim Kristus golëjuwekaye.⁸  Nësa eiwa mes Kristus golëjuweka. Zen in zebe angkam anakan laïblïblaꞌan, “Zen Zen sa asa golëlowehe gwera.” ⁹  Sap nen mese anakan tame uk, “Kristussu mes Alap tïn nïkon ngaya taka, zep Zen molya etan tïlkï.” Angkam tïn hïp de sosonna molya etan Desa dot soblak. ¹⁰  Zen kim aha-rokꞌnen tïlkï, dekam zep kareksa de gol gwen hap de sosonna men zen tïngare zini nësa bi gwibiridak, desa goltïlkï. Zep Zen molya etan kire hap Zënaka sosok taka, hwëna angkam Alap en mo bosesa de mam gulblun hap gwë gweꞌara.¹¹  Nen hen kirekam nen nënaka enlala gwibirida gwen, “Ëe mesë angkam kareksa de gol gwen nakon tïk, hen angkam Kristus hun de zeraha-en gwenkam Alap en mo bosesa de mam gulblun en habë gwëꞌan.”¹²  Etan bap zen kareksa de gol gwen hap de sosonna nëno mae mo auhu-kama timni bi gwibin– dekam de zëno hole-hle san ang ta gwen hapye. ¹³  Nen bap nen nëre mae mo timnik de hli-hlina aha-en mae dowal mo kïgï mo syal san dikim ang gwen hap sosok gul gwen. Diki Alap en hap nen sosok gul gweblan. Sap nen menkam tok-tok makare nike lowehe gwek, hwëna angkam Zen mes nësa ngaya tabirki. Zep nëno mae mo timnik de hli-hlina diki Alap en mo dwam gwibin sin dikim ang ta gwen hap nen sosok gul gwen. ¹⁴  Zen in zep, kareksa de gol gwen hap de sosonna bap zen etan nësa bi gwibiridan. Sap nen home angkam Musa mo tïtï tabin ola anakare enlala naban blol eibiꞌin, “Ëe dekon asa Alap mo nwenak ëdakastïl.” Hwëna angkam Kristus hun de zeraha-en gwenkame zëre onakore kwasang-kwasang ensa blol eibiꞌin. Zep nen mese kareksa de gol gwen hap de soson nakon ëhïl gwe hanal.Mae hap de ol: Sap nen kareksa de gol gwen hap de soson nakon mese ëhïl gwe hanal, nen esa nëre mae mo timsi Alap hap sosok ulblir.¹⁵  Hwëna kirekam insa lwaꞌan, ahakon anakan esa ëgul, “Nen home angkam Musa mo tïtï tabin olsa de syal gwe-gwibinkim Alap mo nwenak de ëdakastïn hïp ëalp gwe-gwenan, sap nen mese Kristus mo kwasang-kwasang nakon ba maesa de syal gwibir-blin srëmkam ëdakastïk. Zep sap esa karekna ol gwer.” Hwëna kirekam bëjen. ¹⁶  Diki anakan emaka dam ulsuꞌun, “Ëyë ëre mo timsi aha zisi de ang gweblan hap sosok guꞌuk, dekam ëe san de zëbon de babu gwenna kiye.” Zep hen kirekam, eme ere mo timsi kareksa de gol gwen hap sosok uꞌik, dekam Alapsa ema syauk bla san dep hli laꞌan. Diki Alap habe sosok ulbliꞌak, dekam esa enho nakon ëliwehe gwer– zëre mo dwam gwibinsi dikim syal gwibin hipye. ¹⁷  Hwëna dawemsa nen Alap hap gol gweblan! Sap menkam nësa kareksa de gol gwen hap de soson bi gwibiridak. Hwëna angkam nen mese tïngare enho naban ang tal– ëngaya gwen hap de ol dawemna ansa Alap nëbe mae hap golzimkiye. ¹⁸  Zep nen angkam mese Kristus onakon kareksa de gol gwen hap de soson nakon ëhïl gwe hanal. Zep angkam men Zen nësa ïrïk gïꞌïra, Zen Alap. Zebe enho nakon zëre mo dwam gwibinsi dikim syal gwibin hip ëdwam gwe-gweꞌan.¹⁹  Ëe anik dam-dam enkam srip gulsuzimk– dekam deka auhu-kama enlala zi ano ola ansa karekkam tame nul srëm gwek: Nen menkam nëre mae mo timni kirekam-kirekam jal-jal hen hole-hle san dikim ang ta gwen habe sosok ul tine gwek. Hwëna angkam nëre mae mo timni Alap mo dwam gwibin en san dikim lowehen hap nen sosok gul gwen– ekakim Alap mo nwenak ëtal gwesïk. ²⁰  Nësa kim kareksa de gol gwen hap dena bi gwibiridak, Kristus dekam hom nëban mae enho nakon golëgwë gweka– dekam de nësa ora dawem san dep dam tasïk gwibin hipye. ²¹  Hwëna nen waba tangan habe zëwe ëbabu gwe-gwek! Zen in zebe angkam ësaher gwe-gweꞌan– nëre mae mo lowehen ëpbana insa de enlala gwe-gwibinkimye. Sap nen dekam juwen en hap de ora sane ang taꞌak. ²²  Hwëna angkam nen mese kareksa de gol gwen hap de sosonna in kon ëhïl gwe hanal, dekam zebe hwëna Alap hon ëbabu gwe-gweꞌan. Hen zen waba hap hom. Zen zebe angkam Alap hon de ëtal gwesïnkïm ëliwehe gweꞌan, hen hëndep de gwën hap dena zen dekon esa ulin. ²³  Sap kareksa de gol gwenkam, dekam hwëna tïn hïp de ora san esa ang tal. Hwëna Bian Kristus Yesus hun de zeraha-en gwenkam, dekam Alap hëndep de gwën hap dena totoresa nëbe mae hap gol gwizimnira.

7

Mae hap de ol: Nen mese Musa mo tïtï tabin ola kon ëhïl gwe hanak.7¹  Aya-wal oso-wal, em mese Musa mo tïtï tabin ola tame uk. Zen in zebë emsa enlala sobiridaꞌan: Tïtï tabin ola in, nen kim nama okamanak lowehe gwenan, zen dekam en dep dena. Tïnkïm Musa mo tïtï tabin ola insa ema hli kul gwenan. ²  Zen san de we-zi dare de zënaka leisyanna kiye. Tïtï tabin ola kon, zini in de nama gwënnak, wenya in bap zen aha zisi zen. Hwëna zi zik de tïnkïm, dekam tïtï tabin ola in hom tru-tru gulbiꞌin– zen de aha zisi zen hapye. ³  Wenya in de nonol zi zeban nama ënnak aha zisi zenkam, dekam emaka enbiꞌin, “Zen mes kahalo gwek.” Hwëna zi zik de tïnkïm de aha zisi zenkam, dekam bëjen anakan enlala gwibin, “Zen man kahalo gwek.” Sap dekam zen mes tïtï tabin ola in kon hïl gwe hanak.⁴  Zen in zep hen angkam nëbe mae hap kirekam lwaꞌan: Sap nësa mes Kristus te-lidak sonnak golëjuweka, zep nen angkam mese Musa mo tïtï tabin ola kon ëhïl gwe hanak. Hen angkam nen mese tïn nïkon de ngaya gwen Zini Kristus hun ëraha-en gwer. Zep nen an angkam mese Kristus mo bi gwibiridan zi hip ëliweher– Alap mo bosesa dikim mam gun hup ekakim dawemsa syal ei gwibik. ⁵  Nen kime auhu-kama ennak de enlalakam lowehe gwek, dekam auhu-kama tim nikore hole-hlena man tangan nësa kyang gulsuk gwek. Dekam kim Musa mo tïtï tabin ola in san de ang tan hap sap ëalp gwe-gwek, dekam tangan zep hwëna auhu-kama tim nikore hole-hlena mam gwe song gwek. Hëndep dekam zebe ein juwen ora san ang ta gwek. ⁶  Hwëna angkam nen mese tïtï tabin ola in kon ëhïl gwe hanal– nen kime Kristus mae han apdekam juwekke. Zep angkam Alap zëre mo Enho nësa enho nakon tïtï ta gwibiꞌira, zebe tïngare enho naban Bian mo dwam gwibin sin ang ta gweꞌan– Musa mo olsa de enlala gwibin srëmkamye.Paulus kim kareksa de gol gwen hap de soson naban goleija gwekake:⁷  Hwëna bahem ano ola kon ëkïl gïn, “Tïtï tabin ola mensa Alap Musa Bak hap golblaka, zen karekna.” Zen sap karek naka hom. Hwëna ëe dekonë ëre mo karek-karekna tame guk. Zëwe kimë anakarekam sane gwe-gwek, “Zi mo bi gwibin kire-kirena bahem dwam gwe-gwibin,” dekon zebë tame guk, “Hare ano dwam-dwam enlalana an kareknak am tïꞌïn!” ⁸  Hwëna dekam zep kareksa de gol gwen hap de sosonna in ano enhonak kirekam-kirekam dwam-dwam enlalasa ap beya gul gweblak. Sap kareksa de gol gwen hap de sosonna in, enho nakon anakan asa tïtï ta gwek, “Em sap esa jalse gwen ola insa ngip gul gwera.” Hwëna jalse gwen ola in de lwan srëmkam, ki molya ngip gun hup kirekam asa tïtï ta gweꞌanam. ⁹  Ëe kimë orep Musa mo jalse gwen ola insa tame gul srëm gweꞌak, ëe dekam ëre mo gwënna ama eis gwibik, “Ëe dawemkamë gwë gwenan.” Hwëna jalse gwen ola insa kimë tame guk, dekam zebë anakan eisbik, “Ëe an hare kareksa de gol gwen zi sike, zep ëe hen syauk sun dep am-am gwë haꞌan.” ¹⁰  Zep Musa mo tïtï tabin ola in sap aïrïs. Hwëna ëe ama menkam desa hen kïl gïꞌïk, “Ëe dekon asa ngaya gwer.” Hwëna ëe desan kimë sap alp gweꞌak, dekam zebë tame guk, “Hare ëe an kareksa am gol gweꞌan, zep ëe an hen tïn hïp de ora san am ang gwe-gweꞌan.” ¹¹  Hen kareksa de gol gwen hap de sosonna in zen abon lwa gwek, zen man anakan asa boton ta gwek, “Em sap esa tïtï tabin ola ansa ngip gulu. Ebe hap man sam gwesïblïꞌan.” Zen in zep hëndep ano dwam-dwamna mam gwe song gwek, hëndep holo gwennak zebë anakan tame guk, “Ëe makare karek gol gwen zini toton molyë ngaya gwek.” ¹²  Hwëna sap tïngare tïtï tabin ola insa Alap nëbe mae hap golzimki, zen aïrïs, hen nen dikim dam-dam enkam lowehe gwen hap dena. Zen Alap zëre mo dwam gwibinsi kim sap nëbe mae hap goltreizimki.¹³  Hwëna Musa mo ola in kim asa ngip gun hup dena insa tawa tak, zen dekam san ha asa karek san de tïtï tan makan gwëblak? Sap kirekam bëjen. Tïtï tabin ola in sap aïrïs. Diki kareksa de gol gwen hap de sosonna men zen abon lwa gwek, zen zen tïtï tabin ola insa ap lero gulbluk– asa dikim karek san dep tïtï tan makan gwë gweblan hapye, hëndep dekon de asa syauk blanak tak ta irin hip. Zep mes tangan dam gwesïk: Tïtï tabin ola in sap aïrïs, hwëna kareksa de gol gwen hap de sosonna in, zen zen tangan nësa karek ta gwibirin.¹⁴  Zen in zep, Musa mo tïtï tabin ola in sap aïrïs. Desa Alap zi hip golzimki, hen ëe ama sap enho en nakon sam gwesïk gwibirin. Hwëna ëe de Kristussu eititi gwesïblï kïnïnkam, ano timni nama auhu-kama zi mo hole-hle enlala naban. Dekam hwëna kareksa de gol gwen hap de sosonna in etan karek san dep asa tik-tik ta gwenan– san de ëe zëbon de babu gwen zini kiye. ¹⁵  Ëe dekam ëre mo gwënna ama topse gwe-gwibirin. Sap men desan de ang gwen habë sap dwam gwe-gwenan, hwëna bëjënë desan ang gwen. Hwëna men desaë sap dwam gwibir srëm gwe-gwenan, zen hwëna desanë ein ang gwe-gwenan. ¹⁶  Zep ëe kimë anakan dam gulsuk gwenan, “Ëe an kareksaë gol gwenan,” dekam ëe hen ama sap anakan eiwa de gul gwenan, “Musa mo tïtï tabin ola in sap aïrïs– nësa de dawem san dep tïtï tabin hip dena.” ¹⁷  Zep Kristussu de eititi gweblankam, ëe aen homë karekna insa gol gwenan. Hwëna kareksa de gol gwen hap de sosonna in zen ano timnik lwa gwenan, zen zen asa tik-tik ta gwenan– dekam de zëno dwam gwibin sin ang gwen hapye. ¹⁸  Zep ëe kimë Kristus onakore sosonsa blol gwibir srëm gwe-gwenan, dekam zebë ënaka dam tasïk gwenan, “Ano auhu-kama timni an, zëno sosonna hom– dawemsa dikim syal gwibin hipye. Ëe sap ama akasïk gwenan, hwëna banakan dep?” Dekam hwëna ëre mo dwam gwibin srëm sanë karek ensa syal gwe-gwibirin. ¹⁹  Dekam ëe ëre mo dwam gwibin sin banakan dep?– dawemsa de syal gwibin niye. Sap kië akasïk gwenan, hwëna dekam ëre mo dwam gwibin srëm sanë karek ensa syal gwe-gwibirin. ²⁰  Zep ëe de kirekam ëre mo dwam gwibin srëm san syal gwe-gwibinkim, zen eirim homë syal gwe-gwibirin. Zen hwëna kareksa de gol gwen hap de sosonna men zen abon nama lwa gwenan, zen zen asa kire hap tik-tik ta gwenan, zebë kirekam ein syal gwe-gwibirin.²¹  Zep ëe Kristussu de eititi gweblankam, ama anakan dam gulsuk gwenan: Dawemsa de syal gwibin hip sap de dwam gwibin, hwëna dekam kareksaë syal gwe-gwibirin. ²²  Hwëna ano enhona man tangan sap Alap onakore tïtï tabin ola in san de ang gwen hap syal-syal gwe-gwenda. ²³  Hwëna Kristus onakore sosonsa de blol gwibin srëmkam, dekam zep hwëna kareksa de gol gwen hap de soson naban ïlman në gwenan. Hwëna kareksa de gol gwen hap dinik zep soson gwe-gwenan, hëndep zëbon de babu gwen makan zebë gwë gwenan. ²⁴  Zep Kristussu de eititi gweblankam, dekam ama ënaka anakan dam tasïk gwenan: Ano enlalana sap ki– Alap onakore tïtï tabin sin de ang gwe-gwen hap denaye. Hwëna auhu-kama hole-hlena hen ki ano timnik deban zep ïlman në gwenan. Ëe zebë hwëna ëre mo dwam gwibin srëm san karekna gol tine gwenan. Zen in zebë ënaka topse gwe-gweblanan, “Ëe makare zi karekna, juwen ora san de ang gwe-gwenna, nara sa asa zeser sonera?– kareksa de gol gwen hap de soson nakonye.” Hwëna ëe ama dawemsa Alap hap gol gweblanan! Sap Zen mes Kristus Yesussu zer soneka– asa de Zen kareksa de gol gwen hap de sosonna in kon zeser sonen hapye!

8

Mae hap de ol: Nen kareksa de gol gwen hap de soson nakon mese Alap mo Enho mo sosonkam wet so gwek.8¹  Zep angkam nen men zene Kristus hun ëraha-en gweꞌan, Alap molya nësa anakan gubiridaka, “Zen an kareknak de kang gun hup dena.” ²  Sap Kristus hun kime ëraha-en gwek, dekam zep Alap mo Enho mo sosonna nësa kareksa de gol gwen hap de soson nakon gwiswe soneka– men zen sap juwen ora san dep nësa tïtï ta gwibikye. Zep Alap mo Enhona in mes nësa li ta sonebirki, nen zep esa hëndep ëngaya gwer. ³  Zep mensa sap menkam nen alp ei gwibik, Musa mo tïtï tabin ol san de ang tankam de Alap mo nwenak ëdakastïn hïp dena, hwëna angkam mes desa Alap Zën nëbe mae hap syal gwibir-zimki. Sap menkam nësa auhu-kama tim mo hole-hle tru-tru gul gwizimk. Zen in zep hëndep Alap zëre mo Tane tanganna auhu-kama zi mo timkim zer sone zaka– Zen de kareksa de gol gwen hap de sosonna insa te-lidak sonnak de tïnkïm timbwas gun hup. ⁴  Zen mae hap ki Alap kirekam syal gwibirki: Mensa sap Musa mo tïtï tabin ol san de ang tankam alp ei gwibikke, Alap mo dwam gwibin sin dikim sap ang tan hap, hwëna angkam desa zëre mo Enho mo sosonkam esa syal ei gwibir. Sap nen angkam mese kareksa de gol gwen hap de hole-hlena in kon ëhïl gwe hanal.⁵  Sap men zen auhu-kama zi mo hole-hle san ang ta gwenan, zëno mae mo enlalana nama kareksa de gol gwen hap de sosonna bi gweblaꞌan. Hwëna men zen Alap mo Enho naban nërgwë gweꞌan, zëno mae mo enlalana man Alap mo Enho mo dwam gwibin sin dep liwehe gwenda. ⁶  Nëno enlalasa de auhu-kama enlala hole-hle bi gweblankam, dekam juwen ora sane ang ta gwenan. Hwëna Alap mo Enho de bi gweblankam, dekam nen mese Alap han ërumlae gwer, hen dekam ëngaya gwen hap de ora sane ang taꞌan. ⁷  Eiwa, auhu-kama enlala en de nësa bi gwibiridankam, dekam nen eiwa Alap mo jal zikime ënwe-mase gwe-gwenan. Sap auhu-kama enlala hole-hle san de ang ta gwen zini, zen toton bëjen Alap mo tïtï tabin sin ang tan. ⁸  Hen zen bëjen Alap mo nwenak ëdakastïn.⁹  Hwëna Kristen zini emsa hom auhu-kama enlala hole-hlena bi gwibiridaꞌan. Em de eiwa Alap mo Enho naban zergwënkam, ki eiwa emsa Alap mo Enho bi gwibiridaꞌara. Sap men nara Alap mo Enho naban zergwën srëmna, ki zen hom nama Kristen gweꞌara. ¹⁰  Hwëna Kristus de kirekam eno enhonak gwënkam, eno karek gol gwen timni in sap sa tïl. Hwëna eno angna sa ngaya gwera, sap zen mes Kristus onakon Alap mo nwenak dakastïlkï. ¹¹  Zen in zep, nëno mae mo timni an eiwa juwen hap dena. Hwëna Alap mo Enhona, men Zen Kristussu tïn nïkon ngaya taka, Zen de hen eno enhonak gwënkam, ki emsa sa hen Zen tim ëse naban ngaya tala.¹²  Zen in zep, aya-wal oso-wal, auhu-kama hole-hlena in nësa angkam hom tik-tik ta gwibiꞌin. Zep nen ba hap de zëno dwam gwibin sin ang ta gwen hap? ¹³  Em de zëno emsa de tïtï tabin sin nama ang ta tine gwenkam, ki em etan juwen ora sane ang taꞌan. Hwëna Alap mo Enho mo sosonkame desa anakare enlala naban baes eibiꞌik, “Ano auhu-kama zi mo hole-hlena in mes Yesus goltïlkï,” ki esa ëngaya gwer. ¹⁴  Sap tïngan men zene Alap mo Enho mo tïtï tabin sin ang ta gweꞌan, nen eiwa Alap mo hanan tabin walas!¹⁵  Zep nen ansa Alap mo Enho naban ërgwë gweꞌan, nen bap nen zi hon de ëbabu gwen zi mo kim Alapsa anakan aïrï gweblan, “Asa sa husus gweblankam wet son hap gublula.” Sap Alap zëre mo Enho mes nësa zëre mo walas hap li ta sonebirki. Zen in zebe Alap Zënaka enho nakon kwasang tola ban en gweblaꞌan “Ano Bian”kam. Nen zebe hen anakan dam ulsuk gwenan, “Alap mo walasna nen ba hap de aïrïblan hap.” ¹⁶  Sap angkam Alap mo Enhona anakan enhonak nësa gubiridaꞌara, “Em in eiwa ëre mo walas.” ¹⁷  Hen sap nen angkam zëre mo walaskame lowehe gweꞌan, zep nen esa lamkam dawemna apdekam bi eibir– mensa zëre mo walas hap lam gulzimꞌiraye. Desa Kristus mae han esa apdekam bi eibir. Sap mes dam gwesïnïn: Nen de Kristus hup de jal hap kareksa goltowe gwenkam, ki dawemna hen esa zëno kim lamkam oltower.Mae hap de ol: Nen eiwa Alap mo ngatannak esa hëndep denaban lowehe gwer.¹⁸  Hwëna karekna mensa angkam oltowe gweꞌan, ano dam gulsunkum, zen mam naka hom– nen de anakan ëenlala gwe-gwenkamye, “Ëe Alap mo walaskam dena, asa sa Zën lamkam zëre mo ngatannak hëndep denaban golëlowehe gwera– san de teipsïn-teipsïnnï kiye.” ¹⁹  Hwëna nësa de ngatanna iwe golëbïtï gwen hap de yakla yala insa, nen en home ës gweblaꞌan. Tïngare okamana awe de kirekam-kirekamna man tangan yaklana insa nës gweblaꞌan– sap otwerankam dena, hen sap te maekam dena. ²⁰  Sap tïngare okamana ansa Alap mes heip gulku– in kim Adam ne Hawa ne kareknak anyankke. Zen in zep hen okamana awe de tïngare kirekam-kirekamna zëre mae mo dwam gwibin srëm san karekna noltowe gwenan– sap te, sap otweran. ²¹  Hen zen zep yakla yala insa angkam nës gweblaꞌan– dekam de hen desa gwiswe sonen hap, sap juwe gwen nakon hen ëbatre gwen mae nakon, in kim de Alap mo walas naban apdekam zëre mo ngatannak lowehe gweꞌakye.²²  Nen tawana, tïngare Alap mo yang tabin kire-kirena angkam man sang-sangna sërkam neis gwibiꞌin– men kiye, we de jaha gwen hap eisbir anenna. ²³  Hen zen en hom neis gwibiꞌin, hwëna Kristen zini nen hen ema enhonak anakan sërkam eis gwibiꞌin, “Diki Alap mo yaklana in nabakam zen hatan!” Sap nen Alap mo dawem golzimdinni, nonol okamanak dep dena mese ulink– insa zëre mo Enhona nëbe mae hap ing ta sonezimkiye. Hwëna angkam namae hen sang-sangna insa eis gwibiꞌin. Zen in zebe yaklana insa isrip-sri enlala naban kara ë gweblanan, sap zen dekam tangan esa Alap zëre mo walas hap de hamal gulzimdinni insa bi eibir. Zen dekam sa nëno mae mo auhu-kama tim karekna ansa tim ëse hap li ta sonebiri. ²⁴  Men dekame ëKristen gwek, zen hëndep dekon zebe yaklana insa de anakan kara gweblanna ëkon gwesïk hanak, “Nen Alap mo walasna tim ëse naban esa hëꞌho gwibin langnak lowehe gwer.” Zep hëndep angkam nama kirekame kara ei gwibiꞌin. Yaklana in de hatankam, zen dekam esa ëkara gwe-gwenna insa ëzausul. Sap dekam etan basa dep?– kara gwe-gwibin niye! ²⁵  Hwëna nama de kara gweblannak, dekam nama esa enlala tatete naban ëkara gwe-gwer– anakare enlala naban, “Sap sa holo gwer, hwëna diki ëe gul irin.”²⁶  Nen kim nama embwan naban yaklana insa ës gweblaꞌan hen ba maesa de tahalha gwibinni, dekam Alap mo Enhona man nësa mas gwibirida gwenda. Sap nen home anakan dam ulsuk gwenan, “Ëe kirekam asa Alapsa abe tal.” Hwëna nama de abe tan srëmnak Alap mo Enhona dekam zep Zën nëno mae mo enhonak de abena insa sërkam de embwan naban Alap zëre hon golhata gwenda. ²⁷  Zen dekam Alap zëre mo dwam gwibin en san nëbe mae hap abe ta gwenda. Hen Alap, men zen tïngare zi mo enhona tame ta gwizimnira, Zen man zëre mo Enho mo nëbe mae hap de embwan nabare abena dokwak gul gwenda.²⁸  Zep angkam mese tangan anakan tame ul: Nen mensa oltowe gwenan, dawemna ahaksa karekna, Alap hwëna desa dawem en hap nëbe mae hap li yul sone gwizimnira– nësa men desa Zëna kwang guludakake, hen Zënaka men zene embwan ë gweblananke. ²⁹  Sap Alap zëre mo hlïl irin wenya nësa orep mes tame tabirki, hëndep nësa zep hamal hap kalang gwibiridaka– nen dikim zëre mo Tanena Yesus makan ëliwehen hapye. Hëndep lamkam Yesus Zën sa nësa golëlowehe gwera– san de nonol wë tan walas de oso wal zeban golëlowehe gwenna kiye. ³⁰  Zep Alap eiwa orep mes nësa hlïl inki, zep nësa kwang guludaka. Zen in zep zëre mo kwang guludan wenya nëbe mae hap syal gwibir-zimki– dekam de zëre mo nwenak ëdakastïn hïp denaye. Zep nen eiwa esa zëre mo ngatannak yaïng gwer.Mae hap de ol: Toton banakan molya Alap mo kwasang nakon nësa kap nulsuk.³¹  Zep Alap insa kirekam nëp syal gwibir-zimki, nen banakarekam esa enlala eibir? A kirekam esa: Alap de nësa kwasang gwibiridankam, toton nara molya nësa dot sobiridaka. ³²  Sap Alap Tane zemka hom anakan kwasang gweblaka, “Bap Zen karekna goltowen.” Hwëna nëbe mae hap de dawem hap sosok taka. Zep Zen banakan molya nëbe mae hap de hamal gulzimdinni insa sul sonezim srëm gweka. ³³  Zep Alap mo hlïl irin wenya nësa toton nara molya anakan gubiridaka, “Zen an kareknak de kang gun hup dena.” Ki san ha Alap Zëna maka kirekam nësa gubiridaꞌara? Zen bëjen! Sap Zen Zen nëbe mae hap syal gwibir-zimki– nen dikim zëre mo nwenak ëdakastïn hïp denaye. ³⁴  San ha ahakon hen ki?– nësa de anakan gubiridan hap denaye, “Zen an kareknak de kang gun hup dena.” San ha Kristus Zëna maka kirekam nësa gubiridaꞌara? Bëjen! Sap Zen Zen nëbe mae hap tïlkï, hen nëbe mae hap tïn nïkon ngaya gweka. Hen Zen Zen angkam Alap mo dam taha nakon teipsïn tangankam nikinꞌira– men dekon nëbe mae hap Alapsa abe ta gweꞌaraye. Zep Zen bëjen nësa karek tabin hip gubiridan. ³⁵  Zep Kristus mo kwasang nakon, nara maka nësa kap gulsuꞌura? San ha nen de kareksa goltowe gwenkam zëno dam gulsunnu?– “Kristus hom nësa kwasang gwibiridaꞌara.” Kirekam bëjen. Zi de nësa Yesus hup de jal hap karek ta gwibinkim, dekam hen bëjen kirekam dam gulsun– ahaksa tahalha yawalsa de goltowenkam, ahaksa usak yawal, hen lang de sërkam bot-bot gwen, ahaksa tïn hïp de alp gwesïn. Sap sa hen nësa damera gwer. Hwëna kïtak desa de goltowe gwenkam, dekam hen anakan bëjen dam gulsun, “Kristus hom nësa kwasang gwibiridaꞌara.” ³⁶  Eiwa, nen Kristen zini kirekam de kareksae oltowe gwenan. Zen in zep Alap mo olak zini Alapsa anakan gubluka,“Ëe yakla jamkamë ere mo bose hap jalom ëk tïhïnak lowehe gwenan.Ëe an san de domba zahona kiye– tamera gwen en hap dena.” -³⁷  Eiwa, sap nen kareksae kirekam oltowe gwenan, hwëna Kristus, men Zen nësa kwasang gwibiridaka, zëno sosonkame tatem tangan ëzauk gwenan. ³⁸  Sap ëe ama tangan taïblïꞌan: Nësa toton nara molya kap gulsuku– Kristus mo kwasang nakonye. Sap nen de juwenkam ahaksa nama de ngaya nik lowe henkam, Zen nama nësa kwasang gwibiridaꞌara. Alap mo dam taha nakore zini bëjen nësa zëno kwasang nakon kap gulsun. Dowal-dowala hen bëjen. Nen sap esa angkam karekna oltowe gwer– hen lamkam mae. Hen dowal mo kïgïna sap sa nësa karek ta gwibiri. Hwëna Alap mo nëbe mae hap de kwasangna molya dekam tap gwek. ³⁹  Sap Alap mo tïngare yang tabin nikon, sap nglï bolak de lowehen wenya hen hi mwanak de lowehen wenya, zen toton bëjen nësa Alap mo kwasang nakon kap gulsun. Sap Alap mes Bian Kristus Yesus onakon sërkam zëre mo kwasangna nëbe mae hap goltreizimki.

* 8:36 Mzm 44:23

9

Mae hap de ol: Yahudi zini, zen sap Alap mo hlïl irin zi, hwëna zen hom kïtak Yesussu daïblïblaꞌan.9¹  Ëe an Kristus zëre mo nwenakë eiwa tangan naka emsa gubiridaꞌan, hen Alap mo Enho naban ëre mo enho naban man asa anakan trï la seꞌara, “Ëe eiwa homë emsa boton tabiꞌin.” ²  Ëe ama sërkam enho nakon dowe hana gwenan, ³  sap ëre mo ausu nakore zini, Yahudi, zen hom beyakam Kristussu daïblïblaꞌan. Zep Kristus dikire asa hla tak, ëe de emsa boton tabinkimye: Ëe eiwa amaka syauk blanak ënaka drëne seꞌan– hëndep denaban dikim Kristus onakon langa gwen hapye, ëre mo ausu nakore zini insa dikim ngaya tabin hipye. ⁴  Zen sap Alap mo hlïl irin zi– Israel Bak mo auyan-tane wal, mensa sap nonol Alap zëre mo hanan tabin walaskam gubirida gwekake. Sap Alap nonol zëre mo ngatan zi mo lang nakore ngatanna zëbe mae hap goltrei gwizimki. - Hen Alap mo nonol zi niban de ol ziaha-en gunnu, zen dokwak nul gwek. - Hëndep zao kim lwa seꞌak, Musa Bak dekam zep hen tïtï tabin ola insa ayang gulzimki. Sap Alap nonol zëbe mae en hap anakan goltreizimki, “Syala an desa em gol gwen– Asa dikim blikip gwesïk gweblan hapye.” Hen nonol tangan zëbe mae hap zëre mo gu-gubiridan ola gol gwizimki. -⁵  Zëno mae mo auyan-azana Abraham, Isak, hen Yakob mae man tangan sap Alap mo nwenak ëdakastïk, hëndep Israelsa de ngaya tabin hip de Zini, auhu-kama zi mo enlala gweblankam, zëno mae mo ausu nakon saltïlkï. Zep zen ba hap daïblïbla srëm gweꞌan?Sap eiwa dena, Kristus Zen hen Alap. Hen Zen kïtak teipsibiridaꞌara– hëndep denaban. In eiwa tangan!Mae hap de ol: Alap mo hanan tabin walasnak de bïtï gwen hap dena, zen kïtak Alap mo dam tasibin nikon.⁶  Hwëna anakan bahem ëenlala gwe-gwen, “Alap mensa Israelk de zini gu-gubirida gweka, zëre mo hanan tabin walas mo kim de lamkam golëlowehe gwen hap dena, Zen molya desa zëbe mae hap golzimki, sap zen mes Kristussu de taïblïblan hap baes tak.” Kirekam bëjen. Hwëna ansa emki enlala gwibin: Kïtak mensa auhu-kama zi mo wei-wik gun nukon Yahudikam nenbirida gwenan, hwëna Alap mo nwenak zen kïtak Yahudi tangansa hom. ⁷  Hen kirekam, auhu-kama zi mo aïtbinkim, Abraham mo auyan-tane walkam de gubiridanna, zen hom kïtak Alap mo aïtbinkim Abraham mo auyan-tane walyak bïtï gweꞌan. Sap Alap anakan Abrahamsa gubluka,“Eno auyan-tanena, zen Isak onakon sa naïtbir song gwer.” -⁸  Zep zëno dam gulsunnu, Abraham mo tïngare auyan-tane walya, zen hom Alap mo nwenak Abraham mo auyan-tane walkam ënwe-mase gweꞌan. Hwëna ëe Yahudi zini ama ëkïl gïl gwenan, “Ëe an tïngan Abraham mo auyan-tane wal, zep ëe kïtak Alap mo hanan tabin walas.” Hwëna diki Alap mensa zëre mo hanan tabin walasnak de bïtï gwen hap gubiridaꞌara, zen zen en bïtï gweꞌan– men kirekam hen Abraham mo tanena Isaksa dam tasïkïke. ⁹  Sap Alap anakan Abrahamsa gu-gubluka,“Ngein sin de tahunkam Ëe asa lwa halzal, dekam walas naban asa Sara Baksa hlaulzul.” -¹⁰  Walasna insa gu-gubluka, zen ano mae mo auyanna Isak Baksa. Zëna zini Ismael, zen hom Alap mo gu-gublunnak tïꞌïra. Zep Yahudi zini angkam, zen sap kïtak Isak Bak mo auyan-aza nakorena, hwëna ahakore en nik Alap mo dam tasibin nik bïtï gweꞌan. Ahakon hwëna Ismael Bak mo kim ëgwei kïnïꞌan.Hwëna Isak Bak kim Ripka Baksa golka, zen zep zi walasna dan-dan wë sok. ¹¹  Hwëna walas ën srëmnak, Alap mes Ripka Baksa hamal hap anakan gu-gubirki, “Em desa zi walas darena wë soꞌanka, oso zik mo auyan-tane walya, zen zen sa ëteipsïl. Hwëna aya zik mo dena, zen zëno mae mo tana ïltïkïnnïk sa lowehe gwer.” Zep Alap man nen dikim anakan dam gulsun hup dwam gweka, “Zen zëre mo kalang gwen san dawemna zi hip gol gwizimnira, hen sap karekna. Zi mo dawem nakon hom gol gwizimnira.” Sap Ripka in kim Alap mo ola insa sane gwek, ungalanak de walas darena in hom banakare karek maena syal eibirki. ¹³  Zep Alap mo olak zëno walas darena in hap dena anakan lwak,“Ëe asa Yakobsa kwasang gwe-gweblal. Esausa asa husus gwe-gweblal.” -¹⁴  Zep angkam dam gulsunnu banakan? San ha Alap man karek gweka?– kirekam zep ba maesa de syal eibin srëmnak kles sokaye. Sap diki Alap bëjen karek gwen! ¹⁵  Hwëna Zen insa kirekam hamal hap gu-guzimki, zen man hen dakastïꞌïn– men kirekam hen Musa Baksa gublukaye,“Aen asa ëre mo dwam gwibin sin dam tasïk gwibir– men desaë kwasang gwibiridaꞌakye. Hen dawemsa de gol gwizimdin hip de wenya, zen hen Aen asa dam tasïk gwibir.” -¹⁶  Zep Alap mo hlïl irinnik de bïtï gwen hap dena, zen zi nëre mae mo dwam gwibin sin hom, hen zen zi nëre mae mo syal gwibinkim bëjen. Zen diki Alap zëre mo kwasang-kwasang en nakon– men desa en Zëna dam tasibirkike. ¹⁷  Zen in zep hen Mesir mo teipsïn zi hip dena Alap mo olak anakan lwak,“Ëe mae en habë emsa Mesirsi de ïrïk gïn hïp dam tasïk: Dekam de tïngare okamanak de zi ano sosonsa tame gun hup. Ëe kimë emsa de karek tan hap de owasna syal gwe-gwibiꞌik, zen dekam sa tïngare okamanak de zini Asa tawa nëblandal.” -¹⁸  Zep man dam gwesïnïn: Men desa Alap dam tasïk gwibirida, Zen desa en kwasang gwibirida gwenda. Hen men desa Mesir mo teipsïn zini in mo kim dam tasïk gwibirida, zëbe mae hap ënol drak-drak gwen hap denaka gol gwizimnira.¹⁹  Zep em ahakon anakan esa asa lakensïblïl, “Ki Alap ba hap de zini ënol drak-drak gwen hap karek tabin hip?– sap Zen Zën am kirekam de ënol drak-drak gwen hap gubiridaka! Hen zini nen bëjen jalse gweblan!” ²⁰  Hwëna bahem kirekam Alapsa gublun! Sap em in zëno yang tabin nikake! Zep em ba hap de zëno kareksa hlaulblun hap? San ha yuna maka?– men zen ik guk, desa gubiꞌin, “Em bap asa yu hap ik gulku? Diki blome hap emaka.” -²¹  Men zen ik guk, san ha zënoka hom?– anakan de kles son hap, “An yu hap asa ik gul– mwin-mwankam de wei yul gwen hap. Ahana an blome tol hap asa ik gul.”²²  Zep zen Alap zëre mokake– kirekam de nësa klis gun hup denaye, dekam de zi lamkam zëre mo sërkam de soson naban jala ban tame son hapye. Hwëna Zen na-en hom desa zitreizimꞌira. Hwëna nonol, men desa kareknak de kang gun hup hamal gulku, Zen desa nwe enkam de holokam kara ta gwibin hip dwam gwibiridaꞌara. Hyanak sa hwëna sërkam karek tabiri. ²³  Hen kirekam, kwasang gwibiridan hap dena mensa nësa hamal gulku, nësa sap sa hen holokam kara ta gwibiri– dekam de lamkam zëre mo ngatansa mam tangankam gol gwizimdin hip, ²⁴  men desa kiresa de golzimdin hip kalang gwibiridaka hëndep kwang guludaka, sap Yahudi zi, sap Yahudi srëm zi. ²⁵  Sap Yahudi srëm zi hip dena, Hosea Bak man Alap mo ola anakan ayang gulzimki,“Men zen ano hlïl irin zinik bïtï gwe srëm gwek,hwëna angkam Ëe asa desa hen gubiridal, ‘Em in hen ano hlïl irin wenya.’Men desaë menkam kwasang gwibirda srëm gwek,hwëna Ëe asa angkam kwasang gwibirdal.²⁶  Ë-ënak de zini men desaë gubiridak, ‘Zen in ano hlïl irin zisi hom,’hwëna desa Ëe asa gubiridal, ‘Em in Ngaya Zini Alap ëre mo walas tangan.’” -²⁷  Hwëna Yahudi zi hip dena, Yesaya Bak anakan Alap mo ola tenggwaran naban ayang gulku,“Sap eiwa, Israel Bak mo ausu nakore zini zëno beyana san de hinak de hisglimni kiye,hwëna da-en tangan sa ëngaya gwer.²⁸  Sap Bian Alap nabakam sa okamana ansa olo gulu.” -²⁹  Etan Yahudi zi hip Yesaya Bak man ale gulku,“Soson Zini Bian Alap de nësa anakan gubiridan srëmkam, ‘Dikire da-en ëngaya gwek,’ ki emaka kïtak tangan ëna Sodom hen Gomorak de zi mo kim juwek.” -Mae hap de ol: Yahudi zini hom Alap zëre onak dikim ëdakastïn hïp de ora ësena dam dasïꞌïn.³⁰  Zep nen banakarekam esa Alap mo ola insa srip ulsul? A kirekam esa: Yahudi srëm zini, zen sap hom Alapsa dë gweblak. Zen hwëna Alapsa de taïblïblan nakon ki zëre mo nwenak ëdakastïꞌïn– Kristus hup de ol dawemna insa kim daïblï gwibiꞌinke. ³¹  Hwëna Yahudi zini, zen sërkam sap zëre mae mo sosonkam Musa mo tïtï tabin ol san de ang tankam alp nei gwibirin– dekam de Alap mo nwenak ëdakastïn hïpye. Hwëna waba tolkam! ³²  Ba hap waba hap? Zen sap zëre mae mo sosonkam ëalp gwe-gwenan– hwëna Alapsa de taïblïblan srëmkam. Zen in zep gol tenya iwe de tanasa tang ta zankam altïl gwenan– ³³  men kirekam Alap mo olak lwakke,“Ëe ama gol te dawemna Yerusalemk ngïrïnnïk ïk gïꞌïn,zi deka zëwe tana bol tang ta gwe zankam ëaltïl gwek.Zen zep sa gol tenya insa husus nei gwibir.Hwëna men zen de gol tenya insa daïblï gwibiꞌik,zen molya anakan ëenlala gwe-gwek, ‘Ëe an waba habë taïblïbik.’” -

* 9:4 Kel 16:10, 33:22, 40:34,1Raj 8:10-11

+ Alap zini an han olsa ziaha-en gul gweka: Nuh (Kej 9:9), Abraham (Kej 17:2), Musa (Kel 24:8), hen Daud (2Sam 23:5).

+ Israelsa de ngaya tabin hip de Zi hip dena kim nonol damkam gu-gubiridaka, zen Ul 18:14-20nak lwaꞌan.

* 9:7 Kej 21:12

* 9:9 Kej 18:10, 14

* 9:13 Mal 1:2-3

* 9:15 Kel 33:19

* 9:17 Kel 9:16, 11:9-10

+ Yes 29:16, 45:9 Blome hen yu hap dena, Paulus kama ngatdarak nakore syal gwibin kire-kire hap ale gulku, hwëna enlalana apdenak– men kirekam Orya ol zini yu-blomena syal nei gwibirinke.

* 9:26 Hos 1:10, 2:22-23

* 9:28 Yes 10:22-23

* 9:29 Yes 1:9

+ Paulus man Yerusalem mo aha bosena “Sion”kam ale gulku. Paulus man Yesaya 28:16na awe ale gulku, hen zen man Yes 8:14 naban siri gulku. Yesaya Bak “kaso moko”kam ale gulku, sap Yahudi zini kasokam gola dauk gweblak. Hwëna Orya ol zi hip, ngïrïn gol tenya ban enlalana man anakan apde nëk, “Bol-zaun tangan wenya.” Zep “gol te”kam li nul sonek. Ngïrïn gol tenya insa de dam gulsunnu, Zen Kristus.

10

10¹  Zep aya-wal oso-wal, ëe ama tangan dwam gweꞌan– ano zi ausu nakore zini kïtak de sap ëngaya gwen hap. Zen in zebë enlala zon tasïblïn naban Alapsa aberbe ta tine gwenan. ²  Ëe eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan: Yahudi zini in sap eiwa Alap mo syal hap syal-syal tanganna. Hwëna zëno mae mo syala in, men kirekam angkam Alap goltreizimꞌira, zen diki desan maka ang taꞌan. ³  Sap zen hom Alap zëre onak dikim ëdakastïn hïp de ora ësena dam dasïꞌïn. Zen hwëna zëre mae mo enlala san ëpba tïtï tabin ol enna insa kyang-kyang nulsuk tine gwenan. Zen in zep Alap mo ora ëse zertreizimdin sin de ang tan hap baes ta gweꞌan. ⁴  Sap Kristus mes nëbe mae hap Musa mo tïtï tabin ola insa sul sonezimki. Zep tïngan men zene angkam Kristus ensa laïblïblaꞌan, zen dekam zebe Alap mo nwenak ëdakastïꞌïn– tïtï tabin ola insa de enlala gwibin srëmkam.Mae hap de ol: Tïngare zi ausu nakore zini, men zen en de Kristussu daïblïblaꞌak, zen zen sa ëngaya gwer.⁵  Hwëna Alap mo nwenak de ëdakastïn hïp dena Musa mo olak man lwak,“Men zen de ano tïtï tabin ola an san sul sonenkam ang ta gweꞌak, zen zen en sa hëndep denaban ëngaya gwer.” -⁶  Hwëna Alap mo olak, Zënaka de taïblïblankam de zëre mo nwenak ëdakastïn hïp dena man hen lwak,“Em home auhu-kama tim niban de ngatan zi mo lang san de tëblan hap ëdwam gweꞌan.Hen juwen zi mo lang san de tëblan hap hen home ëdwam gweꞌan.” -Alap mo olak de gulk sun ol blaoranna in mo dam gulsunnu a kirekam moye: Em home ëdwam gweꞌan– Kristussu de ngatan zi mo lang nakon zerati gwezan hap, ahaksa juwen zi mo lang nakon de zerta gwe sezan hap, Zen dikim ëngaya gwen hap emsa mas gwibiridan hapye. Sap Kristus ebon mae onakon langanak hom. ⁸  Sap em dikim ëngaya gwen hap dena, zen Kristussu de taïblïblan en nakon– ëe men kirekamë ol dawemna ol halada gwenanke. Zen zep Alap mo olak anakan lwak,“Ol dawemna in, ba hap de langa san teibin hip? Zen ere mae mo ëk tïhïnak hen enhonak am lwaꞌan.” -⁹  Sap em de ere mo enho nakore taïblïblanna insa zi mo inik anakan kira gunnu, “Yesus Zen ano Teipsïnnï,” hen enho nakon de anakan taïblïblanna, “Desa eiwa mes Alap tïn nïkon ngaya taka,” ki em hen esa ngaya gwera. ¹⁰  Sap em de enho nakon taïblïblankam, dekam em mese Alap mo nwenak dakastïlïda. Hen ere mo taïblïblanna insa de zi mo inik kira gunnu, dekam em mese ngaya gwenda. ¹¹  Sap Alap mo olak man lwak,“Men zen de Biansa daïblï gweblaꞌak, zen molya anakan ëenlala gwe-gwek, ‘Ëe an waba habë taïblïblak.’” -¹²  Alap mo kirekam de gu-gubiridanna in, zen kïtak de zi hip dena– sap Yahudi zi, sap hen Yahudi srëm zi. Sap zëno mae mo Bianna aha-en, hen men zen Desa abe da gwenan, zëbe mae hap man dawemna mamkam gol gwizimnira. ¹³  Sap Alap mo olak anakan lwak,“Men zen Biansa anakan abe daꞌak, ‘Asa em ngaya tan,’ zen zen sa ëngaya gwer.” -¹⁴  Hwëna zini banakan sa abe da gwer?– zen de nama taïblïblan srëmkamye. Hen banakan sa daïblï gweblal?– zen de nama zëbe hap denaka ësane gwen srëmkamye. Hen zen banakan sa zëbe hap dena ësane gwe-gwer?– zi de tonbiridan srëmkamye. ¹⁵  Hen zini banakan sa ol dawemna insa zëbon mae osan dep nolsong gwe-gwer?– Alap de zisi zëbon mae osan dep lup gul sonen srëmkamye. Zen zep Alap mo olak anakan lwak,“Zini men zen Alap mo ol dawemna golhata zanna, zen isrip-sri gweblan tanganna.” -¹⁶  Hwëna ol dawemna insa nolhalada gwenan tïngare zini hom dokwak nul gwenan. Sërkam tangan Yahudi zi. Sap zen kire hap dena Yesaya Bak mo olak man dakastïꞌïn anakan in zen lwak,“Bian, ëe insa eno ola ayang gul gwenan, hom dokwak nul gwenan.” -¹⁷  Sap Kristussu men zen daïblï gweblaꞌan, zen diki men zen zëbe hap de ol dawemna insa ësane gwe-gwenanke. ¹⁸  Hwëna Yahudi zi de ësane gwen hap dena banakarekam Alap mo olak lwak? San zen maka anakan ëgu gweꞌan?– “Alap, bahem asa karek tan, sap ëe homë ol dawemna insa sak.” Hwëna zen diki zen maka enlala hohle tan naban lowehe gweꞌan, sap Alap mo olak anakan am lwak,“Alap de kïtak yang tabin hip de ola mes tïngan ëtawa gwendal.Sap keis maesa de hlauludankam zen dekam maka Alapsa tame daꞌan.” -Kirekam de dam gulsunkum, ki zen maka hen Alap mo Kristus hup de hamal hap de ola insa dawemkam daïblïbik. ¹⁹  Hwëna san ha Yahudi zini Kristus hup de ol dawemna hom yap tame nuꞌin? Zen diki nonol zen maka tame nuk, sap nonol tangan Musa Bak zëbe mae hap Alap mo ola anakan ayang gulzimki,“Ëe asa syal gwibir– em dikim Yahudi srëm zisi sïsngïn gwibirida gwen hap denaye, sap Ëe asa zëbe mae hap dawemsa golzim.Hëndep em esa Asa de tame tan srëm zi ausuna insa jal eibirida gwer.” -²⁰  Hen Musa mo hyanak etan Alap mo ola ansa Yesaya Bak Yahudi srëm zi hip dena damnak anakan ayang gulzimki,“Zi ausuna men zen Asa dëbla srëm gwek,zen sa hwëna Asa dam dasïl.Hen men zen Asa tame da srëm gwek,Ëe asa zëbe mae hap Ënaka zertreizim.” -²¹  Hwëna Yahudi zini abe mae hap dena Yesaya Bak sap anakan ayang gulku,“Ëe holo tangankamë sap ëre mo tahana Yahudi zisi de haen gwibiridan hap ïnïn sosuk tine gwek,hwëna nol drak-drak zi ausuna in hom mae Asa nasalblak.” -

* 10:5 Im 18:5

* 10:6-7 Ul 30:11-13

* 10:8 Ul 30:14

* 10:11 Yes 28:16

* 10:13 Yl 2:32

* 10:15 Yes 52:7, Nah 1:1

* 10:16 Yes 53:1

* 10:18 Mzm 19:5

* 10:19 Ul 32:21

* 10:20 Yes 65:1

* 10:21 Yes 65:2

11

Mae hap de ol: Alap mo kalangna ki– Yahudi zi hip de etan dawemsa golzimdin hip denaye.11¹  Zep san ha Alap eiwa mes zëre mo nonol hlïl irin zi ausuna Yahudisa gweibirida kïnïka? Sap kirekam bëjen. Ëe dwan hen dekore wal syake– Abraham Bak mo auyan-tane ahana. Ëe an hen Benyamin Bak mo ausu nakon de saltïn nïkake. ²  Alap bëjen ano ausu nakore zini insa gweibirida kïnïn– mensa sap nonol hlïl inkiye. Em san ema Alap mo ola ansa eititi eibiꞌin?– men kim Elia Bak Yahudi zi aususa de husus gwibiridan hap dena Alapsa tawa takaye:³  “Bian, zen mes ere mo olsa de ayang gul gwen hap de zini damerasïk. Hen ere hap de otweran tru tase gweblan kals maena mes dre dasibir. Ëe angkam ë-en tanganë gwëꞌan, hen asa angkam tan hap alp dasïꞌïn.” -⁴  Hen em wëhë enlala eibiꞌin?– Alap men kirekam ding gulblukaye. Zen man ding gulbluka,“Em e-en home gwëꞌara. Ëe mesë zini da-en, tuju ribu en tolkam, ëre onak dep dam tasibik– yang tasïn alapna Baꞌal Bak hap de bokle kom so gweblan srëm wenyaka.” -⁵  Zep angkam hen kirekam. Alap mes da-en zëre hap Yahudi zi ausu nakon dam tasibirki– men zen Alap zëre mo kwasang-kwasang nakon Kristussu de taïblïblankam ëngaya gweꞌanke. ⁶  Hen man tangan dam gwesïnïn: Zen de Alap mo kwasang-kwasang en nakon ëngaya gweꞌak, ki zen ba maena hom syal neibik– dekam de ëngaya gwen hap denaye. Sap zi zëre mo syala kon de ëngaya gwenkam, desa bëjen anakan gubin, “Zen Alap mo kwasang-kwasang nakon ëngaya gwek.”⁷  Zen in zep Yahudi zi hip dena anakan lwaꞌan: Alap mo nwenak dikim ëdakastïn hïp dena mensa sap dei gwibik, hwëna beya nik hom hla nuk. Hwëna men desa en Alap nonol dam tasibirki, zen zen en hla nuk. Hwëna beya wenya kip, ënol drak-drak gwen hap denaka golzimki. ⁸  Zen man dakastïꞌïn– Alap mo olak men zen anakan lwakye,“Alap mes desa totokkam de truwen hap gubiridaka.Hëndep angkam zëno mae mo nwena mes dïmïn tabir-zimki,hen ini mes mat tasibir-zimki.” -⁹  Hen Daud Bak kire zi hip anakan Biansa gubluka,“Bian, dikire tahalha srëmkam lowehe gwek– Emsa dekakim hwëna eititi në gweblak.Hen dikire sowe henkam lowehe gwek– dekakim anakan tame nul srëm gwek, ‘Ëe an juwen hap de ora sanë ang taꞌan.’¹⁰  Hen dikire zëno mae mo nwena ëdïmïn gwek– dekakim ëkara gwe srëm gwe-gwek.Dikire nihin dohon-hon naban hëndep denaban lowehe gwek.” -¹¹  Zep ahakon sa asa dakensïblïl, “San ha Alap zëre mo nonol hlïl irin zini in hëndep denaban mes juwen orana in san ang tak?” Kirekam hen bëjen. Zen mae hap ki Alap zëre mo nonol hlïl irin zini, Yahudisa, kirekam gweibirida kïnïka: Dekam de zen Yahudi srëm zisi anakan hlauludan hap hen sïsngïn gwibiridan hap, “Zen en ba hap Alap onakore isrip-sri naban lowehe gwenan? Diki nen hen emaka Kristussu zëno mae mo kim laïblïblaꞌan.” Zep angkam Yahudi srëm zi Alap mo kwasang-kwasangnak lowehe gweꞌan, sap Yahudi zini man Kristussu de kirekam taïblïblan hap baes taꞌan. Hwëna lamkam kim de etan Alap kwang guludaꞌanka– dekam de zen hen etan zëre mo kwasang-kwasangnak kïtak lowehen hap, zen dekam sa zen hen Kristussu daïblïblal, hen zen dekam tangan sa tïngare zi mo isrip-srina taman kïnïl, sap zen hen dekam sa Alap onakon hëꞌho gwibin nika nulin gwer.Mae hap de ol: Yahudi srëm zini men zen angkam ëngaya gweꞌan, bap zen ëbolte-bolte gwe-gwen.¹³  Hwëna ëe Yahudi srëm zini ebe mae habë ale gulzimꞌin, sap Alap mes asa dam tasïkï– dekam de Yahudi srëm zini ebe mae hap ol dawemna ansa golzim halada gwen hap. Hwëna syala insa Alap abe hap wei yul soneblaka, ëe mae habë desa syal-syal gwe-gwibirin hen golluwe gwenan: ¹⁴  Sap ëe ama dwam gwe-gweꞌan– ëre mo zi ausu de emsa hlauludankam anakan sïsngïn gwibiridan hap, “Zen en ba hap Alap onakore isrip-sri naban lowehe gwenan. Hwëna nen home.” Kirekam zen hen maka dam nulsuꞌun, “Diki nen hen emaka Kristussu zëno mae mo kim laïblïblaꞌan.” Kirekam de lwankam, zen hen maka ëngaya gweꞌan. ¹⁵  Sap Alap kim Yahudi zini baes gwibiridan makan gweibiridaka, dekam zep hwëna zëre han de zerumlae gwen hap de orana tïngare okamanak de aha zi ausu hap kles tyasizimki. Zep isrip-sri gwibin tangan nik sa lwal– Alap kim de Yahudi zi niban etan golëumlae gweꞌankaye. Dekam zen sa ënwe-mase gwer– san de juwen nakon de etan ëngaya gwenna kiye. ¹⁶  Eiwa, kirekam sa lwal, sap auyan-aza wal zem mes Alap mo nwenak ëdakastïk. Zep hen auyan-tane wal zem an sa hen hëndep ëdakastïl. - Sap Yahudi zini, zen Alap mo ïk gïn zaitun makan ënwe-mase gweꞌan. Zaitunna in mo ausuna, zen Abraham mae. Zen man tangan Alap mo nwenak ëdakastïk, zep hli-hlina in sa hen lamkam ëdakastïl.¹⁷  Hwëna Alap zëre mo ïk gïn zaitunna insa, ahakore hli-hlina mes blom gulsuku– zao de hwëna zën de saltïn zaitun hli-hlisa zëno tïhïnak eiyas gïl inen hap. Zen Yahudi srëm zini emsa kirekam eiyas gïl ineka. Zep Alap mensa Abrahamsa walas zeban gu-gubiridaka, hëꞌho gwibin nika de golzimdin hip dena, zen hwëna angkam eme mamkam ulin gweꞌan. ¹⁸  Zep Yahudi srëm zini em bahem anakan ëbolte-bolte gwe-gwen, “Nonol hli-hlina mes Alap blom gulsuku, hwëna asa zë eiyas gïl ineka.” Emki anakan ëenlala gwe-gwen, “Ëe an dwan hli-hli en nakake. Ëe ausu naka hom.” ¹⁹  Hwëna em emaka asa ding ulbliꞌan, “Sap eiwa. Hwëna Alap mes nonol hli-hlina insa blom gulsuku, zao zep hwëna asa zëno tïhïnak eiyas gïl ineka.” ²⁰  In sap eiwa kirekam. Hwëna desa Yesussu de taïblïblan srëm hap kirekam gweibirida kïnïka. Em hwëna ema laïblïblak. Zep kire hap bahem tangan ëbola-bola gwen. Diki em anakan emaka ëaïrï gweꞌan, “Ëe babë hen zëno mae mo kim taïblïbla srëm gwen.” ²¹  Sap Alap insa nonol hli-hlina Zënaka de taïblïblan srëm hap blom gulsuku, ki Zen hen sa etan emsa blom tasibiri– em de hen zëno mae mo kim taïblïblan srëmkamye. Molya em ensa kwasang gwibiridaka.²²  Zep man dam gwesïnïn: Alap Zen man zi hip kwasangna hen jala gol gwizimnira. Men zen zëno ora ëse zertreizimdin sin de ang tan hap baes tak, zëbe mae hap mes jala goltreizimki, zep hëndep gweibirida kïnïka. Hwëna em in zene angkam Kristussu blol ë gweblaꞌan, Alap zep emsa zëre mo walas makan kwasang gwibirida gweꞌara. Hwëna em de hen taïblïblanna insa golzausunkum, emsa hen sa gweibirida kïnïla. ²³  Hen kirekam, Yahudi zi de etan taïblïblan hap lwanda haꞌanzak, Alap sa etan eiyas gïl inera. Sap Alap mo sosonna ki– kirekam de etan syal gwibin hip denaye. ²⁴  Sap Alap, eiwa, owas tangankam emsa syal gwibiridaka, zep emsa ïk gïn srëm zaitun hli-hli mo kim zëre mo ïk gïn zaitun mo hli blom gulsunnuk eiyas gïl ineka. Zep mes tangan dam gwesïnïn: Zëre mo ïk gïn hli-hlina insa blom gulsuku, desa de etan eiyas gïl inen hap gwa-gwa naka hom. Zëre mo weinak de etan eiyas gïl inen hap maka tangan sam gwesïꞌïn.Mae hap de ol: Alap tïngare zi ausu nakon zini man kwasang gwibirida gwenda.²⁵  Yahudi srëm aya-wal oso-wal, em de ëbolte-bolte gwe-gwen srëm hap, ansa emki ësane gwen! Alap mo aha kalangna mensa orep aning gul gwizimki, hwëna abe hap mes desa goltrëblaka, hwëna angkam ëe ama ebe mae hap srip gulsuzimꞌin: Emsa angkam en de ëKristen gwen hap Alap gubiridaꞌara. Sap Yahudi zini zen hen angkam en Alap mo kalang gwe gun sun ënol drak-drak gwe-gweꞌan. Hwëna Yahudi srëm zini em kime Yesussu de taïblïblankam kïtak tangan sowe heꞌak, Alap men ki-en beyana dam gulsuku, zen dekam sa Alap Yahudi zini insa etan kwang guludala. ²⁶  Zen dekam sa Alap tïngare Israel Bak mo ausu nakore zini in ëngaya gwen hap de ora san dep kwang guludahal zala. Sap Alap mo olak man lwak,“Ëna Yerusalem kon sa ngaya tabin hip de Zini hata zala,Zen Zen sa Israel Bak mo ausu nakore zini insa etan Alap osan dep golëlwan dahal zala.²⁷  Hen Ëe dekam asa ëre mo zi niban de ol ziaha-en gunnu insa sul soner–kimë zëno mae mo karek-karekna tap gulsuzimꞌikye.” -²⁸  Zep angkam Yahudi zini mes Alap gweibiridaka– san de zëre mo jal zini kiye. Hwëna em Yahudi srëm zini em zebe angkam Kristus hup de ol dawemna ulin gweꞌan. Hwëna Yahudi zini in nama Alap mo hlïl irin nik hen lowe heꞌan, zep Alap mo zëbe mae hap de kwasangna nama. Sap Zen nama zëre mo ol gu-gunnu insa enlala gwe-gwibiꞌira– mensa orep auyan-aza zem Abraham, Isak, hen Yakob maesa gu-gubirida gwekaye. ²⁹  Sap Alap mensa ëngaya gwen hap zini dam tasibirki, zëbe mae hap de enlalana insa bëjen wet tyasïn. Hen zëre mo zi hip de golzimdinni, Zen bëjen etan al gulzimdin. ³⁰  Zep Yahudi zi niban Yahudi srëm zi niban, em mese Alap mo nwenak ëlirak gwek. Orep Yahudi srëm zini em hen Alap mo jal zi mo kime lowehe gwek. Hwëna Yahudi zini in kim Kristussu de taïblïblan hap baes tak, zen dekam zep hwëna emsa kwasang gwibiridaka. ³¹  Zep angkam Yahudi zi hwëna eno mae mo weinak Alap mo jal zi kim lowe heꞌan, sap Alap emsa hwëna kwasang gwibiridaka. Zen kirekam Alap Zën ki eirim ënol drak-drak gwen hap gubiridaka– dekam de etan kwang guluda halzan hapye. ³²  Sap Alap mes ki gubiridaka, “Dikire tïngare zi ausuna nonol ënol drak-drak gwe-gwek, ki asa hwëna etan kwasang gwibirida gwer.”³³  Eiwa, nëno mae mo Alapna sërkam de dawem tanganna!Zëno enlalana blal tanganna, hen zëno tame gunnu.Zini nen toton banakan dep?–zëno klis gunsu de tame gun hupye,hen zëno nëbe mae hap de syalaye.³⁴  Zen in zep Alap mo olak man lwak,“Zini toton banakan dep?–Bian mo enlalasa de tame tan naye.Hen Bian Zënaka toton nara dep?– tïtï tan naye!”³⁵  “Hen Alap nara zi hon ba maena bohë gulku?–zep de hwëna Alap etan golblan hapye.” -³⁶  Sap tïngare yang tabinni, ausuna kïtakAlap en honke.Zen kïtak Alap mo soson en nakon ki lwa gwenan,hen tïngan Alap zëre mo bose ensa de teip gulsuk gweblan en hap ki lwa gwenan.Dikire kïtak hëndep denaban boltere da gwek! In eiwa.

+ Elia Bak kim Alap mo ola ayang gul gweka, dekam Israelk men zen teipsïnkïm ïrïk gïlkï, bosena Ahab Bak. We zem bosena Izebel Bak. Zen yang tasïn alapna Baal Bak osan dep sïl lïbirhal gwek– hen aha yang tasibin dowal-dowal san dep. Israelk de zini zep hëndep eiwa de Alapsa hli da gwek, hen zëbe hap de otweran tru tase gweblan kals maena dre da gwibik. Ahakore wenya men zen sap Alap mo olsa ayang nul gwizimk, desa hen man damerasïk gwek. (1Raj 19:10-14)

* 11:4 1Raj 19:18

* 11:8 Ul 29:4,Yes 29:10

* 11:10 Mzm 69:23-24

+ Awe “auyan-tane wal zik de ëdakastïn” hïp dena, Paulus gulk sun de ol blaonzimdinni dan-dan ale soka: Ahana Alap hap de rotisa de syal gwibir-blin hap dena, ahana ïk gïn zaitun ausu hap dena. Roti mang-mang gunsu de akasibin hip ap gul irinni, zen de dërek gwenkam, ki kïtak dërek enna. Zep mensa Paulus roti mang-mang gun hup dena ale gulku, zëno enlalana apdenak– ïk gïn zaitun hup de ola in hanye. Zen a kirekam moye: Yahudi mo auyan-azana Alap mo nwenak man ëdakastïk, zep sa auyan-tane wal zem hen lamkam ëdakastïl.

* 11:27 Yes 59:20-21,Yer 31:31-34

* 11:35 Yes 40:13,Yer 23:18,1Taw 29:14

12

Kristen zi de Alap mo nwenak kirekam lowehe gwen hap de ol:12¹  Zen in zep, aya-wal oso-wal, ëe ama emsa tïtï tabiꞌin: Nen nëre mae mo timni Alap en hap nen sosok gul gweblan– otweran ninsi de Alap hap de kalsnak lone seblan makan. Sap Alap tweran tangansa de tru ta seblan hap hom dwam gweꞌara. Zen diki nëno mae mo timsi dwam gwibiꞌira. Nen mese anakan tame uk, “Alap mes zëre mo sërkam de kwasang-kwasang nakon Yesussu nëbe mae hap sosok tazimki,” zep nen hen nen nëre mae mo timni zëbe hap sosok gul gweblan– dekam de zëno bosesa mam gulblun hap, hen dawemsa gol gweblan hap. ²  Auhu-kama enlala enkam bap nen lowehe gwen. Hwëna Alap dikim nëno mae mo enhosa li ta sone gwizimdin hip nen nënaka Zëbon onak sosok ta gwibin. Zen dekam esa ëliwehe gwer– san de zi ësena kiye. Dekam esa Alap mo nëbe mae hap de dwam gwibir-zimdinni anakan dam ulsuk gwer, “An kirekam de lowe henna, zen tangan Alap zëre mo nwenak dakastïꞌïn.”³  Aya-wal oso-wal, Alap man sërkam asa kwasang gweblaka, zep asa dam tasïkï– Kristus hup de olsa de golzim halada gwen hapye. Zen in zebë emsa kïtak tïtï tabiꞌin: Sosonna mensa Alap zëre mo syal hap nëbe mae hap srën-srënkam gol gwizimꞌira, dawem enkam nen gwirensïn. Bap nen nënaka anakan boltere ta gwibin, “Abon Alap onakore sosonna mamna.” Diki anakare enlala betek naban nen nënaka enlala gwibirida gwen, “Ba hap tangan Alap kirekam de sosonna abe hap golblaka?– sap ëe an hen orep karek gol gwen nakake.” Zep men kirekam ena aha-en aha-enkam Alapsa anakan laïblï gweblaꞌan, “Abe hap kire sosonsa golblaka,” zen kire enkam emki syal gwe-gwibin– hwëna enaka de boltere ta gwibin srëmkam. ⁴  Zep nen Kristussu de taïblïblan wenya, nen mese Deban ëraha-en gwek– san de aha-ere timni kiye. Zi mo timni zëno hli-hlina beyana, hen hlina in mo syala srën-srënna– men ki tanana, tahana, hen ing ala maena. Zep nen hen beyana, hen zëre mo syal hap de sosonna mensa Kristus nëbe mae hap wei yul sonezimki srën-srënna. Hwëna nen an aha-ere tim nikorena, zen in zebe nënaka mas eibirida gwenan hen kwasang eibirida gwenan.⁶  Zep Alap mes nëbe mae hap zëre mo sërkam de kwasang-kwasang nakon srën-srënkam sosonna golzimki. Zep ebe mae hap de zëre mo Enho nakore hamal hap de olsa ayang gul gwizimdin hip denaka gol gwizimdinkim, men kire enkam ena anakan taïblïblaꞌara, “An Bian desa de ayang gulzimdin hip abe hap golblala,” ki emki hëndep ayang gulzimdin. ⁷  Hen kirekam, ebe mae hap de aha zisi dikim mas gwibirida gwen hap de sosonsa gol gwizimdinkim, emki hëndep mas gwibirida gwen. Ahaksa aha zisi de Alap mo olkam tawa ta gwibin hip de sosonsa de gol gwizimdinkim, ki emki hëndep tawa ta gwibin. ⁸  Hen aha zisi dikim tatete ta gwibin hip denaka de gol gwizimdinkim, emki tatete ta gwibin. Tahalha zisi de te-alakam mas gwibirida gwen hap denaka de gol gwizimdinkim, emki isrip-sri naban mas gwibirida gwen. Hen Kristen zisi dikim nol gwibiridan hap de sosonsa de ebe mae hap gol gwizimdinkim, emki syal-syalkam nol gwibirida gwen. Hen aha zisi de kwasang gwibirida gwen hap denaka de gol gwizimdinkim, emki isrip-sri enlala naban kwasang gwibirida gwen.⁹  Botonkam bahem aha zisi kwasang gwibirida gwen. Diki eiwa-eiwa tangankam em kwasang gwibirida gwen. Enlala jal-jalsa emki ja-ja ta gwen. Dawemsa de syal gwibin hip de enlalasa emki kyang-kyang tasïk gwen. ¹⁰  Ere mo Kristen bose walya emki dawemkam kwasang gwibirida gwen– men kiye, ere mo iye tangansa de kwasang gwibiridanna. Eno bosesa de aha zi teip gulsublun hap bahem ëdwam gwe-gwen. Hwëna diki hwë-hwëkam em enaka blikip gwesibirida gwen. ¹¹  Eno mae mo enho nakon Alap hap de isrip-srina bap zen betek gwen. Hwëna Alap mo Enho nakore isrip-sri naban emki Bian hap de syalak ësyal-syal gwe-gwen. ¹²  Isrip-sri naban emki anakare enlala naban lowehe gwen, “Mensa Bian nëbe mae hap hamal gulzimki eiwa nen esa ulin.” Zep kareksa de goltowennak, tatem em ëzauk gwen. Alapsa em gu sonebla tine gwen. ¹³  Kristen bose wal uk de ëtahalha gwenna, emki mas gwibirida gwen. Hen eno mae mo tame tabin srëm zi de eno mae mo ënak yaïng gwe-gwe zankam, emki isrip-sri naban ere mae mo gola kon lup gulin gwen.¹⁴  Zi de emsa Kristus mo bose hap karek tabinkim, Alapsa em gu sone gweblan– Zen de zëbe mae hap dawemsa golzimdin hip. Hwëna Alap de karek tabin hip bahem abe tan. ¹⁵  Em de Kristen bose omka anakan salbiridankam, “Zen isrip-sri naban lowe heꞌan,” emki hen zëno mae mo isrip-srina insa enhonak eisbin. Banakare kareksa de goltowen nakon de enlala dowe hanan naka salbiridanna, emki hen zëno mae mo enlala dowe hananna insa ere mae mo enhonak eisbin– em de hen gol towen makan. ¹⁶  Aha-ere enlalakam em lowehe gwen. Bahem anakan ëbolte-bolte gwe-gwen, “Ëe wal bosyanna wakin han apdenak hom.” Hwëna bose srëm zi niban emki apdekam isrip-sri naban golëapde gwe-gwen. Bahem enaka anakan enlala gwibirida gwen, “Ëe an mes tanganë tewesïk.”¹⁷  Zi de ebe mae hap kareksa golzimdinkim, em hwëna bahem zëbe mae hap karekna gol gwizimdin. Em hwëna tïngare zi mo nwenak dikim dam-dam enkam lowehe gwen hap em ëalp gwe-gwen. ¹⁸  Diki dawemna ere mae mo soson jam en em ëalp gwe-gwen– dekam de tïngare aha zi niban enlala sësek enkam lowehe gwen hapye. ¹⁹  Hen aya-wal oso-wal, bahem tangan aha zi niban enaka hwë-hwëkam karek ta gwibin. Diki Alap Zën sa karek ta gwibiri. Em bahem. Sap Alap mo olak man lwak,“Ëe ama emsa gu-gubiridaꞌan: Emsa de zi bose uk karek tabinni, Ëe asa hwëna desa karek ta gwibir. Em bahem.” -²⁰  Zep men kirekam Alap mo aha olak lwaꞌan, kirekam em gweibirida gwen,“Eno jal zi de usak gwenna, tembanesa em golblan.Hen ho-hole gwenkam, hosa em golblan.Sap em de kirekam gwë gweblankam, dekam saherak esa drënera.” -²¹  Dowal mo kïgï naban de zereijannak, bahem ësin gwe hana gwen. Hwëna dawemsa de gol gwen ennak em tatem ëzauk gwen. Zen dekam sa karek san dep de tïtï tan hap emsa topse gweblala.

* 12:19 Ul 32:35

* 12:20 Ams 25:21-22

13

Kristen zi de kirekam pemerinta mo nwenak lowehe gwen hap de ol:13¹  Pemerinta nakon men zen nësa ïrïk nïl gwenan, desa tïngan nen blikip gwesibirida gwen. Sap tïngare auhu-kamanak de teipsïn-teipsïn wenya, zen Alap dam tasïk gwibirida. Zen de dam tasibin srëmkam, hom ëteipsïk gwenan. ²  Zen in zep, pemerinta mo tïtï tabin olsa de gulmurunkum, zen man nwe-mase gweꞌan– Alap mo olsa de gulmurunnu kiye. Alap Zën sa hen nësa kire hap karek ta gwibiri. ³  Men zen dawemna syal nei gwibirin, zen hom pemerinta mo mam-mamna naïrïbirida gwenan. Diki men zen karekna syal nei gwibirin, zen man naïrïbirida gwenan. Zep em de dawem ensa syal gwe-gwibinkim, emsa sa sam neisïk gweblal, hen aïrïn srëmkam esa gwë gwera. ⁴  Sap pemerintanak de mam-mam wenya, zen desa mes Alap nëbe mae hap de dawem hap dam tasibirki. Hwëna nen de zëno mae mo nwenak kareksa syal gwe-gwibinkim, ki nen aïrïn nïban esa lowehe gwer. Ki hwëna Alap sa desa nësa de karek tabin hip gubiridala. Sap desa mes Alap kire syal hap dam tasibirki. ⁵  Zen in zep, pemerintanak de mam-mam wenya nen blikip gwesibirida gwen. Zen nësa dikim karek tabin srëm en hap hom, hwëna nëna hen nëre mae mo enhonak kirekame Alap mo dwam gwibinni eis gwibiꞌin.⁶  Zen in zep, pemerinta hap em pajak hap de te-alana gol gwizimdin. Sap men zen pemerintanak ïrïk nïꞌin, zen san de Alap hon de ëbabu gwe-gwen zini kiye, hen zen kïtak pajak te-alana in dekon gajina nulin gwenan. ⁷  Zep men kirekam dakastïꞌïn, kire enkam em gol gwizimdin. Emsa de pajak hap de te-alasa de golzimdin hip gubiridankam, emki golzimdin. Hen men zen blikip gwesibirida gwen hap ëdakastïꞌïn, emki desa blikip gwesibirida gwen. Hen te-ala maesa de bohë gunnu, emki etan sul sonenkam gol gwizimdin.Mae hap de ol: Kristen zini, nen nënaka kwasang gwibirida gwen, sap Yesus mo lwa halzan hap de yaklanak dep angkam man golek de gweꞌan.Angkam kwasang hap denakaë gulk sun blaonzimꞌin: Zini kim te-ala yawalsa zinik bohë nul gwenan, zen dekam ben jamkam etan nol gwizimnin. Kim su nul sone gwenan, dekam zep gol gweblanna nolzausuk gwenan. Hwëna ëe ama emsa gubiridaꞌan: Zi bosyansa de kwasang gwibirida gwenna desa bëjen golzausun. Sap men zen zi bosyansa kwasang neibirida gwenan, zen dekam tïngare Musa mo tïtï tabin olsa su nul sone gwenan. ⁹  Sap tïngare Musa mo tïtï tabin ola, zëno ausuna zen kwasangnak lwaꞌan. Sap zi bosyansa de kwasang gweblankam, dekam wal bosyansa de karek ta gwen srëm hap de tïtï tabin ola insa bëjen gulmurun. Zep kwasang gweblankam bëjen kahalo tan hen sowë tan. Kwasang gweblankam hen bëjen zëno bi gwibin kire-kiresa dwam gwibin, hen bëjen tan. Zep Musa mo jalse gwen ola in, zi bosyansa de karek ta gwen srëm hap dena, zëno ausuna aha-en– men zen hen anakan lwakye,“Zi bose omka em kwasang gwibirida gwen– san de enaka de kwasang gweblanna kiye.” -¹⁰  Zep nen de aha zisi kwasang gwibirida gwenkam, nen dekam bëjen desa karek tabin. Zep dekam man nwe-mase gwe-gwenan, nen hen kwasangsa de syal gwibinkim tïngare Musa mo tïtï tabin olsae kim su kul sone gwenan.¹¹  Kirekam de lowe henna zen hen mae hap: Sap Bian mo lwa halzan hap de yaklana angkam man tangan golek de gweꞌan. Zep ni truwen makan bap nen lowehe gwen. Sap nësa dikim hëndep denaban ngaya tabin hip de yaklanak angkam mes tangan golek de gwer. Men kime Biansa laïblïblak, dekam nama langanak. ¹²  Sap kawesïnnï an zen angkam lwaꞌan, tap gwen hap man golek de gweꞌan. Hwëna nen dikim ngatan tangannak lowehen hap de yaklana angkam man zïlsïꞌïn zala. Zep kawesïnnïk bap nen lowehe gwen. Kawesïnnïk de lowehe gwen zi mo syala bap nen gol gwen. Diki ngatannak de lowehe gwen zi mo syal ensa nen gol gwen– dowal mo kïgïsa dikim zereija gwen hapye. ¹³  Zep nen Kristus mo nwenak dam-dam enkam nen lowehe gwen– dekam de kïtak nësa anakan tame tabin hip, “Zen eiwa ngatannak lowehe gwenan.” Syan-syan enlala enkam bap nen lowehe gwen. Hen ho mamakna bap nen mamkam otdeblanda gwen. Bap nen ëkahalo gwe-gwen. Hen nëre mae mo hole-hle san bap nen ang ta gwen. Hen bap nen ëdarak gwe-gwen. Hen aha zi de banakare dawem maesa gul irinnik hla tankam, bap nen kire hap husus gwibirida gwen. ¹⁴  Diki Bian Kristus Yesus en hon nen nënaka sosok ta gwibin– Zen dekakim enho nakon nësa golëlowehe gweka. Hen bap nen enho nakon ëkalang gwe-gwen– dekam de nëre mae mo auhu-kama hole-hle san ang ta gwen hapye.

* 13:9 Kel 20:13-15, 20:17,Ul 5:17-19, 5:21,Im 19:18

14

Mae hap de ol: Kristen zini nëno mae mo taïblïbin hip dena man engka en srën-srën nëꞌan, zep kire nakon bahem enaka husus gwibirida gwen.14¹  Ere mae mo Kristen bosena men zen nama Kristussu de taïblïblannak ëtatete gwe srëm gweꞌan, deban mae sap esa olësiri gwe-gwer. Hwëna bahem enaka anakare hap klis gul gwen hen husus gwibirida gwen, “Zen ba hap nama ëpba tïtï tabin ola in san ang ta gweꞌan?” Ahaksa, “Zen ba hap ang ta srëm gwe-gweꞌan?” ²  Zep anakarekam lwa gwenan: Biansa de taïblïblannak men zen ëtatete gwek, zen tïngare tembanena man dwin gwibirin. Hwëna men zen ëtatete gwe srëm gweꞌan, zen bëjen tweran ninkim dena twinbin. Zen mae hap dwinbir srëm gwe-gweꞌan: Sap zëre mae mo enhona man anakan jalse neibirida gwenan, “Em de twinbinkim, em esa Alap mo nwenak karek gwera.” -³  Zep em men zene tïngare tembanena olgwen gwibirin, em bahem, men zen dwinbir srëm gwe-gwenan, desa husus gwibirida gwen. Hen emsa men desa ere mae mo enhona jalse gwibirida gwenda, em hen bahem tweran nin twin gwibin wenya insa anakan jalse gwibirida gwen, “Em ema tweran nin twinbinkim Alap mo nwenak ëkarek gwe-gwenan.” Sap Alap mes desa hen kap gul inki. ⁴  Sap Alap hom emsa gubiridaꞌara– em de ere mae mo Kristen bose wal mo kareksa klis gul gwizimdin hipye. Zen diki Bian zëre mo dena– anakan de klis gul gwen hap denaye, “Em ema ano nwenak husus gweꞌara,” ahaksa, “Em ema sam gwesïꞌïra.” Hen Bian mo sosonna ki– dekam de eno mae mo Kristen bosena insa eiwa de ora san dep golëwet so gwen hap denaye.⁵  Hen kirekam, ahakon man yaklana naïtblïnda zahe gwenan, “Bian hap dena, an diki zen tangan.” Hwëna ahakon man ëgu gwenan, “Kïtak de yaklana, zen Bian en hap dena.” Zen diki srën-srënkam emki ere mae mo dam gulsun sun ang ta gwen. ⁶  Men zen yaklasa naït gweblanan, zen hen Biansa dikim blikip gwesïblïn hap kirekam syal ta gwenan. Men zen hen naïtblï srëm gwe-gwenan, zen hen Biansa kirekam blikip neisïk gweblanan. Hen men zen tweran ninni dwin gwibirin, zen hen dekam Biansa blikip neisïk gweblanan, sap zen tembanena in hap Bian hap dawemsa nol gweblanan. Hen men zen tweran ninni dwinbir srëm gwe-gwenan, zen hen Biansa dikim blikip gwesïblïn hap kirekam ëgwë gwenan. Zep zen hen Bian hap zëre mae mo tembanena in hap dawemna nol gweblanan. ⁷  Zep dare hlïkna in, zen Biansa dikim blikip gwesïblïn hap kirekam srën-srënkam syal ta gwenan. Zen aïrïs. Sap nen nën home nëre mae mo auhu-kamanak de lowe henna bi eibiꞌin– dekam de nën dam gulsun hupye, “Ëe asa holokam gwër,” ahaksa, “Nabakam asa tïl.” ⁸  Zep nen de holokam lowehen hap dena, zen diki Bian mo tahanak lwa gwenan. Tïn hïp dena hen kirekam. Zep nen diki Bian de nësa sam gwesibiridan en hap nen lowehe gwen. ⁹  Sap Kristus kire hap tïlkï hen tïn nïkon etan ngaya gweka: Dekam de nësa bi gwibiridan hap– sap nama men zene lowe heꞌan, hen men zen juwenkam teingir gwe gukke.¹⁰  Zep em ema ëkarek gwe-gwenan– ere mae mo Kristen bose walsya de anakan jalse gwibirida gwenkamye, “Em ema kirekam Bian mo nwenak ëkarek gwe-gwenan.” Hen em ba habe Kristen bose omka husus eibirida gwenan? Emki ëenlala gwen: Lamkam de Bian nësa kïtak klis gul zunkam, Zen sa nësa anakan takensibirida gwera, “Em ba habe kirekam enaka karek la gwibik?” ¹¹  Sap Alap mo olak anakan lwak,“Ëe, Ngaya Zini Alap, ama emsa gubiridaꞌan:Eiwa, tïngare zini boklesa sa ap kom da gweblal,hen anakan sa Asa nen gweblal,‘Em in, eiwa, Alap.’” -¹²  Zen in zep, Zen diki Alap Zën sa nësa nëre mae mo auhu-kamanak de gwën hap takensibiridala, hen Zen diki Zen sa nëno mae mo karek-karekna anakan nëp klis gulzimdi, “Em kirekame karek gweka.”Mae hap de ol: Bahem ere mae mo Kristen bose walya karek san dep de tïtï tan makan gweibirida gwen.¹³  Sap nësa Bian kirekam sa klis gulu, zep nen bap nen nënaka anakan klis gul gwen, “Em ema kirekam ëkarek gwe-gwenan.” Diki anakan nen nënaka alp gwibirida gwen, “Ëe babë ëre mo Kristen bosena karek san dep de tïtï tan makan gwëblan. Ki zen sa tol kareknak zara.” ¹⁴  Ansaë an kon ebe mae hap ayang gulzimꞌin, desa Bian Yesus Zën abe hap golblaka: Tembanena hom tangan– dekam de Bian mo nwenak ëkun gwen hap denaye. Hwëna zi de anakan eisbinni, “Ëe asa tembanena an kon Bian mo nwenak kun gwer,” ki zen bap zen twinbin. Hen Kristen bose zem bap zen twinbin hip tïtï tan. Sap zëbe hap eiwa man nwe-mase gweꞌan– golsriwen tembane. ¹⁵  Sap em de Kristen bose uk mo nwenak zëno golsriwen tembanesa twinbinkim, zen dekam sa zëre mo enhonak anakan eisbiri, “Abe hap sap kire tembanesa de twinbinni karek, hwëna anik ki akasibik.” Hwëna zëno enhona sa hyanak dowebla hanala. Zep em de zëno nwenak kiresa twinbinkim, em ema karek san dep de tïtï tan makan gwëblaꞌara, hen ki home kwasang gweblaꞌara. Sap Kristus zëbe hap hen tïlkï. Zep bahem zëno enho nik dikim dowebla hanan hap tïtï tan makan gwëblan– zëno nwenak de twinbinkimye. Zen mana tol syauk sun de ora san ang gwenanka. ¹⁶  Zëno nwe srëmnak sap esa. Sap em mese tame gulku, “Kiresa de twinbinkim ëe homë karek gweꞌan.” Sap zini in Alap mo dwam gwibinsi srën tame guꞌura, zep bahem zëno nwenak twinbin. Ki hwëna em insa Alap mo dwam gwibinni srën tame gulku, dekon sa hwëna emsa anakan enlala gweblala, “Zen man kirekam karek gweꞌara.” ¹⁷  Sap tembanena hen ba maesa de otdebin hip dena, zen Alap mo nwenak bol-zaun nuka hom. Diki nen men zene Alap mo ïrïk gïnnïk lowehe gweꞌan, an diki zen nëbe mae hap bol-zaun tangan wenyaye: Zëre mo Enho nakore isrip-sri naban nen nëre mae mo Kristen bose walya ban aha-ere enlalakam Alap mo dwam gwibin en san lowehe gwen. ¹⁸  Tïngan men zene kirekam Kristussu ang ë gweblanan, Alap man nësa sam gwesibirida gweꞌara, hen zi bosyanna sa hen nësa sam neisibirida gwer.¹⁹  Zen in zep, Kristen zini nen nen ëalp gwe-gwen– dekam de aha-ere enlalakam lowehe gwen hap, ekakim nënaka Kristus en hon dikim tatem ëzauk zahen hap dena kim tïtï la gwibik. ²⁰  Zep em bahem Alap mo zi syal gwibinsi karek ta gwibin– zëno mae mo nwenak de zëno mae mo golsriwen tembanesa twinbinkimye. Sap eiwa tïngare tembanena Alap hom golsriweꞌara. Hwëna em de Kristen bose uk mo nwenak twinbinkim, hen zen de emsa de hla tankam ein mas gwenkam, ki em mese desa kareknak drë nenda. Zep em hen dekam mese karek gwenda– kirekam de gwëblankamye. ²¹  Zep tweran ninsi bahem kire nik mo nwenak twenblanda gwen. Anggur hona hen bahem desa de otdeblanda gwen srëm zi mo nwenak otdeblanda gwen. Hen ahakore nik mo golsriwen syalsa zëno mae mo nwenak bahem mae gol gwen. Ki hwëna desa esa kim karek san dep de tïtï tabin makan eibirida gwer. ²²  Zep men kirekame Biansa tembane mae hap dena laïblïblaꞌan, zen diki ere mae en mo enhonak em lone gwen– Alap en de emsa tawa gwibirida gwen hap. Zep men zene anakan eis gwibirin, “Ëe kirekam de gwënkam, kareksa homë goꞌan,” em isrip-sri gwibinnike lowehe gweꞌan. ²³  Hwëna zi de enlala nik anakan beya gwenkam, “San ha ëe twinbin? San ha babë?”– kire zini bap zen twinbin. Sap zen de twinbinkim, ki zen sa Alap mo nwenak karek gwera, sap zen hom anakan taïblïꞌara, “Ëe de desa twinbinkim, ëe homë dekam karek gweꞌan.”Zep em de ba maesa anakare enlala naban syal gwibinni, “Alap hom dekam asa sam gwesïblïꞌara,” ki em eiwa zëre mo nwenak mese karek gwenda. Sap em home ere mo syala insa anakan taïblïbiꞌira, “Alap man kire syala sam gwesibiꞌira.” -

+ Dekam ahakore Kristen zini mae hap tweran ninni dwinbir srëm gwe-gwek: Sap Kristen srëm zini dekam yang tasibin dowal-dowal hap de blom tabir-zimdin otweran nin mosrosa pasarak lirak da gwibik. Zen zep ahakore Kristen zini kire naka de li tabin srëm hap tweran nin twinbinni baes ta gwek. Hen ahakon, men zen Yahudi zi ausu nakon ëKristen gwek, zen hom Yahudi mo golsriwen tweran ninni dwin gwibik– men ki gwe ninni.

* 14:11 Yes 45:23

* 14:23 Yak 4:17

15

Men zen Kristussu de taïblïblannak ëtatete gwe srëm gweꞌan, desa de kirekam mas gwibirida gwen hap de ol.15¹  Nen men zene Kristussu de taïblïblannak ëtatete gwek, nen bap nen në-en de nënaka sam gwesibirida gwen hap syal ta gwen. Hwëna men zen ëtatete gwen srëm nakon anakan nama neis gwibiꞌin, “Tembanena an sanë twinbin? San babë?”– zen de hen nësa sam gwesibirida gwen hap nen hen syal ta gwen. Hen nen mas gwibirida gwen– zen dikim hen Bian Yesussu de taïblïblannak tatem ëzauk zahen hapye. ³  Sap Kristus Zen hom zë-en dikim sam gwesïn hïp syal gweka– men kirekam zëbe hap dena Alap mo olak lwakke, Zen kim Alapsa anakan gublukaye,“Alap, zini men kim Emsa lamang da gwek, Ëe hwëna dekam ama eisbik– san de Asa de lamang tanna kiye.” -⁴  Tïngan men zen kirekam Alap mo ëpba olak ale nul gwek, zen nësa dikim tawa ta gwibin hip, hen enlala tatetesa dikim nëbe mae hap zer gwizimdin hip. Nen dekam anakare enlala naban esa tatem ëzauk gwer, “Nen an Alap mo taha terenake lowehe gweꞌan, hen Zen sa zëre mo ol gu-gunsu nëbe mae hap kïtak sul sonezimdi.” ⁵  Sap Zen Alap Zën kirekam de enlala tatetena zer gwizimnira, nen zebe enlalana ëdowe hana srëm gwe-gwenan. Dikire Alap ebe mae hap aha-ere enlalakam dikim lowehen hap dena etan mas gul gwizimk– apdekam ekakim aha-ere enlalakam Bian Kristus Yesus mo Bian Alapsa boltere la gwek, men kirekam Kristus Yesus nësa dwam gwibiridaꞌarake.Mae hap de ol: Yesus Zen Yahudi zi en hap hom hata zaka, zep bap nen kire hap nënaka klis gul gwen.⁷  Zen in zep, aya-wal oso-wal, Kristus hom nësa anakan klis gulku, “An Yahudi zi. An Yahudi srëm zi.” Zep nen hen bap nen nënaka kire hap klis gul gwen. Hwëna Alap mo bose dikim teipsïn hïp nen nënaka anakan enlala gwibirida gwen, “Zen ano Kristen bose.” ⁸  Emki ëenlala gwen: Kristus Yahudi zisi de babu gwibiridan makan hata zaka– Alap mo ngaya tabin hip de kalangna mensa auyan-aza zemka gu-gubirida gwekake, desa dikim sul sonezimdin hip. Zen dekon zep tangan dam gwesïnïn, “Alap eiwa taïblïblan tanganna.” ⁹  Hwëna Kristus hen Yahudi srëm zi hip hata zaka– zen dikim hen Alap zëre mo kwasang-kwasang nakon Zënaka boltere ta gwen hap. Sap Alap mo olak Kristus mes hamal hap Alapsa anakan gubluka,“Ëe asa Yahudi srëm zi niban eno bosena ziteip gulsuk gweblal,hen tërya ban asa eno bosena ziboltere gul gweblal.” -¹⁰  Hen Musa Alap mo olak kire hap hen ale gulku,“Yahudi srëm zi, em Alap mo nonol hlïl irin zi niban em apdekam Alapsa isrip-sri gwe-gweblan.” -¹¹  Etan ahana Yahudi srëm zi hip dena buku Mazmuruk anakan ale nuk,“Tïngare zi ausuna Alapsa em isrip-sri gwe-gweblan.Hen tïngare okamanak de zini Desa en boltere la gwek.” -¹²  Hen Yesaya Bak Alap mo ola anakan ale gulku,“Daud Bak mo weinak de ïrïk gïn hïp de Zini men Zen de hataꞌan zaka,Zen Zen sa hen Yahudi srëm zi ausuna ïrïk gïlï.Hen zen Desa en sa ëngaya gwen hap blol në gweblal.” -¹³  Zen in zep, sap em hen mese Bian Yesussu laïblïblak, Ëe in zebë Alapsa ebe mae hap abe ta gwenan– Zen de isrip-sri enlalasa ebe mae hap mamkam ing ta sone gwizimdin hip, anakare enlala naban, “Nen an eiwa Alap mo taha terenake lowehe gwenan.” Dekam Alap mo Enhona sa emsa golëlowe gwera, hen dekam esa anakan de tame gunnu esek ulse gwer, “Alap mensa nësa gu-gubiridaka, nen eiwa esa ulin.”Mae hap de ol: Paulus kire hap Romak de Kristen zi hip udobe naban ale gul sonezimki.¹⁴  Zep aya-wal oso-wal, ëe anakare enlala nabanë suratna ansa ebe mae hap ale gul sonezimk, “Romak de Kristen zini in dawem-dawem tanganna. Zen hen dawemsa aha zi hip hen-henkam noltrei gwizimnin. Zen hen mes Alap mo dwam gwibinni tame nuk, hen dekam aha zisi desan dep tïtï da gwibirin.” ¹⁵  Sap ëe mesë kirekam emsa taïblïbiridak, in zebë anakan enlala gwek, “Ëe anik etan udobe naban suratkam enlala sobiridak, sap Alap mes ki zëre mo kwasang-kwasang nakon syala ansa abe hap wei yul soneblaka.” ¹⁶  Sap Zen eiwa mes asa dam tasïkï– Kristus hup de ol dawemsa de Yahudi srëm zi mo lang-lang san golzim halada gwen hapye. Zen kim Kristussu daïblï gweblaꞌan, Alap dekam zep zëre mo Enhokam ngan tasïk gwibiꞌira. Yahudi srëm zini in dekam zep zëre mae mo timni Alap en hap sosok nul gweblaꞌan– otweran ninsi de Alap hap de kalsnak lone seblan makanye. Alap man tangan dekam sam gwesibirida gweꞌara. Ano syala zep nwe-mase gweꞌan– san de Alap mo golak de syal gwe-gwen zi de otweransa tru tase gweblanna kiye. Hwëna ano syala otweran tangan hap hom. Zen hwëna dekam zini zëre mae mo timni Alap hap sosok nul gweblaꞌan. ¹⁷  Zep zen in zebë Alap mo nganak de ëre mo syala insa Kristus onakon sam gwesïk gwibiꞌin ¹⁸  hen boltere gul gweꞌan. Sap zen ano syalsa hom. Zen Kristus ap wei yul soneblaka– Yahudi srëm zini emsa dikim Alap osan dep zon guluda gwen hap, sap ano ola kon de Biansa taïblïblankam, hen ano banakare syal mae nakon de taïblïblankam. ¹⁹  Sap Alap mo Enhona man abe hap sosonna gol gweblanda, zen in zebë Yahudi srëm zi mo ngïrïnnïk sërkam de owas-owasna syal gwe-gwibirin– dekam de zen hen Kristussu taïblï gweblan hapye. Kirekam de sosonna in, dekam zebë Yesus hup de ol dawemna insa ë-ë san sowe henkam anakan gol halada gwek, “Zen Zen– nësa de ngaya tabin hip de Teipsïn Zi niye.” Nonol tanganna Yerusalem konë kon gwesïk hanak, hëndep langna Ilirikumk golhatak. ²⁰  Sap ëe ama anakan dwam gwe-gwenan: Men zëwe Kristus mo bosena nasalbir srëm gweꞌan, desan de tawa tabirida gwen hap. Sap ëe ama baes gwek– aha mo nga syal gweblannak de otanesa eiyas gïn hïpye. ²¹  Zep ano kirekam de syala in, zen man dakastïꞌïn– Alap mo olak men kirekam ale nukye,“Zini men zen Alap mo zer sonen Zi hip de ola nulin srëm gweꞌan, zen sa nulin gwer.Hen men zen ësane gwe srëm gweꞌan, zen sa ësane gwenkam hëndep tame nul.” -Paulus mo Romak de Kristen zisi de amjanbin hip de kalang ol:²²  Kirekam de langa san golzim halada gwen srëmkam, ki amaka Romak de zini emsa nabakam amjanbik. Hwëna ama hir-hir gwek. ²³  Hwëna angkam mesë an san de langna beyakam amjanbinkim sul soner. In zebë hwëna ebon mae osan dep isrip-sri naban kalang gweꞌan, sap orep mesë emsa de amjanbin hip kalang gwe-gwek. ²⁴  Sap ëe angkam Espanyol san debë hen kalang gweꞌan. Zen dekam asa hen emsa amjanbir kïnzïl. Dekam asa isrip-sri naban apdenak emsa golëlowehe inendal. Dekon em neik hwëna asa Espanyol san dep de song gwennak mas ëblak. ²⁵  Hwëna angkam nonol Yerusalem san debë song gweꞌan– zëwe de Kristen zi tahalha hap de te-alasa zerzimhan hap. ²⁶  Sap Makedoniak de Kristen zini hen Akayak de wenya zen mes zëre mae mo kwasang-kwasang nakon te-alana tagam dak– Yerusalemk de Kristen zi tahalhasa dikim mas gwibiridan hapye. ²⁷  Zen zëre mae mo enlala enkam ki Yerusalemk de Kristen bose zemka de te-alakam mas gwibiridan hap ola aha-en nuk. Sap kirekam man tangan zëbe mae hap sam gwesizimꞌin. Sap Yerusalemk de zini mes nonol zëbe mae hap hëndep dikim lowehe gwen hap de te-alana nër sonezimk. Zep man tangan sam gwesïnïn– Yahudi srëm zi de okama ennak dep de te-ala enkam mas gwibirida gwenkamye. ²⁸  Zep ëe kimë syala ansa sul sonesïꞌïk, te-alana insa de zerzim hankam, zen dekam asa Espanyol san dep emsa amjanbir kïnzïl. ²⁹  Hen ëe ama Kristussu blol gweblaꞌan, ëe de ebon mae onak hata zankam, Zen sa abe hap hëꞌho gwibin nika golblala– desa de hwëna ebe mae hap kae gwibir-zimdin hip.³⁰  Aya-wal oso-wal, nen angkam mese apdekam Bian Yesussu eirink, hen Alap man zëre mo Enhona nen dikim nënaka hwë-hwëkam kwasang gwibirida gwen hap dena ing ta sone gwizimnira, zen in zep emki hen abe hap enlala zon tasïblïn naban Alapsa abe ta gwen. ³¹  Mae hap em Alapsa abe ta gwen: Yahudi mo langnak de Bian Yesussu taïblïblan srëm zi mo taha nakon deka asa hïl tï sone gweka, hen dekakim zëwe de Kristen zini in ano syala ansa isrip-sri naban nulink. ³²  Kirekam de Alap mo dwam gwibin sin lwankam, ëe isrip-sri enlala naban asa ebon mae onak hatazal, hen eban mae de lowe henkam ëe asa tangan sam gwesïl.³³  Alap men Zen zëre mo tahana nëbe mae hap deisu guzimꞌira, dikire Zen emsa kïtak kara ta gwibik. In eiwa tangan!

* 15:3 Mzm 69:8-10

* 15:9 2Sam 22:50,Mzm 18:50

* 15:10 Ul 32:43

* 15:11 Mzm 117:1

+ Yunani olkam, Paulus man anakan Yesaya mo ola insa ale gulku, “Isai Bak mo ausu nakon sa hataꞌan zaka...” Isai, zen teipsïn zini Daud Bak mo Bian. (Yes 11:10)

* 15:21 Yes 52:15

16

Paulus mo dawem gol sonen ol:16¹  An kon an, em dikim nëre mae mo somola Pebe Baksa tame gun hubë ale gulzimꞌin: Zen Kengkreyak de jematnak de zi mo tahasa trï so gwizimnin. Zep emki desa dawemkam gul irin, ²  sap em mese apdenak deban mae Bian Yesus hun ëraha-en gwek. Emki zëno tahalhasa sul sonebin, sap zen hen mes Kristen zini beyakam mas gwibirida gwek. Asa hen ki mas gwe-gweblak.³  Ano dawem gol sonen ola ansa ëre mo wal bose darena Priskila ne Akwila nikip ayang ulzimk. Zen aban mae apdekam Kristus mo nganak syal ta gwenan. -⁴  Hen Kristus hup de jal hap kim sap asa daꞌak, zen zen hwëna asa de ërzaunnuk lïn hïp alp eisïk. Hen zen dekam asa en hom kirekam mas ëblak, hwëna tïngare Kristen zisi mas eibiridak. Sap asa de ngaya la srëm gwenanam, ki ahakon molya ëKristen gweꞌanam. Zen zep Yahudi srëm zini men zen abon onakon ëngaya gwen hap de ol dawemna nulin gwenan, zen hen zëbe nikip dawemsa nolzimꞌin. ⁵  Hen ano dawem gol sonezimdinni emki hen gubiridan– jematna men zen zëno nik mo golak tagal gwe-gwenanke, zëbe mae hap.Hen ano dang tïnïnak de wal bosena Epenetus Baksa enblak, “Paulus dawem ensa ep gol soneblaka.” Sap Asia mo lang nakon, zen zen nonol Kristussu taïblïblaka. ⁶  Hen kirekam Maria Baksa enbik, “Zen dawem ensa ep gol sonebirki.” Zen ebe mae hap de dawem hap mes syala dohon-hon naka gol gwek. ⁷  Hen Andronikus ne Yunia neka enzimk, “Zen dawem ensa ebe nikip gol sonezimki.” Zen ano Yahudi bose, hen zen apdekam asa bwinak ërgwë gwek. Zen Kristus mo dam sosun we-zi dare, hen ahakore dam tasibin wenya man sam neisïk gwizimnin. Hen zen zen nonol abon onakon Kristussu laïblïblak. Ëe hwëna zëno nik mo lure nakonë taïblïblak. ⁸  Ano dang tïnïnak de wal bosena Ampliatussu hen enblak, “Paulus dawem ensa ep gol soneblaka.” Sap ëe deban mesë apdenak Bian han ëraha-en gwek. ⁹  Urbanuꞌu hen enblak, “Paulus dawem ensa ep gol soneblaka.” Sap ëe deban mae apdenak Kristus mo nganak syal ta gwenan. Ano dang tïnïnak de wal bosena Stakis Baksa hen kirekam enblak. ¹⁰  Hen kirekam Apeles Bak hap ano dawem ola ayang ulblik. Sap desa kim Kristus hup de jal hap karek dak, zen hom dekam Kristussu hli taka. Zen hëndep angkam nama tatem zauꞌura. Hen Aristobulus Swe hon de syal ta gwen zini enbiridak, “Paulus dawem ensa ebe mae hap gol sonezimki.” -¹¹  Ano Yahudi bosena Herodion Baksa hen enblak, “Zen dawem ensa ebe hap gol soneblaka.” Hen Narkisus Swe hon de syal ta gwen Kristen aya-wal oso-walya enbiridak, “Zen dawem ensa ebe mae hap gol sonezimki.” ¹²  Hen ano dawem gol sonen ola we darena Tripena ne Triposa neka enzimk, men zen hen Kristus hup de syal dohon-honna ol gwenanke. Hen ano dang tïnïnak de somola Persis Baksa hen kirekam enbik, sap zen hen kirekam de syal dohon-honsa gol gwek. ¹³  Hen ano dawem gol sonenna Rufus neka an zeban enzimk. Kristus man tangan sam gweka– Zen kim desa zëre mo syalsa de gol gwen hap dam tasïkïye. Hen an zem insa, ëe ama tangan gweibik– san de ano ane tanganna kiye. ¹⁴  Hen ano dawem ol gol sonenna enbiridak– Asinkritus, Plegon, Hermes, Patrobas, hen Hermas Baksa, hen tïngare aya-wal oso-walya men zen deban mae lowehe gwenan. Desa kïtak enbiridak. ¹⁵  Hen ano dawem ol gol sonenna enbiridak– Pilologus Baksa, Yulia, Nereus, hen zëno somola, hen Olimpas Baksa, hen tïngare Kristen gwen wenya men zen deban mae lowehe gwenan. Desa hen kïtak anakan enbiridak, “Paulus ebe mae hap dawem ensa gol sonezimki.” ¹⁶  Men kirekam Kristen zini ëtagal gwennak ëgwë gwenan, ansa de baca gulsun hyanak emki kwasang naban enaka tahasa golëtowaran. Tïngare awe de aya-wal oso-walya zen dawem ensa ebe mae hap nol sonezimk.Aumwa hap de ol zïm-zïm:¹⁷  Aya-wal oso-wal, ëe etan aumwa hap ol zïm-zïmsï ebe mae hap mas gulzimꞌin: Men zen ëhlïwen hap emsa tïtï da gwibirin, desa bahem salbirida gwen. Sap zëno mae mo tawa tabinni in hom apde nëꞌan– men kirekam nonol emsa tawa da gwibikye. Sap zëno mae mo yasik tabinni in, dekam zep zini Kristussu de taïblïblan nakon ëaltïl gwenan. Zep kirekam de zini langa lasïk gwibik. ¹⁸  Sap kirekam de zini, zen nëno mae mo Teipsïn Zini Kristus mo syalsa hom noꞌan. Zen hwëna zëre mae mo dwam-dwam enlalasa dikim sul sonen hap kirekam syal ta gwenan. Zen yasik tabin hip ol dërek-dërekkam ba tame gun srëm wenyaka nolëton gwenan, hëndep desan zep ang ta gwenan. ¹⁹  Hwëna emsa tïngare Kristen zini mes anakan tame dabik, “Romak de Kristen zini, zen eiwa tangankam Bian osan ang ta gweꞌan.” Zep kirekam de emsa sane ta gwibinkim, ëe ama tangan emsa isrip-sri gwibirida gwenan. Ëe in zebë emsa tïtï tabiꞌin: Enlala blala ban em dawem ensa gol tine gwen. Hwëna karek gol gwensa em hwalebin. ²⁰  Alap men zen tahana nëbe mae hap deisu guzimꞌira, Zen sa nabakam dowal mo kïgïsa nëno mae mo tana ïltïkïnnïk drënera– nen dikim zë zaublu inen hapye. Dikire Bian Yesus onakore kwasang-kwasangna eno mae mo enhonak lwa gwek.²¹  Kristus mo nganak de syal bosena Timotius hen dawemsa ebe mae hap gol sonezimki. Hen kirekam ano Yahudi bose walya Lukius, Yason, hen Sosipater Bak, zen hen dawem ensa ep nol sonezimk. ²²  Ëe, Tertius, men zenë suratna ansa Paulus mo ol san ale guk, dawem ensaë hen ebe mae hap gol sonezimꞌin, sap ëe an hen eno mae mo Kristen bose. ²³  Gayus Bak hen dawem ensa ebe mae hap gol sonezimꞌira. Ëe, Paulus, angkam zëno golakë gwëꞌan, hen awe de jematna zëno golak tagal gwe-gwenan. Ë yala awe de pemerinta mo te-ala aït gweblan zini Erastus Bak hen dawem ensa ebe mae hap gol sonezimki. Nëno mae mo Kristen bosena Kwartus Bak hen kirekam.[ ²⁴  Dikire Bian Kristus Yesus mo kwasang-kwasangna ebon mae onak lwa gwek. In eiwa.] ²⁵  Men kirekamë Kristus hup de ol dawemna gol halada gwenan, nëno mae mo Alapna Zen sa emsa Yesussu de taïblïblannak dikim tatem ëzaun hup tatete ta gwibiri. Orep Alap mo kire hap de kalangna zi hip man aning gul gwizimki. -²⁶  Hwëna ëe zebë angkam zëno orep de ol aning gunnu insa Yahudi srëm zi sin dep golzim halada gweꞌan– men kirekam hëndep de gwë gwen Zini Alap Zëna abe hap syala wei yul soneblakake, hen men kirekam orep zëre mo olsa de ayang gul gwen zini hamal hap ëgu-guk gwekke. Hëndep em Yahudi srëm zi ausuna zebe angkam Kristussu laïblï gweblaꞌan hen ang ë gweblaꞌan. ²⁷  Dikire Kristus Yesus onakon Alap mo bosena hëndep denaban teip nulsuk gweblak, sap Alap Zen Zen aha-en tangan– enlala blal Zi niye. Amin.1 Korintus1 Korintus1 Korintus1KorPaulus mo surat Korintusk de Kristen zi hip

+ Priskila, zen we bose. Akwila, zen zi zem. (Kis 18:2-3, 18:18, 18:26)

+ “Aristobulus Swe hon de syal ta gwen zi” hip dena awe, Paulus man Yunani olkam anakan ale gulku, “Aristobulus hon de wenya.” Dekam man nwe-mase gweꞌan, Paulus Aristobulus zëre hap hom dawemna gol soneblaka. San ha zen dekam mes yap tïlkï– men kirekam hen orep tangan de Kristen zini ale nulblikke, hen san ha dekam Kristenkam de babu zem man yap tïnkïm hli yuludaka? Ahaksa, san ha zëno golak de lowehe gwen wenya kip gol sonezimki?– men zen en ëKristen gwekke. Ayat 11nak Narkisus Bak hap dena hen kirekam lwaꞌan.

* 16:25 Ef 1:9-10

1 Korintus

12345678910111213141516

1

1¹  Korintusk de Alap mo hlïl irin zi hip,Paulus onakon, hen nëre mae mo wal bosena Sostenes onakon:Dawem! Ëe, Paulus, mae habë ep ale gul sonezimꞌin: Sap Alap zëre mo dwam gwibin sin mes asa dam tasïkï– Kristus hup de olsa de gol halada gwen hapye. Hen emsa mes Alap kwang guludaka– Zën dikim emsa bi gwibiridan hap. Zep em kime Kristus hun ëraha-en gwek, Zen dekam zep emsa lalak tasibirki. Zep men zen Bian Yesus hup tïngare lang nakon boklena kom dabla tine gwenan, em hen mese deban mae siri gwek. Sap Yesus in kïtak nëno mae mo Teipsïnnï.³  Zen diki Bian Alap ne Bian Kristus Yesus ne sa kwasang-kwasang zemka mamkam ebe mae hap ol gwizimdi. Hen nen zëre nik mo taha terenak esa lowehe gwer.Paulus kim Alap hap dawemna golblakake, sap Alap mes zëno tawa tabin nikon Korintusk de zi hip hëꞌho gwibin nika gol gwizimki.⁴  Ëe ama Bian Alap hap dawemsa golbla tine gwenan– mae hap: Sap em ano tawa tabin nikon mese Kristus hun ëraha-en gwek, zen in zep Bian Alap sosonna zëre mo kwasang-kwasang nakon ebe mae hap sowenkam gol gwizimꞌira. ⁵  Sap em kime Kristus hun ëraha-en gwek, em dekam zebe ere mae mo enhonak sowehen tangankam eisbik– sap ol toran hap dena, hen enlala blal hap dena. ⁶  Zen dekam zebe anakan dam ulsuk, “Paulus mensa Kristus hup de ola golhata zaka, zen eiwa de tanganna.” ⁷  Zep angkam sosonna mensa Alap mo Enhona nëbe mae hap gol gwizimnira, em home aha-en mae tahalha eibiꞌin. Em in zebe isrip-sri naban Bian Yesussu ës gweblaꞌan– Zënaka de etan zertrë zannak depye. Ëe in zebë Alap hap dawemna anakan gol gweblanan, “Ema asa sam ta gweꞌara.” ⁸  Zën sa emsa tatete ta gwibiri, hëndep zëre mo lwa halzan hap de yaklanak de zaunnuk zep esa enho kles gwesïn srëm nik ëzaul. ⁹  Alap sa kirekam ebe mae hap syal gwibir-zimdi, sap Zen zëre mo ol gu-gunnu man sul sone gwenda. Zen bëjen emsa eititi gwibiridan, sap Zën emsa kwang guludaka– zëre mo Tanena Bian Yesus hun dikim zergolek de gwen hapye.Mae hap de ol jalse gwen: Em ba habe ëhlïwe gwenan?¹⁰  Aya-wal oso-wal, ëe Bian Yesus mo bosekamë emsa gubiridaꞌan: Enlalasa em aha-en ta gwen– dekam de ëhlïwe gwen srëm hapye. Bahem enaka jakal gwibirida gwen, hwëna banakare maesa de dwam gwibinni ahaksa kalang gwibinni, nonol em enlalasa dawemkam aha-en ta gwen. ¹¹  Sap Kloë mo iyena man asa nenblazak, “Korintusk de Kristen zini man ëdarak gwe-gwenan.” ¹²  Insa darak gwen hap dena emsa gubiridal, zen anakan de ëgwë gwensa: Ahakon ema ëgu gwenan, “Ëe an Paulussu de ang gweblan zi.” Ahakon ëgu gwenan, “Ëe Apoloꞌa de ang gweblan zi.” Ahakon ëgu gwenan, “Ëe Petrussu de ang gweblanna.” Hen ahakon ëgu gwenan, “Ëe Kristussu de ang gweblanna.” ¹³  Hwëna kirekam de lwankam, ki san Kristus mo timni esa blum ul?– deban de srën-srënkam lowe hendan hapye. Ahaksa san ha te-lidak sonnak ebe mae hap ëyë tïk? Ki san emsa ano bosekam baptis dabik? ¹⁴  Angkam ëe ama sam gwesïꞌïn— mae hap: Ëe homë emsa baptis tabik. Ëe diki Krispus ne Gayus en nekaë baptis sok. ¹⁵  Zep ebon mae onakon ahana bëjen anakan gun, “Paulus zëre mo bosekam asa baptis taka.” ¹⁶  O ahakon mesë hen enlala gwibiridanan: Stepanus Baksa hen zëno golak de wenya, zen hen ëyë baptis tabik. Hwëna dekon ahakorena, ëe homë enlala gweꞌan. ¹⁷  Sap Kristus asa zisi de baptis ta gwibin hip hom dam tasïkï. Zen diki zëre hap de ol dawemsa de gol halada gwen hap asa dam tasïkï. Hen Zen anakan asa gubluka, “Auhu-kama zi mo enlala blala bahem ëre hap de ol dawem naban siri gun. Ëre hap de te-lidak soblan hap de ola, diki zen zen bol-zaun gwen.” Zen mae hap ki kirekam asa gubluka: Sap zi mo ëhalen hap de sosonna, zen kïtak zëre hap de te-lidak soblan ennak lwaꞌan.Mae hap de ol: Kristus hup de te-lidak soblanna, zen zëwe Alap zëre mo enlala blala nëp zertreizimki.¹⁸  Sap men zen juwen hap de ora san ang taꞌan, zëbe mae hap Kristus mo te-lidak sonnak de tïnnï, zen asyas ol makan lwazimꞌin. Hwëna nen ëngaya gwen hap de ora san de ang tan wenya, nen ema anakan tame ul gwenan, “Alap mo sosonna, zisi de ngaya tabin hip dena, zen zëwe.” ¹⁹  Sap Alap mo olak man lwak,“Auhu-kama zi mo enlala blala Ëe asa hom tazim.Nwe hleng gwen wenyik mo tame gunnu Ëe asa jek-jak gulzim.” -²⁰  Zep auhu-kama nakore enlala blalsa de tawa tabin hip de wenya, hen sekolasa de sul sonen wenya, hen ol gulsun-gulsun hup de ëtewesïn wenya, zëno mae mo auhu-kama en nakore tame gunnu in Alap mes joblo-top gulzimki. ²¹  Sap Alap zëre mo enlala blalkam mes tïngare zini gubiridaka, “Em bëjen em ere mae mo enlala blala kon Asa tame tan.” Zen hom kirekam dep dwam gweka. Hwëna Zen a kirekam mo nësa angkam gubiridaꞌara: “Ola mensa ena ‘asyas ol makan’ enlala ei gwibirin, hwëna zen dekon asa emsa ngaya tabir– em de desa taïblïbinkimye.”²²  Hwëna Yahudi zini, zen nonol owassa de goltreizimdin hip ëabe gwe-gwenan– dekam de taïblïbin hipye. Hwëna Yahudi srëm zini, zen zëre mae mo enlala blal en san de ang tan hap ëdwam gwe-gwenan. ²³  Zep nëno mae mo tawa tabinni, Kristussu de te-lidak sonnak makan ta irin hip dena, Yahudi zinik man jawe guk hana gwenan. Hen Yahudi srëm zini, zen man asyas ol makan enlala nei gwibirin. ²⁴  Hwëna nësa men desa Alap Zëna kwang guludaka, sap Yahudi zi, sap Yahudi srëm zi, nëbe mae hap Kristus hup de ola in man nwe-mase gwizimꞌin, “Alap mo sosonna hen enlala blala zen zëwe.” ²⁵  Zep Alap onakore enlala joblo-top makare ola in, zen hwëna auhu-kama zi mo enlala blalsa man gulmunꞌun. Hen Alap onakore asyas makare ola in, zëno sosonna man taman kïnïꞌan– auhu-kama zi mo soson nakonye.²⁶  Aya-wal oso-wal, emki ëenlala gwen– men kim Alap emsa kwang guludakake. Dekam em auhu-kama zi mo nwenak, bose nabarena beya naka hom. Em in totore lowehen zi– soson srëmna hen enlala joblo-topna, auhu-kama zi mo nwenakye. ²⁷  Hwëna Alap enlala joblo-top wenya emsa kwang guludaka– dekam de enlala blal wenyik ësaher gwe-gwen hap. Hen Alap soson srëm wenya emsa mes hlïl inki– dekam de soson wenyik ësaher gwe-gwen hap. ²⁸  Mensa bose nabare wenya anakan lamang da gwibirin, “Wakin totore zi– ba maesa de tame gun srëmna,” hwëna desa mes Alap dam tasibirki– desa de bose nabare wenya in hap lamkam anakan golëtreizimdin hip, “An zen ano nwenak de ëdakastïn wenyaye. Em hom.” ²⁹  Mae hap ki kirekam syal gwibirki: Auhu-kama zi dikim Alap zëre mo nwenak zënaka bolte-bolte ta gwibin srëm hap. ³⁰  Sap nen Alap zëre mo syal en nakone ki Kristus hun ëraha-en gwek. Zen zep nëbe mae hap de ausu hap Desa en drë neka. Zep nëno mae mo enlala blal hap dena Zëbon. Dam-damkam hen lalakkam de Alap mo nwenak gwën hap dena hen Zëbon. Hen ëngaya gwen hap dena Zëbon en. ³¹  Zen in zep Alap mo olak anakan lwak,“Zini diki Bian ensa zen boltere ta gwen.Zënaka bap zen.” -

* 1:19 Yes 29:14

* 1:31 Yer 9:24

2

2¹  Aya-wal oso-wal, ëe kimë ebon mae hatak– Alap onakore ol dawemkam dikim emsa tawa tabin hip, ëe homë ëre mo ola sam-sam gul gwek– dekam de em asa enlala gweblan hap, “Zini an zëno enlalana blala.” ²  Sap ëe mesë enlalana anakan hohle ta guk, “Ëe de zëbon mae gwënkam, ëe Kristus Yesus de zëbe mae hap te-lidak sonnak tïn en hap denaka asa tawa ta gwibir.” ³  Ëe kimë eban mae golëlowehe gwek, ëe dekam sin-sinni, hen aïrïn hïp ama yal-yal gwe-gwek. ⁴  Ano tawa tabinni dekam, ëe homë ola sam-sam gul gwek– dekam de em asa enlala gweblan hap, “Zini an zëno ola soson tanganna– enlala blala ban.” Hwëna ëe Alap mo Enhonakë yaïng gwe kïnï gwek– anakare enlala naban, “Zen Zen sa zëbe mae hap zëre mo sosonna goltrei gwizimdi– banakare owas maesa de syal gwibir-zimdinkim.” Hëndep em zebe zëno sosonna hla kuk. ⁵  Ëe mae habë kirekam gwëk– em dikim auhu-kama nakore enlala blalsa abon hla tan srëm hap, hen desa de em taïblïbin srëm hap. Hwëna aena diki anakaresa de hlaulblun habë sam gwesïk, “Zen Alap mo soson nakon syal gwe-gwenda.”⁶  Hwëna Kristen zini nëno mae mo tawa tabinni, Kristus de nëbe mae hap te-lidak sonnak tïn hïp dena, zen sap enlala blala ban. Hwëna auhu-kama ennak de enlala ëlwa gwen zini bëjen enlala blala insa tame tan, sap zen Alap onakorena. Diki men zen Kristus hun de zeraha-en gwennak ëzise gweꞌan, zen en sa enlala blala insa tame da gwer. Sap enlala blala men dekam tawa la gwibirin, zen auhu-kamana an kore naka hom, hen men zen angkam teipsïnkïm ïrïk nïl gweꞌan, zen hen dekore naka hom. Zëno mae mo ïrïk gïnnï in nabakam sa jek-jak gwer. ⁷  Hwëna enlala blala men dekame tawa la gwibirin, zen Alap zëre onakorena– mensa menkam zi hip aning ta gwizimkike. Hwëna Zen sap orep mes okamana ansa de yang gulsun srëmnak nësa anakan kalang gwibiridaka, “Enlala blala bare ol dawemna in san de ang tankam, zen zen sa ëre mo ngatannak yaïng gwer.” ⁸  Okamana awe de teipsïn-teipsïn wenya hom Alap mo enlala blal aning tanna insa tame dak. Sap zen de tame dananam, ki molya ngatan zi mo lang nakore Teipsïn Zini Yesussu te-lidak sonnak makan da inninam. ⁹  Hwëna enlala blala insa de tame tan hap dena, desa mes Alap nëbe mae hap golzimki– men kirekam zëre mo olak lwakke,“Zi mo hlaun srëmna, hen sane gwen srëmna,hen enlala gwibin srëmna,desa mes Alap hamal gulzimki–men zen Zënaka enna nola gweblananke,zen en de desa tame gul gwen hap.” -¹⁰  Hwëna zen in zebe nen angkam Alap mo enlala blal aning tanna insa tame la gwenan, sap nen zëre mo Enho nabane lowehe gwenan. Sap zëre mo Enhona Zen kïtak hëndep olk en san denaka tame gul gwenda– sap Alap zëre mo enlala aning tanna hëndep kïtak. ¹¹  Men kirekam hen zi mo enlalana, zen diki zini in zën en de tawa gweblan. In zep hen kirekam Alap mo enlalana zen diki Alap zëre mo Enho en de tawa gweblan. ¹²  Nen auhu-kamana an kore enhosa home eirink. Nen hwëna Alap zëre mo Enhosae eirink. Zen in zebe tame ul gweꞌan– dawemna mensa Alap totoresa nëbe mae hap gol gwizimꞌira, Kristus hun de zeraha-en gwenkam.¹³  Zep nen in dekame tawa la gwibirin, zen auhu-kama zi mo enlala blala korena kim hom. Zen Alap zëre mo Enho nakore enlala blalkame tawa la gwibirin. Zen in zep Alap zëre mo Enho naban de zergwën zi enna dam nulsuk gwenan. ¹⁴  Alap mo Enho naban de zergwën srëm zini, zen bëjen Alap mo Enho nakore enlala blala insa dokwak tan. Zëbe mae hap man nwe-mase gwe-gwizimnin– san de asyas ol. Tame gun hup ki sap ëalp gwe-gwenan, hwëna Alap mo Enho naban de zergwën srëmkam, toton bëjen tame gun. ¹⁵  Hwëna Alap mo Enho naban de zergwën zini, nen ema tïngare tawa tabinni anakan klis ul gwenan, “An eiwa Alap mo Enho nakorena. An dekore naka hom.” Hwëna auhu-kama enlala zi bëjen nësa anakan tame tabin, “Alap man zëno mae mo tawa tabinni sam gwesïk gwibiꞌira,” ahaksa, “Zen hom sam gwesïk gwibiꞌira.” Zen diki Bian Zën sa kirekam klis gulu. -¹⁶  Zep Alap mo olak man anakan lwak,“Zini toton banakan dep?– Bian Alap mo enlalasa de tame tan naye.Zep nen toton bëjen nen ol zïm-zïmsï zëbe hap golblan.” -Sap eiwa kirekam lwak, hwëna angkam Kristus mo enlalana nëbon mae onak lwaꞌara!

* 2:9 Yes 64:4

* 2:15 1Kor 4:1-5

* 2:16 Yes 40:13

3

Mae hap de ol: “Asa Apolos han Alap mo nganak de syal ën zi darekam em enlala gwe-gwizimdin.”3¹  Aya-wal oso-wal, ëe kimë emsa golëlowehe gwek, ëe homë dekam emsa anakan enlala gwibirida gwek, “An kïtak Alap mo Enho naban nërgwëꞌan. Anik olk san denaka tawa ta gwibik.” Hwëna ëe ama emsa enlala gwibirida gwek, “An nama okama naban noldokot gweꞌan. Kristussu de taïblïblannak nama wal baïzïl makan lowe heꞌan.” ²  Ano emsa de tawa tabinni dekam wal baïzïlsï de momkam taïzïbin makan lwa gwek. Bong hap de tembanena bëjen em twinbin. Hwëna angkam hen kire nike nama lowe heꞌan! ³  Sap em namae auhu-kama nakore hole-hle en san ang ta gwenan. Em namae wal bose wal oban enaka enlala eibirida gwenan, “Zëno bosena bap zen abon onakon teipsïblïn.” Zen in zebe enaka husus eibirida gwenan hen ëdarak-darak gwe-gwenan. Zen in zep man dam gwesïk gwenan: Eno mae mo auhu-kama nakore hole-hlena man emsa ïrïk tabirida nasen gwenan– san de em ëKristen gwen srëm zi! ⁴  Sap anakare nakon de enaka jakal gwibirida gwenna, “Ëe an Paulussu de ang gweblan wenya,” ahaksa, “Ëe an Apoloꞌa,” dekam man dam gwesïk gweꞌan: Em in nama auhu-kama enlala nabane lowehe gweꞌan.⁵  Ëe dwan Apolos han apdenak– Alap mo nganak de syal ë gwen zi dare sake. Alap mes srën-srënkam abe nikip syala wei yul sonezimki, hen em dekon zebe ëei gwek. ⁶  Ëe an eiyas ta gwen hap de zini. Apolos zen hokam de hlë tablanda gwen hap de zini. Hwëna Alap Zën zep sïpnï insa gubirida gwenda, “Em ësaltïn, hëndep eisi em ëtën.” ⁷  Zep ëe eiyas tan hap de zini hen sap hlë tablanda gwen hap de zini, ëe mam dare naka hom. Diki mamna Bian Zë-en, sap Zen Zen syal gwe-gwibirida– dekam de eisi ëtën hap denaye. ⁸  Zep eiyas tan hap de zi niban hlë tablanda gwen hap de zi niban apdenak– teipsïn nïye. Alap sa zëno mae mo syal hap de dawemna lamkam golzimdi– zëre mae mo syal jam enkam. ⁹  Zep ëe apdekam ëre mo syal bosyan naban Bian mo syalsaë oꞌan. Em in san de Alap mo nga. Ahaksa em in san de Alap hap de golsa de ëe syal gweblanna.¹⁰  Sap Alap zëre mo kwasang-kwasang nakon asa zer inki, ëe zebë zëre mo gola in mo mokona eiyas tak– san de ëe gol syal gwe-gweblan hap de tewesïn zi. Angkam hwëna aha zi ayang da ine gweꞌan. Men zen kirekam angkam syal ta gweꞌan, zen dawem enkam zen syal gwe-gweblan. ¹¹  Sap ano tawa tabin nikon, em zebe tame uk, “Nëno mae mo ngïrïn bol te makare Zini, Zen Kristus.” Zep zini toton bëjen aha tesya bolak etan ïk gïn– aha tawa tabinsi de zë mas gunkumye. ¹²  Zep angkam zini man gol yala insa de ayang-ayang tan hap srën-srënkam ëalp gwe-gweꞌan. Ahakon emaskam de syal gweblan hap, ahakon perakkam dep, hen ahakon kaso lïlïngtïnkïm dep. Hwëna ahakon hen te olsoskam de syal gweblan hap ëalp gwe-gweꞌan, hen ahakon jaba alakam dep, hen ahakon endang ala sasankam dep. ¹³  Hwëna ano mae mo syal gweblan gol yala in Bian sa zëre mo klis gun hup de yakla yalak de zaunnuk akasïblï zala. Zen syaukkum de ang tankam sa akasïblïla– dekam de zë hla tan hap, “San ha zëno mae mo abe hap de gol syal gweblanna an nama sa zaulu?” ¹⁴  Men zëno syal gweblan nakon de taïblï srëm gweꞌanka, zen zen sa dawemna nulin. ¹⁵  Hen men zëno mae mo syal gweblan nakon de syauknu in hap taïblïꞌanka, zen molya ba maena nulink. Zëna enna sa ëngaya gwer, hwëna zëno mae mo nwe-masena san de gol zik de taïblïn nakon de heya gwenna– ba maesa de golheya gwen srëmkam.¹⁶  Em san home tame uk? Nen an dwan Alapsa dekon boklesa kom so gweblan hap de gol makanke. Alap mo Enhona kïtak nëbon mae am gwë gwenda. ¹⁷  Zi de Alap mo gola insa karek gunkum, Alap sa hwëna desa karek tala. Sap gola in zen Alap Zëre en hap dena– lalakna. Hen kïtak de Kristen zini nen an zen– gola inye.¹⁸  Bahem enaka boton ta gwibin. Zi de ebon mae onakon zëre mo auhu-kama enlalasa anakan enlala gweblanna, “Ano enlalana blala,” dawemna zen diki nonol okama nakore enlala blala insa zen tïhïs tan– dekam de hwëna eiwa de enlala blalsa zer irin hipye. ¹⁹  Sap mensa auhu-kama enlala wenya ‘enlala blal’kam nen gweblanan, zen hwëna Alap mo nwenak joblo-topna. Men kirekam zëre mo olak lwak,“Zini men zen tim nul gwenan,‘Ëe asa ëre mo nwe hleng gwen nakondawem gwer,’kire zi hip man Alap zëre mae mo nwe hleng gwenna insa li yul sone gwizimnira–zen de zëre mae hap hëp makan lwazimdin hip.” -²⁰  Hen ahana man lwak,“Okamanak mensa nenbirida gwenan,‘Zini in enlala blala,’hwëna Alap man desa enlala gwibirida gwenda,‘Zëno mae mo enlala blala in waba hap.’” -²¹  Zep nen bap nen Kristen bosyansa anakarekam boltere ta gwibin, “Ëe zëbon de ang tanna.” Sap nen men zen Kristus hun ëraha-en gwek, Alap mes nëbe mae hap golzimki– nen de kïtak teipsïn-teipsïnkïm lowehen hap denaye. ²²  Sap ëe, Apolos, hen Petrus, ëe hen teipsïn-teipsïn nïka hom, hwëna ëe ama Alap hon de babu gwen zi makan emsa mas eibirida gweꞌan. Angkam em hen mese Kristus hun ëraha-en gwek, zep nen angkam kïtak teipsïn zi mo kime bi eibiꞌin– sap angkam de okamana ansa, hen ngein sin dep dena, hen sap juwen hap dena, hen ëngaya gwen hap dena. ²³  Zen mae hap ki lwaꞌan: Sap nen mese Kristus hun ëraha-en gwek, hen Zen mes Bian Alap han aha-en ëka.

* 3:19 Ayb 5:13

* 3:20 Mzm 94:11

4

Mae hap de ol: Yesus mo dam tasibin zi mo syala a kirekam mo jematnak nwe-mase gwe-gweꞌanye.4¹  Zep asa Apolos han a kirekam em enlala gwe-gwizimdin, “Zen an Alap hon de babu ën zi dare,” hen ano nik mo syala, a kirekam em enlala gwe-gwibin, “Ola mensa Alap orep aning gul gweka, zen in desa hwëna angkam ol halada gweꞌara.” ²  Bol-zaun tanganna abe nikip dena, zen syala insa de golsyalhen srëmkam ol gwen hap– dekam de Bian Zën asa anakan aken hap, “Zen taïblïzimdin tanganna.” ³  Zep em ahaksa aha zi de asa anakan kara ta gwenna, “Zëno syala dawemna,” ahaksa “Karekna,” zen abe hap bana hom. Aena hen homë ënaka anakan enlala gwe-gweblanan, “Ano syala dawemna,” ahaksa “Karekna.” ⁴  Ëre mo ënaka de enlala gweblankam, ëe ama Bian mo dwam gwibin sin syal gwe-gweꞌan. Hwëna kirekam de ëe ënaka enlala gweblankam, dekon en bëjen anakan asa dam tasïn, “Bian mo nwenak ëe eiwa dawemkamë syal gwe-gweꞌan.” Zen diki Bian Zën sa ano syala ap klis gulblula. ⁵  Zen in zep, bahem na-en aha zisi gubirida gwen, “Zëno syala karekna,” ahaksa, “Zëno dawemna.” Zen diki Bian Zën de lwahal zankam sa kirekam klis gulzimdi. Karek-karekna mensa zini aning nul gwenan, desa sa golwet sozimdi. Hen men desa enhonak kalang ei gwibirin, zen dekam sa kïtak Zën goltreizimdi. Men zëno mae mo syal zëre mo nwenak sam gwesïꞌïn, zëno mae mo bosena dekam sa hen mam gulzimdi.⁶  Aya-wal oso-wal, ëe ansa ale gulzim– Apolos han ëre nikip dena, hwëna zen em dikim abe nikip de en naka dam gulsun hup hom. Zen em dikim kïtak anakan dam gulsun hup, “Kristen zini sap bëjen Alap mo ol tatak nakon golsyalhen.” Zep bap nen ahakore en naka anakan boltere ta gwibin, “Zen dawem-dawemna,” hwëna dekam ahakore nakae enbiridaꞌan, “Zen dawem-dawem tangan naka hom.” ⁷  Zen nara ki emsa gubiridaka?– em de teipsïn zi mo kim aha zisi klis gul gwen hapye. San ki ebe mae hap ere mae mo syal en nakon Alap dawemna gol gwizimnira?– zep de kirekam ëbola-bola gwe-gwen hapye. Zen syala kon hom. Zen Zën totoresa zëre mo kwasang-kwasang nakon gol gwizimnira, zep bap nen nënaka anakan bolte-bolte ta gwibin, “Ëe ëre mo dawem nakonë gulink.”⁸  Em ema bolte-boltekam ëtim gul gweꞌan, “Ëe mesë tangan Alapsa hlï-hlï lasïk. Asa ba hap de aha zi tawa tabin hip? Ëe an teipsïn-teipsïn nïkake.” Em zebe asa enlala eibirida gwenan, “Ba hap de Paulus maesa etan salbiridan hap?” Hwëna eiwa eme ëteipsïn-teipsïn gweꞌanam, aïrïs, sap dekam ëe ëre mo syal bose walya ban amaka hen eno mae mo ngïrïn klesnak ëteipsïꞌïn! ⁹  Hwëna, eiwa, ano dam gulsunkum, Alap men Zen Yesus hup de olsa dikim gol halada gwen hap asa dam tasibirki, Zen ëmam-mam gwen hap hom asa gubiridaka. Hwëna Zen otde tangannak de teinikirin hip asa gubiridaka. Ëe in zebë lowehe gwenan– san de bwinak de lowehen zi, tameran en hap de kalang gwibiridanna. Zep tïngan asa nga-ngola ban kara da gwibirin– sap okamanak de wenya, hen Alap mo dam taha nakore zini. ¹⁰  Zep Kristus mo bose hap tïngare zini man asa nenbirida gwenan, “Enlala joblo-topna hen sin-sinni.” Hwëna em ema enaka bolte-bolte la gwibirin, “Ëe an enlala blala hen soson tanganna.” Em ema enaka kïl lï gwibirin, “Aha zi man asa blikip neisibirida gwenan,” hwëna kirekam de lwankam, ki hwëna asa ba hap lamang da gwibirin? ¹¹  Zep hëndep angkam ëe usak nabanë lowehe gwenan– hen ho-hole naban. Hen ano mae mo pakeanna kalk-kalk tola. Asa man dangole gwibirin. Hëndep zep angkam dawemkam de lowe henna banak dep? ¹²  Ëe ëre mae mo tahalhasa dikim sul sonen hap aenë soson tokna dei kul guk gwenan. Asa kim lamang da gwibirin, ëe hwëna dekam Alapsa abe la gwenan– Zen de zëbe mae hap dawemsa golzimdin hip. Zen kim asa karek da gwibirin, ëe hwëna ama ëenlala gwe-gwenan, “Dikire zen en nësa karek da gwibik.” ¹³  Kim asa wakwak da gwibirin, ëe hwëna ol kwasang-kwasangkamë ding ul gwizimnin. Zep aha zi mo asa de hlauludankam, ëe san de okamana awe de ase nabare kire-kirena kiye– yal tan en hap dena. Kirekam zep hëndep angkam sërkam asa husus neibirida gweꞌan.¹⁴  Ansaë kirekam ep ale gulzimnin, zen emsa dikim saher tabin hip hom. Zen ama kim emsa enlala sobiridanan– san de ëre mo walas tangansa de gubiridan makan. ¹⁵  An zebë emsa gubiridaꞌan: Emsa de oto gulsuk gwen hap de zini sap maka sepulu ribu enkam lowe heꞌan, hwëna eno mae mo nonol bianna, ëe an zen. Sap nonol ëyë Kristus hup de ol dawemkam emsa tawa ta gwibik. Em dekam zebe hëndep Kristus hun ëraha-en gwek. Zep em in kïtak san de ano walas tangan. ¹⁶  Zen in zebë emsa gubiridaꞌan: Em diki asa em tana wei san zertron.¹⁷  Zen in zebë Timotiussu ebon mae osan dep zer sonek. Zen in hen ano dang tïnïnak de walas, hen Biansa de taïblïblan tanganna. Zep ëe men kirekamë Kristussu tana wei san zertroꞌan, zen zen sa hwëna emsa enlala sobirida gwera– men kirekamë tïngare jematnak tawa tabirida gwenanye. ¹⁸  Ebon mae onakon ahakon man ëbola-bola gwek– anakan de ëenlala gwenkam, “Paulus molya etan nësa amjanbirida zaka.” ¹⁹  Hwëna Alap diki asa dwam gweblaꞌanka, ki asa emsa amjanbiridazal. Zen dekam asa bola-bola wenya insa anakan hlauludazal, “San ha zen mes eiwa asa nërapde gwer?– Alap mo Enho nakore sosonsa de gwirensïnkïmye, men kirekam zëna ëgu gwenan. San ha zëno mae mo ol toran en ki yawal gwizimk?” ²⁰  Sap Alap mo ïrïk gïnnïk de bïtï gwen wenya, nen diki Alap mo Enho nakore sosonkame lowehe gwenan. Ëk enkam de ol toran nakon home. ²¹  Zep en ki dam ulsuk: Ki san ëe bi zik de walas zemka tangolebin makanë emsa gweibiridazan? San ha kwasang nabare ol sin-sin nibanë golhatazan?

5

Jemat nakon de karek gol gwen zisi zeralsa sonebin hip de ol:5¹  Ëe ama emsa tenggwanbiridaꞌan– anakan de emsa salbiridankam, “Zëbon mae onakon, ahana man bi zik mo we maꞌa kahalo gwe-gwibirida.” Sap Alapsa de tame tan srëm zini, zen hom kirekam de kareksa syal nei gwibirin! ²  Zep kirekam de lwankam, em ba habe anakan ëbola-bola gwe-gwenan, “Ëe mese sërkam Bian mo nwenak ëdakastïk.” Diki dawemna gosa emaka ta gweꞌan! Hen zini insa emaka ere mae mo jemat nakon ëralsa soneꞌan. ³  Ëe sap ebon mae onakon langanakë gwëꞌan, hwëna ano enlalana san de emsa de golëlowe henna kiye. Zep ëe emsa de golëgwën makanë gubiridaꞌan, “Kirekam de karek gwen zini insa jemat nakon em Bian Yesus mo bosekam zeralsa sonen.” Em kime tagal gweꞌak, ëe enlala enkam asa zë ang gwer. Dekam emki tïngare zi mo nwenak zini insa Bian Yesus mo sosonkam dowal mo kïgï hap ja tablan. Mae hap emki kirekam ja tablan: Dekakim haleka. Tim en naka sap sa karek gulblula– ang en nik deka Bian mo lwa halzan hap de yaklanak de zaunnuk ngaya gweka.⁶  Zep em ema tangan ëkarek gwe-gwenan– anakan de ëbola-bola gwe-gwenkamye, “Ëe Bian mo nwenak sërkamë ëdakastïꞌïn.” Mensa zini mwin-mwankam nen gwibirin, san ha mese eititi eibik?– mensa anakan ëgu gwenanye, “Ragisa de betekkam tepung mang-mang gunnuk mas gunkum, dekam hwëna mamkam hop gwe-gwenan.” Zëno aha dam gulsunnu, nen dikim karek gol gwensa hiri gun hup, sap zen man mam gwe-gwenan hen hlimin nisen gwenan. ⁷  Zen in zep, zi karekna insa em ragisa de hiri gun makan ere mae onakon hiri tan. Sap em de nama deban apdekam zergwë gwenkam, em molye ëlalak gwek. - Sap Kristus mo kala mes emsa dikim lalak tasibin hip wet sok– Paskanak dep de dombasa zïp son makan kim nëno mae mo karek-karek hap dakke. ⁸  Zep ragi nabare syal gwibin roti ëpbana in nen hiri gun. Hwëna angkam Paskanak dep de ragi srëm roti ësena in ensa nen twenblanda gwen. Desa de dam gulsunnu, zen nëno mae mo ëpba lowehen kareksa de hiri gun hup, hwëna dekam de enho lalak enkam eiwa de ora san ang ta gwen hap.⁹  Ëe mese sap nonol suratna ebe mae hap ale gul sonezimk– kahalo soson zi niban de golësiri gwe-gwen srëm hap denaye. ¹⁰  Hwëna ëe Kristen gwen srëm wenyaka homë ki enlala gwibiridak. Eiwa, Kristen gwen srëm wenyik mo syala, a kirekam moye:swi soson,te-ala beya gwen hap de ëhole-hle gwe-gwen,ësowë gwe-gwen,hen yang tasïn dowal hap de boklesa kom ta gweblan.Hwëna kirekam de Kristen gwen srëm zisi toton banakan dep?– langa tasibinni, okamana ansa de hli yun srëmnakye. ¹¹  Diki men desaë enlala gwibiridak, em de langa tasibin hip, zen zini men zen ëgu gwenan, “Ëe mesë Kristen gwek,” hwëna zen zen anakaresa nama nulin halasen gwenan:swi soson,te-ala beya gwen hap de hole-hle,hen yang tasïn dowalsa de boklesa kom ta gweblan.Ahaksa wal bose walsya de lamang ta gwibin,ahaksa ho mamaksa de otdeblanda gwen,hen ësowë gwe-gwen.Kire zi niban bahem mae apdekam golëtembane ta gwen.¹²  Men zen Kristen zinik bïtï gwe srëm gweꞌan, zen diki Alap Zën sa zëno mae mo karek-karekna klis gulzimdi. Nëbe mae hap hom golzimꞌira– kire zi mo kareksa de klis gul gwen hap denaye. Hwëna diki ere mae mo jematnak de ëKristen gwen wenya, zëbe mae en hap em klis gul gwizimdin. Sap Alap mo olak man lwak, “Karek gol gwen zisi em ere mae onakon golëalsa sone gwen.” -

+ Yahudi zini yakla yala Paskanak dikim ang tan hap, Musa mo ol san man ragina gola kon tïngan yal da gwek. Dekam zep hen Musa mo ol san zao de minggunak ragi srëmkam de roti ensa dwenblanda gwek. (Kel 12:14-20) Zep ragina insa man hen enlala nei gwibik, “Zen san de nëno mae mo karek-kareksa de hiri gun makan– dekam de Biansa golek de tan hap.”

* 5:12-13 Ul 13:5, 17:7, 19:19, 22:21-24, 24:7

6

Mae hap de ol: Alapsa de tame tan srëm zisi bahem gublun, “Ano nik mo karekna ansa ap klis gulzim.”6¹  Em ba habe anakan ëgwë gwenan?– aha nik de Kristen bose zemka gublunna, “Zen ano kire-kiresa sowëkam golka,” ahaksa, “Zen ano wesya kahalo gwibirki,” em ba habe hwëna Alapsa de tame tan srëm teipsïn zi sin dep kiresa olhal gwenan?– zëwe de tap gun hupye. Diki Alapsa de dawemkam taïblïblan wesyan dep emaka olhal gwenan– zen de tap gulzimdin hip. ²  Em san home tame uꞌin? Alap mo hlïl irin wenya nen esa lamkam okamanak de karek gol gwen zisi klis ul. Zep kirekam de lwankam, em ba habe bete-tekna insa ere mae mo ngïrïnnïk klis ul srëm gwe-gweꞌan? ³  Em san home anakan tame uꞌin?– “Nen dekam esa hen Alap mo dam taha nakore zini klis ul.” Zep em sap esa angkam okamana awe dena klis ul gwer. ⁴  Zep ebon mae onakon de banakare karek mae jowenkam, em san esa totore zi sin dep olsong gwe-gwer?– men zen eno mae mo jematnak bosena lwazim srëm gweꞌanke, zen de ep tap gul gwizimdin hip. ⁵  Em kirekam ema enaka saher la gwibiꞌin. In dwan ere mae mo jematnak kike– aha-en mae, enlala blal tolaye! Zen zen maka tap gulsuk gwizimꞌira. ⁶  Hwëna em Kristen zini ere mae mo kareksa ema tïngare zi mo nwenak olwet so gwenan– ëKristen gwen srëm teipsïn zi sin de gol hankamye.⁷  Kristen zini ebon mae onakon ahanik de wal bose zemka teipsïn zi hon gublunna, “Zen man asa sowë taka,” dekam mes dam gwesïnïn, “Em Kristen zi mo lowehen nakon mese ëlanga gwesïk.” Diki dawemna emaka anakan ëenlala gwe-gwenan, “Zen sap sa kirekam asa sowë ta gwera hen karek ta gwera.” ⁸  Hwëna eno mae mo enlalana anakarekam lwa gwizimꞌira, “Ëe sap asa hwë-hwëkam ëre mae mo Kristen bosesa karek la gwibir.”Nëre mae mo timsi de golinik gwen hap de ol– anakare enlala naban, “Ano timni an Alap mo gol.”⁹  Em san mese ëeititi gwek?– “Men zen kareksa nulin halasen gwenan, zen molya Alap mo ïrïk gïnnïk bïtï gwek.” Bahem enaka boton ta gwibin! Anakare zini bëjen bïtï gwen:swi enkam de ëlowehe gwen wenya,kahalo soson wenya,zi bosyan han de ïnïsïn makan ëgwë gwen wenya,hen we walya, we wal bose zeban de kirekam ëgwë gwen wenya,hen yang tasïn dowal hap de boklesa kom so gweblan wenya.¹⁰  Hen ahakon sowë tam wenya,te-ala beya gwen hap de hole-hle wenya,ho mamaksa de otdeblanda gwen wenya,aha zisi de lamang ta gwibin wenya,hen asaskam de zi mo kire-kiresa alal ta gwen wenya.Kirekam de wenya, zen molya Alap mo ïrïk gïnnïk bïtï gwek. ¹¹  Orep em hen ahakon kirena. Hwëna angkam Alap mes emsa kirekam de karek-karek nakon ngan tasibirki. Zep angkam em mese ëngan gweher. Em kime Bian Yesussu laïblïblak, hen Alap mo Enhona kim emsa ing gwe hebiridaka, Zen dekam zep emsa gubiridaka, “Angkam zen mes ëdakastïl– ëre mo nwenakye.” Zep bahem etan kirekam de karekna syal gwe-gwibin.¹²  Hwëna ebon mae onakon, ahakon sa ano ol jalse gwenna insa husus neibir. Zen anakan sa ding nul, “Nen Kristen zini sap esa banakare maesa syal ei gwibir.” - Hwëna ëe ama kire zisi ding gulzimꞌin, “Banakare maesa de syal gwibinkim diki nonol enaka de anakan takensibirida gwenkam aïrïs, ‘San ha syala an Kristen zini abe hap man sam gwesïblïꞌan? San ha dowal mo kïgï mo wan-wan tan sanë dekam ang gweꞌan?– Yesussu dikim hli tan hap.’” ¹³  Hwëna ahakon hen sa ano jalse gwen ola insa husus neibir, zep sa anakan ëgul, “Nëno mae mo timni tembane hap man ësam gwesïk gwenan, hen tim niban tembane naban esa lamkam okamanak hli kosol. Alap ang en naka sa ngaya tabiri, zep sap esa angkam nënaka de golëinik gwe-gwen srëmkam tembane ta gwer.” Zen hwëna tembane en hap hom kirekam zënaka yasik da gwibirin. Zen hwëna a kirekam mo srip nulsuk gwenan, “Sap esa okamana awe en dep de tim niban ëswi soson gwe-gwer.” Hwëna eiwa dena, Alap hom timni nëbe mae hap golzimki– dekam de nëre mae mo hole-hle san ang ta gwen hapye. Nëno mae mo timni, zen Bian zëre mo dena, hen Zen man kara ta gwibirida. ¹⁴  Sap Alap mes Bian Yesussu tïn nïkon tim niban ngaya taka. Zen in zep sa hen nësa zëre mo sosonkam kirekam ngaya tabiri. Zep nen bap nen nëre mae mo timni karek ta gwibin.¹⁵  Em dwan mes-eme anakan tame uk, “Ano mae mo timni an, zen Kristus mo timnik mas gwinꞌin.” Ki san ha man sam gwesïꞌïn?– Kristus mo hlina insa de swi soson wenyik mo tim niban aha-en son hapye. Kina ki bëjen! ¹⁶  San ha em home anakan tame uꞌin?– “Men nara swi soson wenya ban swi ënna, dekam zëno nik mo timni mes aha-en nënan.” Sap Alap mo olak man lwak, “Zen dekam san de aha-ere timni kiye.” -¹⁷  Diki Bian Yesus hun de zeraha-en gwenkam aïrïs. Dekam Bian mo Enho naban zini in mo enho naban aha-en.¹⁸  Kahalo gwen hap de enlalasa emki langa tasïn. Sap tïngare ahakore karekna, zen hom timnik makan gwe-gwenan. Hwëna kahalo gwenkam, zen ere mae mo timsie kim karek ul gwenan. ¹⁹  Em san mese ëeititi gwek?– “Eno mae mo timni in, zen Alap zëre mo Enho mo gol sake.” Sap Alap mes zëre mo Enhona eno mae mo enhonak ing ta soneka– Zen de dekon emsa golëgwë gwen hap. Zep em en home ere mae mo timni bi eibiꞌin. Zen Alap bi gwibiꞌira. ²⁰  Zen mes emsa kwisisa de zerzimdinkim zëre mo jala kon gwiswe soneka. Zep eno mae mo timni in, zen diki Alap zëre mo bose ensa dikim teip gulsuk gweblan en hap zen lwa gwen.

+ Kim Korintusk de zini anakan ëgu gwek, “Nen Kristen zini sap esa banakare maesa syal ei gwibir,” zëno mae mo enlalana san ha anakan mes yap lwa gwizimk, “Nen Kristen zini hom Yahudi mo ëpba tïtï tabin sin de ang ta gwen nakon ëngaya gweꞌan, zep sap esa banakare maesa syal ei gwibir.” Ahaksa san ha zen anakare enlala naban kirekam ëgu gwek, “Nëno mae mo timni ansa okamanak esa hli kul gwer, zep sap esa banakare maesa auhu-kama ennak dep de timkim syal ei-gwibir. Nëno mae mo enhona hom dekam karek gweꞌara.” Hwëna kirekam de enlala gwenna in kïtak boton.

* 6:16 Kej 2:24,Mrk 10:6-8,Ef 5:31

7

Paulus kim Korintusk de zi mo takensïblïnna ding gulzimkike– we-zi dare de zënaka leisyan hap dena:7¹  Angkam ëe ama ep ding gulzimꞌin– mensa ena suratkam asa lakensïblïkke, anakan insa hen ale uk, - “Sap langna angkam man tangan karek gweꞌan, san ha dawemna?– nen de swi srëmkam lowehe gwen naye.” ²  Hwëna zep denakaë ep ding gulzimꞌin: Angkam kahalo hap dena man tangan mam gweꞌan, zep dawemna zini wesya zen gon. Wenya hen zisi zen zen. ³  Zini we zemka bëjen swi ën srëmkam daulsuk gwen. We zem hen zi zemka bëjen da tasïk gwen. ⁴  We zem zen zën hom zëre mo timni bi gwibiꞌin. Zen diki zi zik bi gwibiꞌira. Hen zini zën hom zëre mo timni bi gwibiꞌira. Zen diki we zik bi gwibiꞌin. ⁵  Bahem enaka da kososuk gwen– swi ën srëmkamye. Holo ën srëmkam sap esa– anakan de olsa aha-en unkimye, “Nen swi ënsa yausun– dekam de Alapsa abe la tine gwen hap.” Hwëna holo tangankam bahem. Ki hwëna dowal mo kïgï sa emsa karek san dep tïtï sola, hen dekam em molye tatem yauku. ⁶  Zep ëe homë emsa tïtï tabiꞌin, “Swi ën srëmkam em lowehe gwen,” hwëna sap esa holo srëmkam kirekam ëgwë gwer– olsa de aha-en unkimye. ⁷  Ano dwam gwibin tanganna, diki ano kim emaka we gon srëmkam lowehe gweꞌan. Hwëna ëe mesë tame guk, kire hap de sosonna home kïtak Alap onakon ulin gwenan, sap Zen srën-srënkam nëp sosonna gol gwizimnira.⁸  Wal sei-siwiri hen wenam sei-siwiri, hen we sem-semna, ëe ama emsa tïtï tabiꞌin: Dawem tanganna em we-gon srëm zi-zen srëmkam em lowehe gwen– ano kim. Sap dekam em molye okama ennak de syalak ëhir-hir gwe-gwek. ⁹  Hwëna eno mae mo swi hole-hle de mam gwenkam, ki amki enaka kap la gwek. Sap e-en de gwënkam, eno swi hole-hle de enho nakon syauk mo kim hïtïl hana gweꞌak, zen karek tanganna. Zep dawemna wesya em gon, ahaksa zisi em zen.¹⁰  Angkam wenya bare wenya hen zi nibare wenya kibë ayang gulzimꞌin: Ansaë ale gul sonezimꞌin, zen ëre mo enlala nakore naka hom. Zen Bian hen kirekam tïtï tabirki: Wenya ere mo zini bahem hli tan. -¹¹  Zini hen ere mo wenya bahem baes gwibin. Hwëna we de zi zemka hli tanna, zen diki aha zisi de zen srëmkam zen gwë gwen, ahaksa dawem tanganna zi zem osan dep zen lwahan.¹²  Hwëna ahakon, eno mae mo we walya ahaksa zi walya hom ëKristen gweꞌan. Kristus Zëna hom kire hap de ola nëp hli yulzimki. Ëe zebë hwëna emsa tïtï tabiꞌin: Kristen zi de gwënna, hwëna we zik de Kristen gwen srëmkam, wenya in de nama ën hap dwam gwenna, zini in bap zen baes gwibin. ¹³  Hen kirekam, Kristen we de gwënna, hwëna zi zik de Kristen gwen srëmkam, zini in de nama ën hap dwam gwenna, zen hen bap zen baes gweblan. ¹⁴  Em ema ëkïl gïk, “Kristen we de gwënna, hwëna zi zik de Kristen gwen srëmna, Alap sa husus gwizimdi.” Kirekam bëjen. Zen diki Alap sa Kristen wenya in kon zi zem insa anakan enlala gweblala, “Zen angkam Asa golek de taꞌara.” Hen kirekam– zi en zik de Kristen gwenna. Zep zëno nik mo walasna hen Alap sa enlala gwibiridala, “An ano bi gwibiridan wenya.” ¹⁵  Hwëna Kristen gwen srëm zini in de Kristen wenya emsa hli yun hup dwam gwenna, bahem tru-tru gulblun. Zen dikire emsa hli yuk. Hen kirekam– Kristen srëm we de Kristen zini emsa hli tankamye. Kirekam dep Alap hom jalse gweꞌara. Sap Zen mes nësa kwang guludaka– dekam de enlala sësekkam zëre mo nwenak lowehe gwen hapye. ¹⁶  Hwëna Kristen wenya em bahem Kristen gwen srëm zi omka hli tan, sap em bëjen em anakan tame gun, “Nama de ënkam zen wëhë haleꞌanka?” Hen kirekam Kristen zini, bahem Kristen gwen srëm we omka hli yun.¹⁷  Bian kim emsa kwang guludaka, em san ahakon wenya ban, ahaksa zi niban? Em san dekam to mip blaonsublun srëmna? Ahaksa em san dekam zi mo tana ïltïkïnnïk de lowe henna? Men kire nike lowehe gwek, zen kire enkam em lowehe gwen– men kirekam dep Bian emsa dam tasibirkike. Ëe kirekam de lowehen habë tïngare jemat-jematsa tïtï ta gwibirin. ¹⁸  Zep anakarekam lwaꞌan: Bian kim emsa kwang guludaka, Musa mo tïtï tabin ol san de em to mip blaonsublun nik gwënna, ki etan bahem alp gwen– dekam de em to mip blaonsublun srëm nik gwën hapye. Hen kirekam, em de to mip blaonsublun srëm nik gwënna, em bahem ëalp gwen– dekam de blaonsublun hapye. ¹⁹  Sap to mip blaonsublun nik de gwënna, ahaksa blaonsublun srëm nik de gwënna, zen bana hom. Diki bol-zaun tanganna, Alap mo tïtï tabin sin em ang tan. ²⁰  Zep Bian men kim emsa kwang guludaka, dekam men kire nike lowe heꞌak, zen kire en nik emki lowehe gwen. ²¹  Zep emsa kim kwang guludaka, em san ki zi mo tana ïltïkïnnïk de ëbabu gwenna? Ki bahem enlalana ëbeya gwen– wet so gwen hapye. Hwëna Alap de ebe mae hap wet so gwen hap denaka golzimdinkim, ki sap esa wet so gwer. ²²  Sap zi mo tana ïltïkïnnïk de ëbabu gwen zini, desa de Bian kwang guludankam, dekam zen Bian mo nwenak san de kirenak de lowehe gwen srëm zi. Hen zi mo nwenak men zen babukam lowehe srëm gwe-gwenan, desa de Bian kwang guludankam, dekam zen man ënwe-mase gwe-gweꞌan– san de Kristus hon de ëbabu gwen zi. ²³  Sap Alap mes emsa kwisisa de zerzimdinkim gwiswe soneka, zep ere mae mo timni bahem zi hon golgu gwen– zëno mae mo tana ïltïkïnnïk de etan lowehen hapye. ²⁴  Zen in zep, aya-wal oso-wal, Alap men kim emsa kwang guludaka, dekam men kire nike lowehek, zen kire en nik em Bian mo nwe kara gwennak lowehe gwen.Paulus kim Korintusk de zi mo takensïblïnna ding gulzimkike– wenam sei-siwir wal sei-siwir hip dena:²⁵  Mensa asa suratkam lakensïblïk, wenam sei-siwir hen wal sei-siwir hip dena, ëe ama ebe mae hap ding gulzimꞌin: Kire hap de ola Bian hen hom hli yulzimki. Hwëna Zen mes kwasang-kwasangna mamkam abe hap golblaka, hëndep syala hen mes abe hap wei yul soneblaka. In zebë ëre mo dam gulsunnu ansa anakare enlala naban ale gul sonezimꞌin, “An aïrïs– taïblïbin hipye.” ²⁶  Sap angkam man tangan langna karek gweꞌan, zep in kirekame angkam lowehe gweꞌan, zen kire enkam emki sap lowehen. ²⁷  We walya bare wenya, bahem we wal omka hli yuluda gwen. We wal srëm wenya, bahem wesya de gon hap ëalp gwen– nama de langna an karek gwennakye. ²⁸  Hwëna em de we gon hap dwam gwenna, zen kareksa home goꞌara. Hen kirekam, wenam seiwir de zisi zenna, zen hen kareksa hom. Hwëna em de enaka leisyankam, em okamanak de karekna esa oltowe gwera. Zep desa de goltowe gwen srëm habë kirekam emsa gubiridal.²⁹  Aya-wal oso-wal, ano enlalana anakan lwaꞌara: Angkam aumwanak dep yaklana beya naka hom. Zep we walya bare wenya, we wal oban de hir-hiri sap esa Bian mo syal hap eititi ei gwibir. We walya hen, zi nibare wenya, zi oban de hir-hiri sap esa hen Bian mo syal hap eititi ei gwibir. ³⁰  Hen kirekam, men zene enlala dowe hanan hap gona ta gweꞌan, emki enlala dowe hananna insa eititi gweblan. Men zene auhu-kama isrip-sri hap nga-ngola ban lowehe gweꞌan, emki auhu-kama enlalana insa eititi gweblan. Men zene okama ennak dep de kire-kirena te-alakam kap la gweꞌan, kap ta gwen srëm makan em lowehe gwen. ³¹  Hen men zene okamanak de kire-kiresa bi ëblanda gweꞌan, emki hwëna bi gweblandan srëm makan lowehe gwen. Sap molya holo gwek, okamana an dekam sa jek-jak gwer.³²  Ëe mae habë kirekam ebe mae hap ale gul sonezimꞌin– em de okama ennak dep de kire-kirenak ëhir-hir gwe naseran srëm hap. Sap we wal srëm Kristen zini, zen ëhir-hir gwen srëmkam Bian en mo syalsa nol gwenan– anakare enlala naban, “Bian dekakim asa sam gwesïblïka.” ³³  Hwëna we walya bare wenya, zen auhu-kamanak de kirekam-kirekamnak sa ëhir-hir gwe-gwer, sap zen we zik dikim sam gwesïblïn hap de syalsa hen nol gwenan. ³⁴  Hëndep zep sa zëno mae mo enlalana dare syak nër. Zi srëm we walya hen kirekam: Zen Bian mo dwam gwibin en san dep sa ëalp gwe-gwer, sap zen man ëdwam gwe-gwenan– tim niban enho naban de Bian mo nwenak lalak nën hap. Hwëna zi nibare we walya, zëno mae mo enlalana zen auhu-kama ennak de syalak ëhir-hir gwe-gwenan, sap zen zi wal zik dikim sam gwesibiridan hap ëalp gwe-gwenan.³⁵  Ëe ere mae mo dawem habë kirekam ale gulzim. Zen emsa dikim jalse gwibiridansa hom. Sap ano emsa de dwam gwibiridan tanganna, diki em ëalp gwe-gwen– zi mo nwenak dikim dawemkam lowehe gwen hap, hen Bian en hon de tal gwesïnkïm dikim lowehe gwen hap.³⁶  Zep zi de we golgu gweblan nabare nik gwënna, zen de anakan eisbinkim, “Ëe de gon srëmkam, ki en tol sa gwë gwer,” hen anakan de eisbinni, “Ëe ama tangan gon hap dwam gwibiꞌin,” zen dikire gok. Zen hom dekam karek gweꞌara. ³⁷  Hwëna ahanik de hen we golgu gweblan nik gwënna, zen de anakan enlala gwenkam, “Ëe ba hap de gon hap? Ëe Bian mo syal ensa de gon habë dwam gweꞌan. Ano enhona drak-drak nakake. Ëe sap asa ki en gwë gwer,” kirekam zen hen man sam gwesïꞌïra. ³⁸  Zep zi de we golgu gweblan zemka gonna, zen man sam gwesïꞌïra. Hen Alap mo nganak de syal hap de wesya gon srëmkam, zen hen man tangan sam gwesïꞌïra.³⁹  Zi nibare we walya, zen etan bëjen ahasa de zen hap enlala gwen– nama de zi zik gwënnakye. Diki zi zik de tïnkïm, dekam sap de ahasa zen. Hwëna Kristen gwen srëm zisi bahem. ⁴⁰  Hwëna ano enlalakam, zi zen srëmkam zen maka tangan sam gwesïꞌïn. Hen ëe ama eisbiꞌin: Alap mo Enhona hen kirekam enlala gweꞌara.

+ Ayatna an mo aha dam gulsunnu, zen anakan: Angkam ëe ama ep ding gulzimꞌin– mensa ena suratkam asa lakensïblïkke: Zini wesya de gon srëmkam hen aïrïs.

* 7:10 Mat 5:32,Mrk 10:11-12,Luk 16:18

8

Paulus kim Korintusk de zi mo takensïblïnna ding gulzimkike– yang tasibin alap-alap hap de tweran blom ta gwibir-zimdin hip dena:8¹  Mensa asa suratkam lakensïblïk, yang tasibin alap-alap hap de tweran blom ta gwibir-zimdinsi de twinbin hip dena, angkam kire hap denakaë ep ding gulzimꞌin: Kristen zini nen anakane kïl ïl gwenan, “Nen dwan mes em-am yang tasibin dowal-dowal hap dena tame uk.” Hwëna bap nen kire nakon ëbola-bola gwe-gwen. Diki nënaka de kwasang gwibirida gwenna, zen zen sam gwesïꞌïn, sap zen dekame nënaka tatete la gwibirin. ²  Bap nen nëre mae mo tame gunnu boltere gul gwen. Kirekam de enlalana, zen joblo-topna. ³  Diki Alapsa men zen enna nola gweblanan, zen kire wenyaka zëre mo walaskam gubirida gwenda.⁴  Zen in zep, yang tabin alap hap de tweran blom ta gwibir-zimdinsi de twinbin hip dena, nen mes eme tame uk, “Yang tasibin alapna zen ensasa nabare naka hom.” Hen anakan mese tame uk, “Eiwa de Alapna Zen aha-en tangan. Ahana hom.” ⁵  Hwëna ahakore zi mo tame gunkum, alapna beyana– men zen ngatan zi mo langnak lowehe gwenan, hen men zen okamanak awe lowehe gwenanye. ⁶  Hwëna nen mese anakan dam ulsuk:Alap Zen aha-en. Zen nëno mae mo Bian– men Zen kirekam-kirekamna kïtak yang tabirkiye. Hen nëno mae mo syala kïtak zëbe hap dena.Hen Teipsïn Zikim de gublunna, hen aha-en: Zen Bian Yesus. Zen zëno taha san Alap kïtak yang tabirki, hen nen Zëbon onakone ëngaya gweꞌan.⁷  Hwëna nër hom de ëKristen gwen zini hom kïtak kirekam dam nulsuꞌun. Zen man ëtim gul gwenan, “Ëe de yang tasïn dowala in hap de tweran ninsi twinbinkim, dekam man nwe-mase gweꞌan, ‘Ëe boklesaë zëbe hap kom soblaꞌan.’” Zen nama dekam tim nul gweꞌan, “Yang tasïn dowala in mo sosonna ki.” Zen hwëna dekam zep enho nakon neis gwibirin, “Ëe an mesë karek gwenan.” ⁸  Hwëna eiwa de tanganna, tembane nakon Alap bëjen nësa husus gwibiridan, hen bëjen dekon nësa isrip-sri gwibiridan. Zep kire hap de tweran ninni, sap esa olgwenblanda gwer, hen sap esa olgwenblanda srëm gwe-gwer. Zen bana hom– Alap mo nwenakye.⁹  Zep em kirekam de tame gun wenya, em bahem tame gun srëm wenyaka karek ta gwibin– zëno mae mo nwenak de dowal mo tembanesa twinbinkimye. Sap tame gun srëm wenya in de emsa de hla tankam hen kirekam tembane gweꞌanka, dekam sa anakan eisbiri, “Ëe an ama Alap mo nwenak karek gwenan.” ¹⁰  Zep anakan bap zen lwan: Em men zene anakan tame uꞌin, “Ëe sap asa yang tasïn alap hap de golak tembane gwe-gwer. Abe hap bana hom,” hwëna Biansa de dawemkam taïblïblan srëm nik de emsa hla taꞌanka, dekam sa enlala gwera, “Ëe hen sap asa zë tembane gwer.” ¹¹  Hwëna zen kim hen tembane gweꞌanka, dekam sa Kristussu de taïblïblan nakon zara. Eno tame gunnu in san de ang gwen tola kon sa zara! Zen sap ere mo Kristen wal bose– mensa hen Kristus zëre hap de te-lidak soblan nakon ngaya takake. ¹²  Hwëna em mese zëno enhona karek tablaka. Zep eme Biansa de dawemkam taïblïblan srëm naka kirekam karek taꞌanka, dekam em hen mese Bian mo nwenak karek gwenda. ¹³  Ëe in zebë ëre hap anakan dam gulsuk, “Ëre mo Kristen bose walsya dikim karek san dep tïtï tabin srëm hap, ëe amaka tweran nin twibinsi hëndep baes gweꞌan. Aha zi bap zen ano gwën san de ang gwenkam kareknak zaran.”

9

Mae hap de ol: Paulus isrip-sri en hap syal gwe-gweka, ba maesa dekon gulin gwen enlala srëmkam:9¹  Ki san ëe zi mo tana ïltïkïnnïk de babu gwe-gwen zi?– in zep de ëe aha zi mo dwam gwibin sin gwë gwen hapye. Ki san abe hap hom Bian Yesus golblaka?– ëe de zëre hap de ol dawemsa gol halada gwen hap denaye. Ki san ha ëe ahakore zëre mo dam tasibin zi mo kim homë hen Zënaka hla tak? Ki san em ano syala kon home Biansa tame lak? ²  Aha zi de asa gublunkam, “Paulussu Bian hom dam tasïkï,” hwëna em emaka enblaꞌan, “In Bian dam tasïkï, sap ëe an zëno syal gwibinkimë Biansa tame lak.”³  Ënaka de kirekam gublunkam, “Em Bian mo dam tasïn zisi hom,” ëe hwëna amaka ding gulzimꞌin: ⁴  Ki san ëe Barnabas han ëre nik mo syala kon bëjënë tembane ë gwen?– men kirekam Yesus mo ahakore dam tasibin zini ëgwë gwenanye. ⁵  Ahaksa san ha ëe Barnabas han bëjënë Kristen we dare naban itënda gwen?– men kirekam Bian mo ahakore dam tasibin zini hen Bian Yesus mo oso walya nolëtë gwenanye. Petrus zëna in kirekam hen we zemka goltënda gwenda. ⁶  Hen san ha Barnabas han ë-en tangan?– aen de tembane hap ahakal gwen naye. ⁷  San ha jana nabare zini ki eijannak ang gweka?– zën de tembane hap hakal gwenkamye. San ha anggur nga syal gwe-gweblan zini ki syal gweka?– zën de zëno ei nika twinbin srëmkamye. Hen domba zaho ta gwibin zini san ha ki zaho tabirki?– zën de dombana in mo mom kïlsï otde gwen srëmkamye. Diki sap hen ano nik mo dena– kirekam de ëre nik mo syala kon ulin gwen hap denaye!⁸  Insa ep ale gulzim, zen okamanak de zini kirekam ëgwë gwenan– dekam de em dam gulsun hup, “Sap sa Paulus syala an kore eini twin gwibiri.” Alap mo ëpba olak kire hap dena hen ki lwaꞌan. ⁹  Sap Musa mo tïtï tabin olak man lwak,“Sapi de gandum dansa zaublun danaseranna– dekam de ëbwalom gwen hap, ëkna bahem kyang sosublun. Dikire twenblan danasenk.” -Kirekam de lwankam, ki san ha Alap sapi ensa kirekam enlala gwibiridaka? ¹⁰  Kirekam bëjen. Zen hen Yesus mo dam tasibin zini abe mae hap kirekam nwe-mase gwizimꞌin. Sap ngana lu tan wenya, eiyas tan wenya, hen taran wenya, zen kïtak man ëdwam gwe-gwenan– ngana in kore ei nika de twin gwibin hipye. Zep Bian mo nganak de syal tan wenya ëe hen kirekam.¹¹  Ëe Barnabas han mesë ang hap de otanena eno mae mo enhonak eiyas lak. Hwëna angkam san ha em emaka asa husus eizimꞌin?– ëe de okamanak dep de tembanesa ebon mae onakon ulin gweꞌanamye. ¹²  Hwëna aha zi enna ki ebon mae onakon nulin gwenan. Diki nonol tanganna asa emaka mas ei gwizimnin. Zen sap ano nik mo dena– ebon mae onakon de ulin gwen hapye. Hwëna ëe homë kirekam ulin gwenan. Ëe mae habë tahalha naban anakare enlala naban totoresa ë gwenan, “Nen de ba maesa nëre nik mo syal eibin zi nikon ulin gwenkam, dekam hwëna zen sa Kristus hup de ol dawemna baes neibir.”¹³  Hwëna ena mes em-am ëtawa gwek: Zini men zen Alap mo golak syal ta gwenan, zen dekon hen tembanena nulin gwenan. Hen men zen tweran ninni Alap hap tru dasïk gweblanan, zen hen dekon tweran ninni nulin gwenan. ¹⁴  Zen in zep hen Bian zëre mo ol dawem gol halada gwen wenya anakan gubiridaka, “Em ere mo tawa tabin nikon esa tembanena ulin gwer.” -¹⁵  Zep zen sap ano dena– kire nakon de tembanesa gulin gwen hap denaye. Hwëna ëe aha-en mae homë gulink. Hwëna suratna ansaë ale gulzimꞌin, zen anakare enlala naban hom, “Dekakim ap nol gweblak.” Sap zen dekonë isrip-sri gwe-gwenan– anakare hap, “Diki Bian sa lamkam ano syal eini ansa ap golblala.” Zep ëe ama tangan baes gweꞌan– em de ba maesa ap golblankam de ano isrip-srina in tap gwen hapye. -¹⁶  Sap ëe anakare en hap bëjënë isrip-sri gwen, “Syala men desa Bian abe hap wei yul soneblaka, ëe ama desa syal gwe-gwibirin– ëngaya gwen hap de ol dawemsa de gol halada gwenkamye.” Sap ëe de desa gol halada gwen srëmkam, Bian sa asa karek tala. ¹⁷  Ëyë pegawaikam syal gweꞌanam, ki maka okamanak dep de gajina ap nol gweblaꞌan. Hwëna Alap Zën syala insa ap wei yul soneblaka– ëe de Zëbon de babu gwen zi mo kim totoresa sul sonen hap. ¹⁸  Hwëna babu gwen zini abe hap an zen ano isrip-sri gwibin niye: “Ëe Alap mo ol dawemna totore tangansaë gol halada gwenan. Abe hap men desa maka sap syala in kon nol gweblaꞌan, ëe homë aha-en mae gulink.”¹⁹  Zep ëe anakare enlala naban homë kara ta gwibirin, “Zen sa asa te-alakam mas nëblal.” Ki hwëna ano syal de nwe-mase gwen hap– san de ëe te-ala hap de syal gwe-gwen zi. Hwëna ano syala eiwa ki hen babu gwen zi mo kim nwe-mase gwe-gwenan, sap ëe ama enlala betekkam mas gwibirida gwenan– dekam de beyakam halen ora san golëwet so gwen hap. ²⁰  Zep ëe kimë Yahudi zi niban golësyal ta gwenan, ëe dekam etan Yahudi zi mo ëpba lowehen sanë ang gwe-gwenan. Zen Musa mo tïtï tabin ol san de ënaka ngaya tan hap homë ang gwe-gwenan. Hwëna Yahudi zi de asa sam gwesïblïn habë desan ang gwe-gwenan. Ëe mae habë kirekam gwë gwenan– dekam de zen hen Kristussu tame tan hap. ²¹  Hen kirekam– Yahudi srëm zi niban de golësyal ta gwenkamye. Dekam ano gwënna san de Yahudi srëm zi– Musa mo ol san de ang gwe-gwen srëmna. Zen hen Yahudi srëm zi dikim Kristussu tame tan hap ëe ki gwë gwenan. Ëe kimë Musa mo ola in san ang gwe srëm gwe-gwenan, zen anakare enlala naban hom, “Ëe homë Alapsa betek gweblaꞌan.” Ëe dekam hwëna Kristus mo tïtï tabin ol en sanë ang gwe-gwenan. -²²  Ëe kimë hen Kristussu de taïblïblannak de tatem ëzauk gwen srëm wenya ban golëlowehe gwenan, ëe dekam hen zëno mae mo lowehen sanë ang gwe-gwenan– dekam de zen hen Kristus en onak tatem ëzauk gwen hap. Zep zini men kirekam lowe henda gwenan, ëe hen dekam zëno mae mo kimë gwë gwenan– dekam de hen zëwe denaka ngaya tabin hip. -²³  Zen kïtak Alap onakore ol dawemna insa dikim langa gulsuk haladan habë kirekam syal gwe-gwibirin. Sap ano isrip-sri gwibinni zen zen tangan, hen nen dekon esa lamkam hëꞌho gwibinni hla kul.²⁴  Em dwan mes-eme ëtawa gwek: Asyas hap de hlu-hluk tanna, zen beya nik sa ëhlu-hluk gwer. Hwëna aha-en, men zen de nonol hataꞌanka, zen zen en de kire-kire dawemna gul irinkim. Zen in zep, emki hen hlu-hluk gwen makan ëgwën– anakare enlala naban, “Ëe aka kire-kire dawemsa gulink.” ²⁵  Men zen hlu-hluk gwen hap ëhohle gwe-gwenan, zen nonol timsi mïsrïm-srï nïl gwenan, hen man zënaka dawemkam nolëinik gwe-gwenan– anakare enlala naban, “Ëe aka nonol gwek.” Men zen ënonol gwe-gwenan, zen auhu-kamana an kore kire-kire dawem ensa nulin gwenan. Nen hwëna hëndep de lwan hap de kire-kiresa de gul irin hibe ëalp gwe-gweꞌan. ²⁶  Ëe in zebë dam-dam enkam de hluwen hap alp gwe-gweꞌan. Ahaksa, ëe an san de tahakam de zënaka lek-lek ta gwibin asyasnak de ang gwe-gwenna. Ëe bëjënë sap desan totoresa lek tya gwen. ²⁷  Ëe zebë ëre mo timni ënaka de lek-lek ta gwenkam drak-drak gul gwenan– dekam de hëndep ëre mo timsi dawem enkam golinik gwe-gwen hapye. Ëe mae habë ënaka kirekam zerinik gwe-gwenan: Sap ëe mesë beyakam kire asyasnak dep zini kwang guludak. Hwëna Bian Alap de wasib mo kim asa gublunkam, “Em mese asyas peraturansa gulmunku. Em de asyasna an kon kire-kire dawemsa gul irin hip, eno bosena hom,”– ki ëe asa tangan saher gwer.

* 9:9 Ul 25:4

* 9:14 Mat 10:10,Luk 10:7

* 9:15 Mat 6:1

+ Kristus mo tïtï tabin ola: Yoh 13:34-35, Yak 2:8, Mrk 12:28-34, Mat 22:36-40, hen Rom 13:8b-10nak.

+ Kristussu de taïblïblannak tatem zauk gwen srëm wenyaka de kirekam golëlowehe gwen hap de ola: Emki hlaun 1Kor pasal 8 mo ayat 7 nakon 13nak dep, hen Rom 14:1–15:6.

10

Paulus kim yang tabin alap-alap hap de boklesa kom tabirida gwen hap jalse gwibiridakake:10¹  Aya-wal oso-wal, ëe ama emsa enlala sobiridaꞌan– nëno mae mo auyan-azana men kim Musa Bak golëwet so gwekake. Alap dekam but yawalsa golzimki– zëbe mae hap de jal zini in de zë totot gwibirida gwen hap. Hëndep Alap mo sosonkam zep hi yawala insa golëtablan gwe kïnïka. ²  Zëbe mae hap dekam man nwe-mase gwenan: But de tahalebinni in hen hi yala insa tablan gwe kïnïk, san de Musa mo baptis tabinnik de ang tanna. Zëno dam gulsunnu, zen dekam mes Musa hon bïtï gwek. ³  Zen dekam kïtak Alap onakore tembanesa dwenblanda gwek, -⁴  hen hona Zëbon onakore naka sap notde gwibik. Dekam Alap kaso yawalsa hamal gulzimki, zep dekore hosa notde gwibik, sap kaso yala in hen man ang gwibirida song gwek– zen de ho hap ëtahalha gwe-gwen srëm hap. - Hwëna ol gulk sun de blaorankam kaso yawalkam in, Zen diki Kristus Zëna. ⁵  Nëno mae mo auyan-azana zen sap eiwa ki kirekam de owasna hla nul gwek, hwëna Alap mo nwenak beya nik hom ëdakastïk. Beya wenya desa man husus gwibirida gweka. Zëno mae mo tok-tok naka zep sasa lang san hli nulida guk song gwek.⁶  Zen Alap desa nëbe mae hap de ërak hap ki kang gulku– nen de hen zëno mae mo kim karek-kareksa hole-hle gwe-gwibin srëm hap. ⁷  Zep nen bap nen zëno mae mo kim yang tabin alap-alap hap boklena kom ta gwizimdin– men kirekam zëbe mae hap dena Alap mo olak lwakke,“Zen yang tabin alap-alap hap de tembane yawala insa dwensïblïndak, zao zep syak.” -⁸  Nen bap nen zëno mae mo kim kahalo-kahalokam lowehe gwen– men kirekam zen ëgwë gwekye. Zen in zep yaklana dekam 23 ribu enkam juwek. -⁹  Hen bap nen Biansa zëno mae mo kim akasïk gweblan. Zen in zep zen ahakon wanya de hit ti gwibin nikon juwe gwek. -¹⁰  Nen bap nen zëno mae mo kim Biansa tonsuk gweblan. Zen in zep desa Alap mo dam taha nakore zini heip gulku– men zen juwen hap dena ïrïk gïl gwendaye. -¹¹  In zen ki zëbon mae kirekam jowe gwek, zen angkam nëbe mae hap de ërak makan lwaꞌan– nen an zene angkam aumwa hap denak lowe heꞌanye. Zen in zep zini lun Alap mo olak de aïsïlï insa ale nul gwek– nen de desa anakan enlala gwe-gwibin hip, “Bian sa angkam kirekam hen karek tabiri– men zen kirekam karekna nol gweꞌanye.”¹²  Bera! Bahem anakan enaka boltere ta gwibin, “Ëe an Bian onak tatemë ëzauꞌun.” Zi de kirekam zënaka boltere tankam, zen hwëna zëno mae mo kim de kareknak zaran hap alp gwesïꞌïra. ¹³  Banakare kareksa de gon hap de enlalana men zen nësa de akasïblïn hap enhonak hata gwenda, zen nëno mae mo soson nakon hom taman kïnï gwenan. Sap Alap Zen taïblïblanna, zep Zen bëjen nësa de sërkam akasïblïn hap dwam gwibiridan– nëno mae mo sosonsa de gulmurunnu kimye. Hwëna kareksa de gon hap de enlala de nëbon mae hatankam, Zen hen nëbe mae hap orasa zertrei gwizimnira– nen dikim karekna in kon wet so gwen hap. Zen dekam zebe tatem ëzauk gwenan.¹⁴  Zen in zep, aya-wal oso-wal, yang tabin alap-alapna emki langa tasibin. ¹⁵  Nen kïtak enlalana kike. En-em kles so gwen. ¹⁶  Nen kime Bian Yesus mo timsi de enlala gwibin hip de tembanena olgwen gwibirin, dekam nonol Bian hap dawemsae ol gweblanan. Dekam kime zëno kalsa de enlala gwibin hip de anggur hona otdeblanda gwenan, hen zëno timsi de enlala gwibin hip de rotina olgwenblanda gwenan, dekam zebe ënwe-mase gwe-gwenan: Nen ema Bian han ëraha-en gweꞌan. ¹⁷  Nen de Bian mo timsi de enlala gwibin hip de rotisa twinbinkim, nen sap beyana, hwëna dekam man nwe-mase gweꞌan– san de nëno mae mo timni aha-en. Sap nen mese aha-ere rotina insa olgwenbik. ¹⁸  Israelk de zini hen kirekam ëgwë gwenan. Men zen Alap hap de zïp soblan domba ninni dwin gwibiꞌin, zen en dekam zep Alap han nërumlae gweꞌan.¹⁹  Hwëna kirekam insa ebe mae hap ale gulzim, zen em dikim anakan enlala gwibin hip hom, “Yang tabin alap-alapna zen eiwa ensasa naban.” Hen anakan homë kim emsa gubiridal, “Zëbe mae hap de tembanena, zen sosonna.” Zen waba tangan hap. ²⁰  Ëe hwëna em dikim anakan tame gun hubë kirekam ebe mae hap ale gulzim: Yang tabin alap-alap hap mensa otweranna blom da gwibir-zimnin, zen Alapsa hom kim boltere da gwenan. Zen hwëna dowal-dowalsa kim boltere da gwibirin, hen deban mae kim nolëaha-en gwe-gweꞌan. ²¹  Zep nen bëjen nen Bian mo kalsa de enlala gwibin hip de anggur ho naban dowal hap de ho naban otdenkam siri so gwen. Hen bap nen Bian mo timsi de enlala gwibin hip de tembane naban dowal hap de tembane naban siri so gwen. ²²  Ki san ha ema Bian de emsa husus gwibiridan hap ëdwam gweꞌan? San ha ema tim ul gweꞌan?– “Bian mo sosonna hom.”²³  Ahakon sa ano ola insa nulsul– anakan de ëgunkum, “Nen Kristen zini sap esa banakare maesa syal ei gwibir.” - Hwëna kire zini ëe ama ding gulzimꞌin, “Banakare maesa de syal gwibinkim diki nonol enaka de enhonak anakan takensibirida gwenkam aïrïs, ‘San ha dekam ëe ama ëre mo Kristen bose walsya mas gwibiridaꞌan? San ha ano gwën san de ang tankam ahakon dekam sa Yesussu hli dal?’” ²⁴  Bahem ere en mo timsi ngalap gwe-gwibin. Hwëna aha zisi emki hen enlala gwibirida gwen.²⁵  Pasarak de tweran ninni, sap esa enlala beya gwen srëmkam lop la gwer– anakan de takensibiridan srëmkamye, “An san yang tabin alap-alap hap de blom tabir-zimdin mosrona?” ²⁶  Sap Alap mo olak man lwak:“Okamana an hen kïtak zëwe de kirekam-kirekamna, zen kïtak Bian mo bi gwibiridanna.” -²⁷  Kristen srëm zi de emsa zëbon de tembane gwen hap gublunna, dwam gwenkam sap esa. Men kire tembanesa ep lop tablanna, em sap esa twenblan dala. Em bahem mae anakan de takensïblïn hap enlala gwen, “An san yang tabin alap-alap hap de blom tabir-zimdin mosrona?” ²⁸  Hwëna tembane tanna iwe de eno Kristen bose emsa gublunkam, “Tweran ninni an yang tabin alap-alap hap de mosrona,” ki bahem twinbin. Sap zen zëre mo enhosa ebe hap zertrëblala. Sap zen hom dawemkam enho nakon anakan tame guꞌura, “Yang tabin alap mo sosonna hom.” Zep em de zëno nwenak tembanena insa twenblan dankam, desae kim karek san dep tïtï taꞌara. Zen srëmkam sap emaka ahakore en naban zitwenblaꞌara.Hwëna em ahakon esa ëenlala gwer, “Aha zi ba hap de zëre mo dam gulsun nukon tembane hap asa tru-tru gulblun hap? ³⁰  Ëe de Alapsa gu soneblan naban de tembane gwenkam, ki aha zi ba hap de asa tembanena in hap husus gweblan hap? Ëe dwan mes-am tembanena in hap dawemna Alap hap golblal!”³¹  Hwëna ëe a kirekamë mo kirekam de enlala gwen zi hip ding gulzimꞌin: Ba maesa de twinbinkim hen otdebinkim, ahaksa banakare maesa de gonna, zen Bian mo bosesa dikim tïngare zi teip gulsublun hap emki syal gwe-gwibin. ³²  Bahem Kristussu de taïblïblannak de ëtatete gwen srëm zisi karek san dep de tïtï tan makan gweibirida gwen– sap Yahudi zi, sap Yunani zi, hen sap kïtak de Alap mo hlïl irin zi niye. ³³  Zep em ano kim em hen lowehe gwen. Ëe tïngare zi dikim asa sam gwesïk gweblan habë alp gwe-gwenan. Ëe homë ëre mo tim hip dena anakan ngalap gwe-gwenan, “Ëe de aha zi mo dam gulsun sun ang gwenkam, ëe asa usak gwer.” Hwëna ano dwam gwibin tanganna, ano syala kon bap zen aha maena Yesussu hli tan. Diki kïtak zen ëngaya gwen.

* 10:3 Kel 16

+ Paulus man ale gulku, “kaso yala in hen man ang gwibirida song gwek,” sap Musa man dan soka– hosa de owaskam kaso nakon golzimdinni. Hen Yahudi zini zep lun tangan aïsïlï insa anakan mas-mas nul song gwek, “Nonol kasona in man ang gwibirida song gwek– dekam de ho hap ëtahalha gwe-gwen srëm hap.” Hwëna Musa mo ol ale gun tangannak, sap diki hom. (Kel 17:6, Bil 20:11)

* 10:7 Kel 32:6

* 10:8 Bil 25

* 10:9 Bil 21:5-6

* 10:10 Bil 16:41-49

+ Ola ansa de srip gulsun hup, emki pasal 6 mo ayat 12 mo otdenak de alesa karatda gun.

* 10:26 Mzm 24:1

11

11¹  Zen in zep, ano tana wei san em ang tan– aena men kirekamë Kristussu tana wei san zertroꞌanke.Minggunak de bïtï gwennak de kirekam ëgwë gwen hap de ol:²  Ëe ama emsa sam gwesibiridaꞌan, sap em ema asa embwan ë gweblanan, hen ano tawa tabin sine ang ta gwenan– Kristen zi mo lowehen sanye. ³  Hwëna ëe ama dwam gweꞌan– em de anakan tame gun hup: Alap, Zen Kristus mo teipsïnnï. Kristus, Zen hwëna zikim dinik mo teipsïnnï. Hwëna zini, zen wekam dinik mo teipsïnnï. ⁴  Zep zi de Minggunak de tagal gwennak topi ala gun nuban Alapsa abe tankam, ahaksa Alap mo Enho nakore olsa ayang gulzimdinkim, zen kirekam zëre mo Teipsïn nïka blikip gwesïblï srëm gweꞌara. ⁵  Hwëna we walya, zen de Minggunak de tagal gwennak kaen hakkam de nol utuk gun srëmkam Alapsa abe tanna, ahaksa Alap mo Enho nakore olsa ayang gulzimdinni, zen ki hom zëre mo zini blikip gwesïblïꞌan. Kirekam de gwënna in, zëno sahera man apde nëꞌan– nolsa de lonsun nubanye. -⁶  We wal de nol utuk gun hup baes tanna, ki dikire nol alana blom dasibik. Hwëna blom tasibinkim ahaksa lonsunkum, zen man tangan ësaher gwe-gwenan. Zen in zep dawemna kaen haksa zen utuk ta gwibin. ⁷  Zikim dena, nëbe mae hap nol utuk gun hup hom dakastïꞌïn, sap zikim dena nonol lonesen nakon Alap zëre mo nwe-masekam Adam Baksa yang tasïkï. Zep zi kim dena nëno mae mo nwe-masena ngatan Zini Alap Zëna kiye, hen enlalana Alap zëre mo kiye. Hwëna we walya, zen nonol lonesen nakon zi nikon de yang gulsunnu, zep zëno mae mo nwe-masena zen zini kiye. ⁸  Sap zikim denaka hom wenya kon yang tasïkï. Zen diki wesya zi nikon yang gulsuku. ⁹  Hen zini zen we mo tahasa de trï so gwibin hip hom yang tasïkï. Hwëna wenya zen zi mo tahasa de trï so gweblan hap yang gulsuku. ¹⁰  Zen in zep, sap Alap mo dam taha nakore zini man nësa kara da gwibirin, zep dawemna we walya nolsa zen kaen hakkam utuk ta gwibin– anakan dikim zënaka golëtrë gwen hap, “Ëe an ëre mo zi mo tahasa de trï so gweblan hap dena.”¹¹  Hwëna nen we walya ban zi niban mese apdekam Kristus hun ëraha-en gwek. Zep nen we walya ban zi niban bëjen nënaka gubirida gwen, “Ëe homë emsa dwam eibiridaꞌan.” ¹²  Sap nonol tanganna, wenya zen zi nikon de yang gulsunnu. Hwëna zëno tahannak, zini zen we wal wei-wik nul gwenan. Hwëna ausuna kïtak zen Alap onakon.¹³  Zep aya-wal oso wal, emki klis gun. San ha aïrïs– we wal de zi beya mo nwenak nol utuk gun srëmkam Alapsa gu soneblan naye? ¹⁴  Ahaksa san ha em home anakan tame uk?– “Zi de nol ala blal-blal gwenna, zen saherak zënaka drë neꞌara.” ¹⁵  Hwëna we wal de nol ala blal-blal gwen hap dena, zen mes ki Alap golzimki– zen de nolsa ber-ber gun hup. Hwëna we walya, zen man hen zëre mae mo nol ala blal-blala insa boltere da gwibirin. Zen in zebë emsa gubiridal– zen de Minggunak de bïtï gwennak kaen haksa nolak utuk ta gwibin hipye. ¹⁶  Hwëna ëe tawana: Ahakon sa yap ano ola ansa husus neibir. Zen in zebë aumwa hap emsa gubiridaꞌan: Ëe Kristen zini kire enkamë lowehe gwenan. Homë mae li kul soneꞌan.Bian Yesus mo timsi de enlala gwibin hip de tembanenak de kirekam ang ta gwen hap de ol:¹⁷  Hwëna angkam an desaë emsa tïtï tabiꞌin, ëe bëjënë emsa gubiridan, “Em ema ësam gwesïk gwenan.” Sap em kime tagal gwe-gwenan, zao karekna mamkam lwa gwenan. Dawemna man lwala heꞌan. ¹⁸  Nonol tanganna, ëe ama anakan sane gwe-gwek, “Zen kim tagal gwe-gwenan, zen man ëhlïwe gwenan.” Kire ola insa ëe ama anakan taïblïbiꞌin, “San ha eiwa mes yap.” ¹⁹  Em in anakare enlala nabane hlïwek: “Aha zi dekakim asa hla nulidak, ‘Hlïkna an zen– eiwa denaye.’” Hwëna kirekam de ëbolte-bolte gwenna dawem naka hom.²⁰  Zep em kime tagal gwe-gwenan, hen zao kime Bian Yesus mo timsi de enlala gwibin hip de tembanena syal ei gwibirin, em hwëna ere mae mo hlïwenna insae enlala ei gwibirin. Bian Yesus mo timsi home. ²¹  Ëe ama sak, em kime nonol totore tembanena olgwenblanda gwenan, em home enaka eisbirida gwenan– apdekam de tembane tan hapye. Hwëna ahakore en nik nonol zë-en ngalap-ngalapkam dwensïblïnda gwenan. Zen in zebe anakarekam ëgwë gwenan: Ahakon usak nabane nama lowehe gwenan, hwëna nonol ëïtrï gwen wenya zen mes ho mamak otde gwibin hip ëmamak gwek. ²²  Ki san ha ere mae mo golak tembanena hom?– em zebe ngalap-ngalapkam tagal gwennak tembane ta gwenanye. Em san ki ere mae mo jematsa de saher gul gwen habe ëdwam gwe-gweꞌan? Em insa kirekam ëgwë gwenan, zen jematnak de tahalha zisie kim saher la gwibirin. Em san ha ema ëkïl gïl gwenan?– “Paulus sa kirekam asa sam gwesibiridala.” Hom tangan– ëe de emsa kire hap sam gwesibiridan hapye!²³  Sap men desa Bian Yesus zëre mo timsi de enlala gwibin hip de tembane hap dena abe hap goltrëblaka, ëe mesë sap desa ebe mae hap anakan ayang gulzik: Bian Yesussu dikim jal zi hip zertreizimdin hip de orapnak, Zëna ki zep rotina gul ineka. ²⁴  Alap hap kim dawemna rotina in hap golblaka, ki zep ahap gul guku, ki zep gubiridaka,“An ano timni– mensaë ebe mae hap sosok gulzimꞌinke. An kirekam em ano timbwanak syal gwe-gwibin– Asa dikim enlala gwe-gweblan hapye.”²⁵  Kim tembane tasïk hen kirekam. Zen anggur ho nabare moksa zerka, ki zep gubiridaka,“An ano kala zen. Zen sa ano tim nikon wet sol– Alap mo zi niban de ol ziaha-en gun ësesa dikim sul sonen hapye. Kirekam kim ano tim bwanak syal ei gwibik, Asa dekon enlala ë gweblak.” -²⁶  Zen in zep, nen kime kire hap de rotina olgwenblanda gwenan, hen kire hap de hona otde gwibirin, nen dekame Bian Yesus mo tïnnï anakare enlala naban oltrë gwenan, “Zen sa etan lwahal zala.”²⁷  Zen in zep, men zen de asyas makan Yesus mo tim hip de rotina insa dwenblanda gweꞌak, hen hona insa notdeblanda gweꞌak, zen Alap mo nwenak kareknak zënaka kang nul gweꞌan. ²⁸  Diki nonol enlalasa nen anakan hohle ta gwen, “Ëe ama Bian han dikim zeraha-en gwen hap ang gweꞌan, sap Zen mes zëre mo timni ano kareksa dikim ap ngan gulsublun hap tïlkï.” Hwëna men zen kirekam de ëenlala gwen srëmkam ang ta gweꞌak, zen Bian de karek tabin hip zënaka nolëguꞌun. ³⁰  Zen in zep, ebon mae onakon beya nik tim sin-sinni hen sang-sangna nollwa gwenan, hëndep ahakon zep juwek.³¹  Hwëna nen de nonol nëre mae mo enhosa hohle tankam, ki Bian bëjen nësa karek tabin. ³²  Hwëna eiwa Bian ki nësa walas beteksa de oto tasibin makan gweibirida gwenda. Hwëna zen halen ora san dikim nësa dam tasïk gwibin hip ki kirekam nësa gweibirida gwenda– nen dikim karek yawalsa goltowen srëm hap, Zen kim okamanak de karek gol gwen zini karek tabiꞌinkaye.³³  Zen in zep, aya-wal oso-wal, em de Bian mo timsi de enlala gwibin hip de tembane hap tagal gwenna, enaka em eisbirida gwen– tïngan de tagal gwesïnnïk de kon gwesibir hanan hap. ³⁴  Hen Alap de emsa husus gwibiridan srëm hap, nama de tagal gwennak de ahanik usak gwenkam, zen dikire nonol zëre mo golak tembane gwek. Eno mae mo aha takensïnnï, Bian mo tim hip de tembane hap dena, ëe asa aen de hata zankam emsa tonbiridazal.

+ Paulus mae kim lowehek, we walya zisi de zenkam, dekam kaen haksa nolak utuk da gwibik– dekam de zënaka anakan goltrën hap, “Ëe an zi niban.”

* 11:23-25 Mat 26:26-29,Mrk 14:22-25,Luk 22:14-20

12

Mae hap de ol: Alap mo Enhona, Zen srën-srënkam de nwe-masekam de sosonsa nëbe mae hap gol gwizimnira.12¹  Angkam mensa suratkam asa lakensïblïk, Alap mo Enho nakore soson hap dena, men desa Alap Zëna kae gwibir-zimnira gwendake, desaë ep ding gulzimꞌin: Ëe ama dwam gweꞌan em de eiwa denaka tame gun hup. ²  Emki ëenlala gwen: Em kime Biansa tame la srëm gweꞌak, em dekam yang tabin alap-alapsae ang eibirida nasen gwek– ol srëm wenyaka. ³  Ëe in zebë emsa dwam gwibiridaꞌan– eno mae mo jematsa de aha zi tawa tabin hip yaïng gwe-gwe zankam, em de dekam zëno mae mo tawa tabin nikon anakan kles so gwen hap, “Alap mo Enho de zisi zergwënna, zen bëjen anakan gun, ‘Yesus zen karekna.’ Hen Alap mo Enho de zergwën srëmkam, zen bëjen anakan gun, ‘Yesus Zen ano teipsïnnï.’” -⁴  Alap mo Enhona, Zen aha-ere nwe-masekam de sosonsa hom nëbe mae hap kae gwe-gwibir-zimnira. Hwëna ausuna sap aha-en– zëre onak. ⁵  Syala hen srën-srënkam de nwe-mase naka wei yul sone gwizimnira. Hwëna in Zen syala insa gwirensïꞌïra, Zen aha-en. ⁶  Banakare maesa de syal gwibin hip de sosonna, desa hen srën-srënkam gol gwizimnira– men kirekam zëbe mae hap dakastïl gwizimninke. Hwëna Zen aha-ere Alap ki anakare enlalana ing ta sone gwizimnira, “Ëe anik kirekam syal gwek.” ⁷  Alap mo Enhona Zen kirekam nëbe mae hap aha-en aha-enkam sosonna kae gwe-gwibir-zimnira– nen dikim hwëna tïngare Kristen zisi tatete ta gwibin hip.⁸  Zep a kirekam mo Alap mo Enhona zi mo enhonak syal gwe-gwenda:Ahakorena kip enlala blalsa ing ta sone gwizimnira– zen de dekam aha zisi tïtï ta gwibin hip.Hen ahakorena kip Zen ba maesa de tame gun hup denaka ing ta sone gwizimnira– dekam de zen hwëna aha zi hip ayang gul gwizimdin hip.⁹  Alap mo Enhona in ahakorena kip sërkam dikim Alapsa taïblïblan hap denaka ing ta sone gwizimnira.Hen ahakorena kip zi sang-sangsa dikim dawem ta gwibin hip de sosonsa gol gwizimnira.¹⁰  Ahakorena kip owas-owassa dikim syal gwe-gwibir-zimdin hip denaka gol gwizimnira.Ahakorena kip Alap mo Enhona hamal hap de olsa dikim ayang gulzimdin hip denaka gol gwizimnira.Ahakorena kip dam gulsuk gwen hap de sosonsa gol gwizimnira– zen dikim anakan dam gulsuk gwen hap, “Zini in mo ol toranna, zen eiwa Alap mo Enho nakorena,” ahaksa, “Zëbon onakore naka hom.”Hen ahakorena kip owas olkam dikim ëtoran hap denaka ing ta sone gwizimnira.Hen ahakore wenya kip, zen dikim owas ola insa zëre mae mo olkam li yul sone gwizimdin hip denaka ing ta sone gwizimnira.¹¹  Syala in zen kirekam srën-srën gwek, zen sap ausuna aha-en Alap mo Enho Zen ki kirekam syal gwe-gwenda. Zen sosonna zëre mo dwam gwibin sin nëbe mae hap aha-en aha-enkam kae gwe-gwibir-zimnira.Mae hap de ol: Nen sap beyana, hwëna mese aha-ere tim makan ëgwëk.¹²  Kristus mo timni, zen nëno mae mo tim makan. Timni sap aha-en, hwëna dekon zep hli-hli gwek. ¹³  Zen zep hen kirekam, nen kïtaksap Yahudi zi,sap Yahudi srëm zi,sap tana ïltïkïnnïk de lowehe gwen wenya,hen kirenak de lowehe gwen srëm wenya,nen kïtak mese zëre mo timnik bïtï gwek– Alap kim zëre mo Enhokam nësa hlë ta sonebiridakake. Zen aha-ere Enho ki kirekam nësa aha-en tabirki, sap nen mese kïtak Alap mo Enho nakore hona ulink.¹⁴  Sap timni bëjen aha-ere hli naban sam gwesïn. Zen diki hli-hlina zen beya gwen. ¹⁵  Tanana bëjen anakan neran, “Ëe ama taha hap de jo kën hap dwam ëꞌan. Timni an mo tana ën hap, ëe ama bae.” Zen de kirekam nerankam, hwëna tanana in bëjen taha hap jo nën, hen bëjen timni insa hli kun. ¹⁶  Hen ingalana bëjen anakan neran, “Ëe ama nwe hap de jo kën hap dwam ëꞌan. Timni an mo ingala ën hap, ëe ama bae.” Zen de kirekam nerankam, zen hwëna bëjen timni in kon nwe san dep li këhen, hen bëjen timni insa hli kun. ¹⁷  Tïngare hli-hli nik de nwe en hap ëjowenkam, ki hwëna bakam de ësane gwe-gwen hap? Ahaksa ing ala hap de ëjowenkam, ki hwëna bakam de ba maena alebin hip? ¹⁸  Zen Alap Zën mes-am ki timni insa srën-srënkam de hli-hli naban yang gulsuku– men kirekam de yang gulsun hup Zëna dwam gwekake. ¹⁹  Aha-ere hlina bëjen anakan gun, “Ëe en asa tïngare timni an mo syala sul sone gwer.” ²⁰  Zep man sam gwesïnïn– hli-hlina sap beyana, hwëna timni aha-en.²¹  Zen in zep, nwe bëjen tahasa anakan enzimdin, “Ëe homë emsa dwam eizimꞌin.” Hen nola bëjen tanana guzimdin, “Ëe homë emsa dwam gwizimꞌin.” ²²  Nen de tim nikore aha hli naka enlala gwibinkim, “Zen soson tangan naka hom,” zen hwëna desa ema tangan dwam ei gwibirin– dekam de gwën hapye. ²³  Hli-hlina mensa enlala ëblanda gwenan, “Zen dawem tangan naka hom,” zen hwëna desa tangane dawemkam olëinik gwe-gwenan. Hen hli-hlina men desa saher ei gwibirin, zen desa tangane dawemkam aning ul gwenan. ²⁴  Hwëna hli-hlina men zen nwekam de hlaunkum ëdawem gwek, desa hwëna home aning gun hup enlala ei gwibirin. Zen Alap mes ki kirekam de enlala naban timni ansa yang gulsuku, “Dikire soson srëm hli-hlina dawemkam nolëinik gwe-gwek.” ²⁵  Zep timnik de hli-hlina in bëjen srën-srënkam hlïk-hlïk gwen. Zen hwëna hwë-hwëkam zënaka mas neibirida gwenan. ²⁶  Zen in zep, aha hli nik de sang-sang gwenkam, dekam tïngare hli-hlina in sang-sangna insa man neis gwibirin. Hen em de dawemsa tahakam gul irinni ahaksa nwekam hlaunnu, tïngare hli-hlina dekam man ëisrip-sri gwe-gwenan.²⁷  Zep em in kïtak Kristus mo timni, hen zëno hli-hlina. ²⁸  Alap zep srën-srënkam de syal hap Kristen zini nësa dam tasïk gwibirida:Mam tangan wenya, zen Kristus hup de ol dawemsa de aha lang san gol halada gwen hap de wenya.Zao de wenya, zen Alap mo Enhokam de hamal hap de olsa ayang gul gwizimdin hip de wenya.Hen etan zao de wenya, zen Alap mo olkam de tawa ta gwibin hip de wenya.Hwëna ahakon owas-owassa de syal gwe-gwibin hip de wenya,ahakon zi sang-sangsa de dawem ta gwibin hip de wenya,hen ahakon aha zisi de mas gwibirida gwen hap de wenya,hen ahakon jemat mo syalsa de nol gwibin hip de wenya,hen ahakon owas olkam de ton gwibin hip de wenya.²⁹  Zen a dekon mo srën-srën gwekye: Sap nen home Kristus hup de olsa dikim gol halada gwen hap de sosonna kïtak ulink. Hen nen ahakon home Alap mo Enho nakore sosonna ulink– hamal hap de olsa dikim ayang gul gwizimdin hip denaye. Hen Alap mo olkam dikim ahasa tawa ta gwibin hip de sosonna nen home kïtak ulink. Hen nëbon mae kïtak sosonna hom–owas-owassa dikim syal gwe-gwibin hip denaye,³⁰  hen zi sang-sangsa dikim dawem ta gwibin hip dena,hen owas olkam dikim ton gwibin hip dena,hen kire olsa dikim srip gulsuk gwizimdin hip denaye.³¹  Zen in zep, em dawemkam enho nakon dwam gwe-gwibin– dekakim Alap mam tangan wenya insa ebe mae hap aha-en aha-enkam kap ta gwizimki.Mae hap de ol: Nënaka de kwasang gwibirida gwenna, zen zen tangan– bol-zaun wenyaye.Alap mo Enho nakore soson kae gwe-gwibir-zimdinni, zen hen aïrïs. Hwëna dekam de tangan sowehen hap, anik ebe mae hap ora dawemna ansa zertreizimk:

* 12:3 1Yoh 4:1-6, 4:20-21, 5:1-5

13

13¹  Ëe de men-kore men-kore olsa owas hap tawa gwibiꞌinam, hen Alap mo dam taha nakore zi mo olsaë tawa gwibiꞌinam, hwëna ëe de zisi kwasang gwibirida gwen srëmkam, ki hwëna ano ol toranna in waba tangan hap– san de nglï glungna kiye, auku en naka de salblan.²  Hen kirekam, ëyë tewesïꞌïnam, Alap mo Enhokam de hamal hap de olsa ayang gul gwizimdin hip denaka, hwëna ëe de zisi kwasang gwibirida gwen srëmkam, zen waba hap.Hen ëyë tewesïꞌïnam, tïngare kirekam-kirekamsa de olk san denaka kïtak tame gunkum, hwëna ëe de zisi kwasang gwibirida gwen srëmkam, kirekam hwëna ano tame gunnu in waba hap.Hen ëyë sërkam Alapsa taïblïblaꞌanam, hëndep ano gublunkam de kwatap hinak keing gweꞌanam, hwëna ëe de zisi kwasang gwibirida gwen srëmkam, zen hen waba hap.³  Hen ëyë ëre mo bi gwibin kire-kiresa kïtak tahalha zi hip kap tazimꞌinam, hen ëre mo timsi Alap hap sosok gulblunkam Yesus hup de jal hap de ano timsi ang gulsun hup, kirekam hen waba hap– ëe de aha zisi kwasang gwibirda gwen srëmkamye.⁴  Kwasang mo syala zen a kirekam moye:Zen sam-samkam hen sae-saekam de zisi golëlowehe gwen.Kwasang enlalakam, wal bosyansa de anakan hla tanna, “Zen dawemsa gul iri,” zep bëjen husus gweblan.Kwasang enlalakam, zen bëjen zënaka boltere tan,hen bëjen bola-bola gwen,⁵  hen aha zisi bëjen blostablan.Kwasang enlalakam, zen bëjen zëre en mo timsi ngalap gwibin,hen bëjen nabakam jal gwen.Kwasang enlalakam, zëbe hap de zi kareksa golblanna, zen hwëna eititi gwibinkim.⁶  Kwasang enlalakam, karek-karek enlala zi mo klesnak bëjen sam gwesïn.Hwëna eiwa de enlalakam de lowehen zi mo klesnak de gwënkam isrip-sri gwenkam.⁷  Kwasang enlalakam, zen bëjen blalen gwen– aha zisi de mas gwibirida gwen naye,hwëna zen Alapsa de taïblïblannak de tatem zaun,hen enlalakam anakan zon dasïk gweblanan, “Alap sa hen lamkam asa kwasang gweblala.” -Zep kwasang enlalana, zen tatete tanganna.⁸  Kwasang enlalana in, zen hëndep denaban sa lwa gwer. Hwënahamal hap de olsa de ayang gulzimdin hip de sosonna,hen owas olkam de toran hap dena,hen owaskam de ba maesa tame gun hup dena,zen kïtak sa zausul. ⁹  Alap sap man ki nëbe mae hap tame gun hup de sosonna gol gwizimnira, hwëna nëno mae mo tame gunnu hom tangan langa gwe haꞌan. Zen hen ngein sin dep denaka de hamal hap tame gun hup de sosonsa gol gwizimnira, hwëna tame gunkum home tangan su kul sone gwenan. ¹⁰  Hwëna sul sonen hap de Zini kim de hataꞌan zaka, zen dekam esa nen hen kïtak tame gunkum su kul soner. Angkam dep de sosonna dekam sa hen zausul.¹¹  Zen hen a kirekam moye: Ëe kimë nama betek nik gwëꞌak, ano enlalana hen ol toranna dekam walas betek enlalana. Hwëna kimë zise gwek, dekam zebë walas enlalana insa hli tak. ¹²  Zep nen okamanak de lowe hennak dawemkam de lalak gwen srëm honak de kara gun makane Alap hap dena kara ul gweꞌan. Hwëna Kristus kim de hataꞌan zaka, zen dekam esa lalak tangannak de kara gwen makan hla la gwer, hen nëno mae mo enlalana dekam sa liwe hera. Aena hen angkam homë tangan Alapsa dawemkam hlï-hlï tasïꞌïn. Hwëna zen dekam tangan asa tame tal– men kirekam hen Alap Zëna asa tame takaye.¹³  Zep nëbe mae hap angkam dan-ahan bol-zaun gwizimꞌin– desan de ang ta gwen hapye:Ahana, Alapsa nen taïblïblan.Ahana, Alapsa nen anakan blol gweblan, “Zen sa lamkam nësa ngaya tabiri.”Hen ahana, aha zisi nen kwasang gwibirida gwen.Hwëna dan-ahanna in kon, bol-zaun tanganna, aha zisi nen kwasang gwibirida gwen.

+ Paulus mensa awe ale gulku, dam gulsunnu dan. Insa gulk Alapsa de taïblïblan hap dena hen enlala zon tasïblïn hap dena li nul sonek, zëno aha dam gulsunnu, zi bose zemka de hen kirekam gweibirida gwen hap. Zep a kirekam maka li nul sonek: Kwasang enlalakam, dekam men zen zënaka kwasang neibirida gwenan, zënaka daïblïbirida gwenan, hen man zënaka enlalakam zon dasibirida gwenan.

14

An kon an etan Alap mo Enho mo syal hap de ol:14¹  Zen in zep, bol-zaun tanganna nen nënaka de dawemkam kwasang gwibirida gwen hap ëalp gwe-gwen. Deban Alap mo Enho de ebe mae hap sosonsa golzimdin hip em dawemkam ëdwam gwe-gwen– nonol tangan, dekam de Alap mo Enho mo sosonkam hamal hap de olsa ayang gul gwizimdin hip. ²  Sap ebe hap de owas olsa de ton gwen hap denaka golblankam, dekam hwëna ahasa home kim tonbirida gweꞌara. Dekam Alap ensae kim ton gweblaꞌara. Aha zi molya eno ola insa tame nul gwek, sap em owas ola inkam olk san denakae ton gweꞌara– Alap mo Enho mo sosonkam. ³  Hwëna ebe hap de Alap mo Enho hamal hap de olsa dikim ayang gul gwizimdin hip de sosonsa golblankam, dekam zisi esa kim tatete ta gwibiri hen tïtï ta gwibiri, hen isrip-sri enlalasa esa kim ing ta sone gwizimdi. ⁴  Owas olkam men zen don gwibirin, zen zëna en naka kim tatete da gwibirin. Hwëna Alap mo Enho nakore hamal hap de ola men zen ayang nul gwizimnin, zen tïngare Kristen zisi kim tatete da gwibirin.⁵  Ëe sap ama emsa dwam gwibiridaꞌan– em de kïtak owas olkam ton gwibin hip. Hwëna dawem tangan wenya, diki Alap mo Enho nakore hamal hap de olsa em ayang gul gwizimdin. Sap kire hap de sosonna, jematsa dikim tatete tabin hip, zëno dawemna man taman kïnïꞌan– owas olsa de ton gwen hap de soson nakonye. Hwëna diki owas olsa de li yul sone gwizimdin hip dinik de ebon mae gwënkam bap. Ki aïrïs. Dekam emaka jematnak de zini tatete la gwibiꞌin.⁶  Zen in zep, aya-wal oso-wal, ëe de owas ol en naban ebon mae onak golhata zankam, em dekam waba hap esa ësane gwer. Diki Alap mo Enho nakore olsa de golhata zankam–em dikim Alapsa dawemkam tame tan hap denaka,ahaksa ebe mae hap de hamal hap de olsa ayang gulzimdin hip denaka,ahaksa Alap mo Enho nakon de ba maesa tame gun hup denaka,dekam em esa ëtatete gwer. ⁷  Zep owas ol enkam de tonbirida gwenna, zen men kiye– ensasa srëm kire-kirena, men ki sulingni ahaksa gitara. Tawa srëm nik de gublunkam ahaksa juzimdinkim, aha zi bëjen anakan tame gun, “Tërya desa kim taꞌara.” ⁸  Ahana hen men kiye– sraminsi de totoresa gubinni. Dekam bëjen anakan tame gun, “An eijan hap dikim ëtamal gwen hap nenbirin.” ⁹  Zep hen kirekam– owas ol en naban de golhatankam: Dekam aha zi bëjen dam gulsun. Eno ola in zalta dep sa lwal.¹⁰  Okamanak awe, men-kore men-kore ola beyana, hen men zen ola insa bi neibiridak, zen kïtak enlala naban don gwibirin. ¹¹  Hwëna ëe de aha zi mo olsa tame gun srëmkam, ëe amaka enlala gweblaꞌan, “Zen ano kore walsya hom.” Zen hen kirekam maka asa enlala gweblaꞌara. ¹²  Zep jematnak bahem aha zi mo tame gun srëmna kim tonbirida gwen. Hwëna em ema ësam gwesïꞌïn, sap em Alap onakore sosonsa de gulin gwen habe ëdwam gwe-gwenan. Hwëna diki dawem tanganna, Kristen zisi dikim tatete tabin hip de sosonsa de gul irin hip em hen Alapsa abe ta gwen.¹³  Zen in zep, zini men zen owas olkam don gwibiꞌin, zen dikire Alapsa anakan abe da gwek, “Abe hap Emki li yul sone gwizimdin hip de sosonsa mas gulblun.” ¹⁴  Sap aena kimë owas olkam Alapsa abe ta gwenan, dekam ano enho enna man ang gwe-gwenda, hwëna ano enlalana hom tame gul gwenda. ¹⁵  Zen in zebë anakan dam gulsuk: Ëe sap asa enho ennak Alapsa owas olkam abe ta gwer, hwëna ano enlalana hen mahala sa hen nëre mae mo olkam abe la gwera. Hen enho nakon ëe asa owas olkam de tërya ban Alapsa isrip-sri gwe-gweblal, hwëna ano enlalana hen mahala sa hen nëre mae mo olkam isrip-sri ë gweblala– dekam de aha zisi tatete ta gwibin hipye. ¹⁶  Sap em de tagal gwennak owas ol enkam Alapsa isrip-sri gwe-gweblankam, ki hwëna ahakore wenya molya tol tame nul gwek. Zen tame gun srëmkam eno ol gu sonenna in hap banakan dep?– anakan de ding gun nuye, “In eiwa.” ¹⁷  Sap eno owas olkam de ol gu sonenna in Bian zëre en hap aïrïs. Hwëna wal bose wal okip, zen zalta dep dena. Sap dekam de ëtatete gwen hap dena hom dekon nulin gwenan.¹⁸  Ëe ama dawemsa Alap hap gol gweblanan, sap ëe owas olkam de hen-henkam ton gwenkam ama kïtak emsa kwei-kwik guk. ¹⁹  Hwëna Kristen zi de tagal gwennak, dekam ëe ama anakan enlala gwe-gwenan, “Diki dawemna zëno mae mo tame gun olkam anik tïhïs mae enkam tonbirida gwek– dekakim ëtatete gwek. Owas olkam de tonbiridankam, sap sa ol-gunnu beya gwer, hwëna zen waba hap.” ²⁰  Zen in zep, aya-wal oso-wal, Kristen zisi dikim tatete ta gwibin hip dena insa ebe mae hap ale gulzim, desa walas bete-tek mo kim bahem enlala gwe-gwibin. Kareksa de gon hap de enlalana, desa eiwa walas betek mo kim de enlala gwibinni aïrïs. Hwëna Kristen zisi dikim tatete ta gwibin hip de enlala blala, zen diki zen zise gwen.²¹  Men-kore men-kore olkam de tame gun srëmkam ësane gwe-gwen hap dena Alap mo olak man lwak, Israelk de zini kim anakan gubiridakake,“Bian man guku, ‘Ëe asa aha zi aususa gubiridal– zen de eijan hap yaïng gwe-gwe zankam zëre mae mo olkam de nol drak-drak zi ausuna an hap ano jal gwibiridan olsa ayang gul gwizimdin hip. Zen men-kore men-kore zi mo ëk tïhï nakon sa ano jal ola insa tame gun srëmkam ësane gwe-gwer, hwëna dekam Asa de salblan hap nama sa baes ta gwer.’” -²²  Zep ayatna an kon man dam gwesïnïn: Owas olkam de tonbiridan naka de tame gun srëmkam ësane gwe-gwenna, zen Alapsa de dawemkam taïblïblan zi hip hom dakastïꞌïn. Zen diki anakare zi hip sam gwesïk gwizimꞌin– men zen zëre mae mo olkam de ësane gwe-gwenna ëblalen gwek, hwëna nama nol drak-drakna. Hwëna Alap mo Enho nakon de hamal hap de olsa ësane gwenna, zen Alapsa de taïblïblan zi hip man tangan sam gwesïk gwenan, sap zen desan de ang tan hap mes ëhohle gwek. Hwëna Alapsa de taïblïblan srëm wenya kip hom sam gwesïk gwizimꞌin.²³  Hwëna aya-wal oso-wal, eno mae mo tagal gwennak de Kristen gwen srëm zi ang taꞌanam, hwëna em de zao kïtak owas olkam tonbinkim, zen maka emsa kïl dïbiꞌin, “An man ëmamak gweꞌan.” ²⁴  Diki dawem tanganna em de zëno mae mo tame gun olkam Alap mo Enho nakore hamal hap de olsa ayang gulzimdinkim, dekam maka zëre mae mo enhonak aha-en aha-enkam anakan neisbiꞌin, “Eiwa, ano karekna mamna.” ²⁵  Hen dekam anakarekam maka neisbiꞌin, “Ano karek-karekna mensaë aning gul gwenan, zen mes nolwet sonan.” Zen dekam maka bokle kom son naban Alapsa anakare ola ban boltere daꞌan, “Eiwa, emsa an Alap Zën golëlowehe gweꞌara!”Kristen zi de kirekam tagal gwennak ëgwë gwen hap de ol:²⁶  Zep aya-wal oso-wal, ëe a kirekamë mo emsa dwam gwibiridaꞌanye: Tagal gwennak em a kirekam em ëgwë gwen:Ahakon tërsya de da gwek.Ahakon Alap mo olsa de tawa da gwibik.Ahakon Alap mo Enho nakore ba maesa de tame gunsu de ayang nul gwizimk.Ahakon owas olkam de ëton gwek.Hen ahakon zëno mae moka de li nul sone gwizimk.Hwëna zen kïtak Kristen zisi dikim tatete tabin hip em kirekam syal ta gwen. ²⁷  Ebon mae onakon de owas olkam ëtoran hap ëdwam gwenna, beya tangankam bap zen. Diki dan, ahaksa dan-ahan man sam gwesïꞌïn. Zen diki eissïk-eissïkkïm zen ëtoran. Ahakon hen zen ëhohle gwen– zen de zëno mae mo owas ola insa etan srip gulsuzimdin hip. ²⁸  Owas ola insa de srip gulsuzimdin hip de soson nabare zi de zëwe gwën srëmnak, dekam owas ola bare wenya in bap zen owas olkam ëton gwen. Kirekam de lwankam, enlala ennak em Alap en han owas ola inkam zertoran. ²⁹  Hen kirekam, Alap mo Enho nakore olsa de ayang gulzimdin hip dena, zen hen dan ahaksa dan-ahan zen ëton gwen. Hwëna ahakorena, zen zëno mae mo ola insa de klis gun hup zen dawemkam ësane gwe-gwen– anakare hap, “San ha zëno mae mo ola eiwa Alap mo Enho nakorena?” ³⁰  Hwëna men zen dekam ayang gulzimdinni– zen de nama torannak de Alap mo Enho nakore ol teinikirin wenyak hatankam, dekam toran zini in zen golzausun. In zëbon hatanna, zen dekakim hwëna desa ayang gulzimki. ³¹  Kirekam de ëgwë gwenkam, dekam sap esa kïtak Alap onakore ola eissïk-eissïkkïm ayang ul gwizim– ekakim kïtak ëtawa gwek hen ëtatete gwek. ³²  Sap olsa de ayang gulzimdin hip de sosonna mensa zi hip ing ta sone gwizimnira, zen zini in mo sosonsa bëjen kwei yul sone kïnïn– dekam dikim nabakam totoresa tonhan hapye. Hwëna zini in sa anakan dam gulsulu, “Angkam anik ayang gulzimk,” ahaksa, “Anik eissïk.” ³³  Sap Alap hom nësa dwam gwibiridaꞌara– nen de tagal gwennak totoresa men-man men-mankam nënaka tawa ta gwibin hipye. Sap Alap Zëna hom men-man men-mankam ba maesa syal gwe-gwibirida. Hwëna Alap aha-ere enlalakam gwë gwenda. Zep Zen man nësa hen kirekam de ëgwë gwen hap dwam gwibirida gwenda.Men kirekam tïngare jemat-jematnak ëgwë gwenan, ³⁴  we walya zen tagal gwennak balk enkam zen zë lowehen. Desa bëjen gubiridan– zen de ëtoran hapye. Zen diki zi wal zemka zen blikip gwesibiridan– men kirekam Alap mo ëpba olak lwakke. ³⁵  We wal de banakare maesa ëtawa gwen hap ëdwam gwenna, zen diki zi wal zemka zen golak takensibirida gwen. Hwëna zen de tagal gwennak ëtorankam, zen hwëna saherak kim zënaka kang nul gwenan.³⁶  Ano ola insa de husus gwibin wenya, ëe ama emsa gubiridaꞌan: Em bahem ëkïl gïn, “Alap mo ola, ausuna abon mae en onak lwaꞌan.” Hen bahem ëtim gun, “Alap mo ola, ëe enë dawemkam tame uk.” ³⁷  Ebon mae onak de Alap mo Enho naban de zergwën zi gwënkam, ahaksa sap hamal hap de olsa de ayang gul gwizimdin hip de zi, zen sa emsa anakan gubiridala, “Paulus insa nëbe mae hap ale gul sonezimki, zen eiwa Bian onakorena.” ³⁸  Hwëna ahanik de anakan gunkum, “Paulus insa ep ale gul sonezimki, zen boton,” zep em bahem desa hen sal gweblan, hen bahem anakan kïl tïn, “Zen an Alap mo Enho naban zergwëꞌara.”³⁹  Zen in zep, aya-wal oso-wal, emki dawemkam ëalp gwe-gwen– Alap mo Enho nakore olsa de ayang gul gwizimdin hip. Hwëna owas olkam de ëtoran hap bahem jalse gwibirida gwen. ⁴⁰  Hwëna kïtak sam-sam enkam emki syal gwe-gwibin. Men-man men-mankam bahem.

* 14:21 Yes 28:11-12

15

Mae hap de ol: Kristus eiwa tangan tïn nïkon ngaya gweka.15¹  Zep angkam, aya-wal oso-wal, ëe ama emsa etan enlala sobiridaꞌan– Yesus hup de ol dawemna mensaë orep ebe mae hap ayang gul gwizimkke. Em ema dawemkam ulink, in zebe angkam zëwe en tatem ëzauk gweꞌan. ²  Em ol dawemna in dekone ëngaya gweꞌan, sap em ema dawemkam urensïk gwenan. Hwëna em de ol dawemna insa tapbla gunkum, ki menkam waba habe laïblïbik.³  Ol dawemna mensa nonol asa don gweblakke, ëe hwëna desaë ebe mae hap ayang gul gwizimk. Bol-zaun tangan wenya zen anakan:Kristus Zen eiwa nëno mae mo karek-karek hap tïlkï– men kirekam Alap mo olak zëbe hap dena lwakke.⁴  Desa man nër dwanuk,hwëna yaklana dan-ahan ki zep etan tïn nïkon ngaya gweka– men kirekam zëbe hap dena Alap mo olak lwakke.⁵  Hwëna ki zep Petrus hup Zënaka zertrëblaka,hen etan dua-blaskam de dam tasibin zini in hap Zënaka zertreizimki.⁶  Etan aha yaklakam Zënaka de taïblïblan wenya kim beya enkam tagal gwekke, lima-ratus nukon man tamank, zëwe zep zëbe mae hap Zënaka zertreizimki. Zini in beya tangankam nama lowe heꞌan. Dan en mes juwek.⁷  Hwëna etan ki zep oso zem Yakobus hup Zënaka zertrëblaka, hen ki zep tïngare zëre hon de ang ta gwen wenya kip Zënaka zertreizimki.⁸  Aumwa tangan hap hwëna abe hap zep Zënaka zertrëblaka. Zep ëe san de men kiye– walas de an zik mo unuk holokam gwënna, dakalkam de asa jaha gweblan makan. Sap ëe lun tanganë taïblïblak. ⁹  Zep ëe an zen– bose betek zi niye, tïngare Kristus mo dam tasibin zi nikonye. Hwëna ëe homë dakastïꞌïn– kirenak de syal gwen hapye. Sap ëe ama Alap mo hlïl irin wenya orep karek ta gwibik. ¹⁰  Hwëna Alap mo kwasang-kwasangna mes ki kirekam abe hap dena lwablak, zep asa hen dam tasïkï– zëwe de hen syal gwe-gwen hapye. Hen Zen waba hap hom asa kirekam kwasang gweblaka. Ahakore dam tasibin zini, ëe ama kwei-kwik guludak– dan syal-syala ban de syal gwe-gwenkamye. Hwëna ëre mo sosonkam homë ki kirekam syal gwe-gwenan. Hwëna Alap mo kwasang-kwasangna in ano enhonak soson gwe-gwenan, in zep ano syala kirekam lwa gwenan. ¹¹  Zen in zep, sap ol dawemna insa de abon onakon ësane gwenna, ahaksa Kristus mo aha dam tasibin zi nikon, zen apdenak taïblïbin hip dena. Hwëna bol-zaun tanganna, ëe in kire enkamë olzim halada gwenan. Hen em kire enkame laïblïbik.Nen de tïn nïkon etan ëngaya gwen hap de ol:¹²  Sap ëe ebon mae osan Kristus de tïn nïkon ngaya gwen hap denakaë kirekam ol halada gwek, zep em ba habe ahakon ëgu gweꞌan?– “Nen bëjen etan tïn nïkon ëngaya gwen.” ¹³  Kirekam zen boton, sap Kristen zini nësa de etan tïn nïkon ngaya tabin srëmkam, zëno dam gulsunnu, ki hen Alap hom Kristussu ngaya taka. ¹⁴  Hen Kristussu de ngaya tan srëmkam, ki hwëna ëe waba habë ol dawemna insa ol halada gwenan, hen eno mae mo Kristussu de taïblïblanna in waba tol hap. ¹⁵  Zep kirekam de lwankam, ki man dam gwesïnïn: Ëe Alap hap dena mesë botonkam emsa tawa la gwibik. Sap ëe anakanë emsa tawa la gwibik, “Alap mes Kristussu tïn nïkon ngaya taka.” Hwëna anakan de lwankam, “Zini bëjen etan tïn nïkon ëngaya gwen,” ki hwëna Alap hom Kristussu ngaya taka. ¹⁶  Sap nen de tïn nïkon ëngaya gwe srëm gweꞌanam, zëno enlalana hen ki, “Kristus hom tïn nïkon ngaya gweka.” ¹⁷  Zep eiwa de Kristus tïn nïkon ngaya gwe srëm gwenanam, ki em in botonsae laïblïbik, hen eno mae mo karek-karekna nama hom Alap mo nwenak tap gweꞌan. ¹⁸  Zep hen Kristussu de taïblïblannak men zen juwe gwek, zen hen molya ngatan zi mo langnak yaïng gwek. ¹⁹  Zep nëno mae mo Kristussu de taïblïblan nakon de nen ngatan zi mo langnak yaïng gwe srëm gweꞌanam, ki aha zi eiwakam nësa nenbirida gwenan, “Kristen zini in eiwa joblo-top tanganna.”²⁰  Hwëna Kristus Zen eiwa tangan tïn nïkon ngaya gweka. Zen dekam nëbe mae hap orasa kles tyasizimki– nen dikim hen juwen nakon etan lamkam ëngaya gwen hap. Zep nëno mae mo teipsïnnï in nësa ngeirbiridaka– tïn nïkon de ngaya gwenkamye. Zen in zep nen hen kirekam esa zëno kim ëngaya gwer. ²¹  Sap Adam, zen aha-ere nik juwe gwen hap de orana nëbe mae hap kles tyasizimki. Hen kirekam, Kristus Zen aha-ere nik nen de ëngaya gwen hap de orana nëbe mae hap kles tyasizimki. ²²  Sap zini nen kïtak Adam han de zeraha-en gwen nakone juwe gwenan. Hen kirekam, tïngan men zen Kristus hun nëraha-en gweꞌak, zen zen sa ëngaya gwer. ²³  Hwëna Alap mes ki yaklana dan-dan dam sosuku– dekam de tïn nïkon ëngaya gwen hap dena. Nonol yaklanak mes Kristus ngaya gwenkam ngeir guku. Hwëna Zen de etan lwahal zankam, Zëbon de ang ta gwen wenya nen hwëna dekam esa ëngaya gwenkam ërtrol.²⁴  Zen zep Kristus angkam ïrïk gïꞌïra, hëndep ki sa zëre mo tana ïltïkïnnïk zëre mo jal zini kïtak sisik gulin gwera. Zen sa tïngare dowal-dowala yal gulne gwera– sap nglïnak de teipsïn-teipsïn dowal-dowala, hen okamanak de wenya. Aumwa hap in desa de se tya inꞌinka, zëno bosena Juwen Zi Bak. Dekam hyanak zini etan molya juwe gwek. Zen dekam sa aumwa hap denak zaul– kim de ïrïk gïn hïp dena etan Bian Alap hap golblaꞌanka, Zën dikim kïtak ïrïk gïn hïp. ²⁷  Sap Alap mo olak anakan ngatan zi mo lang nakore Zi Tangan hap dena lwak,“Alap mes kïtak zëno tana ïltïkïnnïk sisik gul inki.” -Zep zëno enlalana, Yesus de kïtak ïrïk gïl gwen hap, diki aha-en: Alap Zënaka bëjen ïrïk tan. Sap Zen in Zen Yesus mo tana ïltïkïnnïk kïtak sisik gul inki. ²⁸  Hwëna Tane zem in Kristus, Zen kim kïtak ïrïk gïꞌïnka, Zen dekam sa Zënaka Alap mo tana ïltïkïnnïk se tya iri– dekam de anakan dam gwesïn hïp, “Angkam Alap Zën kïtak tangan ïrïk gïꞌïra.”²⁹  Zep nen eiwa esa juwen nakon ëngaya gwer. Kirekam de lwan srëmkam, ki ba hap Kristen zini ahakon ëabe gwe-gweꞌan– iye swe zik mo bose hap de baptis tan hap, iye swe zem in dikim lamkam ngaya gwen hapye. Eiwa de anakan lwankam, “Juwen nakon molya etan ëngaya gwek,” ki zen ba hap ahakon kirekam ëgwë gweꞌan? -³⁰  Ëe Kristus hup de ol gol halada gwen wenya hen kirekam: Etan de ëngaya gwen srëmkam, ki ëe hen ba habë mwin-mwan enkam Kristus mo bose hap juwen hap de karekna oltowe gwenan? ³¹  Aya-wal oso-wal, ëe Paulus, ëe ama eiwa mwin-mwan enkam tïn hïp alp gwesïk gwenan. Hwëna em in zen ano isrip-sri gwibiridan wenyaye, sap em mese ano syala kon nëre mae mo Bianna Kristus Yesussu laïblïblak. Zep ëe bëjënë emsa boton ta gwibin. ³²  Hwëna eiwa de tïn nïkon ëngaya gwen srëmkam, ki ëe waba habë gwe tïhï jal-jal makare zi niban Efesusk awe golëïlman gwek. Eiwa de ëngaya gwen srëmkam, ki men kirekam ëKristen gwen srëm wenya ëgu gwenan, nen hen kirekam emaka lowehe gweꞌan. Sap zen man ëgu gwenan,“Nen sap esa dërek-dërek enkam lowehe gwer, sap kaꞌan esa juwer.” -³³  Hwëna desan de ang tan hap homë ki emsa gubiridal, sap em de karek-karek gol gwen zi niban hen boton tam zi niban ësiri gwenkam, ema zëbon mae osan ang tanank. ³⁴  Zep em insa orana li lablak, em etan lwanda halzan, hen karek gol gwensa em baes tan. Sap mes dam gwesïk, em ahakon Alapsa de tame tan srëmna. Zep em emaka ësaher gweꞌan, sap ebon mae onakon ahakon man tim nul gweꞌan, “Zini bëjen etan tïn nïkon ëngaya gwen.”Tim niban de etan juwen nakon luk tan hap de ol:³⁵  Hwëna ebon mae onakon ahana sa asa takensïblïla, “Zen banakarekam sa tïn nïkon luk tal?– banakare tim niban?” ³⁶  Kirekam de takensïn zini zen enlala joblo-topna. Gandum danna kama hulak de drë nwanun srëmkam, zen bëjen eini tën. ³⁷  Nen kim gandum dan maena eiyas ïl gwenan, zen tim niban home eiyas ïl gwenan, hwëna dan en naka. ³⁸  Hwëna Alap zep danna in hap timni zëre mo dwam gwibin sin anakan gol gwizimnira: Gandum dan nakon zen hëndep gandum tim hip sa jower. Mulkwan dan nakon hëndep mulkwan tim hip sa jower. Zen kirekam sa hen Alap juwen nakon tim ëse naban nësa luwen tabiri.³⁹  Okamanak de ensasa nabare kire-kirena, men ki nen zini, otweranna, mawana, hen hogwena, nëno mae mo sopna srën-srënna. Apdenak hom. ⁴⁰  Hen kirekam– nglïnak de kire-kirena, hen okamana awe dena. Nglïnak de kire-kirena, zëno mae mo nwe-awesna srën. Okamanak awe dena, zen hen srën. ⁴¹  Yakla nwe mo nwe-awesna srën. Ben mo hen srën, hen keis mo srën. Keisni hwëna man kon hen etan ësrën-srën gwek.⁴²  Zen hen kirekam– tim niban de juwen nakon ëngaya gwen hap denaye: Dekam timni srën. Tïnkïm mensae batre gwen timni lo lasïk gwibirin, zen san de otane dansa de ïk gïnnï kiye. Hwëna dekon kim sïp gweꞌak, zen dekam batren srëm tim hip sa jower. ⁴³  Timni mensae lo lasïk gwibirin, zen ulop gwibin wenyaka hen soson srëm wenyaka. Hwëna etan kim de luk taꞌak, dekam timni in hwëna nwe-awesna hen soson tanganna. ⁴⁴  Mensae lo lasïk gwibirin, zen auhu-kamana an kore tim nika. Hwëna timni men debane luk taꞌak, zen ngatan zi mo langnak dep dena. Zep nëno mae mo auhu-kamanak de tim de lwankam, zen dekam de dam gulsun, “Ngatan zi mo langnak dep de timni hen ki.”⁴⁵  Zen in zep Alap mo olak nonol zini Adam Bak hap dena anakarekam lwak,“Alap kim ensasana hop ta soneblaka, dekam zep ngaya gweka.” -Zep nen Adam onakon zebe auhu-kamanak de ëngaya gwen hap de timni ulin gwenan. Hwëna angkam Yesus hen Adam mo kim zep nwe-mase gweꞌara, sap zen Zëbon onakon esa hëndep de lowehen hap de timni ulin. ⁴⁶  Zep hen kirekam, ngatan zi mo langnak dep de timni bëjen nonol jowen. Zen in zep auhu-kamanak dep de timni nonol jowe gwenan. Hwëna lun zep ngatan zi mo langnak dep de timni jowe gwenan. ⁴⁷  Nonol zini Adamsa, zen kama nakon de yang tasïnnï. Hwëna zëwe de Adam makare Zini, Zen ngatan zi mo lang nakon de hata zanna. ⁴⁸  Men kirekam nonol kama nakon de yang tasïn zini in mo timni lwablak, nen an hen angkam kire nike lowe heꞌan. Hwëna ngatan zi mo langnak kime yaïng gweꞌak, zen dekam esa Yesus mo tim makan ëliweher. ⁴⁹  An kirekame angkam kama nakon de yang tasïn zini in mo kim lowe heꞌan, lamkam hen kirekam esa ngatan zi mo lang nakore Zini in mo kim lowehe gwer.⁵⁰  Zep aya-wal owo-wal, bol-zaun tanganna an zen: Kala bare timni an han ngatan zi mo langnak bëjen nen yaïng gwen– men zëwe Alap kïtak ïrïk gïꞌïraye. Hen batre gwen timni an han bëjen nen batre gwen srëm langnak yaïng gwen.⁵¹  Emki ësane gwen. Mensa zini orep tame nul srëm gwek, ëe ama desa angkam ebe mae hap srip gulsuzimꞌin: Nen kïtak molye juwek, hwëna kïtak esa ëliweher. ⁵²  Zen mumuk ennak sa nglï ang makan lwal– kime aumwa hap de sramin aukuna insa ësane gweꞌakye. Dekam juwen wenya, zen sa ëbatre gwen srëm tim niban luk tal. Hen nama de ëngaya gwen wenya, nen dekam esa kirekam hen ëliweher. ⁵³  Timni an debane juwe gwenan, zen tïn srëm tim hip sa ëliweher. Hen batre gwen timni an, zen batren srëm tim hip sa ëliweher. ⁵⁴  Zep kirekam kim de lwaꞌak, juwe gwen tim de tïn srëm tim hip ëliwe henkam, dekam Alap mo olak men kirekam lwak, kirekam sa hëndep jower,“Nen ëisrip-sri gwen, sap Alap mes juwen orana jek-jak taka.” -⁵⁵  “Nen angkam ba hap de tïnsï aïrï gwibin hip?–sap tïn hïp de orana angkam hom.” -⁵⁶  Tïn mo sosonna, zen nëno mae mo karek-karek nakon hata gwenan. Hwëna nëno mae mo karek-karekna mae nakon mam gwesïk gwenan: Musa mo tïtï tabin ola kon. -⁵⁷  Hwëna nen Alapsa nen anakan gu gweblan, “Ema asa sam tabirki,” sap Zen mes Kristussu nëbe mae hap zer sonezimki– Zen de juwen orana insa jek-jak tan hap, hen ëngaya gwen hap de orana insa de sal tazimdin hipye!⁵⁸  Zen in zep, aya-wal oso-wal, zen zao en emki tatem ëzaun. Hen Bian en hap de syalak emki lowehe gwen. Sap ena tawana: Mensa Bian hap de syala ol gwenan, zen waba hap hom. Syala in mo eini esa lamkam hla kul.

* 15:27 Mzm 8:7, 110:1

+ Nonol lonesen ennak de Kristen zini ahakon kirekam ëgwë gwek, sap dekam anakan ëenlala gwe-gwek, “Ano bian swe man tangan anakan taïblïka, ‘Nësa de ngaya tabin hip de Zini sa hata zala.’ Ano bian swe maka nabakam Yesussu zer inki, hwëna Yesussu de salblan srëmnak tol tïlkï.” Zep kirekam de zini iye swe zik mo weinak dep etan baptis tabinnik ang ta gwek. Kristen zini orep tangan mes kirekam de syal gwibinsi nolzausuk. Hwëna Paulus zëno mae mo syala insa enlala sobiridaka– dekam de goltrën hap, “Juwen nakon de etan ëngaya gwe srëm gweꞌanam, ki zen ba hap ahakon kirekam ëgwë gweꞌan?”

* 15:32 Yes 22:13

* 15:45 Kej 2:7

* 15:54 Yes 25:8

* 15:55 Hos 13:14

* 15:56 Rom 5:13, 7:7-25

16

Kristen bose tahalha zi hip de te-alasa tagal tazimdin hip de ol:16¹  Angkam Yerusalemk de Kristen bose wal tahalha hap de te-alasa tagal tazimdin hibë ep ale gulzimꞌin: Men kirekamë hen langna Galatiak de jemat-jematna gu sonebiridakke, em hen kirekam syal tak. ²  Minggunak kim tagal gwe-gwek, em dekam te-alana ing ul gwek– men desa minguna inkam Bian onakon ulin gwenanke, zëno aha hlïk tolaka. Bahem ëe de hata zannak de tagam tan hap ëeissïn. ³  Em zisi dam lasibik– zen de te-alana insa Yerusalem san dep zerhan hapye. Ëe kïmë hataꞌanzak, dekam asa zëbe mae hap suratna ale gulzim– dekam de Yerusalemk de Kristen zi mo mam-mam nik tame tabin hipye. ⁴  Hen em de asa ang gwen hap dwam gweblankam, ki asa hen ang gwibiridal.Paulus mo amjanbir song gwen hap de kalang gwen ol:⁵  Ano kalangna, ëe nonol Makedoniak de ë-ë san asa amjanbir, ki asa hwëna ebon mae onak hatazal. ⁶  Ëe ebon mae holokam wëhë yap gwëꞌak– hi ngëp tamle gwenkamye. Hwëna hi ngëp tap gwennak em emaka dekon asa mas ëblaꞌan– aha lang san dep de ayang gunnukye. ⁷  Ëe homë ta guk kïnïn enkam de emsa hlauluda guk kïnïn hap dwam gweꞌan. Diki Bian de asa kirekam dwam gweblankam, ëe ama holo tolkam de emsa golëlowehen hap dwam gweꞌan. ⁸  Hwëna angkam ëe nama Efesusk awe gwëꞌan, hëndep Pentakostana awe sa asa jap dal. ⁹  Ëe mae habë kirekam kalang gweꞌan: Sap awe Bian mes abe hap orana dawemkam kles tyasïblïka– dekam de zisi beyakam halen ta gwibin hip denaye. Hwëna ano syalsa de ap tru-tru gulblun hap de zini hen beyana.¹⁰  Timotius de ebon mae onak golëyaïng gwe zanna, bahem anakan husus gweblan, “An nama wal seiwir sike.” Dawem enkam blikip gwesïblïn naban eirink, sap zen hen Bian mo nganak syal gwe-gwenda– men ki hen aena. Amki etan an san de golësek gwe zannak dawemkam mas ëblak– dekakim dawemkam ahakore Kristen zini in han golësek gwe zaka, sap ëe ama an kon eisbirida gweꞌan.¹²  Angkam hwëna Apolos hap denakaë ep ale gulzimꞌin: Ëe mesë sap desa tïtï tak– zen de ahakore Kristen zi niban emsa ziamjanbin hip. Hwëna angkam zen hom dwam gweꞌara. Bian de zëbe hap orasa kles tyasïblïnkam, dekam sa emsa ziamjanbir zira.Aumwa hap de dawem gol sonen ol:¹³  Salok-salokkam lowehe gwek. Hen Yesussu de taïblïblan ennak em tatem ëzauk gwen. Bahem ëaïrï gwen. Enho drak-drakkam em lowehe gwen. ¹⁴  Tïngare ere mae mo lowe henna aha zisi de kwasang gwibirida gwenkam em goltrë gwen.¹⁵  Aya-wal oso-wal, ena mese Stepanus Baksa we wal walas zeban tame labik. Zen zen nonola langna Akaya kon ëKristen gwek, hen angkam zen tïngare enho naban Bian mo syal ensa nol gwenan. ¹⁶  Zen in zebë emsa gubiridaꞌan: Em kire zisi blikip gwesibirida gwen– hen tïngan men kirekam tïngare enho naban syal ta gwenanke. ¹⁷  Ëe ama tangan sam gwesïk, in kim Stepanus, Portunatus, hen Akaekus mae yaïng gwezak. Ëe dekam zebë ebe mae hap de embwanna sëwehek. ¹⁸  Zen in kim yaïng gwezak, zen isrip-sri gwibin olkam ano enhona ap tatete dablazak– zen men kirekam hen emsa tatete da gwibirinke. Nen diki kïtak kire zisi nen blikip gwesibirida gwen– men zen kirekam ësyal-syal gwe-gwenanye.¹⁹  Asia mo langnak de Kristen zini dawem ensa ebe mae hap nol sonezimk. Akwila ne Priskila ne, hen Kristen zini men zen zëno nik mo golak tagal gwe-gwenan, zen hen kwasang nabare dawem ensa ebe mae hap nol sonezimk. ²⁰  Tïngare ahakore awe de aya-wal oso-walya, zen hen dawem ensa ebe mae hap nol sonezimk. Men kirekam Kristen zini ëgwë gwenan, ansa de baca gulsun hyanak emki kwasang naban enaka tahasa golëtowaran.²¹  An kon an ëe, Paulus, ëre mo tahakamë aumwa hap ep mas gulzimꞌin. ²²  Men zen Biansa kwasang nëbla srëm gwe-gwenan, dikire kareksa hla nuk. Hwëna Bian, nabakam hataza! -²³  Dikire Bian Yesus mo kwasang-kwasangna ebon mae onak lwa gwek. ²⁴  Ëe ama emsa kwasang gwibirida gwenan– em in zene Bian Yesus hun ëraha-en gwekye. Dawem!2 Korintus2 Korintus2 Korintus2KorPaulus mo surat ahana Korintusk de Kristen zi hip

+ Insa Paulus ale gulku, “Bian, nabakam hataza,” desa hom Yunani olkam ale gulku. Zen hwëna Ibrani mo mwin-mwankam de olkam anakan ale gulku, “Marana tha!”

2 Korintus

12345678910111213

1

1¹  Korintusk de Alap mo hlïl irin zi hip, hen tïngare zëno propinsina Akayak de aya-wal oso-wal hap,Yesus mo dam tasïn zini Paulus onakon, hen nëre mae mo osona Timotius onakon:Dawem! Eiwa, Alap mo dwam gwibin sin ki lwak, zep Kristus asa dam tasïkï– zëre hap de olsa dikim gol halada gwen hapye. In zebë ebe mae hap ale gulzimꞌin.²  Dawem! Nëre mae mo Bian Alap ne Bian Kristus Yesus ne sa kwasang-kwasang zemka mamkam ebe mae hap ol gwizimdi. Hen nen zëre nik mo taha terenak esa lowehe gwer.Mae hap de ol: Alap kirekam nëno mae mo enhona nëp tatete ta gwizimnira.³  Nen kïtak Bian Yesus mo Bian Alap hap dawemsa gol gweblan, sap Zen kwasang-kwasang enna, hen dekam de enho nakon tatete gwen hap dena, zen kïtak Bian Alap en onakon nëbe mae hap hata gwizimnin. Sap nen an zëno walas. ⁴  Nen kim banakare karekna oltowe gwenan, Zen Zen nëno mae mo enhona nëp tatete ta gwizimnira. Zen mae hap kirekam nësa gweibirida gwenda: Aha zi de kareksa goltowenkam, nen de hwëna zëbe mae hap enhosa de tatete tazimdin hip de enlalasa anakan zer gwizimdin hip, “A kirekam mo Alap ano enhona ap tatete tablakaye– ëe kimë hen kirekam karekna goltowekye.” ⁵  Nen mese Kristus hun ëraha-en gwek, zep nen kime karekna zëno bose hap oltowe gwenan, dekam san de Zën de hen kareksa goltowenna kiye. Nen sap dawemkame karekna Kristus hup de jal hap oltowe gwenan. Zen in zep hwëna Kristus hen nëbe mae hap enhosa dikim tatete tan hap de enlalana dawemkam zer gwizimnira. ⁶  Zep ëe de ëre mo wal bose walya ban kareksa zigoltowe gwenkam, zen mae hap: Em dikim ëtatete gwen hap hen ëngaya gwen hap. Sap Kristus kim abe mae hap enhosa de tatete tan hap de enlalana zer gwizimꞌinka, zen dekam asa hen ebe mae hap ayang ul gwizim– em dikim hen kire kareksa de goltowen nakon enlala nik ëtatete gwe-gwen hap. ⁷  Hwëna ëe homë anakan emsa enlala eibiridaꞌan, “Zëno mae mo enlalana tatete naka hom.” Sap mes tangan dam gwesïnïn: Em de hen Kristus hup de jal hap kareksa goltowe gwenkam, Zen hen sa ebe mae hap dekam de ëtatete gwen hap de enlalana zer gwizimdi.⁸  Aya-wal oso-wal, ëe ama tangan ëdwam gweꞌan– em dikim abe mae hap dena ansa ëtawa gwen hap: Ëe nër hom sërkam de kareksaë Asia mo langnak oltowe gwek. Karekna in man sërkam tangan dohon-hon gwek, hëndep ëe enlalana mesë anakan ëdowe hanak, “Nen an molye lowehek.” ⁹  Ëe ama dekam eis gwibik, “Ëe an angkam jalom ëk tïhïnakë lowe heꞌan, hen zen angkam aïsïs gïn hïp asa alp tabiꞌira!” Hwëna zen mae hap ki kirekam Alap asa gweibiridaka: Ëe dikim ëre mae mo sosonsa blol gwibin srëm hap. Zen in zep, nen diki Alap en hon nen ëblol gwe-gwen, sap Zen soson tangan Zini Zen. Zëno sosonna ki– juwen nakon dikim etan ngaya tabin hip denaye. ¹⁰  Hwëna dekam zep Alap jalom ëk tïhïna in kon asa alal gulku, hen Zen sa etan kirekam asa alal gul gwera. Sap ëe mesë Zëbon en onak anakan ëyaïng gwe kïnïk, “Zen Zen sa etan tïn hïp de karek nakon asa alal gul gwera.” ¹¹  Zen kirekam sa lwa gwer– em de Alapsa de abe tankam asa mas gwibirida gwenkamye. Alap kim ol gu sonenna insa dokwak gul gweꞌanka, dekam zini beya nik sa Alap hap dawemna anakan nol gweblal, “Bian, Em ema asa sam tabirida– kirekam de desa kwasang gwibiridankamye.”Mae hap de ol: Paulus kire hap zëre mo kalangna wet gulsuku.¹²  Ëe ëre mo wal bose walya ban ëre mae mo syala homë olsaher gwe-gweꞌan. Sap ano mae mo enho nakon anakare enlalana hom wet so gwenda, “Ëe kareksaë ol gwenan,” ahaksa, “Ëe auhu-kama enlalakamë syal taꞌan.” Hwëna anakare enlala en wet so gwenda, “Ëe an enho lalakkamë okamanak awe syal ta gwenan– aha zisi de boton ta gwibin srëmkam.” Sap Alap abe mae hap gol gwizimnira– kirekam de enho lalakkam syal ta gwen hap denaye, nonol tangan ebon mae kimë lowehe gwekke. ¹³  Ano mae mo ebe mae hap de surat-suratna hen dam-dam enna– em dikim damnak baca ta gwibin hip, hen em dikim tame gul gwen hap, ba maesa de aning gun srëmkam. Sap ëe ama ëdwam gwe-gweꞌan– em de dawem enkam asa tame tabin hip. ¹⁴  Sap dawemkame asa tame labir srëm gweꞌak, ki esa asa u seger la gwibir. Sul sonenkame asa tame labiꞌik, ki Bian Yesus mo lwa halzan hap de yaklanak de hatankam, em esa asa isrip-sri eibiridal, hen ëe asa emsa isrip-sri eibiridal.¹⁵  Sap ëe mesë desa kïtak tame guk, zen in zebë sap menkam kirekam kalang gwek– Makedonia mo lang san de song gwenkam de emsa nonol amjanbir kïnzïn hapye. Etan lwahal zankam amaka emsa amjanbir kïnzïk. Dekam ano emsa de mas gwibirida zanna maka dan nëk. Hen aumwa hap Yahudi mo lang san dep emaka asa ër sonek. ¹⁷  Hwëna ëe ama kalangna insa wet gulsuk. Em ahakon dekon mes yabe asa kïl lïk, “Paulus zen auhu-kama enlala naban kalang gwe-gwenda, zep anakan gu-guk gwenda, ‘Ëe asa emsa amjanbir.’ Hwëna kirekam bëjen.” ¹⁸  Hwëna boton srëm Zini Alap mo nwenak ëe ama emsa gubiridaꞌan: Ano ola ebe mae hap kirekam hom! ¹⁹  Ahana hen ki– boton srëm Zi niye. Zen Alap mo Tanena Kristus Yesus. Ëe Silas ne Timotius neban mesë zëbe hap dena ebon mae onak olhata gwek. Em Kristus mo Zënaka de sosok tan nakon zebe anakan dam ulsuk gwenan, “Zen hom zëre mo kalangna wet gulsuk gwenda.” ²⁰  Sap Alap mo zi hip de ol gu-gunnu, zen kïtak Kristus hun de zeraha-en gwen nakon nëbe mae hap jowe gwizimnin. Nen in zebe Zëbon onakon Alapsa anakan boltere la gwenan, “Eiwa, Alap, ema asa sam ta gwibirida. In eiwa.” ²¹  Sap Zen Alap Zën nëbon mae onak syal gwe-gwenda– dekam de nen Kristus en onak tatem ëzauk gwen hapye. Zen in zep zëre mo Enhona nëbe mae hap hlë ta sonezimki. ²²  Hen kim nëp hlë ta sonezimki, Zen san de Alap de nëno mae mo enhonak anakan ale gunnu kiye, “Zini an ëre en mo dena.” Zep angkam Alap zëre mo Enhona nëno mae mo enhonak gwë gwenda. Zen in zebe hen anakan tame ul gwenan, “Mensa Alap ngein sin dep dena nësa gu-gubirida gweka, zen eiwa kirekam sa ki lwal.”²³  Hwëna ëe de emsa boton tabin srëm hap, dikire Alap asa hla tak. Ëe mae habë lwa halza srëm gwek: Ki hwëna eno mae mo karek-kareksa asa damnak wet gulzimzir. Hwëna ëe ama emsa kwasang gwibiridak, zebë lwa halza srëm gwek. ²⁴  Ëe homë anakan emsa enlala eibirida gwenan, “Ëe asa desa tik-tik la gwibir– ano mae mo kire enkam de taïblïbin sin de ang ta gwen hap.” Hwëna nen apdenake syal taꞌan– eno mae mo isrip-sri dikim hen sowehen hap. Sap nen Kristussue laïblïblak, in zebe ëtatete gwe-gwenan.

2

2¹  Zen in zebë enlala gwek, “Ëe babë jal gwibiridan ola ban amjanbin. Ki hwëna zen sa etan enlala nik ëdowe hanal– men kirekam nër hom ëgwëkke.” ²  Sap nabakam de eno mae mo karek-karekna insa dri yulzimdinkim, ëre mo enlalana maka hen dowe hanaka. Kirekam de lwankam, dekam nara zi dep?– etan abe hap isrip-sri enlalasa de zerblan naye. Ëe de kirekam emsa gweibirida zankam, em dekam bëjen em kire enlalasa abe hap zerblan. ³  Ëe kimë kirekam tame guk, dekam zebë eno mae mo karek-karekna insa de wet gulzimdin hip de suratna insa ale gul sonezimk. Sap dekam ëe ama emsa enlala gwibiridak, “Zen diki ano isrip-sri gwibiridan wenya zen. Hwëna ëe de kire olsa golhatazimdinkim, zen dekam sa enlalana ëdowe hanal.” Ëe hen ama emsa kïtak anakan tame tabik, “Ëe de Korintusk de zisi isrip-sri gwibiridankam, zen hen sa ano isrip-srina insa neis gwibir.” ⁴  Zep ëe sërkam de enlala dowe hanan nabanë suratna insa ebe mae hap ale gulzimk. Ano enlalana hlik gwe hanan hap alp gwesïkï hen nwe go-hona man beya nëk. Ëe anakare hap homë ep ale gulzimk, “Dikire zëno mae mo enlala dowe hananna in mam gwizimk.” Hwëna ëe mae habë ep ale gulzimk: Em dikim anakan asa tame tan hap, “Eiwa, Paulus mo nëbe mae hap de kwasangna mam tanganna.”Mae hap de ol: Zini in zen karek gweka, emki zëno karekna insa angkam eititi gwibir-blin.⁵  Sap nëno mae mo wal bosena in zen karek gweka, nen dekam zebe kïtak zëno karekna in kon enlalana ëdowe hanak. Ahakon mamkam neisbik, ahakon betekkam. Hwëna ano enlalana hom tangan mamkam kire hap dowe hanaka. Hwëna ëe em dikim etan zëbe hap jalsa loneblan hap homë kirekam emsa enlala sobiridaꞌan. ⁶  Em dekam mese ano ol san ang tak– zini insa de halen tan hap langa tasïnkïmye. Hëndep ebon mae onakon beya nik mes kirekam në gweblak. Zep angkam dekam ërzausuk. ⁷  Zen in zep emki angkam zëno karek-karekna insa kwasang tola ban eititi gwibir-blin, hen amki etan zini in han ërgolek de gwek– dekam de enlala naka tatete ta gweblan hap. Kirekam de gwë gweblan srëmkam, ki zëno enlalana anakan sa tangan dowebla hanala, “Asa mes hëndep baes nëblak.” ⁸  Ëe in zebë emsa tïtï tabiꞌin: Emki anakan damnak gu gweblan, “Ëe nama emsa kwasang ë gweblaꞌan.” ⁹  Hwëna ëe mae habë menkam zini insa dikim halen tan hap de suratna insa ale gul sonezimk: Dekam de anakan emsa akasibiridan hap, “Zen wëhë tangan kïtak ano ol san ang taꞌak?” ¹⁰  Ëe ama angkam zëno karekna insa eititi gwibir-bliꞌan. Zep emki hen eititi gwibir-blin. Hwëna zen sap diki asa hom mamkam karek taka. Hwëna ëe mae habë Kristus mo nwenak zëno karekna insa eititi gwibir-bliꞌan: Ebe mae hap de dawem hap. ¹¹  Ëe dowal mo kïgï mo syal de ebon mae onak soson gwen hap homë ki dwam gweꞌan. Sap nen zëno syala hal-halaka hom.Mae hap de ol: Ëe in zen Kristus mo nganak syal ta gwenan, ëe san de okamanak awe ngatan zi mo lang nakore irase dawemna kiye.¹²  Ëe kimë Troask hatak, Kristus hup de ol dawemsa de gol halada gwenkam, Bian Yesus dekam zep abe hap orana kles tyasïblïka– dekam de Troask de zisi beyakam Bian Yesus osan dep tïtï tabin hipye. ¹³  Hwëna ano enhona mae hap zë sëwehe srëm gweka: Sap ëe homë zë nëre mae mo osona Titus Baksa zergaïng gwek. Ëe ama tangan sap dwam gwek– Titus onak de emsa salbiridan hap. Zebë nabakam zëwe de ëKristen gwen wenya hli yuludak– Makedonia mo lang san dikim tëbla song gwen hapye.¹⁴  Hwëna nen diki Alap mo bosena nen teip gulsuk gweblan! Sap ëe men zenë zëre mo nganak syal ta gwenan, asa zep Alap ë-ë san tïngare zi hip anakan golëtrei gwizimnira, “Zini an zen Kristus mo soson nakon dowal mo kïgïsa nyaublu ine gwenan.” Zep ëe kimë Kristus hup de ol dawemna ol halada gwenan, dekam zebë ënwe-mase gwe-gwenan– san de ngatan zi mo lang nakore irase dawemna kiye. Zini zep irasena insa nale gwibirin. ¹⁵  Alap Zëna hen zep irase dawemna asa alebirida gwenda– mae hap, “Zen ano Tane mo bosesa okamanak nol halada gwenan.” Hwëna okamanak de zini ahakore en nik irase dawemna asa nalebirida gwenan– men zen en ëngaya gwen hap de ora san ang taꞌanke. Sap zen en man ngatan zi mo lang nakore irasena insa nale gwibiꞌin. Hwëna men zen juwen hap de ora san ang ta gweꞌan, zen man asa husus neibirida gweꞌan. Sap ngatan zi mo lang nakore irase dawemna in, zëbe mae hap san de irase karekna kiye. San de zi tok ase. Ëe in zebë hen ëre mae mo syala insa lenggwan gwibiꞌin– anakare hap, “Ëe ë-en molyë kirekam syal taꞌanam! Ëe auhu-kama zini ë-en banakan dep?– ang hap de syala insa de sul sonen naye.” ¹⁷  Hwëna ëe in zebë ëre mo wal bose walya ban aha zi mo kim syal ta srëm gwe-gwenan. Sap ahakon te-ala en hap Alap mo ola ëk enkam tawa da gwibirin. Ëe hwëna anakarekamë ënaka enlala eibirida gwenan, “Ëe an diki Alap mo nwe kara gwennakë Kristus mo nganak syal taꞌan.” Ëe in zebë tïngare enho naban Kristus hup de ol dawemna ol halada gwenan– men zep Alap asa dam tasibirkiye.

3

3¹  Hwëna ëe de kire hap denaka ebe mae hap ale gul sonezimdinkim, dekam san ha anakan esa etan asa enbiridal?– “Zen kirekam man zënaka bën-jana dabiꞌin.” Hwëna ëe ama emsa enlala sobiridaꞌan: Eno mae mo ngïrïnnïk de ano mae mo syala bahem eititi gwibin. Ahakore zini men zen namjanbiridanda gwenan, zen zënaka dikim anakan tame tabin hip de suratsa noltrei gwizimnin, “Zini an mo tawa tabinni dawemna. Sap esa asalblal.” Hen ahakon emsa kirekam de surat hap abe da gwibirin– aha ënak de hwëna desa goltrei gwizimdin hip. Hwëna ëe homë kirekam de suratsa de goltreizimdin hip ëdwam gwe-gwenan. ²  Sap em in zene ënwe-mase gwe-gweꞌan– ano mae mo surat makanye. Sap eno mae mo lowe hensa de kara gul gwizimdinkim, dekon zep tïngare zini asa hen tame da gwibirin, “Zëno mae mo Alap hap de syala zen dawemna.” Zep eno mae mo lowe henna angkam, san de Kristus onakore suratna kiye– tïngare zi de zë karatda gul gwen hap. Zen tintakam de ale gunsu hom, hen kasonak de ale gunsu hom. Zen hwëna Ngaya Zini Alap Zën zëre mo Enhokam suratna insa ale gul gwenda– eno mae mo enhonakye. Hwëna Zen dekam zep hen ano mae mo enhonak ebe mae hap de kwasangna dawemkam ale gulku. -⁴  Ëe Alap mo nwe kara gwennakë kirekam ep ale gulzim, sap ëe ëre mae mo syal hap dena kïtak mesë Kristus onak blol eibik. ⁵  Ëe a en bëjënë anakan ëgun, “Ëe asa ang hap de syala ansa ol gwer.” Hwëna ano mae mo sosonna, ba maesa dikim syal gwibin hip dena, zen kïtak Alap onakon hata gwenan. ⁶  Zen Zen abe mae hap sosonna gol gwizimnira– dekam de zëre mo zi niban de ol ziaha-en gun ësena insa golluwe gwen hap denaye. Ol ziaha-en gun ësena in, zen ëpba tïtï tabin ol ale gunsu dikim syal gwibin hip denaka hom. Zen hwëna Alap mo Enho dikim ing gwe hebiridan hap dena. Sap zini men zen ëpba tïtï tabin ol san anakare enlala naban ang ta gwenan, “Tahakam de syala ansa de syal gwe-gwibinkim, ëe dekam asa Alap mo nwenak dakastïl,” zen hwëna dekam nama juwen ora san ang ta gweꞌan. Zen diki Alap mo Enho naban de zergwënkam esa ëngaya gwer. -Mae hap de ol: Alap mo zi niban de ol ziaha-en gun ësena, zen Musa mo tïtï tabin ola kon sërkam de dawem tanganna.⁷  Zep ëpba tïtï tabin ola in, zen san de juwen orana kiye. Sap desan de ang tankam dekam hom Alap mo Enho nakore ngatanna nulin gwek. Hwëna sap kirekam, zen sap hen nonol lone sennak Alap mo ngatan naban hatak– orep kim Alap Musa Bak hap kaso dak-daknak ale gulblukaye. Musa dekam holokam Alap han ë gweka. Zep Alap onakore ngatanna zëbon onak makan gweblak, hëndep nwe-masena zep lïlïngtïlblïka. Dekam Israel Bak mo ausu nakore zini nwe-masenak bëjen hla tan, sap man tangan yakla nwe mo kim ngatan gweblaka. Hwëna Musa mo nwe-masenak de ngatanna in man sangankam tap gwebla song gwek. ⁸  Hwëna Alap insa etan nër hom ol ziaha-en gun ësena nëbe mae hap golzimki, zen hwëna zëre mo Enho de ing gwe hebiridankam de ëliwehe gwen hap dena. Zep zen diki zen– nëbe mae hap de ngatanna mam tangan wenyaye, san de ngatan zi mo lang nakore ngatanna kiye. ⁹  Ëpba tïtï tabin ola in sap aïrïs, hen zen sap ngatan zi mo lang nakore ngatan naban hatak. Hwëna anakare enlala naban de desan ang ta gwenkam, “Ëe dekam en asa Alap mo nwenak ëdakastïl,” dekam hwëna man nwe-mase gwe-gwenan– san de juwen ora san de nama ang tanna kiye. Sap desan en de ang tan hap kim ëalp gwe-gwek, zen hwëna dekam hom mae enho nakon ëliwehe gwek. Hwëna angkam Alap mo ol ziaha-en gun ësena an, zen zen tangan ngatan makan nëbe mae hap lwazimꞌin. Sap nen desan de ang tankame Alap mo nwenak ëdakastïꞌïn. ¹⁰  Zep nëno mae mo nwenak, nonol ngatanna in mo sosonna mes tangan tap gwek. Hwëna angkam de ngatanna an sërkam tangan nësa zïlbir ane gweꞌan. ¹¹  Sap nonol ngatanna in zen Musa Bak ensa zïlblï ine gwek, ki zep hëndep tap gwebla song gwek. Zep hen kirekam– ëpba tïtï tabin ola inye. Zëno sosonna angkam mes tap gwer. Hwëna Alap mo ol ziaha-en gun ësena an, zëno ngatanna hëndep denaban sa nësa zïlbir ane gwer.¹²  Ëe kirekamë Alap onakore ol ësena insa laïblïbik, ëe zebë udobe naban tïngare zini Kristus hup dena kim damnak lonbirida gwenan. ¹³  Ëe Musa mo kim homë udobe srëmkam ëgwë gwenan. Zen man kaen hakkam zëre mo nwe-masena tahale gweka– dekam de Israel Bak mo ausu nakore zini in zëno nwe-masenak de ngatanna insa anakan hlaul gweblan srëm hap, “Angkam man tap gwebla song gweꞌan.” ¹⁴  Hwëna zen in zep Israel mo zi ausuna ënol drak-drak gwek, hëndep angkam nama. Zen kim Musa mo ëpba ola insa baca nul gwenan, dekam hwëna man nwe-mase gwe-gwenan– san de Musa mo kaen hakna inkam de zëre mae mo nwesa tatak sonna kiye. Zen in zep hëndep angkam enlala nakon ëkawesïk. Hwëna Kristussu de taïblïblankam, zen dekame enlala nakon ëngatan gwe-gwenan– san de kaen hakna insa de nwe nakon hïl gïlsïnnï kiye. ¹⁵  Israel mo ausu nakore zini zep hëndep nama kirekam lowehe gweꞌan– san de nwe dïmïnnï kiye. Musa mo alena insa sap karatda nul gwenan, hwëna zëno eini hom dam nulsuk gwenan. ¹⁶  Hwëna Musa Bak kim olsa de gu soneblan hap Biansa golek de ta gweka, zen dekam man kaen hakna insa nwe-mase nakon hïl gïlsïk gweka. Zep hen kirekam nëbe mae hap angkam lwa gwizimꞌin: Men zen Bian Yesussu neirin gwenan, zen dekam zep zëno mae mo nwenak de kaen hakna ëhïl gwe hana gwenan. Enho nakon hen dekam zep ëngatan gwe-gwenan. ¹⁷  Ngatanna in zen Bian Yesus onakon zïl ine gweꞌan, zen apdenak zëre mo Enho naban. Men zëbon Bian Yesus mo Enhona in ing gwe henna, zen dekam zep Musa mo ëpba tïtï tabin ola kon ëhïl gwe hana gwenan. Sap zen zen zini nësa hulen makan gweibirida gwenan. ¹⁸  Zep nen an angkam nwenak de kaen hak srëm nike lowehe gweꞌan. Nen in zebe enho nakon Biansa dam-dam enkam kara la gwenan. Zep nëno mae mo enhonak san de Yesus zëre mo ngatan dekon lïtïl ine gwenna kiye. Zep nëno mae mo enhona man Yesus, zëre mo Enho naban de apde nën hap wet gwesïk zahe gwenda. An kïtak Bian Yesus zëre mo Enho nakon ki kirekam nëbe mae hap jowe gwizimnin.

+ Yunani olkam man dam gwesïnïn: Kasonak de alena mensa Paulus awe enlala gwibirki, zen men desa Alap Musa Bak hap dare taha-tapkam de jalse gwen ola kaso dak-daknak ale gulblukake, desa enlala gwibirki. Zep Korintusk de zini zen tïtï tabin ol san de tim enkam ang ta gwenkam hom Alap mo nwenak ësam gwesïk. Zen hwëna enho nakon ëliwehek, zep Alap mo dwam gwibin sin lowehe gwek. (Yer 31:33)

* 3:6 Gal 3:10-14,Rom 8:1-8

4

Mae hap de ol: Ëe kire habë enlalana ëdowe hana srëm gwe-gwenan.4¹  Zen in zep, sap Bian Alap zëre mo kwasang-kwasang nakon mes kirekam syala abe mae hap wei yul sonezimki, ëe in zebë enlala dowe hanan srëmkam syal ta tine gwenan. ²  Zep men zen zëre mae mo tawa tabin karekna saher hap ber-ber nulida gwenan, ëe kirekam homë. Ëe homë Alap mo ola men-man ul gwenan– dekam de zisi ëre mae osan dep wan-wan ta gwibin hipye. Ëe hwëna dam-dam enkamë eiwa de enna kim hleng ososubirida gwenan– dekam de kïtak de zi asa anakan tame tabin hip, “Zen dam-dam enkam Alap mo nwenak syal ta gwenan.”³  Ëe zebë Alap onakore ëngaya gwen hap de ol dawemna ba maesa de ber-ber gun srëmkam tawa la gwibirin. Hwëna men zen tame nul srëm gwe-gwenan, zen zen ënwe-mase gwe-gwenan– san de kaen hakkam de nwesa tatak sonna kiye. Zen men zen juwen ora san ang ta gweꞌanke. ⁴  Okamana awe de boton alapna, dowal mo kïgï, zen mes Yesussu de taïblïblan srëm wenyik mo nwena dïmïn tabir-zimki– zen dikim ol dawemna in mo ngatansa enhonak eisbin srëm hap. Kirekam de gweibiridan srëmkam, zen maka Kristus mo ngatan zi mo lang nakore sosonna tame nul gweꞌan. Sap Kristus Zen Alap zëre han ki en.⁵  Zep ëe aen dikim ëmam gwen hap homë ol halada gwenan– ahakore zini men kirekam ëgwë gwenanke. Hwëna ëe Bian Yesus Zën de mam gwen en hap denakaë anakan ol halada gwenan, “Yesus Zen Teipsïn Tangan Zini Zen.” Hwëna zëno bosesa dikim mam gun hup ëe mesë ëgwëk– san de ebon mae de ëbabu gwen zini kiye. ⁶  Sap Alap men Zen okamana ansa de yang gulsun srëmnak guku, “Kawesïnnï an kon ngatanna de jowek,” zep Zen mes hen kirekam nëno mae mo enhona ngatan tabir-zimki. Menkam nëno mae mo nwena tatak sonna hen enhona kawesïnnï. Hwëna angkam enho nakon nen ema Yesussu kara la gweꞌan. Zen in zebe tame uk, “Kristus hun de zergwë gwenkam, nen dekame Alap mo ngatan zi mo lang nakore sosonna eis gwibiꞌin.”⁷  Nëno mae mo timni, zen sap kama nakon de yang tabinni, zep dawem naka hom. Hwëna dekam de enho nakon ëngatan gwen hap dena insa Alap ing ta sonezimki, zen sërkam de dawem tangaranna zen. Nëno mae mo timni sap karekna, hwëna olk, ngatan zi mo lang nakore nik zë gwë gwenda. Zen dekam zep dam gwesïk gwenan: Sosonna men dekamë syal ta gwenan, zen kïtak Alap onakorena. Ëre mae mo tim nikore naka hom. ⁸  Ano mae mo jal zini sap beya tanganna, hëndep zen man sap asa ngïrïn da gwibirin. Hwëna Alap abe mae hap sosonna gol gwizimnira, ëe zebë nama lowehe gweꞌan. Anakare ngalap enlalana hen ki sap abon mae onak hata gwenda, “Ëe banakan asa loweher?” Hwëna ëe dekam homë enlalana anakan ëtopse gwe-gwenan, “Alap molya asa mas gwibiridaka.” ⁹  Zen karek tabin hip sap asa alp dasïk gwibirin, hwëna Alap hom asa da tasïk gwibirida. Sap ki asa mos-mos ta gubin hip alp dasïk gwibirin. Hwëna Alap ap sosonna gol gwizimnira, zep asa timbwas dabir srëm gwe-gweꞌan. ¹⁰  Ëe mesë Yesus hun ëraha-en gwek, zep ëe tim niban de nama okamanak lowehe gwenkam zebë mwin-mwankam anakan eis gwibirin, “Nësa an hen Yesus mo kim karek da gwibirin, hëndep zëno kim hen nësa damera gwenan.” Hwëna sosonna men dekam Yesus etan ngaya gweka, zen hen man ano mae mo timnik lwa gwenan. Zep ahakon asa de hlauluda gwenkam anakan tame nul gwenan, “Zëno mae mo timni sap sin-sinni, hwëna Yesus Zen ëngaya gwen hap de sosonna gol gwizimnira.” ¹²  Zep Alap mo nganak de syal ta gwen wenya ëe insa kirekam juwen hap ëalp gwesïk gwenan, hwëna em dekone ëngaya gweꞌan.¹³  Alap mo olak zini man anakan ale gulku,“Ëe Alapsaë taïblïblak, zebë tonbiridak.” -Ëe hen kirekamë Alapsa laïblïblaꞌan, zebë zëbe hap dena aïrïn srëmkam lonbiridanda gwenan. ¹⁴  Sap ëe mesë Alapsa anakan laïblïblak: Men kirekam Bian Yesussu tïn nïkon ngaya taka, zep nen men zene Deban ëraha-en gwek, nësa hen kirekam sa ngaya tabiri. Zen dekam sa zëre onak dep kïtak nësa tagal gulsulu. ¹⁵  Zep ëe de kareksa goltowe gwenna, zen aïrïs. Ëe ama dekam ësam gwesïk gweꞌan. Sap zen dekame em anakan tawa ei gwibiꞌin, “Alap man angkam Yesus onakon nësa kwasang gwibirida gweꞌara.” Hwëna etan beya tangan nik sa ebon mae onakon ësane gwe-gwer, hëndep zen de hen Yesussu taïblï gweblankam, zen hen sa Alap hap dawemna nol gweblal hen bosena teip nulsuk gweblal.¹⁶  Zen in zebë enlala dowe hanan srëmkam syal tanda gwenan. Nëno mae mo timni an sap man ësin gwe hana gwenan, hwëna Alap man nëno mae mo angna mwin-mwankam tatete ta gwizimnira. ¹⁷  Zep ëe insa awe karekna oltowe gwenan, zen jahalhana hen holo tangankam hom. Hwëna ngatan zi mo langnak zen zep sa Alap dawemna abe mae hap dohon-hon tangankam golzimdi. Zen zen– hëndep de wenya, hen mam tangan wenyaye. ¹⁸  Zep nen home angkam en dep de ba maesa enlala ei gwibirin– mensa okamanak awe hla kul gwenanye. Sap nwekam de hlaul gwenkam dena, zen hëndep denaka hom. Hwëna nwekam de hlaul gwen srëm wenya, zen diki zen– hëndep de wenyaye. Zen diki desa de dokwak gun hup nen dam-dam enkam hlu-hluk gwen.

* 4:13 Mzm 116:10

5

Ngatan zi mo langnak de timsi de kara gwibin hip de ol:5¹  Nen mese sap ëtawa gwek: Nëno mae mo timni an, zen san de sohlas gola kiye– bohëkam de zë okamana awe lowehe gwen hap dena. Zen gol kluk mo kim sa ëklasak gwer. Hwëna dekam nëno mae mo ngatan zi mo langnak dep de timni hen ki. Zen hëndep de gola zen– Alap mo syal gweblan zi niye. Zen zi mo syal gweblan golsa hom. ²  Okama ennak dep de timni an karekna. Zen zebe sërkam ëdwam gwe-gwenan– ngatan zi mo langnak dep de timsi de baju makan ala son hapye. ³  Desa de alala tankam, dekam nëno mae mo angna molya irkare makan lowehe gwek. ⁴  Okamanak dep de kluk gol makare tim niban de nama lowehe gwenkam, nen dekam ema anakan ëenlwan gwe-gwenan, “Awe de gwënna dohon tanganna. Diki hëndep de tim niban de gwënna aïrïs.” Hwëna juwenkam nen home ëdwam gweꞌan– tim srëmkam de ang en nik lowehe gwen hapye. Diki nabakam de ngatan zi mo langnak dep de timsi de ala sonna aïrïs. Dekam awe en dep de timni ansa Alap sa owas hap hëndep de ëngaya gwen hap de tim hip nëp li yul sonezimdi. ⁵  Zen Alap Zën ki kirekam dep nësa hohle tabirki. Zen in zep zëre mo Enhona nëbe mae hap ing ta sonezimki– dekam de nësa anakan hamal hap gu-gubiridan hap, “Em esa eiwa ëre mo Tane naban hëndep denaban ër gwë gwer.”⁶  Nen in zebe enlala tatetekam lowehe gwenan, sap nen mese tame uk, “Okamanak dep de tim niban de nama lowehe gwenkam, dekam nen Bian onakon nama langanak.” ⁷  In zebe Biansa de anakan taïblïblan enlala naban lowehe gwenan, “Mensa angkam hla kul srëm gwe-gweꞌan, Zen desa sa lamkam nëbe mae hap golzimdi.” Zep nen home nwekam de hlaul gwen wenya ansa dwam ei gwibiꞌin. ⁸  Zep nen enlala tatete nabane Biansa anakan laïblï gweblaꞌan, “Zen eiwa ngatan zi mo langnak dep de timni sa nëp lop tazimdi.” In zebe anakan ëdwam gwe-gwenan, “Angkam de timni ansa emaka hli kuꞌin– dekam de hëndep de wenyaka gul irin hip– Bian zëre hon dikim gwë gwen hap denaka.”⁹  Zen in zep okamanak awe de nama lowehe gwennak, nen diki Bian de nësa sam gwesibirida gwen en hap nen ëalp gwe-gwen– men kirekam esa hen wakuwe ëalp gwerye. ¹⁰  Sap nen lamkam Kristus hon esa kïtak aha-en aha-enkam yaïng gwe-gwer, hen Zen dekam sa nësa takensibirida gwera, “Em banakarekam okamanak de tim niban gwë gweka?” Dawemsa de syal gwe-gwibin wenya kip, dawemsa sa golzimdi. Hwëna karekna men zen syal nei gwibik, zëbe mae hap hëndep kareksa sa golzimdi.Alap han dikim zerumlae gwen hap de ol:¹¹  Sap ëe mesë Bian de kirekam nësa klis gun hup dena insa tame uk, zen in zebë ëe, Bian mo nganak de syal ta gwen wenya, Alap han dikim zerumlae gwen hap de olkam tïtï la gwibirin. Alap Zëna mes asa anakan tame tabirki, “Zen tïngare enho naban ano nganak syal ta gwenan.” Zen in zebë hen ëdwam gwe-gweꞌan– em de hen kirekam asa tame ta gwibin hip. ¹²  Ëe ënaka de boltere tabin hip homë ki kirekam emsa gubiridal. Hwëna ëe ama ëdwam gweꞌan– em dikim asa isrip-sri gwibiridan hap. Dekam aha zi de asa tonsubiridankam em emaka enbiridaꞌan, “Paulus wal bose wal zeban Alap mo nganak zëre mae mo bosesa de mam gun hup hom golësyal ta gweꞌara. Zen tïngare enho naban syal ta gwenan.” ¹³  Zep auhu-kama enlala zini sap sa asa anakan donsubirida gwer, “Zen in mamakkam syal ta gwenan.” Hwëna ano mae mo enlalana anakan lwaꞌara, “Ëe sap asa zi mo nwenak saherak altïl gwer, sap ëe Alap en de asa sam gwesibirida gwen en habë syal ta gweꞌan.” Hwëna em de anakan asa tame tabinkim, “Zen mamakkam hom syal taꞌan,” kirekam aïrïs. Sap ëe emsa de mas gwibiridan habë syal ta gweꞌan. ¹⁴  Sap ëe anakare enlala nabanë syal ta gwenan, “Kristus Zen nëbe mae hap de kwasang hap te-lidak sonnak tïlkï.” Zep zëno kwasang-kwasangna man ano mae mo enhonak syal gwe-gwenan. Sap ëe hen anakanë ëtaïblïk, “Kristus Zen tïngare Alap mo hlïl irin wenya nëbe mae hap tïlkï, zep Alap mo nwenak Zen dekam nësa kïtak golëjuweka.” ¹⁵  Zen kirekam mae hap ki lwak: Nen dikim Zëbon en onak lowehe gwen hap, nëre mae mo auhu-kama enlala san dikim lowehe gwen srëm hap. Zep Kristus mo nëbe mae hap de tïnnï, hen Alap kim nëbe mae hap de dawem hap tïn nïkon ngaya taka, nen bap nen desa asyas makan enlala gwe-gwibin.¹⁶  Zen in zep, ëe bëjënë angkam aha zisi auhu-kama enlalakam anakan enlala gwibiridan, “Zen mamna,” ahaksa, “Zen betekna.” Orep ëe hen Kristussu auhu-kama enlalakam ama kïl lïk, “Totore zi.” Hwëna angkam ano mae mo enlalana mes wet gwesïkï. ¹⁷  Sap men nara Kristus hun zeraha-en gwenna, zen dekam sa jowera– san de aha zi, ësena! Dekam ëpba enhona mes tap gweblaka, hwëna angkam ëse enho naban zergwëꞌara.¹⁸  Zen kïtak Alap ki kirekam nëbe mae hap syal gwe-gwibir-zimnira. Orep nen sap Alap mo jal zi mo kime lowehe gwek, hwëna Kristus onakon zep nësa golëumlae gweka. Zen in zep hen abe mae hap syala wei yul sonezimki– zëre han dikim zerumlae gwen hap de ol dawemna insa de gol halada gwen hap denaye. ¹⁹  Ëe in zebë ol dawemna ansa ol halada gwenan,“Alap Kristussu zer soneka– Zen de te-lidak sonnak okamanak de zi hip tïn hïp, Alap Zën dikim kïtak nësa golëumlae gwen hap. Kristus hun de zeraha-en gwenkam, dekam Alap man nëno mae mo karek-karekna eititi gwe-gwibirida.”Ëe kirekamë ol halada gwenan, sap Alap mes ki Zën dikim golëumlae gwen hap de syala insa abe mae hap wei yul sonezimki. ²⁰  Zep ëe an Alap mo dam tasibinni– Kristus mo bosekam de emsa kwang guludan hap dena, Alap Zën de emsa kwang guludan makan. Ëe in zebë emsa Kristus mo bosekam etan anakan tïtï tabiꞌin, “Alap han em zerumlae gwen.” ²¹  Sap Kristus Zen sap hom karek maena golka. Hwëna Alap man gwëblaka– san de kareksa de gol gwen zini kiye, nëno mae mo karek-karekna kim kïtak wei yul soneblakaye. Hen zen mae hap ki Alap kirekam syal gwibirki: Nen dikim Kristus hun de zeraha-en gwenkam zëre mo nwenak ëdakastïn hïp.

6

6¹  Sap Alap asa kirekam golësyal ta gweꞌara, ëe in zebë emsa tïtï labiꞌin: Em hen angkam mese Alap mo kwasang-kwasangna enhonak eisbik, zep desa bahem asyas makan gwei gwibin. ²  Sap men kirekam Alap mo ëpba olak lwak, Zen nama emsa angkam anakan gubiridaꞌara,“Em kime juwen oranak lowehe gwek,emsa de kwasang gwibiridan hap de yaklanak kim hatak,dekam zebë eno mae mo abena sak.Yaklana inkam Ëe ama ngaya tabin hip hatak.” -Zen in zep, Alap mo kwasang gwibiridan hap de yaklanak angkam mes hatanan! Angkam an ëngaya gwen hap de yaklanake lowe heꞌan! Zep desa bahem asyas makan gwei gwibin.Mae hap de ol: Ol dawemsa de gol halada gwen hap de wenya, ëe dawem naban karek nabanë itowe gwenan.³  Ëe in zebë ëalp gwe-gweꞌan, “Bap zen zini ano mae mo banakare karek mae nakon Alap de kwasang gwibiridan hap de ol ësena in san ang ta srëm gwen. Alap hap de syala an, bap zen zi mo nwenak karek gwen.” ⁴  Zep banakare maesa de goltowen nakon, ëe ama zi de anakan asa tame tabin hip ëdwam gwe-gweꞌan, “An eiwa Alap hon de syal ta gwen zi.” Ëe zebë dawemkam tatem ëzauk gwenan– sap totoresa de kareksa goltowennak, hen sap zi de asa karek tabinnik, hen sap jalom ëk tïhïnak de lowe hennak. ⁵  Asa mes dangole gwibik hen bwinak yal nulne gwek. Ëre mae mo tawa tabin jal hap, dekam zep zini ëïlman gwe-gwenan, hen asa tameran hap alp dasïk gwibirin. Tahalha naban de lowehe gwenna hen mesë dawemkam eis gwibik– sap dohon-honkam de syal ta gwenna, yaklam, hen kam blal, hen usak naban de lowehe gwen naye. Hwëna ëe namaë deban tatem ëzauk gwenan. ⁶  Sap eiwa kirekamë karekna oltowe gwenan, hwëna ëe ama ëdwam gwe-gweꞌan– tïngare zi de anakan asa tame tabin hip,“Zëno mae mo enlalana lalak enna.Hen ba maesa de tame gun hup dena zëno mae mo enlalana blala.Hen zen jala tawa naka hom.Hwëna zen enlala sae-sae naban aha zisi mas neibirida gwenan.Hen tïngare enho naban aha zisi kwasang neibirida gwenan.Alap mo Enhona hen man zëbe mae hap sosonna gol gwizimnira.Hen Alap mo sosonna zëbon mae onak lwa gwenan.Zep zëno mae mo tawa tabinni eiwa tanganna.”Eiwa, Alap mo nganak de syal tan zini, ëe zebë okamanak awe lowehe gweꞌan– san de Kristus mo jana nabare zini kiye. Zep eijan hap de tïngare kire-kirena mensa Alap nëbe mae hap lop ta gwizimnira, desa ama kïtak kap la gwenan. -⁸  Ëe kire enlala nabanë Yesussu babu ë gweblanan. Zen zep hwëna ahakon asa husus neibirida gwenan, hwëna ahakon hen man asa sam neisibirida gwenan. Ahakon ano mae mo bosena man mam nul gwenan, hen ahakon man asa lamang da gwibirin. Ëe sap eiwa de enna kimë tawa la gwibirin, hwëna ahakon man asa nenbirida gwenan, “Zen in nësa de yasik ta gwibin hip de zi.” ⁹  Zen sap ki asa tame da gwibirin, hwëna man asa neibirida gwenan– san de tame tabin srëmna kiye. Asa man kïl dï gwibirin, “Mes juwek,” hwëna sap namaë lowe heꞌan. Asa man ki sap dangole gwibirin, hwëna ëe homë kim juweꞌan. ¹⁰  Enlala dowe hananna ki sap abon mae hata gwenda, hwëna nabakamë etan ëisrip-sri gwe-gwenan. Ëe sap te-ala srëmkamë lowehe gwenan, hwëna hëndep de te-alana ëyë kae ë gwebla-zimꞌin. Okamanak sap ano mae mo kire-kirena hom, hwëna Alap mo ïrïk gïnnïk dep de kire-kirena, zen ëyë kïtak bi ëblan daꞌan.¹¹  Korintusk de aya-wal oso-wal, ëe mesë kirekam damnak ebe mae hap de kwasang hap ëre mae mo enhona ërtreizimk. ¹²  Ëe homë olzausuꞌun– emsa de kwasang gwibirida gwen naye. Hwëna em mes yabe olzausuk– asa de kwasang gwibirida gwenna. ¹³  Zep ëe ama angkam emsa gubiridaꞌan– ëre mo walassa de gubiridan makan: Eno mae mo abe mae hap de kwasangna emki hen esek gulsen.Kristen gwen srëm zi niban de golësiri gwe-gwen srëm hap de ol:¹⁴  Ëe ama emsa gubiridaꞌan: ËKristen gwen srëm zi niban bahem golësiri gwe-gwen. Zen mae habë ki kirekam emsa gubiridal: Sap karek gol gwen zi niban bëjen dawem gol gwen zi niban aha-ere enlalakam apdekam syal tan. Hen kawesïnnik de lowehe gwen zi niban bëjen ngatannak de lowehe gwen zi niban ëaha-en gwen. ¹⁵  Kristus hom dowal mo kïgï naban olsa aha-en ul gwenda. Zep hen kirekam, ëKristen gwen zini bëjen ëKristen gwen srëm zi niban ësiri gwen. ¹⁶  Boton alap yang tasibinni hom eiwa de Zini Alap mo golak kang nul gwenan. Nëno mae mo lowe henna hen kirekam: Sap nen kïtak san de Ngaya Zini Alap hap de gol– men kirekam Zëna gubiridakake:“Ëe asa zëno mae mo ngïrïnnïk gwë gwer,hen Ëe asa desa golëlowehe gwer.Zen Asa en sa boklena kom noso gweblal,hen Ëe asa desa bi gwibiridal.” -¹⁷  Zen zep nësa hen gubiridaꞌara,“Enlala kawesïn zi mo ngïrïn nïkon emki wet so gwen.Emki desa langa tasibin.Kun nabare kire-kirena bahem mae towanbin.Kirekame lowehe gweꞌak, ki dekam Ëe asa etan emsa golëlowehe gwer.” -¹⁸  “Em ëre mo walas hap esa ëjower.Hen ‘Bian’kam esa Asa en gweblal.Soson Zini Alap Ënë ki emsa gubiridaꞌan.” -

* 6:2 Yes 49:8

* 6:6-7 Ef 6:10-18,1Tes 5:8

* 6:16 Im 26:11-12,Yer 32:38, Yeh 37:26-27,1Kor 3:16-17

* 6:17 Yes 52:11, Yeh 20:34, 41

* 6:18 2Sam 7:8, 14,1Taw 17:13,Yes 43:6,Yer 31:9

7

7¹  Zen in zep, aya-wal oso-wal, sap Alap kirekam nësa gu-gubiridaka, zen zep nëre mae mo enlala naban enho naban tïngare karek-karek nakon nen lalak ta gwibin. Enho lalak enkam nen lowehe gwen, hen Alapsa bap nen asyas makan enlala gwe-gweblan.Paulus kim Korintusk de Kristen zini isrip-sri gwibiridakake:²  Hwëna aya-wal oso-wal, ere mae mo abe mae hap de kwasang-kwasangna emki esek gulsen. San kië ebon mae onak zini karek lak? Ahaksa aha maena san kië yasik lak? Hen san kië emsa te-ala mae hap aberbe la gwibik? ³  Ëe kirekam em dikim ësaher gwen hap homë ki ale gulzim– anakan dikim ëenlala gwen hap, “Eiwa, diki te-alasa emaka olzimk.” Sap men kirekamë emsa gubiridal, ëe sërkamë emsa kwasang eibirida gwenan. Hëndep ëe de juwen maekam ahaksa nama de lowehe gwenkam, ëe molyë emsa de kwasang gwibirida gwenna olzausuk. ⁴  Ëe, Paulus, mesë emsa dawemkam anakan taïblïbiridak, “Ëe de zëno mae mo lowe hensa de oto gulsun hup gubiridankam, zen molya asa jal nëblak.” Hen ëe namaë emsa anakan sam gwesibirida gwenan, “Zen ano walas dawem-dawemna.” Ëe sap ëre mo wal bose walya ban kareksaë zigoltowe gwenan. Hwëna emsa de enlala gwibiridankam, ëe dekam zebë enlala nakon ësëwehe gwenan, hen ano mae mo isrip-srina dekam tangan zep taman kïnï gwenan.⁵  Hwëna eiwa, ëe kimë Makedonia mo langnak yaïng gwek, dekam ano mae mo enhona hom sëwe heka. Sap ëe karekna da-en homë zë oltowe gweꞌak. Dekam zëwe de zini man asa husus neibirida gweꞌak, hen man asa karek da gwibik. Hen deban ebon mae onakore ola homë ësane gweꞌak, zebë enlala nakon ësëwehe srëm gwek. ⁶  Hwëna enlala dowe hanan zi hip Alap enho tatetesa zer gwizimnira. Zep Titus Bak kim ebon mae onakon abon mae onak hata zaka, dekam zep ano mae mo enlalana sëwe hezimki. ⁷  Zëno hatazan en hap homë ëtatete gwek, hwëna zen kim anakan aïsïl gwe zakake, “Korintusk de zini ano enhona dawemkam ap së da soneblak, hen zen dawemkam ëdwam gwe-gweꞌan– Paulussu de etan zertowen hapye. Zen man angkam damnak anakan ëkira-kla gwe-gwenan, ‘Eiwa, ëe ama Paulussu kirekam karek lak.’ Hwëna zen angkam eno tahasa de trï so gweblan hap ëdwam gwe-gweꞌan.” Ëe kimë kirekam Titus hon emsa salbiridak, ama tangan sërkam isrip-sri gwek.⁸  Ëe nonol ama sap enlala gwe-gweꞌak, “Ëe ba habë zëno mae mo kareksa de dri yulzimdin hip de suratna insa ale gul sonezimk? Zen sa hwëna enlala nik ëdowe hanal.” Sap eiwa kirekamë enlala gwe-gweꞌak, hwëna angkam mesë dam gulsul, “Ëe ama sam gwesïk– kirekam de emsa jal gwibiridankamye.” Ëe eno mae mo enlala dowe hananna in kon homë sam gwesïꞌïn. Hwëna ena dekone ëhaleꞌan. Hen angkam enlala dowe hananna in mes tap gwizimdi. Zep kirekam aïrïs. Ëe homë kim emsa karek tabik. Alap Zen kirekam nësa dwam gwibirida gwenda, “Zen dikire zëre mae mo enlala dowe hanan nakon ëhale gwek.” ¹⁰  Sap Alap mo dwam gwibin sin de enlala nik dowe hanankam, zen dekam zebe ëhale gwenan, hëndep zep esa ëngaya gwer. Desa bëjen gubin, “Zen karekna.” Hwëna Alapsa de tame tan srëm zini zëre mae mo karek-karek gol gwen nakon sap ki enlalana ëdowe hana gwenan, hwëna dekon hom ëhale gwenan. Hwëna dekam nama juwen ora san ang ta tine gwenan. Zep auhu-kama enlalakam de dowe hananna, zen eiwa karekna. ¹¹  Em zebe ësam gwesïk, sap em Alap mo dwam gwibin sine enlalana ëdowe hanak, hen zebe ëhalek.Em zebe ëwet gwesïn hïp ëdwam gwek.Hen men zen ëkarek gwek, em zebe desa anakan jal eibiridak, “Em ba habe Paulussu kirekam karek lak?”Em zebe Alap mo jala aïrïbik.Hen dekam zebe ëdwam gwek– ëe de etan emsa amjanbin hipye.Hen zebe ano tïtï tabin sin de ang tan hap ësyal-syal gwek.Dekam zebe anakan ola aha-en uk, “Men zen ëkarek gwek, kirekam esa halen labir.”Dekam zebe dawemkam tïngare zi mo nwenak anakan oltrëk, “Ëe homë karek gol gwen zi niban ola aha-en uk– dekam de karekna insa syal gwibin hipye.” ¹²  Zep suratna insaë nonol ale gulzimk, zen anakan dikim emsa klis gun hup hom, “Zen karek gweka,” ahaksa, “Zini in desa karek taka.” Hwëna ëe anakare enlala nabanë ale gulzimk, “Zen kim de ano suratnak de ola an san Alap mo nwe kara gwennak ang taꞌak, dekam sa zën anakan dam nulsul, ‘Nen eiwa Paulus mae mo ol san de ang tan hap ema tangan ësyal-syal gweꞌan.’”¹³  Sap em ano ol san kirekame ang tak, ano mae mo emsa de ngalap gwibiridanna dekam zebë ësëwehek. Sap em dekam Titus Bak mo enlalana mese së la soneblak. Zep zen kim ebon mae onakon hata zaka, isrip-sri naban zep ebe mae hap dena asa aïsïl gwibirida zaka. Ëe dekam zebë hen mamkam ëisrip-sri gwek. ¹⁴  In kim Titus emsa amjanbir srëm gweꞌanka, ëe ama dekam hamal hap gubluk, “Korintusk de Kristen zini in dawem- dawemna. Zen sa dawemkam eno tïtï tabin sin ang tal.” Zep angkam ëe homë saher gweblaꞌan. Sap men kirekamë ebe mae hap dena Titussu gubluk, hëndep em kire enkame ëblak. Ena tawana: Ebon mae onak kimë gwë gwek, ëe homë emsa boton ta gwibik. Zep hen Titussu homë boton tak– ebe mae hap denaye. ¹⁵  Titus mo kwasangna angkam ebe mae hap dena mam tanganna, sap zen anakan emsa enlala gwibirida gweꞌara, “Zen dawem enkam asa blikip gwesïblïn naban neirink, hen zen kïtak ano ol san dawemkam ang ta gwek.” ¹⁶  Zep angkam ëe ama tangan emsa sam gwesibiridaꞌan, sap mes tangan dam gwesïl: Em in taïblïbiridan tanganna.

8

Yerusalemk de Kristen zi tahalhasa de te-alakam mas gwibiridan hap de ol:8¹  Angkam aya-wal oso-wal, ëe ama ëdwam gweꞌan em de hen ansa ëtawa gwen hap: Alap zëre mo kwasang-kwasangna mamkam propinsi Makedoniak de Kristen zi mo enhonak ing gul sonezimki, ²  zep hëndep zëno mae mo enhonak isrip-srina sërkam tangan mam gwek. In zep zen te-alana beya tangankam tagam dak– dekam de Yerusalemk de Kristen zi tahalhasa mas gwibiridan hapye. Hwëna zen hen sap karekna mamkam noltowe gweꞌan hen tahalha tanganna. ³  Ëe eiwa denakë emsa gubiridaꞌan: Zen kim Bian onakore kwasang-kwasang hap beya tangankam tagam dak, zëna hwëna man tangan etan ëtahalha gwek. Ëe sap homë desa enbiridak– te-alasa de zen hen zer sonezimdin hipye. ⁴  Hwëna zën asa nenbirida gwek, “Ëe hen ama Yerusalemk de nëre mae mo Kristen aya-wal oso-walsya de mas gwibiridan hap ëdwam gweꞌan– men kirekam hen aha langnak de zini ëkalang gweꞌanke.” ⁵  Hwëna zen kim kire hap ola aha-en nuk, zen ein hom kirekam syal neibik. Zen nonol zëre mae mo lowe hensa kïtak Bian hap anakan yaïng nïlblik, “Bian, ëre mae mo lowe henna kïtak eno tahanakë onne seꞌan, sap ëe ama Yerusalemk de tahalha zisi mas gwibiridan hap ëdwam gweꞌan.” Hen dekam zep asa nenbiridak, “Men kirekame asa enbiridaꞌak, ëe asa ki desan ang tal.” Zen kïtak Alap mo dwam gwibin sin ki lwak. Hëndep ëe hen ama tangan lenggwanbiridak.⁶  Ëe in zebë hen Titussu enblak– dekam de Korintusk de zini emsa etan amjanbin hipye, Yerusalemk de Kristen zi tahalhasa de kwasang gwibiridan hap de syala insa ekakim su kul sonek, ëe de ahakore naban golëyaïng gwezan srëmnak. Sap Titus zen zen nonol kire hap de syal hap emsa tïtï tabirki. Zen zep sam gwesïꞌïra– zen de etan kire hap de syala insa eban mae zisul sonen hapye. ⁷  Sap em eiwa mese tangan dawemkam ëKristen gwek:Em sërkam tangane Biansa laïblï gweblaꞌan.Hen eno mae mo ol toranna soson tanganna.Hen eno mae mo tame gunnu mes tangan esek gweser.Alap hap de syalsa de gon hap em hen syal-syal tanganna.Hen em sërkame asa kwasang eibirida gwenan.Sap em mese kirekam tangan ësam gwesïk, zep angkam emki hen tahalha zisi de kwasang gwibirida gwen hap de syalak ësyal-syal gwen.⁸  Kirekam insa ep ale gulzimk, ëe anakan homë kim emsa tik-tik tabiꞌin, “Em hen te-alana olzimk.” Hwëna ëe ama kim emsa anakan akasibiridaꞌan, “San ha zen hen sa Makedoniak de Kristen zi mo kim tïngare enho naban tahalha zisi hen kwasang neibiridal?” ⁹  Sap em mese Bian Yesus mo kwasang-kwasangna tame uk: Zen sap nonol ngatan zi mo langnak tahalha srëmkam gwë gweka. Hwëna nëbe mae hap de kwasang hap desa kïtak hli yulku– dekam de tahalha zi mo kim awe gwë gwen hap. Zen mae hap ki kirekam gwëka: Nen dikim hen lamkam ngatan zi mo langnak zëre mo kim sowehen tangankam lowehe gwen hap.¹⁰  Zep ëe ama ëre mo enlalasa ebe mae hap zer sonezimꞌin: Dawemna, mensa nonol tahunkam ena kon eisibir hanak, emki sul sonen. Tahalha zisi de mas gwibiridan hap de ëkalang gwenkam, eme ënonol gwek, hen te-alana nonol eme sap tagam lak. ¹¹  Zep emki ere mae mo ëkalang gwenna insa sul sonen. Sap em ema ëkalang gwen hap ësyal-syal gwek, zen in zep emki angkam de sul sonen hap ëalp gwen. Men kire enkam Alap ebe mae hap gol gwizimꞌira, zëno hlïk naka emki ing gul gwen– men kire enkam ena ëdwam gweꞌanke. ¹²  Sap em de mas gwibiridan hap ëhohle gwenkam, Alap sa emsa anakan sam gwesibiridala, “Zen man mas gwibiridan hap ëdwam gweꞌan.” Betekkam de ing gun zisi Zen sa anakan tawa gwibiridala, “Zini an sap man beyakam de ing gun hup dwam gweka, hwëna basa dep?” Sap zi de tahalha gwenna, Alap molya desa enlala gweblaka, “Zen maka mamkam ing gulu.”¹³  Ëe homë anakan dwam gweꞌan, “Korintusk de zini dikire ëtahalha gwek. Yerusalemk de zini tahalha srëmkam de lowehek.” Hwëna ëe hwë-hwëkam de enaka mas gwibirida gwen habë dwam gweꞌan. ¹⁴  Sap angkam em tahalha srëmkame lowehe gweꞌan, zep em emaka mas eibiridaꞌan. Hwëna aha tahunkam de zen tahalha srëmkam lowe heꞌak, zen maka hwëna emsa mas neibiridaꞌan– em de hwëna ëtahalha gwenkamye. Zep em kirekam esa enaka mas eibirida gwer. ¹⁵  Zep men kirekam Israel Bak mo zi ausu nakore zini orep tahalha srëmkam lowehe gwek, em tïngare Kristen zini kirekam esa lowehe gwer. Sap Alap mo olak anakan lwak:“Men zen tembanena beyakam tagal dak, hwëna hyanak hom mosrona zalta dep yal dak. Hen men zen betekkam tagal dak, hwëna hyanak hom ëtahalha gwek.” -Titus de wal bose dare zeban te-alasa zitagam tan hap de ol:¹⁶  Ëe ama Alap hap dawemsa gol gweblaꞌan, sap Zen mes ëre mo enho makare enlalana Titus Bak hap hen ing ta soneblaka. Zen zep ëre mo kim syal-syal gweꞌara– emsa de mas gwibirida gwen hapye. ¹⁷  Zep ëe kimë desa emsa de amjanbin hip lakensïblïk, zen man tangan sam gwesïkï. Sap zëna hen mes takensïblïn srëmnak emsa de etan amjanbin hip kalang gweꞌanka.¹⁸  Titus hun nëre mae mo aha oso naban sa asa ebon mae osan dep angirbirida zala. Zen hen dawemkam Kristus hup de ol dawemna tonbirida gwenda, zep desa hen man tïngare jematna sam neisïk gweblanan. ¹⁹  Hen awe de jemat-jematna mes zini insa dam dasïk– zen de hen asa ang gwibiridan hap, te-alana insa dikim Yerusalemk dawemkam zerhatan hap. Sap kwasang hap de syala an, zen mae habe syal taꞌan: Bian mo bose dikim mam gwen hap, hen dekam de tïngare zi nësa anakan tame tabin hip, “Zëwe de Kristen zini in tahalha zisi de mas gwibirida gwen hap syal-syal tanganna.” ²⁰  Zep zini Yerusalem san dep beya tolkam sa ang tal– dekam de tïngan asa anakan taïblïbiridan hap, “Zen eiwa kïtak sa neirzim. Zëna molya mae nulink.” ²¹  Sap ano mae mo dwam gwenna, dam-dam enkam de syal tan hap– sap zi mo nwenak hen sap Alap mo nwenak.²²  Zi darena in hon ëe asa hen zini ahana ër soner. Ëe mesë zini insa hen dawemkam akasïk gweblak, zebë tame laꞌan, “Zen hen Alap mo syal hap syal-syal tanganna.” Zëna man tangan sam gwesïkï– desa de hen ang gwen hap dam tasïnkïmye. Sap zen man emsa taïblïbiridaꞌara, “Korintusk de Kristen zini zen dawem-dawemna.”²³  Titus zen ano syal bose. Ëe apdekamë deban emsa syal eibiridaꞌan. Aha zi darena in, zen awe de jemat-jemat mo dam sosun zi dare. Zëre nik mo ën nakon tïngan mes tame nosok, “Zen dawemkam Kristus mo bose hap syal ë gwenda.” ²⁴  Zen in zep, amki hen zëbe nikip kwasang-kwasangna oltrei gwizimk. Dekam sa hen awe de jemat-jematna zëbon nebon onakon anakan ësane gwer, “Men kirekam Paulus tonbirida gweka, Korintusk de Kristen zini, zen eiwa dawem-dawem tanganna.”

* 8:15 Kel 16:18

9

Mae hap de ol: Alap man isrip-sri naban de zëbe hap ba maesa gol gweblan zisi kwasang gwibirida gwenda.9¹  Em orep mese ësyal-syal gwek– Yerusalemk de Kristen zisi de te-alakam mas gwibiridan hapye. Zep suratnak awe ëe ba hap de etan ebe mae hap ola blal gulzimdin hip? ²  Em dwan mes em-am ësyal-syal gwek. Zep ëe mesë eno mae mo bosena propinsi Makedoniak awe anakan mam gul gwizimk, “Propinsi Akayak de zini, ëna Korintusk, zen orep mes nonol tahunkam tahalha zisi de mas gwibiridan hap ëhohle gwek.” Em insa kirekam ësyal-syal gwek, aha jemat-jematna dekam zep hen ëdwam gwek– enlala syal-syalkam de hen mas gwibiridan hapye. ³  Zen zep asa nonol zi dan-aharena insa asa de ebon mae osan ngeirblizan hap lup gul soner– anakare enlala naban, “Ëe mesë aha zisi anakan gubirida gwek, ‘Zen mes tangan ëhohle gwek.’ Hwëna ëe de deban mae golëyaïng gwe zankam, babë ëhohle gwen srëmnak emsa hlauludazan.” ⁴  Sap ëe de Makedonia kore zi niban ëhohle gwen srëmnak emsa hlauluda zankam, ki hwëna ëe sërkam asa anakare hap saher gwer, “Ëe ba habë waba hap kirekam boltere ta gwibik?” Ena dekam hen esa ësaher gwer. ⁵  Zen in zebë enlala gwek– zi dan-aharena in de asa ngeirbiridazan hapye, em dikim dawem enkam te-alasa tagal ta gun hup, mensa ena ëgu-guk gwekke. Sap ëe de hamal ta gunnuk emsa hlauluda zankam aïrïs tangan. Dekam isrip-sri naban esa te-ala yawala insa eirzim. Hwëna hamal tan srëmnak de ëe yaïng gwe zankam, ki sa hwëna nwe-mase gwer, “Zen ein tagam dazimꞌin.”⁶  Gulk sun de ol blaoranna ansa bahem eititi gwibin:“Betekkam de eiyas tanna, dekam betekkam esa hen eini tara.Beyakam de eiyas tanna, dekam beyakam esa tara.” -⁷  Zep dawemna, diki ere mae mo enhonak em anakan dam gulsuk gwen, “Ëe ki en asa golzim.” Embwan gwibin niban bahem gol gwizimdin. Hen anakare enlala naban bahem, “Ëe an einë golzimꞌin.” Diki isrip-sri naban emki gol gwizimdin. Sap Alap isrip-sri naban de gol gwizimdin zisi man kwasang gwibirida gwenda. ⁸  Sap Alap mo sosonna ki– dekam de etan ebe mae hap tïngare hëꞌho gwibin nika gol gwizimdin hip denaye. Zen dekam tangan esa enlala beya gwen srëmkam kae-kaena esek ulse gwer. ⁹  Sap Alap mo olak man lwak,“Alap tahalha zi hip totoresa gol gwizimnira hen kae gwe-gwibir-zimnira–men kirekam zini gandum danna men-san an-sankam hlïng dïsïk gwenanke.Alap mo syal dawemna in hëndep denaban sa lwa gwer.” -¹⁰  Zep hen kirekam, kae-kae gwen hap de syala in, zen obwaga dansa de eiyas gïn makan lwaꞌan. Alap men Zen desa de eiyas gïn hïp gol gwizimnira, hëndep tarankam tembanena hen sowe henkam gol gwizimnira, zep eiwa eno mae mo kae-kae gwen hap de syala insa dan nik de mamkam tën makan sa ep beya gul gwizimdi. ¹¹  Alap dekam sa ebe mae hap mamkam hëꞌho gwibin nika gol gwizimdi, hëndep zep esa beyakam kae eibirida gwer. Hen desa de aha zi hlaunkum, dekam beya nik sa Alap hap dawemna nol gweblal. ¹²  Sap em insa Kristen bose uk mo tahalhana hla kulzimꞌin, hwëna dekam beya nik sa hen Alap hap dawemna nol gweblal. ¹³  Sap em kime mas eibiridaꞌak, dekam sa emsa anakan dam dasibir, “Eiwa, Korintusk de zini in zëno mae mo eini mes bïl gwek.” Dekam Yerusalemk de wenya Alap mo bosena sa anakan teip nulsuk gweblal, “Hëꞌho Bian, zini in ëk enkam hom Kristus hup de ol dawem san ang tak. Hwëna zen eiwa i-san i-san nei gwibirin, hëndep zep dawemkam ano mae mo tahalhana ap hla nulzimk– aha zisi men kirekam hen mas neibirida gwenanke.” ¹⁴  Zen dekam sa hen Alapsa kwasang naban ebe mae hap anakan abe da gwer, “Eiwa, Alap, Em ema tangan ere mo kwasang-kwasangna zëbe mae hap mam gulzimki. Zep Emki hëꞌho gwibin nika zëbe mae hap etan gol gwizimdin.”¹⁵  Hen dikire tïngan Alap mo bosena teip nulsuk gweblak, sap Zen mes hëndep de ëngaya gwen hap dena nëbe mae hap totoresa golzimki. Zep eiwa wehasa hom– Zëbon onakore hëꞌho gwibin niye!

* 9:6 Ams 11:24

+ Paulus Mzm 112:9 nakore naka awe ale gulku. Paulus mo enlalana ayatnak awe, san ha Alap de kirekam mas gwibiridan hap dena? San ha zi bose zik de mas gwibiridan hap dena? Zep Paulus mo enlalana ayatnak awe anakan hen maka li nul sonek, “Kae-kae zini zen tahalha zi hip totoresa nol gwizimnin hen kae neibirida gwenan– men kirekam zini gandum danna men-san an-sankam hlïng dïsïk gwenanke. Hwëna Alap sa zëno mae mo syal dawemna insa hëndep denaban enlala gwe-gwibiri.”

10

Paulus kim zëre mo syala Korintusk de zi mo nwenak eiwa gulkuke:10¹  Ëe, Paulus, ama emsa tïtï tabiꞌin: Asa de husus gweblan zi sin bahem ang ta gwen. Ëe ama sak: Ebon mae onakon ahakon man asa nenblak, “Paulus in Korintusk awe de gwënkam, zen ol drak-drakkam hom nësa tonbirida gweka. Hwëna langa nakon de suratkam nësa tawa tabinkim, dekam en ol drak-drakkam nësa gu sonebirida gwenda.” Zen in zebë angkam Kristus onakore enlala sae-saekam hen kwasang-kwasangkam ²  emsa gu sonebiridaꞌan: Men zen kirekam asa nenblak, bahem desa salbirida gwen. Ki eiwa asa ol drak-drakkam emsa tonbiridazal– men kirekamë suratnak ale gul gwenanke. Hen zen dekam esa asa tame lal, “Paulus, hare eiwa, jal-jala kake.” Zen man hen asa nenblak, “Paulus auhu-kama enlala naban syal gwe-gwenda.” ³  Sap eiwa, nen auhu-kamanake lowehe gwenan. Nen zebe dowal mo kïgï naban ëreija gweꞌan. Hwëna ëe auhu-kama zi mo enlala blalkam homë zereijaꞌan. ⁴  Sap nen okamanak awe Kristus mo jana nabare zi mo kime lowehe gwenan. Hen nëno mae mo janana, auhu-kamanak de janasa hom. Nëno mae mo janana, zen ngatan zi mo lang nakorena. Nen dekame dowal mo kïgï mo ïtï ëna timbwas lablanda gwenan, hen yasik tabin hip de zi mo tawa tabinsi dekame timbwas ul gwenan. ⁵  Sap yasik tabin zini in bolte-boltekam anakare olkam aha zisi tru-tru nulbirida gwenan, “Kristen zini in hon bahem ang ta gwen. Ki em molye Alapsa tame lak.” Hwëna zëno mae mo tawa tabinsi nen ema timbwas ul gwizimnin– ngatan zi mo lang nakore janana inkam. Hen zini men zen botonkam de tawa tabin sin ang ta gweꞌan, nen ema etan desa Kristus osan dep lahyohal gweꞌan. ⁶  Hen em kime Kristus onak dawemkam ëtal gwesïꞌïk, hwëna dekon men zen etan aha ora san ang taꞌak, ëe asa desa Alap mo Enho nakore sosonkam karek tabirzir.⁷  Zi de ebon mae onak zënaka anakan kira tanna, “Ëe an hen Paulus makarena– Kristus mo zer sonenna, emsa de hen tawa ta gwibin hip,” zep zen dwan hen maka zëre mo kirekam de gun nukon anakan dam gulsuku, “Paulus hen Kristus mo zer sonen nakake, zep ëe babë husus gweblan olsa gubiridan.” ⁸  Ëe eiwa ama sap etan-etankam ënaka gu gweblaꞌan, “Bian mes asa zëre mo nganak de syal gwe-gwen hap zer soneka,” hwëna ëe molyë ëre mo kirekam de ola insa saher gwibik. Sap asa Bian eno mae mo ei nika de timbwas gulzimdin hip hom zer soneka. Hwëna eno mae mo eisi dikim mam gulzimdin hip zer soneka.⁹  Hwëna asa anakan bahem enlala gwe-gweblan, “Paulus zëre mo surat-suratkam asa aïrïn-aïrïn ta gwibiꞌira.” ¹⁰  Sap ahakon man asa nen gweblanan, “Paulus mo surat-suratna sosonna hen ol drak-drakkam dena. Hwëna zën de hatankam zëno ola soson naka hom. Dekam hom mae ol drak-drakkam nësa tonbirida gwenda.” ¹¹  Men zen kirekam asa enlala në gweblaꞌan, ëe angkam bira! Zen aen de hata zankam sa asa tame dal, “Hare eiwa, Paulus ol drak-drakkam de jalse gwibiridanna hen tawa nakake– suratnak men kirekam hen ale gul gwendaye.”¹²  Eiwa, men zen anakan zënaka boltere da gwibirin, “Ëe hen Paulus kiye,” hwëna ëe homë ki dwam gweꞌan– zëno mae mo kim de anakan ënaka boltere tan hap, “Ëe an hen deban mae apdenak.” Zen man tim nul gweꞌan, “Sërkam de zënaka boltere tan zini, zen eiwa mamna.” Zen zep zëre mae mo hlïknak de bïtï gwen en wenyaka anakan boltere da gwibiꞌin, “Em an ëre makarena.” Hwëna kirekam de ëgwë gwen zini, zen enlala joblo-topna. ¹³  Hwëna men zen abe hap dakastïlblïꞌan– desa de boltere gul gwen hap, ëe desa en asa boltere gul gwer: Ngana men desa Alap Zëna abe hap zerblaka, desa en asa boltere ta gwer. Hen desa kimë syal gweblak, ëe dekam zebë ebon mae onak ol dawemna golhatak. Hwëna aha mo ngana bëjënë bola-bolakam anakan gublun, “Zen ano nga.” ¹⁴  Ëe de nonol ebon mae onak ol dawemna insa golhatazan srëmkam, ki eiwa ëe botonkam amaka ënaka boltere taꞌan. Hwëna ëe mesë nonol golhatazak. ¹⁵  Zep ëe amaka ëre mo syal gweblan nganak denaka boltere tabiꞌin. Hwëna aha zi mo nganak de wenya molyë. Hen ëe ama emsa dwam gwibiridaꞌan: Eno mae mo ei nik de mam gweꞌak, zen dekam sa aha zi emsa de kirekam hlauluda gwenkam beyakam ëKristen gwe song gwer. ¹⁶  Kirekam de lwankam ëe amaka aha lang san dep etan ayang guꞌun– desan de etan ol dawemna insa eiyas gïl song gwen hap. Dekam aha zi bëjen bola-bolakam asa anakan gublun, “Zen ano syal gweblan ngasa al taꞌara.” ¹⁷  Sap nëre mae mo syalsa de enlala gwibinni, zen diki men kirekam Alap mo olak lwak, kirekam de enlala gwibin. Sap zëwe a kirekam mo lwakye,“Zini diki Bian ensa zen boltere ta gwen. Zënaka bap zen.” -¹⁸  Zep zi de zënaka boltere tanna, kirekam hom dakastïꞌïn. Diki Bian Zen gublun, “Em dawemkame ëre mo nganak syal gweka,” zen ki mes eiwa sam gwesïlï.

* 10:17 Yer 9:24

11

Paulus kim enlala joblo-top zi mo kim botonkam zënaka boltere takake:11¹  Bahem asa jal gweblan, sap ëe angkam enlala joblo-top makanë bolte-bolte zi mo kim ale gulzimꞌin– men kirekam emsa de yasik tabin hip de zini zënaka boltere da gwibirinke. ²  Sap men kirekam Alap jematna emsa zëre en hap inik gwibiꞌira, ëe hen kirekamë emsa anakan dwam gwibiridaꞌan, “Zen dikire Bian en hon lowehe gwek.” Zep ëe an men kiye– wenam tol mo bianna, zen de wenam tola insa dawem tangankam anakan kara gul gwenna, “Bap zen aha zisi ang gweblan– zi hip de gon srëmnakye.” Ëe hen kirekamë emsa kara ta gwibiꞌin, sap ëe mesë Kristussu anakan gu-gubluk, “Jematna an Ere en hap dena.” ³  Hwëna ëe ama emsa anakan ngalap gwibiridaꞌan, “Kristus onak de ëtal gwesïn nïkon etan bap zen sap de ora san ëgwahan– men kirekam Hawa wanyana in mo ol dërek san ang gwekye.” ⁴  Sap yasik tabin hip de zi de ebon mae onak yaïng gwenkam, em bëjen em desa jalse gwibiridan. Zen sap maka emsa anakan tawa dabiꞌin, “Yesus osan dep dena emki srën ang tan. Hen Alap mo Enho hap dena emki hen srën ang tan. Aha ol dawem san emki ang tan.” Kirekam de yasik ta gwibin zisi, em hwëna aha-ere enlalakame dokwak la gwibirin. Zep sap esa ano wehakam de ënaka boltere tan ola ansa hen ësane gwer. ⁵  Yasik tabin hip de zini in man zënaka tim di gwibirin, “Ëe an teipsïn-teipsïn tanganna– Paulus onakonye.” Hwëna kirekam hom. ⁶  Eiwa, ëe homë tewesïk– dawemkam de zi tranak tonbiridan hap denaye. Hwëna men kirekamë Timotius hun oltreizim tine gwek, Alapsa de tame tan hap dena, ëe mesë te keisïk.⁷  Ëe kimë Alap onakore ol dawemkam emsa tawa ta gwibik, ëe homë mae emsa gubirida gwek, “Ap te-alana ol gweblak, sap ëe ama emsa tawa ta gwibiꞌin.” Ëe hwëna dekam ama gwë gwek– san de ebon mae de babu gwen zi, anakare enlala naban, “Ëe sap asa zëno mae mo nwenak otdenak gwër. Zen sap sa ëteipsïl.” Hwëna ëe insa kirekam gwëk, san ha dekam eno mae mo nwenak ama karek gwek? San ha homë? ⁸  Ano tahalhana dekam aha lang nakore jemat-jemat ap hla nul gweblak– te-alasa de golblankamye. San ha esa asa enblal?– “Em ema karek gweka– asa de totoresa tawa ta gwibinkimye, aha lang nakore jemat-jemat mo te-alakamye.” ⁹  Ëe kimë ebon mae de gwënnak tahalha gwek, ëe homë emsa dohon-hon ta gwibik– te-ala hap de emsa abe tabinkimye. Hwëna Makedonia kore aya-wal oso-walya kim zë yaïng gwe-gwezak, zen zep ano tahalhana ap hla nul gweblak. Hen angkam mae ëe molyë wet gwesïk. Men kirekamë emsa abe tabir srëm gwek, zen kire enkam asa ebon mae syal gwe-gwer. ¹⁰  Eiwa de Zini Kristus mo nwenakë emsa gubiridaꞌan: Ëe kire enkam asa emsa gweibirida gwer, hëndep Akayak de zini em lamkam mae asa molye anakan en gweblak, “Paulus hup ëe kië te-alana olblak.” ¹¹  Ëe kimë emsa kirekam gweibirida gwenan, san ha dekam homë emsa kwasang gwibirida gwenan? Kirekam bëjen. Alap Zëna tawana: Ëe kirekam ebe mae hap de kwasang habë ki gwë gwenan!¹²  Zep ëe kire enkam asa emsa gweibirida gwer– mae hap: Zini men zen zënaka anakan bolte-bolte da gwibirin, “Ëe an hen Paulus mo kimë hatazak– emsa de syal gwibin hip,” zëno mae mo ëksa dikim kyang tasibir-zimdin hip. Sap zen te-ala en hap syal ta gwenan. ¹³  Sap kirekam de zini, zen Kristus mo dam tasibin zisi hom. Zen yasik tabin hip de zi. Zen zep bolte-boltekam ëboton gwe-gwenan, “Ëe an Kristus mo zer sonen zi.” ¹⁴  Zen mae hap kirekam ëgwë gwenan: Sap zëno mae mo teipsïnnï, dowal mo kïgï, zen hen kirekam bolte-bolte gwe-gwenda, “Ëe an hen Alap mo dam taha nakore zi– Alap onakore ngatan naban.” Zep hen kirekam– dowal mo kïgï mo zer sonen zi niye. Nen ba hap de desa tenggwanbirida gwen hap?– zen insa anakan zënaka boltere da gwibirinye, “Ëe an Kristus mo zer sonenna.” Hwëna aumwa hap denak Alap sa zëbe mae hap zëre mae mo syal eini golzimdi.¹⁶  In zebë etan emsa gubiridaꞌan: Bahem asa anakan enlala gweblan, “Paulus zen suratkam zënaka boltere taka. Zëna hen enlala joblo-topna.” Hwëna em de eiwa kirekam asa enlala gweblankam, ki emki dawemkam asa zer irin. Sap enlala joblo-top zini, em ema dawemkam lup ulin gwenan. Zep asa hen kirekam. Sap ëe angkam ëre mo gwënsaë boltere guꞌun. ¹⁷  Zep angkam ëe enlala joblo-top zi mo kimë ep ale gulzimꞌin. Sap diki Kristus mo dam tasïn zini bëjen kirekam zënaka boltere tan. ¹⁸  Ebon mae onak, zini beyana auhu-kama zi mo kim de zënaka boltere ta gwibinni. Zep ëe anik hen zëno mae mo kim ënaka boltere tak. ¹⁹  Em ëe makare enlala joblo-top zisi dawemkame lup ulin gwenan, sap ena enlala blala! ²⁰  Em zebe anakare zisi lup ulin gwenan:Men zen emsa jap nul sonen da gwenan.Hen men zen eno mae mo kire-kirena alal danda gwenan.Hen totoresa de syal tan hap men zen emsa nenbirida gwenan.Hen men zen anakan emsa nenbirida gwenan, “Ëe an mamna. Em bete-tekna.”Hen men zen emsa mipna lwa da gwibir-zimnin.Em hwëna kire zisi dawemkame lup ulin gwenan. ²¹  Angkam ëe zebë saher gweꞌan: Ëe Timotius hun ama eiwa sin-sin ëk, zebë emsa kirekam eibirida srëm gwe-gwek!Zep angkam ëe sap asa ënaka boltere tal– enlala joblo-top zini in mo kimye.²²  San ha zen anakan zënaka boltere da gwibirin?– “Ëe an Ibrani wal.” Hwëna ëe an sap hen Ibrani wal.San ha zen hen anakan zënaka boltere da gwibirin?– “Ëe an Israel Bak mo ausu nakore zi.” Hwëna ëe hen dekorena.San zen Abraham mo auyan-tane wal? Ëe an hen zëno auyan-tane. Zep ëe an hen Yahudi wal tangan.²³  San zen man zënaka nenbirida gwenan?– “Ëe an Kristus mo nganak de syal ta gwen zi.” Ëe an hen zëno nganak de syal gwe-gwen zi– desa de kwei-kwik gunnu. Kirekam insa ale gulun, zen enlala joblo-topkamë mas gul!Sërkam de syal gwe-gwenkam ëe mesë desa kwei yuludak.Bwinak de gwënkam hen mesë desa kwei yuludak.Kristus mo bose hap de asa tangolenkam hen mesë sërkam kwei yuludak.Ëe mesë tïn hïp de alp gwesïnnï beya guk. Zen hom.²⁴  Yahudi mo but srëm gol-golak de mam-mamna mes asa aha-ere taha-tap nosoblak– Kristus hup de jal hap de dokot tekkam tangolen naye, men kirekam 39 enkam de lek tyankam naït gwibirinye. -²⁵  Roma mo ïrïk gïnnïk de mam-mam wenya hen mes asa dan-ahan nosoblak– dop tekkam de tangolen naye.Asa mes kasokam aha-rokꞌnen nïrïblak.Hen bul yalak de ang gwe-gwenkam, hinak de keing gwen hap de alp gwesïnnï mesë dan-ahan sok.Hwëna dan-ahanna in kon, ahana zen dekam tanganë hi ngïrïnnïk de gwënna holo gwek– kam denaban yaklam denaban.²⁶  Ëe tïn hïp de alp gwesïk gwenna mesë tangan beya gwek, sap ëe ama aha lang san song gwe-gwek:Ho namwana man asa karek ta gwek.Asaskam de te-ala alal tanda gwen zini hen man tan hap asa alp dasïk gwek.Yahudi zini tan hap asa kalang në gweblak–hen sap Yahudi srëm zi niye.Totore zi jal-jala hen tan hap asa alp dasïk gwek– sap ë yawal-yawalak, sap eiknik, sap hinak.Ahakore zi jal-jala hen man asa boton da gwek, “Ëe an eno Kristen bose wal.” Zen hwëna asa dikim zë aningkim karek tan hap ki ahap da gwek.²⁷  Tahalha tangankam de gwënnak, ëe dekamësërkam tangan syal gwe-gwek.Hen kam nini homë ta gwek.Usak hap ama tangan sabak gwe-gwek, hen ho-holena.Tembane srëmkam hen holokamë gwë gwek.Hen bot-bot langnak pakean sowehen srëmkamë gwë gwek.Ëe karekna desa mesë kïtak mamkam eisbik. ²⁸  Ahakore tahalhana ano aïtbin srëmna hen ki. Hwëna deban ëe ama mwin-mwankam ëre mo nga syal gweblannak de jemat-jemat hap dohon-hon naka eis gwibirin. ²⁹  Kristussu de taïblïblan nik de etan hli tan hap ëalp gwesïnnï, ëe dekam anakanë eis gwibirin, “Zen bap zen tangan etan hli tan.” Zi de karek san dep Kristen zisi zertoranna, dekam hen ama tangan enho nakon anakan ngalap gwesibirida gwenan, “Zen bap zen tangan zëno ol san ang gwen.”³⁰  Hwëna yasik tabin hip de zini ki sap ebon mae onak anakan zënaka boltere da gwibirin, “Ëe an sosonna,” zep ëe hwëna a kirekam asa ënaka boltere tal, “Ëe an sin-sin tanganna.” ³¹  Bian Yesus mo Bian Alap, zini men zëno bosesa hëndep denaban boltere nul gwenan, zëno nwenakë emsa gu sonebiridaꞌan. Ëe homë emsa boton tabiꞌin: ³²  Ëe kimë ëna Damsik kon heya gwek, dekam teipsïn zini Aretas langna iwe ïrïk gïꞌïnka. Hen ëna iwe de mamna mes jana zi zemka gubiridaka– ëna in mo wasnge te so gwe-gwen lïlïkïn nïkon de asa tïl gïk gweblan hapye. ³³  Hwëna zëwe de ano Kristen bose walya dekam zep ëna in mo kol son jendela nakon yu yala ban dokotkam asa ë san dep srïng dï sonehak. Ëe dekam zebë zi jal-jala in kon heya gwek. Zep ëe an eiwa sin-sinni.

+ Yahudi zini Alap mo ëpba ol san anakarekam ang ta gwek: Karek gwen zisi de karek tanna, Alap mo olak man lwak (Ul 25:1-3): “40kam de lek tyanna bahem gulmurun.” Desa de gulmurun srëm hap, zep 39 enkam lek dya gwek– zi de zëno mae mo nwenak karek gwenkamye. Paulussu kim Yahudi Kristus hup de jal hap lek-lek da gwek, zen zep 39 enkam lek dya gwek.

12

Paulus kim zëre mo nwe lirisin në gweblanna aïsïl gwibiridakake:12¹  Ënaka de boltere tanna, zen eiwa waba hap, hwëna ëe asa etan ebe mae hap ayang gulzim, sap ebon mae onak zini kirekam zënaka boltere da gwibirin. Zep angkam ëe ama emsa aïsïl gwibiridaꞌan– men kirekam Bian ano nwena ap lirisin so gweblakake, zëre mo enlala aning tansa dikim abe hap zertrë gweblan hap. ²  Angkam tahunna mes empat-blaskam tamunk, asa dekam ngatan zi mo lang mo gulkꞌnen tangan san dep neir inehak. Aena angkam homë tame guꞌun: San ha tim niban asa neir inehak? San ha enho en naka? Tawana aha-en Alap zë-en. -³  Alap zëre mo golek denak kim asa nërhatahak, dekam zep Alap zëre mo enlala aning tanna ap zertrëblaka. Desa man asa jalse gweblaka– okamanak awe de toran hapye. San ha timni an hanë zë sane gweꞌak? San ha enho en nikë sane gweꞌak? Tawana aha-en Alap. ⁵  Sap abe hap mes kirekam de owasna lwablak, zep amaka ënaka boltere ta gweꞌan. Hwëna ëe bëjënë ënaka kire hap boltere tan. Diki anakare enkamë ënaka boltere ta gweꞌan, “Ëe an sin-sinni.” ⁶  Hen ëe sap amaka mam blalkam ënaka de boltere tanna etan ayang guꞌun. Dekam molye asa anakan enblaꞌanam, “Paulus in enlala joblo-topna,” sap ano ola botonna hom. Hwëna ëe molyë etan kirekam ayang guk, sap dekam emaka asa enblaꞌan, “Paulus mo nwe lirisin nëblanna man beya gwek, zep zen eiwa mamna.” Diki ëe ama dwam gweꞌan, men kire enkam ena ano syala nwekam hla kul gwenan, hen men kire enkame ano tawa tabinni ësane gwe-gwenan, kire en nakon emki anakan asa enlala gwe-gweblan, “Paulus zen kirena.”⁷  Ëe dikim sërkam de nwe lirisin në gweblanna in hap ënaka boltere tan srëm hap, zen zep Alap sang-sang karekna abe hap golblaka. Zep ano timnik sang-sangna in ngï yawal mo kim kang tïꞌïn. Zen dekam dowal mo kïgïna hen asa karek ta gwenda. ⁸  Ëe mesë dan-ahan sonkam Bian Yesussu abe ta gwek, “Bian, ngï ben-ben makarena ansa ap mulsublu.” ⁹  Hwëna man ap ding gulbluka,“Molyë ep mulsubluk. Em sap esa ano kwasang-kwasang ensa de blol gwibin enkam gwë gwera– dawem gwen srëm maenakye. Sap zini men zen sin-sin gwen nakon Asa en blol në gweblanan, zen diki kire zi hibë sosonna mam gul gwizimnin.”Zen in zebë ënaka anakare enkam boltere ta gwenan, “Ëe sin-sinni,” sap dekam Kristus onakore sosonna abon onak man mam gwe-gwenan. ¹⁰  Zep ëe Kristus mo bose hap de banakare maesa goltowenkam, ëe ama sam gwesïk gwenan.Ëe sap asa sin-sin gwer.Asa sap sa lamang da gwer.Karekna hen sap asa goltowe gwer.Hen boton ol blo-blona sap sa ap mam nul gweblal.Hen jalom ëk tïhïnak sap asa gwë gwer.Sap kimë tangan sërkam sin-sin gwe-gwenan, ëe dekamë Kristus onakore sosonna eis gwibirin.¹¹  Ëe mesë enlala joblo-top zi mo kim ënaka boltere tak, hwëna zen eno mae mo asa de zerzaun srëm nakon ëe ki ënaka gwëblak. Diki em emaka asa ërzauk gwek– in kim yasik tabin hip de zini eno mae mo nwenak asa lamang da gwekye. Zen man asa anakan nen gweblanan, “Paulus in betekna.” Zen eiwa. Hwëna “mam-mam wenya” in hom asa kwë daꞌan! ¹²  Ëe kimë enlala tatetekam emsa holokam golëlowehe gwek, Alap dekam zep zëre mo sosonna abe hap gol gweblaka– desa de ebe mae hap goltrei gwizimdin hip, hen owas-owassa dikim ebe mae hap syal gwe-gwibir-zimdin hip denaye. Zen dekon zep dam gwesïnïn, “Asa eiwa Alap dam tasïkï.” ¹³  Zep men kirekamë aha jemat naban golëlowehe gwek, ëe kire enkamë emsa hen golëlowehe gwek, hwëna diki aha-en: Ëe homë emsa asa de te-alakam mas gweblan hap gubiridak– in kirekam ahakore zini angkam emsa nenbirida gweꞌanye. Kwasang tol! Diki ëe amaka hen kirekam emsa gweibirida gwek! Ki emaka asa sam eisïblïꞌan!¹⁴  Ëe angkam bira! Nabakam asa dan-ahanna emsa amjanbirzir. Hwëna ëe molyë emsa te-alakam de asa mas gweblan hap gubiridak. Ëe homë eno mae mo te-alasa dwam gwibiꞌin. Diki ëe ama dwam gweꞌan– em de tïngare enho naban asa ang gwe-gweblan hap. Ëe homë emsa te-ala hap gubiridaꞌan, sap ëe an eno mae mo biankam de gublunna. Sap walasna bi zik mo tahalhasa hom hla nul gwizimnin. Zen diki bi zik walas zik mo tahalhana hla nul gwizimnin. ¹⁵  Zep ëe ama sam gwesïk gwenan– tïngare ëre mo soson naban te-ala naban de emsa mas gwibirida gwenkamye, em dikim ëngaya gwen hap de ora san dawemkam ang tan hap. Ëe insa kirekam emsa kwasang gwibirida gwenan, em hwëna ba habe asa kwasang ëbla srëm gwe-gwenan?¹⁶  Hwëna ebon mae onakon mes yap ahakon anakan asa nen gweblanan, “Eiwa, Paulus damkam hom te-ala hap nësa aberbe tabirki, hwëna zen aningkim ki nëno mae mo te-alana zerka. ¹⁷  Zen zisi lup gul sone zaka– tahalha zi hip de tagal tazimdin botonkam, hwëna Paulus zën twenblaka.” Hwëna ena tawana: Kirekam de ola zen boton tangan. ¹⁸  Ëe sap eiwa Titussuë tïtï tak– emsa de amjanbin hip. Hen ëe nëre mae mo osona mensa dekam ama hen gubluk– zen de ang gweblan hap. - Hwëna dekam Titus zëre hap hen hom ba mae hap emsa abe tabirki. Sap ëe debanë aha-ere enho naban syal ë gwenan. Srën-srënkam hom.¹⁹  Aya-wal oso-wal, em san ha ano suratna ansa ema enlala eibiꞌin?– “Paulus zëre mo bose dikim karek gwen srëm hap ki ap ale gulzimki.” Ki hom! Ëe hwëna Alap mo nwe kara gwennakë Kristus mo nganak de syal ta gwen zi mo kim ale gulzimk– em dikim Kristussu de taïblïblan ennak ëtatete gwen hap. Sap ano syala tïngan, zen kire en hap dena. ²⁰  Sap ëe ama aïrïꞌan, san ha anakan asa emsa hlauludazal?– “Zen hom ano ol san ang ta gweꞌan.” Ahaksa san ha enlala nik esa anakare hap asa topse ëblal, “Zen ba hap kirekam asa jal gwibirida tine gwenda?” Zen in zebë aïrïꞌan:Bap zen nama ol keisa-keisa naban lowehe gwen.Bap zen zënaka husus gwibirida gwen.Bap zen zënaka jal gwibirida gwen.Bap zen ëhlïwe gwen.Bap zen zënaka lamang ta gwibin.Bap zen boton ola gol halasen gwen.Bap zen bolte-boltekam lowehe gwen.Hen bap zen men-mankam lowehe gwen.²¹  Ëe mae habë aïrïꞌan: Nama de karekkam lowe hennakë emsa hlauludaꞌanzak, ki ëe asa sërkam tangan Alap mo nwenak saher gwer. Anakan de emsa hlauluda zankam, “Men zen nonol karekna nol gwek, zen nama kire enkam lowehe gwenan,” dekam ëe asa tangan nwe go-ho naban enlalana dowe hanal. Karekkam asa emsa golëtower– em de kahalo nakon ëhalen srëmkam, wesya de lirak oson nakon de ëhalen srëmkam, hen totore swi nakon de ëhalen srëmkamye.

+ Yunani olkam Paulus anakan ale gulku, “Ano Kristen bosena ki, orep ngatan zi mo lang san dep neir inehak.” Zen kirekam zëre mo bosesa golzabeka– dekam de sërkam bolte-boltekam nwe-mase gwen srëm hap. Hwëna ayat tuju nakon mes dam gwesïnïn, Paulus zënaka kirekam aïsïl gweblaka.

+ Kim anakan ale gulku, “nëre mae mo osona mensa,” zëno enlalana, Korintusk de zi mo tame tan Kristen bose wal. Zen san ha zi darena in mo ahana?– men zen Titussu ang ëblaka. Ahana 2Kor 8:18-19nak ang gweblaka, hen ahana 2Kor 8:22nak.

13

Aumwa hap de ol zïm-zïm:13¹  Aya-wal oso-wal, ëe nabakam asa dan-ahanna emsa amjanbirzir. Ëe dekam zi beyanak de sane gwen nakon asa emsa klis gulzul– men kirekam Alap mo olak lwakke,“Zini dan-dan, ahaksa dan-ahan maekam de gun srëmkam, ‘Eiwa, ëe ama ëre mae mo nwekam karek gwennak hla lak,’ dekam bëjen zisi karek tan.” -²  Ëe kimë dan sonna emsa amjanbik, ëe dekamë anakare ol tan-tanna ansa ebe mae hap golzimk, “Etanë nama karek gol gwennak emsa hlauludaꞌanzak, ki asa emsa karek tabirzir.” Angkam langa nakonë ol jalse gwenna inkam etan tïngan emsa enlala sobiridaꞌan– sap orep men zen karekna nol gwek, hen nër hom de karek gol gwen wenya. ³  Dekam esa asa tame lal, “O hare eiwa, Kristus ki am zëre mo ola Paulus hup ing gul sone gweblanda– zen dikim jala ban tonbirida gwen hap denaye.” Zep jala ban de tonbiridan nakon esa anakan dam ulsul, “Hare eiwa, Kristus sin-sinkim hom am nëbon mae syal gwe-gwenda.” ⁴  Eiwa, Kristus kim te-lidak sonnak tïlkï, dekam Zen hen man nwe-mase gweka– san de sin-sinni. Hwëna Alap mo sosonna Zëbon lwa gwenan, zep angkam ngayana gwëꞌara. Ëe Kristus mo nganak de syal gwe-gwen zini hen kirekam: Ëe an hen zëno kim nwe-masena sin-sinni. Hwëna ebon mae osan de lwahal zankam, dekam sa sosonna Alap ne Kristus nebon onakon abon onak hatal– dekam de emsa oto tasibin hip denaye.⁵  Emki ere mae mo enhosa anakan tame ta gwibin, “Ëe san ha eiwa ama Kristussu taïblïblaꞌan? San ha homë?” Em de eiwa taïblïblankam, ki esa enaka anakan tame la gwibir, “Bian Yesus ki eiwa ano enhonak gwë gwenda.” ⁶  Dekam esa hen asa anakan tame lal, “Paulussu eiwa Bian abon mae osan dep zer soneka.” ⁷  Zep ëe ama Alapsa abe ta gwenan– em dikim nabakam ano ol san ang tan hap. Sap ëe homë anakarekam emsa dwam gwibiridaꞌan, “Dikire ënol drak-drak gwek, ki asa Kristus onakore sosonkam karek tabir.” Diki ano dwam gwibinni, “Dikire nabakam Kristus onak ëtal gwesïk.” Ki hwëna ëe de hata zankam, sap sa asa etan enlala nëblal, “Paulus mo ola sin-sin enna. Zen bëjen damnak jala ban nësa tonbiridan.” ⁸  Sap em de eiwakam Kristus onak ëtal gwesïnkïm, ki ëe molyë emsa karek tabirzik. Sap ëe desan en debë emsa tïtï ta gwibirin. ⁹  Zebë anakan enlala gwe-gwenan, “Ëe sap asa zi mo nwenak sin-sin gwer. Diki Korintusk de ëKristen gwen wenya zen zen tangan ëtatete gwen.” Zen in zebë Alapsa anakan abe ta gwenan, “Zen dikire Kristus en onak ëtal gwesïk.” ¹⁰  In zebë suratna ansa nonol aen de hata zan srëmnak ebe mae hap ale gul sonezimk– anakare enlala naban, “Ëe de desa hlauludankam, ëe homë ki dwam gweꞌan– Bian onakore sosonkam de jala ban karek tabin hipye. Biansa de taïblïblan nakon mana hwëna enlala dowe hanan hap lwanda halank.” Sap Bian Yesus mensa sosonna abe hap gol gweblanda, zen eno mae mo ei nika dikim timbwas gun hup hom. Zen hwëna dekam de tatete gulzimdin hip.¹¹  Dawem, aya-wal oso-wal. Zao en zausunun.Em ëisrip-sri gwe-gwen.Kristus en onak ëtal gwesïk.Hen ano ol san ang ta gwek.Alap mo taha terenak aha-ere enlalakam lowehe gwek.Alap men Zen tahana nëbe mae hap deisu guzimꞌira, Zen sa kwasang-kwasang naban emsa golëlowehe gwera.¹²  Men kirekam Kristen zini ëtagal gwennak ëgwë gwenan, ansa de baca gulsun hyanak emki kwasang naban enaka tahasa golëtowaran. Tïngare awe de aya-wal oso-walya zen dawem ensa ebe mae hap nol sonezimk.¹³  Dikire Bian Alap ne Bian Kristus Yesus nebon onakore kwasang-kwasangna eno mae mo enhonak lwa gwek. Hen dikire Alap mo Enhona emsa kïtak golëlowehe gwek– aha-ere enlalakam ekakim lowehe gwek.GalatiaGalatiaGalatiaGalPaulus mo surat propinsi Galatiak de Kristen zi hip

* 13:1 Ul 19:15

Galatia

123456

1

1¹  Propinsi Galatiak de Kristen zi hip,Yesus mo dam tasïn zini Paulus onakon, hen tïngare aya-wal oso-walya men zen angkam apdenak aban mae lowe heꞌanke, zëbon mae onakon:Dawem. Aya-wal oso-wal, ëe ama dwam gweꞌan em dikim anakan asa tawa gweblan hap: Asa zi hom dam dasïk. Hwëna Bian Alap, men Zen Tane zem Bian Yesussu tïn nïkon ngaya taka, Zen Deban asa dam lasïkï.³  Nëre mae mo Bian Alap ne Bian Kristus Yesus ne sa kwasang-kwasang zemka mamkam ebe mae hap ol gwizimdi. Hen nen zëre nik mo taha terenak esa lowehe gwer. ⁴  Nëre mae mo Bian Alap mo dwam gwibin sin de syal gwibin hip, in zep Kristus nëno mae mo karek-kareksa dikim wei yun hup Zënaka zerguku– dekam de Zen nësa auhu-kama karekna an kon hëndep de lang san dep golësek gwen hap. ⁵  Dikire Alap mo bosesa hëndep denaban teip nulsuk gweblak. In eiwa.Mae hap de ol: Alap onakore ol dawemna zen aha-en tangan.⁶  Ëe ama emsa tenggwanbiridaꞌan, sap em nabakam tangane Alapsa hli laꞌan– men Zen sap Kristus mo kwasang-kwasang nakon emsa kwang guludakaye! Ëe kimë Alap onakore ëngaya gwen hap de ol dawemna ebon mae osan gol halada gwek, em sap dekam desane ang tak. Hwëna angkam zi mo “ol dawem” yang gulsun ëse sane ang ta gweꞌan. -⁷  Hwëna aha “ol dawem”na sap hom! Zen aha-en tangan– eiwa denaye. Hwëna zini man emsa men-man da gwibirin– Kristus hup de ol dawemna insa de li yul sone naserankam. ⁸  Hwëna zi de emsa zëre mae mo ol yang gulsunkum tawa tabinkim, ano mae mo ol dawem naban de apde nën srëmna kim, dikire Alap desa kareknak kang gul gwek. Aen mae de hen aha ol dawemkam emsa tawa tabinkim, hen sap Alap mo dam taha nakore zi mae, dikire Alap kïtak asa hëndep denaban karek tabik. ⁹  In kirekamë ale gulzimnin, etan desaë ale gulzimꞌin: Zi de zëre mae mo ol yang gulsunkum emsa tawa tabinni, nonol ol dawem naban de apde nën srëmna kim, dikire Alap desa kareknak hëndep denaban kang gul gwek.¹⁰  Kirekam de ale gulzimdinkim, dekam man dam gwesïnïn: Ëe zi de asa sam gwesïblïn hap homë syal gweꞌan. Ëe hwëna Alap zë-en de asa sam gwesïblïn habë syal gweꞌan. Zep bëjen asa anakan enlala gweblan, “Zen man zëre mo tawa tabinsi wet gulsuk gwenda– dekam de zi sam gwesïblïn hapye.” Ëe de kirekam gwënkam, ki ëe homë dawemkam Kristus mo nganak syal gwe-gweꞌan.Mae hap de ol: Men kirekam Kristus Paulussu dam tasïkïke.¹¹  Aya-wal oso-wal, ëe ama emsa gubiridaꞌan: Ol dawemna men desaë emsa tonbirida gwek, zen zi hom yang nulsuk. ¹²  Ëe zi nikon homë sak, hen zi hom asa tawa dak. Hwëna Bian Yesus Zën asa owas hap hleng sosubluka.¹³  Em dwan mes-eme ano orep de gwënna ësak– men kimë Yahudi mo tawa tabin sin sërkam ang gwe-gwekye. Ëe dekam Kristen zini sërkamë karek ta gwibik, hen dawemkamë alp gwibirida gweꞌak– dekam de kïtak Alap mo hlïl irin zini insa timbwas gun hup. ¹⁴  Ëe ama beyakam kwei-kwik guludak– ëre han de luk tan bosyan naye, dawemkam de Yahudi mo tawa tabin sin ang gwe-gwenkam. Ëre mae mo auyan-aza mo ëpba olsaë sërkam dan syal-syala ban zaubik. -¹⁵  Hwëna dekam zep Alap owas tangan hap asa eiwa de ora san dep kwang taka. Sap asa de jaha gweblan srëmnak, dekam mes ki Alap anakan asa dam tasïkï, “Zini an sa Yesus onakon ngaya gwera.” Zen asa sërkam kwasang gweblaka, dekam zep anakan asa dam tasïkï, ¹⁶  “Zini an sa ano Tanena tame tala. Dekam zen sa zëbe hap de ol dawemsa Yahudi srëm zi mo lang san golzim halada gwera.” Yesus kim ap Damsik oranak Zënaka zertrëblaka, dekam ëe homë aha zisi teibiridak– asa de Yesussu dikim dawemkam taïblïblan hap denaka tawa tan hapye. ¹⁷  Ëe dekam na-en homë Yerusalem san dep song gwek– dekam de Yesus mo nonol dam tasibin wenyaka duwebiridan hapye. Ëe hwëna dekam zebë hëndep Arab mo lang san song gwek. Dekon etan Damsik sin dep zebë lwa halzak.¹⁸  Tahunna kim dan-ahan damank, ëe dekam zebë Yerusalem san dep Petrussu de zertowen hap song gwek. Zëwe orapna lima-blas enkam zebë apdekam ëk, dekon ki zebë etan song gwek. ¹⁹  Ëe homë dekam etan aha maena zertowek– zini men desa Yesus Zëna dam tasibirkiye. Hwëna Yakobus ensaë zertowek– Bian Yesus mo osona mensa. ²⁰  Eiwa denakaë emsa gubiridaꞌan. Dikire Alap asa hla tak– ëe de boton gwenkamye.²¹  Dekon ki zebë Siria hen Kilikia mo lang san song gwek. ²²  Dekam Kristussu de taïblïblan wenya Yahudi mo langnak nwekam hom asa hla dak. ²³  Hwëna sapꞌnen anakan asa nasal soneblanda gwek, “Zini men zen nësa sërkam karek ta gwibirki angkam Yesus hup de ol dawemsa gol halada gweꞌara– men zen sap jek-jak gun hup dwam gwibiꞌinkaye.” ²⁴  Kirekam de asa sal sone gweblankam, dekam zep Alap mo bosena teip nulsublunda gweꞌak.

+ Pasal satu mo ayat enam hap de olk kore alena, zen blala, zep emki halaman 645nak karatda gun. “Ol dawem ëse” na mensa Paulus awe enlala gwibirki, zen mensa ahakore Yahudi kore Kristen zini Paulus mo tim bwanak tawa da gwibir zikke. Suratna an, zen zëno mae mo yasik tabinni insa dikim gulsuzimdin hip. Sap zen anakarekam tawa da gwibik: “Paulus in dawemkam hom emsa tawa ta gwibirki. Zen in lun kon Kristen gweka, zep zen Kristus mo dam tasïn tangan naka hom. Yesus Zen Yahudi mo ausu nakon sal tïlkï. Zep Kristen zini Yesussu de taïblïblan en nakon bëjen Alap mo nwenak ëdakastïn. Diki Yahudi abon mae em to mipsa de blom tasïk gwibinkim bïtï gwen, hen ano mae mo aha ëpba tïtï tabin sin em ang ta gwen. Kirekam de ëgwën srëmkam, ki em molye Alap mo nwenak ëdakastïk.” Kirekam de tawa tabinni dekam mes ki hen Siria mo langnak de Antiokiak hen lwak– men dekon nonol Paulus ne Barnabas neka deisya sonekye. (Kis 15) Hwëna dekam Paulus zëna Barnabas han zao ëꞌanka. Dekam zep zë mamkam Yahudi zini in han olëol tetek gweka– men zen ol ësena insa nolhal zakke, deban mae. Ki zep hyanak zëwe de Kristen zini Yerusalem san dep Paulus maesa lup nul sonek– zao de Kristen zi mo nol-nola hen Yesus mo seblaskam de dam tasibin zi mo nwenak tap gun hup. Zao kim aha-en nuk, dekam zep Yahudi srëm Kristen zini in hap anakare suratna nol sonezimk, “Paulus ne Barnabas ne, zen mes sam eisïkï. Yahudi zini men zen hyanak ebon mae yaïng gwezak, ëe desa homë lonbiridak. Ëe tïtï tabin ola dan-nër dan-nër enkamë ang ta gwen hap emsa enbiridaꞌan.” (Kis 15:28-29) Kristen zini nëbe mae hap, zep a kirekam tangan mo bol-zaun gweꞌan: Kristen gwenkam nen home Yahudi hon bïtï gweꞌan. Hen Alap hom nësa gubiridaꞌara– Musa mo tïtï tabin olsa dikim kïtak syal gwe-gwibin hipye. Nen zebe to mipna blom lasïk gwibir srëm gwe-gwenan, hwëna Kristus ensae anakare enlala naban blol ë gweblaꞌan, “Zëno syal en nakon asa Alap mo nwenak ëdakastïl.”

+ Orya ol zi mo ëpba ola, zen ahakon ol karek hen dowal-dowal hap dena. Hwëna mensa Paulus kyang-kyang gulsuku, Yahudi mo ëpba ola, zen kirekam hom. Zen hwëna Musa mo tïtï tabin ol, hen Alap mo ol ayang gul gwen zi mo ol, hen mensa auyan-aza zem Alapsa de kire enkam betek gweblan hap dena mas-mas nul gwekke, desa kïtak kyang-kyang gulsuku.

2

Paulus kim Yerusalemk de ol aha-en gunnuk ang gwekake:2¹  Tahunna kim empat-blas enkam damank, dekam zebë Barnabas han Yerusalem san dep song ëk. Titus Bak hen man ang gweka. ²  Alap mo Enhona man asa gubluka, “Em Yerusalem san dep song gwen– zao de ere mo tawa tabinni insa Kristen zi mo nol-nolak kira gulzimdin hip.” Kristen zi nikon men zen ëteipsïk, zëbe mae en hap zebë anakan srip gulsuzimk, “Ëe kire ol dawemkamë Yahudi srëm zini tawa tabirida gweꞌan.” Sap dekam ëe mesë anakan ngalap gweꞌak, “Kristen zi mo nol-nola bap zen anakan asa gublun, ‘Em in waba habe karekkam tawa tabirida gweꞌara.’” ³  Hwëna zen hom kirekam asa nenblak. Hen Titus, zen sap Yunani wal, hwëna dekam hom desa Yahudi mo ëpba ol san de ang gwen hap tïtï dak– to mipsa de blaonsublun hapye. ⁴  Zen mae hap dekam to mip blom tasibin nikon ëkeisa-keisa gwe-gwek: Sap nonol Yesussu de taïblïblan srëm Yahudi zini, zen aningkim Kristen zini nëban mae ësiri gwek– dekam de nëno mae mo lowe hensa hlaulzimdin hip. Kristus mes sap nësa hïl tï sonebirki– Musa mo ëpba tïtï tabin ola kon. Hwëna zini in mae hap zë ësiri gwek: Dekam de anakan hlaulzimdin hip, “A kirekam mo Musa mo tïtï tabin ola insa nulmun gwenanye.” Zen sap man ëdwam gwek– dekam de etan tïtï tabin ola insa nëbe mae hap nihin dohon-hon makan wei yul sonezimdin hip. ⁵  Hwëna ëe Kristen zi mo nol-nola ban engka en mae homë zëno mae mo dwam gwibin sin ang tak. Sap ëe ama anakan ëdwam gwek, “Yesus hup de ol dawem naban Yahudi mo ëpba tïtï tabin ola ban, bap zen siri nën. Dikire ol dawemna in Yahudi srëm zini ebe mae hap lalak enkam lwa gwizimk.”⁶  Hëndep men zen Yerusalemk de ëKristen gwen zi mo nwenak ëwet so kïnïk, Yakobus, Petrus, hen Yohanis, zen hom asa nenblak– dekam de ano tawa tabinni insa wet gulsun hupye. Zen man ki sap zi mo nwenak ëmam-mam gwek. Hwëna ëe homë zini nwekam golëake gwenan, “Zen mamna,” ahaksa, “Zen betekna.” Sap Alap hom zisi nwekam anakan golëake gwenda, “Zen mes jematnak mam gweka,” ahaksa, “Zen hom mam gweꞌara.” ⁷  Hwëna zini in dekam anakan asa tame dak, “Eiwa, Alap mes ki Paulussu dam tasïkï– zen de Yahudi srëm zisi ëngaya gwen hap de ol dawemkam tawa tabin hipye, men kirekam hen Petrussu dam tasïkïke, Yahudi zisi de tawa tabin hip.” ⁸  Sap dekam man anakan dam gwesïk: Petrussu men kirekam hen Alap dam tasïkïke, zen de Yahudi zisi beyakam halen ora san golëwet so gwe-gwen hap, Zen hen kirekam asa dam tasïkï– ëe de hen Yahudi srëm zisi beyakam halen ora san golëwet so gwe-gwen hapye. ⁹  Men zen dekam Kristen zinik ënol gwek, zen dekam zep anakan asa dam nososuk, “Eiwa, Alap mes Kristus mo kwasang-kwasang nakon Paulus ne Barnabas nikip syala wei yul sonezimki.” Zen dekam zep tahana asa nitowank– dekam de anakan asa ziaha-en gun hup, “Ëe asa Yahudi zisi syal eibir. Em Yahudi srëm zisi syal eibir.” ¹⁰  Mae en hap asa abe nosok: Tahalha zisi de eititi eibirida gwen srëm hap– men desa aena hen hohle gwibiꞌikke.Paulus kim Antiokiak Petrussu dei yul gublukake:¹¹  Hwëna Petrus kim Antiokiak hata zaka, ëe ama damnak dei yul gubluk, sap zen man karek gweka. ¹²  Zen aha zi de yaïng gwezan srëmnak, dekam man Yahudi srëm zi niban apdekam golëtembane ta gweꞌanka. Hwëna Yakobus man Yahudi Kristen zisi Yerusalem kon lup gul soneka. Zen kim yaïng gwezak, dekam hwëna zen hom Yahudi srëm zini etan golek de tabirki. Zen man anakan aïrïka, “Ëyë Yahudi srëm Kristen zini an han Yahudi zini an mo nwenak golëtembane taꞌak, zen sa hwëna asa husus nëblal.” -¹³  Hëndep ahakore Yahudi zi ausu nakore Kristen zini hen Petrus mo kim ëgwëk. Hëndep aumwa hap, Barnabas Bak hen kirekam ang gweka. Zen kïtak Yahudi srëm zisi langa dasibik, hwëna ëk enkam nama anakan nenbirida gwek, “Em in ano Kristen bose wal.” ¹⁴  Hwëna ëe kimë tame guk, “An hom Yesus hup de ol dawem naban dakastïꞌïn– kirekam de ësiri gwen srëmkamye,” ëe dekam zebë Petrussu damnak anakan dei yul gubluk, “Em sap Yahudi wal, hwëna em kime nër hom Yahudi srëm zi niban golëtembane ta gweꞌanka, em ema Yahudi srëm zi niban golësiri gwe-gweꞌanka. Angkam hwëna ba habe Yahudi zi ensa ang gwibirida nasenꞌara?– men zen ëdwam gwe-gwenan, Yahudi mo ëpba tïtï tabin olsa de Yahudi srëm Kristen zi hip wei yul sone gwizimdin hip.”Mae hap de ol: Nen Yesussu de taïblïblan enkame ëngaya gweꞌan– sap Yahudi zi, sap Yahudi srëm zi.¹⁵  Aya-wal oso-wal, zini men zen Yahudi mo ausu nakon ësaltïk, an ki hen aena, ëe homë menkam Yahudi srëm zi niban olësiri gwe-gwek. Sap emsa man Yahudi zini nenbirida gwenan, “Zen karek gulin hana gwen zi ausu.” ¹⁶  Hwëna sap kirekam, ëe Yahudi zini mesë anakan dam ulsuk, “Zini toton bëjen Musa mo tïtï tabin ola sul sonen– dekam de Alap mo nwenak ëdakastïn hïpye. Nen kïtak ema ngip ul gwenan.” Diki angkam an kim Alap nëbe mae hap ora ësena zertreizimki, dekam zebe anakan tame uꞌin, “Diki Kristus Yesus ensa de taïblïblankam esa Alap mo nwenak ëdakastïl gwer– ba maesa de syal gwibin srëmkam.” Ëe Yahudi zini menkam ama ëkïl gïl gwek, “Are mae mo syal en nakon asa Alap mo nwenak ëdakastïl gwer.” Hwëna zini toton bëjen tïtï tabin ol san de ang ta gwenkam Alap mo nwenak ëdakastïn.¹⁷  Hwëna ëe de Musa mo tïtï tabin ola insa Yesus ensa de blol gweblan hap hli yunkum, dekam Yahudi zini anakan sa asa nenblal, “Em in mese Yahudi srëm zi hip jowera– karek gulin hana gwen zi.” Zep Yahudi Kristen gwen srëm zini Yahudi Kristen zisi anakare hap husus neibirida gwenan, “Zen Kristussu de ang gweblankam karek gulin hana gwen zi hip kim ëjowe gweꞌan.” Hwëna kirekam boton! ¹⁸  Diki eiwa dena zen a kirekam mo: Nen bëjen nen Musa mo tïtï tabin ol san de ang ta gwenkam Alap mo nwenak ëdakastïn. Zen in zebe angkam Yesus ensa blol ëblaꞌan– dekam de ëdakastïn hïp. Hwëna nen de etan anakan ëgunkum, “Nen etan lwan dahan– Musa mo tïtï tabin ola insa de hen mas gun hup,” dekam mese ëkarek gwenan. Sap dekam mese Yesussu hli lanan. ¹⁹  Aena hen kimë Kristen gwe srëm gweꞌak, dekam hen ama sap Musa mo tïtï tabin ol san de ang gwen hap alp gwe-gwek. Hwëna dekam anakare habë enlalana dowe hana gwek, “Ëe an toton molyë dekon en ngaya gwek.” In zebë angkam Yesus ensa anakan blol gweblaꞌan, “Zen de abe hap syal gwibir-blin srëmkam, ëe toton bëjënë ngaya gwen.” -Angkam zebë hwëna Alap mo dwam gwibin sin Yesus ensa anakan taïblïblaꞌan, “Asa mes Deban te-lidak sonnak makan nosoink. ²⁰  Zep angkam ëe ë-en homë gwëꞌan. Hwëna Kristus ano enhonak gwë gwenda. Ano okamanak de gwënna angkam, zen Alap mo Tane ensa de taïblïblan en nakon lwaꞌan. Sap Zen asa kwasang gweblaka, zep hëndep asa de ngaya tan hap Zënaka sosok taka.” ²¹  Zep ora ësena insa Alap nëbe mae hap de kwasang-kwasang hap kles tyasizimki, bap nen dekon etan Yahudi mo tïtï tabin sin dep lwan dahan. Hwëna zi de anakan gunnu, “Ëe Musa mo tïtï tabin ol en san de ang gwe-gwenkam asa Alap mo nwenak dakastïl,” zen hen ki man anakan de gun nuban nwe-mase gweꞌan, “Yesus Zen Zën ki tïlkï.”

+ Musa mo tïtï tabin olak hom aha zi ausu naban de apdekam tembane tan hap jalse gweka, hwëna Yahudi mo ëpba bong-bong lun jalse gwen ola insa mas nuk.

* 2:19 Rom 7:7-11

3

Mae hap de ol: Alap mo Enhona Zen diki Yesussu de taïblïblankam zinik ing gwehe gwenda. Musa mo tïtï tabin ol san de ang gwe-gwenkam bëjen.3¹  Galatiak de zi, em in enlala joblo-top tanganna! Nara emsa kirekam gweibiridaka? Ki san ëe homë dam-dam enkam srip gulsuk gwizimk– Yesussu de te-lidak sonnak makan ta irin hip denaye! ²  Emki sap ëenlala gwen: Emsa ba nakon Alap mo Enhona ing gwe hebiridaka? Kina ki Musa mo tïtï tabin ol san de ang ta gwen nakon. Zen diki Yesus hup de ol dawemna insa kim laïblïbik, dekam am emsa ing gwe hebiridaka. ³  Em sap nonol Alap mo Enhonak ëyaïng gwe kïnï gwek, hwëna angkam ema tim ul gweꞌan, “Ëe asa ëre mo sosonkam Alap mo dwam gwibinni syal ei gwibir.” Zep em angkam mese ënaha gwehak! ⁴  Emki ëenlala gwen– men kim ëKristen gwen srëm wenya Yesus hup de jal hap emsa karek da gwibikke: Alap man kire hap de dawemna ebe mae hap ngatan zi mo langnak lam gulzimꞌira. Hwëna em de Yesussu hli tankam, ki waba habe zëbe hap de jal hap karekna oltowe gwek!⁵  Zep emki ëenlala gwen: Em bawalkame Alap mo Enho mo sosonna eisbik? Hen Alap mensa owas-owasna eno mae mo ngïrïnnïk syal gwe-gwibirki, zen bawalkam kon gwesïk hanak? San ha ëKristen gwen srëmnak kime ëpba tïtï tabin ol san ang ta gwekke? San ha Yesus hup de ol dawemna insa kime laïblïbikke?⁶  Emki hen Alap mo ola ansa enlala gwibin:“Abraham zen Alapsa taïblïblaka, zep Alap anakan gubluka, ‘Em mese ëre mo nwenak dakastïlï.’” -⁷  Zen in zep, man dam gwesïnïn: Men zen Alap mo ola daïblï gwibirin, zen zen– Abraham mo wei-wik gun walas naye. ⁸  Alap orep mes ki Yahudi srëm zini ebe mae hap dena anakan kalang gweka, “Ano olsa de taïblï gwibinkim, zen dekam sa ëre mo nwenak ëdakastïl gwer.” In zep Abrahamsa hamal hap ol dawemna ansa gu-gubluka,“Tïngare zi ausuna hëꞌho gwibinni ebon onakon sa nulin.” -⁹  Abraham zen ola insa taïblïbirki, in zep Alap hëꞌho gwibinni zëbe hap golblaka. Zep nen hen kirekam: Nen de Abraham mo kim Yesus hup de ol dawemna insa taïblïbinkim, dekam esa hen Alap onakore hëꞌho gwibinni Abraham mo kim ulin.¹⁰  Hwëna men zen de ëenlala gweꞌak, “Ëe Musa mo tïtï tabin ol san de ang ta gwenkam asa Alap mo nwenak ëdakastïl,” hwëna kire zini Alap kareknak sa kang gulu. Sap Musa mo tïtï tabin olak man lwak,“Men zen de tïtï tabin ola ansa aha-en mae ngip nuꞌik, desa sa Alap kareknak kang gulu.” -¹¹  Sap nen kïtak ema ngip ul gwenan. Zep tangan dam gwesïnïn: Nen bëjen tïtï tabin syalsa de blol gwibinkim Alap mo nwenak ëdakastïn. Zen in zep hen Alap mo olak anakan lwak,“Men zen ëre mo nwenak ëdakastïꞌïn, zen kïtak Asa de taïblïblan en nakon.” -¹²  Tïtï tabin ola, desa “ang tan”kam nen gwibirin. Desa “taïblïbin”kim hom nen gwibirin. Zep Musa mo tïtï tabin olak man lwak,“Men zen de tïngare ola an san ang ta tine gweꞌak, zen zen en sa ëngaya gwer.” -¹³  Hwëna zini nen bëjen kirekam ang ta tinen. Zep Musa mo tïtï tabin ola kon, nësa kïtak maka Alap kareknak kang guꞌura. Hwëna zen zep Alap nëbe mae hap de jal lam gulzimdinni iwe Tane zemka hwëna drë neka. Zen zep Yesussu de nëno mae mo weinak drënen hap dena Musa mo tïtï tabin olak hen anakan lwak,“Men desa tenyak makan ta irinni, desa sa Alap kareknak hen drënera.” -¹⁴  Zen zep Kristus nëno mae mo weinak tïlkï– nen dikim hwëna hëꞌho gwibinni insa hlaun hup, Alap mensa Abrahamsa gu-guk gweblakake, sap Yahudi zi, sap Yahudi srëm zi. Zen kirekam Alap Zën syal gwibirki– dekam de Yesussu de taïblï gweblan nakon Alap zëre mo Enhosa zer gwizimdin hip, men kirekam Zëna gu-guk gwibirida gwekake.Mae hap de ol: Alap mensa Abrahamsa gu-guk gweblaka, Musa hwëna bëjen hyanak wet gulsublun.¹⁵  Aya-wal oso-wal, nëno mae mo ngïrïnnïk ki zini aha zi niban ola aha-en nul gwenan. Zi de wal bose zeban ba mae hap olsa aha-en unni, hwëna hyanak aha zi bëjen zëno nik mo ol aha-en unni insa wet gulsuzimdin. ¹⁶  Zep Alap mo Abrahamsa de gu-gublunna in hen kirekam. Zëno nik mo aha-en un hyanak aha zi bëjen wet gulsuzimdin. Dekam Alap Abrahamsa totoresa anakan gu-guk gweblaka,“Ëe asa hëꞌho gwibinni eno auyan hap golblal.” -Alap mo olak hom anakan lwak, “Ere mo auyan-tane wal hap asa golzim.” Dekam enlalana beya zi hip. Hwëna Zen anakan gu-guk gweblaka, “Ere mo Auyan-tane hap asa golblal.” Enlalana Zini aha-en. Zen Kristus. ¹⁷  Zep zëno enlalana a kirekam moye: Alap nonol Abrahamsa gu-guk gweblaka, ki zep hwëna tahunna 430 enkam damank. Ki zep hwëna tïtï tabin ola Musa hap golblaka. Zep mensa Musa Bak hap hyanak golblaka, zen bëjen wet gulsun– mensa nonol Abrahamsa gu-guk gweblakaye. ¹⁸  Sap Alap hom anakan Abrahamsa gubluka, “Tïtï tabin ola an sane ang gwe-gweꞌanka, ki asa hëꞌho gwibinni ebe hap golblal.” Kirekam de gu-gublunanam, zen ki totoresa de golgu-guk gweblankam hom nwe-mase gweꞌan. Zen ki hwëna syalsa de wei yul soneblan makan maka nwe-mase gwek. Hwëna Alap Zen kwasang-kwasangna, zep totoresa de golblan hap gu-guk gweblaka.Mae hap de ol: Alap kire hap tïtï tabin olsa zi hip golzimki.¹⁹  Kirekam insa lwak, ahakon sa hwëna ëgul, “Ki hwëna Alap ba hap tïtï tabin ola insa Musa hap golblaka?” Zen hwëna mae hap tïtï tabin ola insa mas gulzimki: Dekam de tïngare zi hip zëre mae mo karek-kareksa goltrei gwizimdin hip. Hwëna Yesus in Abraham mo Auyan-tanena mensa gu-guk gweblakake. Zep Alap insa tïtï tabin ola golzimki, zen Yesus de hatazan srëm ennak de desan ang ta gwen hap dena. Zep tïtï tabin ola in bol-zaun tangan naka hom. Diki men desa nonol Abrahamsa gu-guk gweblaka, zen diki zen– bol-zaun tangan wenyaye.Tïtï tabin ola in Alap Zën hom Musa hap golblaka. Zen hwëna zëre mo dam taha nakore zi ayang nul gweblak. ²⁰  Hwëna Abrahamsa kim gu-guk gweblaka, zen aha mae hom ayang nul gweblak. Zen Zën tangan gu-guk gweblaka. Zep man dam gwesïnïn: Abrahamsa de gu-guk gweblanna in zen tangan nëbe mae hap bol-zaun gwizimꞌin.²¹  Hwëna ahana maka anakan gulsuꞌura, “Ki hwëna Abrahamsa de gu-gublun naban Musa mo tïtï tabin ola ban hom apde nëꞌan.” Hwëna kirekam hom! Zen man apde nëꞌan. Hwëna Alap hom tïtï tabin ola golzimki– dekon de ëngaya gwen hap denaye. Kirekam de lwaꞌanam, nen emaka desan de ang ta gwenkam kïtak nënaka ngaya labiꞌin, hen dekon emaka Alap mo nwenak ëdakastïꞌïn. ²²  Hwëna kirekam bëjen. Sap Alap mo olak man ale nuk,“Kareksa de gol gwen hap de sosonna mes tïngare zisi tahalebik.” -Zen in zep, Alap aha-en tangan ëngaya gwen hap de orana nëbe mae hap kles tyasizimki– in kim Abrahamsa zëre mo Auyan-tane hap dena gu-guk gweblakaye. Zep men zen zëno Auyan-tanena Yesussu daïblï gweblaꞌan, zen zen en Abraham mo auyan-tane walyak bïtï gweꞌan.²³  Yesussu de taïblïblan hap dena insa kime tame ul srëm gwek, nen dekam sekola walas mo kime lowehe gwek. Musa mo tïtï tabin ola in dekam nësa ïrïk gïl gwek, hen guru makan tawa ta gwibik– hëndep Alap de ëngaya gwen hap de ora ësena insa kles tyasizimdinnik dep. Alap insa tïtï tabin ola golzimki, zen dekam de guru makan nësa Kristus osan dep golëgwëhan hap– nen dikim Kristussu de taïblïblankam Alap mo nwenak ëdakastïn hïp. ²⁵  Zen in zep, nen kime Yesussu laïblïblak, nen dekam san de sekola nakon de ëtamat gwenna kiye. Hen dekam home etan dwam eibiꞌin– tïtï tabin ola in de nësa ïrïk gïn hïpye.²⁶  Nen kim Yesussu anakan laïblïblak, “Zen Zen– nësa de ngaya tabin hip de Zi niye,” dekam zebe ëraha-en gwek. Dekam zebe hen Alap zëre mo hanan tabin walas hap ëjowek. ²⁷  Hen emsa kim Zëno bosekam baptis dabik, dekam zebe hen anakan enaka olëtrëblak, “Ëe mesë Kristus hun zeraha-en gwer.” Zep em angkam Bian Alap mo nwenak san de Yesus Zëna kiye. ²⁸  Zep angkam nen kïtak Alap mo nwenak aha-en. Zen hom nësa nwekam anakan golëake gwenda,“An Yahudi wal.An Yunani wal.An zi mo tana ïltïkïnnïk de babu gwen zi.An tana ïltïkïnnïk de babu gwen srëm zi.An zi.An we.”Hwëna Zen aha-ere nwe-masekam anakan nësa kara ta gwibirida, “An ano Tane naban de zeraha-en gwen zi.” ²⁹  Em de kirekam Kristus hun zeraha-en gwenkam, dekam em hen mese Abraham mo Auyan-tanenak bïtï gwek. Zep hëꞌho gwibinni mensa Alap Abrahamsa gu-guk gweblaka, zëre mo Auyan-tane hap de golblan hap dena, ki em hen esa ulin.

* 3:6 Kej 15:6,Rom 4:3

* 3:8 Kej 12:3

* 3:10 Ul 27:26

* 3:11 Hab 2:4

* 3:12 Im 18:5

* 3:13 Ul 21:23

+ Insa Paulus Kej 12:7nak dena ale gulku, zen Abraham zëre mo “sïpnï kore zi hip” de hëꞌho gwibin nika golzimdin hip dena, ahaksa golblan hap dena. Ibrani olkam, hen Yunani olkam de li yul sonenna, bëjen anakan dam gulsun, “Sïpnï kore zini in, san aha-en? San beyana?” Hwëna Paulus mo tawa tabinni awe, enlalana zen aha-ere Zi hip.

* 3:22 Rom 3:9-19,Mzm 14:3, 53:4

4

4¹  Ahaksa anakarekam: Walasna, bi zik de tïnkïm, dekam bi zik mo bi gwibin kire-kirena zën sa kïtak bi gwibiri. Hwëna walasna in de nama betek nik gwënkam, zen iye zik mo tana ïltïkïnnïk sa gwë gwera– san de babu gwen zini kiye. ²  Kim de hataꞌak yaklana mensa bi swe zem dam tasïkï, tahunna kim de sowe henkam altïlsïblïꞌak, zen dekam sa bi swe zik mo kire-kire hli tan danna zën hwëna bi gweblan dala. Nama de betek nik gwënnak, dekam aha zi sa mam dal. ³  Nen hen ki kirekame ëgwëk. Nen menkam walas betek mo kime lowehe gwek. Nen dekam namae auhu-kama en hap de enlala naban lowehe gwek, hen dowal-dowal nësa bi neibirida gwek. Zep nen dekam namae tïtï tabin olkam de nësa walas betek mo kim akan-akan gwibirida gwen hap ëdwam gwe-gwek. ⁴  Hwëna yaklana mensa Bian Alap dam tasïkï, zao kim hatak, dekam zep Tane zemka zer soneka. Desa dekam zep Yahudi we jaha gwek. Hëndep beteknak Zen hen Musa mo tïtï tabin ol san ang gwe zaheka. ⁵  Zen kïtak Alap mo dwam gwibin sin ki lwak– dekam de nësa Musa mo tïtï tabin ola kon hïl tï sonebin hip, nen dikim Alap mo hanan tabin walas hap ëjowen hapye.⁶  Eiwa, nen an Alap mo hanan tabin walas. In zep Tane zik mo Enhona zer soneka– nëno mae mo enhonak de ing gwehen hapye. Zen in zebe enho nakon anakan en sone gweblanan, “Bian, ano Bian.” ⁷  Zep nen angkam walas beteksa de aha zi hanan tan mo kim home lowe heꞌan. Nen an hwëna angkam Alap onak de zise gwen walas. Zen zep esa eiwa hëꞌho gwibinni insa hla kul– mensa Zëna anakan gu-gubirida gwekaye, “Ëe asa kiresa ëre mo walas hap golzim.”Paulus kim anakare hap ngalap gwibiridakake, “Zen ba hap etan karek san dep lwanda haꞌan?”⁸  Galatiak de zi, ëe ama emsa ngalap gwibiridaꞌan. Em ba habe Alapsa nabakam hli laꞌan? Em kime Alapsa tame la srëm gweꞌak, em dekam totore yang tasibin dowal-dowalsae betek eibirida gwek– san de zëbon mae de ëbabu gwenna kiye. ⁹  Hwëna em sap mese nër hom eiwa de Alapsa tame lak. Ahaksa sap diki Alap mes ebe mae hap golzimki– dekam de Zënaka tame tan hap denaye. Zep em ba habe angkam etan auhu-kama enlala san dep lwanda haꞌan?– dowal-dowal dikim etan emsa bi gwibiridan hapye. Em san ema ëdwam gweꞌan?– zi mo yasik tabin sin de ang tankam de etan emsa totore tïtï tabin olkam tahalebin hipye. ¹⁰  Zep hëndep angkam ema Hari Sabat san, sap yakla yawal, hen ben yawal mae hap de syal san ang ta gweꞌan. ¹¹  Ki san ha ëe waba habë ebe mae hap de dawem hap danna sin gwe-gwek?!¹²  Aya-wal oso-wal, ëe ama emsa gubiridaꞌan: Ano kim emki lowehe gwen. Ëe kimë eban mae golëlowehe gwek, ëe homë Yahudi zi mo kirekam de lowehen san gwë gwek. Zep angkam em bahem desan ang ta gwen. Em sap nonol dawemkame asa kwang la gwek, hen home mae asa husus ë gweblak. Emki etan kirekam asa gwëblan. Em dwan tawa nakake: Ëe dekam ama sang-sang gwek. In zebë nonol ebon mae gwë gwek. Hëndep dekam zebë ol dawemkam emsa tonbirida gwek. Ano sang-sang habe ëhir-hir gwe-gwek, hen eno mae mo syala dekon zep mam gwe-gwek. Hwëna em dekam home asa husus ë gweblak, hen home asa ulop ë gweblak. Em hwëna gola kon dawemkame asa kwang la gwek– men kiye, Alap mo dam taha nakore zisi de kwang tanna. Hen ema asa blikip eisïk gweblak– san de Kristus Zën de zïnï gwe zanna kiye. ¹⁵  Em dekam dawemkame asa isrip-sri ë gweblak. Hwëna angkam home! Ëe tawana: Menkam em sap ema ëdwam gwe-gwek– ere mae mo nwesa de abe hap teisyablan hap, ëe dikim etan dawemkam kara gwe-gwen hap! ¹⁶  Hwëna angkam sap ola an eiwa de tangan nakaë ale gulzimꞌin, zep em ema yap asa enlala ëblaꞌan, “Zen ano mae mo jal zi.”¹⁷  Angkam aha zi dan syal-syala ban emsa haen-haen neibirida gweꞌan, “Nen ki Musa mo tïtï tabin ola an san ang ta gwen.” Hwëna zen enlala karek naban! Zen man em dikim abon onakon wet so gwen hap ëdwam gwe-gweꞌan– dekam de zëbon mae en osan enlala syal-syala ban ang ta gwen hapye. ¹⁸  Banakare enlala dawem san de ang tan hap, em sap esa dan syal-syala ban ang ta gwer– sap ëe de iwe gwënnak, hen sap ëe de iwe gwën srëmnak. Hwëna karek san dep bahem! ¹⁹  Ano walas, ëe ama emsa dawemkam ngalap gwibiridaꞌan. Ëe ama emsa anakan kïl tïbik, “Zen mes-am Kristussu de taïblïblannak ëtatete gwek.” Hwëna angkam ema etan walas betek san dep lwanda haꞌan. ²⁰  Diki angkam aen de eban mae etan golëgwënkam bap. Ki amaka samkam emsa anakan golëtonꞌan, “Ba nakone ki ëgwëꞌan?” Hwëna angkam ëe ama anakare jakal enlala naban emsa topse gwibiridaꞌan, “Zen bawalkam sa tame nul?”Paulus kim Hagar ne Sara nebon ola gulk sun blaonzimkike:²¹  Asa sane lak!– em in zene Musa mo tïtï tabin olsa de nihin dohon-hon makan wei yulsuk gwen hap ëdwam gweꞌanye. Em san home aïsïlï ansa dam ulsuk– mensa Musa hen ale gulkuye? ²²  Zen a kirekam mo: Abraham zen walasna dan wë soka. Ahana mas wenya Hagar hon wë taka. Zen tana ïltïkïnnïk de babu gwe-gwen we. Ahana nonol we zem Sara hon wë taka. Zen tana ïltïkïnnïk de babu gwe-gwen naka hom. -²³  Tana ïltïkïnnïk de wenyik mo walasna, Ismael, desa totoresa jaha gwek. Hwëna Sara mo dena kip, Alap man Abrahamsa gu-guk gweblaka, “Sara sa walassa wë tal.” Hëndep dekam zep ki bogolak owas hap Isaksa jaha gwek.²⁴  We darena in ama ki gulk sun de ol blaoran hap guzimnin. We darena in, zen Alap mo zi niban de ol ziaha-en gun dare naban de apde son. Tana ïltïkïnnïk de wenya Hagar mo walasna, Ismael, zëno auyan-tane walya zen hen tana ïltïkïnnïk sa lowehe gwer. Zen men kiye– men zen tïtï tabin ol san ang ta gwenan, mensa Alap kwatapna Sinaik Musa hap golblakake. Zen desa nihin dohon makan wei nulsuk tine gwenan– tana ïltïkïnnïk de zi mo kim. ²⁵  Zep Hagar Bak, zen kwatapna Sinaisa de enlala gweblan– Arab mo langnak de kwatapna insa. Zen tana ïltïkïnnïk de we, hëndep auyan-tane wal zem hen kirekam sa lowehe gwer. Hagar Baksa hen Yahudi mo ë yawala Yerusalem han de apde son. Sap Musa mo tïtï tabin ola in mes zëwe de zini hulek.²⁶  Hwëna nëno mae mo anena, zen ngatan zi mo langnak de Yerusalem. Zen zëna wenya, Sarasa de enlala gwibin. Zen tana ïltïkïnnïk de gwën wesya hom. Zep nen hen kirekam de ëgwën– banakare tïtï tabin ol mae de nësa tahalebin srëmkam. ²⁷  In zep Alap mo olak Sara Bak hap dena anakan ale nuk,“Em sap walassa de wë tan srëm we,hwëna angkam esa isrip-sri gwe-gwera!Em eisbir anen srëmkam gwë gweka,hwëna angkam esa Alap hap de tërya ta gwera!Sap eno walasna menkam hom,hwëna angkam eno walas mo beyana man tangan taman kïnïꞌan.Tïngare ahakore we wal mo walasna man lwala heꞌan.” -²⁸  Zep aya-wal oso-wal, nen kïtak Sara mo walasna Isak mo kime lowe heꞌan. Zen Alap mo gu-gublun naka Sara jaha gwek. Nen hen kirekam zebe Alap mo gu-gubiridan nakon zëre mo hanan tabin walas hap ëjoweꞌan. ²⁹  Hwëna zao zep lwak: Mas wenya insa totoresa Ismaelsa wë tak, zen zep hwëna Alap mo Enhokam de wë tan zini Isaksa karek ta gweka. Zen in zep ki hëndep angkam kirekam lwa gweꞌan: Men zen totore enlala san ang ta gwenan, zen zep karek da gwibirin– men zen Alap mo Enho san de ang tankam zëre mo walas hap ëjowe gwenanye. ³⁰  Zen zep Alap mo olak Abraham hap dena anakan lwak,“Tana ïltïkïnnïk de mas wenya insa tane zeban emki zialsa sonen. Ki hwëna em de tïnkïm, Ismael sa eno kire-kire hli tan danna Isak han bi gweblan dala. Sap zëna wenya in mo walasna, Ishak, zen diki zen sa kïtak bi gwibiri.” -³¹  Zep aya-wal oso-wal, nen an tana ïltïkïnnïk de we mo walassa hom. Zep home Musa mo tïtï tabin ola nihin dohon-hon makan wei kulsuk gwenan. Nen an hwëna tana ïltïkïnnïk de gwën srëm we mo walas, sap nen Alap mo Enhosae ang ëblaꞌan.

* 4:22 Kej 16:15, 21:2-9

* 4:27 Yes 54:1

* 4:30 Kej 21:9-10

5

Mae hap de ol: Tïtï tabin ol de emsa tahalebin srëmkam emki tatem ëzauk gwen.5¹  Kristus mes emsa ëpba tïtï tabin ola kon hïl tï sonebirki, zep bahem etan lwan dahan– dekam de tïtï tabin ola in etan emsa tahalebin hipye. Tahalebin srëm nik emki tatem ëzaun.²  Emki ësane gwen! Em de ere mae mo to mipsa blom tasibinkim, ëe, Paulus, ama emsa gubiridaꞌan: Em dekam mese Kristus onakon wet so gwenan. ³  Ama etan emsa gubiridaꞌan: Eno mae mo to mipsa de blom tasibinkim, ki Alap sa emsa gubiridala, “Dikire tïngare Musa mo tïtï tabin ola insa su nul sone gwek.” ⁴  Em dekam anakane ëalp gweꞌan, “Ëe asa tïtï tabin ol san de ang ta gwenkam ëre mae mo sosonkam Alap mo nwenak ëdakastïl.” Hwëna dekam em Kristus mo kwasang-kwasangna ema hli kuꞌin! ⁵  Hwëna diki tangan Alap ensa de blol gweblankam sam gwesïꞌïn. In zep nen anakare enlala hohle ta gun nuban Alap mo Enhonak ëyaïng gwe kïnï gwenan, “Zen Zen sa ano gwënna syal gwibir zahera– ëe dikim zëre mo nwenak dakastïn hïp denaye.” ⁶  Sap nen mese Kristus hun ëraha-en gwek– in kime laïblïblakke. Zen in zep Alap hom nësa anakan karatda ta gwibirida, “An to mip blaonsublun zi,” ahaksa, “An to mip blaonsublun srëm zi.” Hwëna diki aha-en tangan zëre mo nwenak bol-zaun gweꞌan: “San ha zini an man zëno mae mo Asa de taïblïblanna aha zisi de kwasang gwibirida gwenkam noltrei gwizimnin? San ha hom?”⁷  Em sap menkam ora dawem sane sosonkam sek gweꞌak. Hwëna nara emsa isinsibiridaka?– dekam de hwëna ora srëm san ëgwa gwe kïnïn hapye. ⁸  Zëno mae mo tawa tabinni in, zen Alap onakore naka hom– men Zen diki emsa kwang guludakaye. ⁹  Tawa tabinni in em ema tim uk, “An betekna. Ëe sap asa desan hen ang tal.” Hwëna zen ragi makan sa ebon mae mam gwer– roti mang-mang gunsu de hop gun makan. ¹⁰  Hwëna ëe tawana: Bian eiwakam emsa hlïl inki, zep ëe ama emsa tame tabiꞌin: Em molye aha ora san hëndep denaban ësyalhek. Alap sa zini insa karek tala– men zen emsa men-man ta gwibiꞌiraye.¹¹  Hwëna aya-wal oso-wal, ëe de nama zisi anakan tonbirida gwenkam, “Emki Yahudi mo ëpba tïtï tabin sin ang ta gwen– to mipsa de blom tasïk gwizimdinkim,” ki molya Yahudi zini asa karek da gweꞌanam. Hwëna in zep asa karek da gwenan– sap ëe ama tonbirida gwenan, “Mensa Kristus nëbe mae hap te-lidak sonnak syal gwibir-zimki, zao en emki anakan ëyaïng gwe kïnï gwen, ‘Ëe dekon en asa Alap mo nwenak dakastïl.’” Yahudi zini man desa husus nei gwibirin. ¹²  Men zen emsa blos dabirida gweꞌan, zëbe mae hap hom sam gwesïꞌïn– to mip ensa de blom tasizimdinkim. Diki to naban hëndep bol sik niban de kïtak blom tasizimdinkim bap! Dekam maka ësam gwesïꞌïn.¹³  Aya-wal oso-wal, Alap mes emsa alal gulku– dekam de tïtï tabin ola kon ëhïl gwe hanan hap. Hwëna bahem anakan ëenlala gwe-gwen, “Ëe an hïl tï sonen nikë gwëꞌan, zep ëe sap asa ëre mo tim nikore hole-hle san ang gwe-gwer.” Hwëna anakan emki ëenlala gwe-gwen, “Ëe an hïl tï sonen nikë gwëꞌan, zep Kristus onakore kwasang tola ban anik ëre mo Kristen bose walya mas gwibirida gwek.” ¹⁴  Sap Musa mo tïtï tabin ola kïtak ausuna ola an dekon– men zen anakan lwak,“Zi bose omka em kwasang gwibirida gwen– san de enaka de kwasang gweblanna kiye.” -¹⁵  Hwëna em de nama enaka olkam hit ti gwibinkim, dekam ere mae mo aha-ere enlalakam de lowehen hap dena sa hom gwer!Alap mo Enho ensa de blol gwe-gweblan hap de ol:¹⁶  Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Alap mo Enho ensa em anakan blol gwe-gweblan, “Zen diki Zen sa asa dam tasïk sone gwera.” Dekam ere mae mo tim nikore hole-hlena molya emsa golëgwa gwe kïnï gwek. ¹⁷  Nëre mae mo tim nikore hole-hlena, zen man baes gwe-gweꞌan– Alap mo Enho mo dwam gwibin sin de ang gwen hapye. Hen kirekam, Alap mo Enhona man hen baes gweꞌara– nëre mae mo tim nikore hole-hle san de ang gwen hapye. Zen man nëno mae mo enhonak ïlman ë gwenan, zep nen molye aha-ere enlalakam nëre mae mo dwam gwibin sin syal ei gwibik. ¹⁸  Hwëna Alap mo Enho de nësa enho nakon golëgwë gwenkam, dekam ëpba tïtï tabin ol de nësa golëinik gwen hap home ëdwam gwe-gweꞌan.¹⁹  Nëre mae mo tim nikore hole-hle san de ang ta gwenkam, dekam a kirekame mo syal ei gwibirinye:kahalo gwen,wesya de lirak oson,swi hap de enlala enkam de gwë gwen,²⁰  yang tasïn alapsa de betek gweblan,zisi de hëp tyan,wal bose zemka de husus gweblan,ëol tetek gwen,hen nop-nop gweblan.Ahana hen, zë-en de mam gwen hap de enlala gwe-gwen,aha hlïk naban de aha hlïk nik ba mae hap zënaka gïl-gïl gwibiridan,hen aha hlïk nik de langa tasibin.Ahana hen, zi mo kire-kiresa de hole gwibin hen zep de husus gweblan.Ahaksa ere mo kire-kiresa de inik gwibin hip de aha zisi anakan husus gweblan, “Mana golanka.”Ahana hen, ho mamaksa de otdeblanda gwen,syan-syan en hap de enlalakam de gwë gwen,hen tïngare ahakore karek-karekna.Ëe ama orep emsa tawa ta gwibik, hen etan angkam ol tan-tanna ansa golzimꞌin: Zini men zen kirekam de karekna nulin halasen gwenan, zen toton molya Alap mo ïrïk gïnnïk bïtï gwek.²²  Hwëna Alap mo Enho de zergwënkam, dekam a kirekam mo wet so gwenanye:kwasang enlala,isrip-sri enlala,umlae enlala,jakal-jakal srëm enlala,zisi de mas gwibirida gwen hap de enlala,kae-kae enlala,aha zisi de ahap tan srëm hap de enlala,²³  sae-sae enlala,hen zënaka de zerinik gwen enlala.Kirekam de gwën hap dena, kina ki man Musa mo tïtï tabin olak jalse gwek!²⁴  Zini men zen Kristus hun zeraha-en gwenna, zen mes zëre mae mo tim nikore hole-hlena Yesus hup de te-lidak soblannak makan nulink. Zen dekam zep anakan neis gwibirin, “Ano tim nikore hole-hlena mes Yesus goltïlkï.”²⁵  Sap Alap mo Enhona Zen kirekam de ëliwehe gwen hap denaka nëp gol gwizimnira, zen in zep nen diki Alap mo Enho mo dwam gwibin en san nen ang ta tine gwen. ²⁶  Zen in zep, sap nen Kristussu de blol gweblan enkame ëngaya gweꞌan, nen bap nen anakan ëbola-bola gwe-gwen, “Ëe an zenë sërkam aha zisi kwei-kwik guꞌun. Aha kore zini wakin, aban apdenak hom.” Hen bap nen nëre mae mo Kristen bosena anakan husus gwibirida gwen, “Zen sa hwëna jematnak abon onakon teipsïlï.”

* 5:14 Kel 20:12-16,Im 19:18,Ul 5:16-20

6

Kristen bose zemka de dam tasïk sone gwibin hip de ol:6¹  Aya-wal oso-wal, ere mae mo Kristen bosesa de banakare karek mae wëwe heblanna, men zen ebon mae onakon Alap mo Enhosa de ang gwe-gweblan wenya lowe heꞌan, zen zen de zini insa dam dasïk sonek. Hwëna enlala sae-saekam em dam tasïk sonen, hen anakare enlala tatete naban, “Abon mana hen zëno karekna in hliminnink.” ²  Emki kirekam ere mae mo Kristen bose wal mo nihinni tensïk gwizimdin. Nënaka de kirekam kwasang gwibirida gwenkam, dekam kwasang hap de Kristus mo tïtï tabin ola in sane ang ta gweꞌan.³  Hwëna zi de anakan enlala gwenkam, “Ëe ëre mo gwën dawem nakon asa ëre mo Kristen bose walya kwei-kwik gul, hen ëe dekam asa Alap mo nwenak mam gwer,” kirekam de bolte-boltekam enlala gwenkam, zen mes zënaka boton tanda. ⁴  Diki aha zisi de enlala gwibiridan srëmkam emki ena en naka karatda ta gwibin. Kirekam esa ësam gwesïl. ⁵  Sap Alap molya anakan nësa karatda tabirki, “Zini an san ha man aha zisi kwei-kwik gulku?” Zep diki ena en naka em karatda ta gwibin.Mae hap de ol: Dawemsa de aha zi hip golzimdinni, zen men kiye– ngatan zi mo langnak de obwagasa eiyas gïnnï.⁶  Men zen emsa Alap mo olkam tawa da gwibirin, emki te-alakam hen aha kire-kire maekam mas gwibirida gwen.⁷  Emki ëenlala gwen: Ena men kirekame okamanak awe eiyas laꞌak, zen kire enkam esa hen lamkam zëno eini hla kul. Zep anakan bahem ëkïl gïl gwen, “Ëe de ëre mo tim nikore hole-hle san syal gwe-gwenkam, zëno eini lamkam aha nwe-masekam asa gulin.” Kirekam bahem enaka boton ta gwibin. Sap Alapsa molye boton lak! Hole-hle san de syala in mo eini hwëna syauk blanak de gwë gwensa esa hla kul. Hwëna em de Alap mo Enho mo dwam gwibin sin syal ta gwenkam, zëno eini lamkam hëndep de ëngaya gwen hap denaka esa ulin. ⁹  Zen in zep, aha zi hip de dawem gol gwizimdinni, bap nen ëblalen gwe-gwen. Sap zen lamkam dep de obwaga eiyas gïn makan. Nen de ëblalen gwen srëmkam, ki lamkam esa zëno eini ulin. ¹⁰  Zen zep, nen nama de awe lowehe gwennak, nen dawemsa tïngare zi hip gol gwizimdin– nonol tanganna nëre mae mo Kristen bose wal hap.Aumwa hap de ol zïm-zïm:¹¹  Aumwa hap de alena ansa emki hlaun: Ale mam-mamkam dena an, zen ëre mo ale gunnu. -¹²  Yahudi kore Kristen zini men zen emsa bolte enlala naban men-man da gwibirin bahem salbirida gwen. Anakare ola bahem salbirida gwen, “ËKristen gwenkam nonol Yahudi hon em bïtï gwen– Musa mo tïtï tabin ol san de to mipsa blom tasïk gwibinkim.” Hwëna zen anakare enlala aning tan naban emsa kirekam tïtï da gwibirin, “Nene kïtak Yesus hup de te-lidak soblan ennak ëyaïng gwe kïnïꞌak, dekam Yahudi zini sa Kristen zini nësa husus neibirida gwer.” ¹³  Hwëna Yahudi Kristen zini in, zëno mae mo to mipna sap orep mes blom dasibir-zimk, hwëna zëna hen hom tïngare Musa mo tïtï tabin ola insa sul nul sone gwenan. Hwëna zen em de hen zëno mae mo kim ëgwë gwen hap ëdwam gwe-gweꞌan– dekam de ëKristen gwen srëm Yahudi zi hip emsa anakan golëtrei gwizimdin hip, “Zini an mes nëbon mae bïtï gwer.” Zen mae en hap ki emsa kirekam neibirida gwenan– dekam de Yahudi bose zik zëno mae mo bosesa boltere gulzimdin hip.¹⁴  Ëe hwëna homë ëre mo bosesa de boltere gun hup dwam gwe-gweꞌan. Ëe hwëna Bian Yesus hup de te-lidak soblan ensa de boltere gulblun habë dwam gwe-gweꞌan. Sap ëe ëre mo gwënna anakanë enlala gwe-gwibiꞌin, “Asa mes Yesus hun te-lidak sonnak makan nosoink. Zep ano auhu-kama tim niban hole-hle naban mes Yesus zitïlkï.” Zen in zep hwëna auhu-kama enlala zini asa hom dwam në gweblanan, sap ëe homë auhu-kama mo enlala san ang gwe-gwenan. ¹⁵  Alap hom zisi anakan karatda ta gwibirida, “Zen to mip blaonsublunna,” ahaksa, “Zen to mip blaonsublun srëmna.” Diki Zen anakan karatda ta gwibirida, “Zini an san ha ëre mo Tane naban de zeraha-en gwenkam mes ëse yang tasibin makan ëliweher?” ¹⁶  Men zen kirekam ëliwehe gwenan, dikire aha-ere enlalakam de lowehe gwen hap dena hen kwasang-kwasangna zëbon mae onak lwa gwek. Tïngan men zen kirekam Kristus en hon ëyaïng gwe kïnï gwenan, zen zen– Alap mo hlïl irin tangan wenyaye. -¹⁷  Hwëna hyanak bap zen etan zini asa anakan blos tablan, “Em home dawemkam Kristussu ang gweblaꞌara.” An ha ki, ano timnik wei-weina beyakam ëlwaꞌan– men zëwe Yesus hup de jal hap asa lek-lek da gwekye! Zen zep dam gwesïꞌïn, “Ëe eiwa ama tana wei san zertroꞌan.”¹⁸  Aya-wal oso-wal, dikire Bian Kristus Yesus mo kwasang-kwasangna ebon mae onak lwa gwek. Amin.EfesusEfesusEfesusEfPaulus mo surat Efesusk de Kristen zi hip

+ Paulus mo nwena man yap hwalen-hwalen nëblak, zep ale mam-mamkam ale gulku. (Emki hlaun: Gal 4:15nak.) Zen zep aha zi sekretaris makan zëno olsa nonol lonesen nakon hëndep 6:10nak dep ale gulbluka. Hwëna ayat 11 nakon zën ale gulku.

+ “Alap mo hlïl irin wenya,” Paulus “Israel”kam awe ale gulku. Hwëna bosena in, gulk sun de enlalana kirekam.

Efesus

123456

1

1¹  Efesusk de Alap hon de ëtal gwesïn zi hip, men zen Yesus onak tatem ëzauk gwenanke,Paulus onakon. Alap mo dwam gwibin sin ki lwak, zep Kristus Yesus asa dam tasïkï– zëre hap de olsa dikim gol halada gwen hapye.²  Dawem! Nëre mae mo Bian Alap ne Bian Kristus Yesus ne sa kwasang-kwasang zemka mamkam ebe mae hap ol gwizimdi. Hen nen zëre nik mo taha terenak esa lowehe gwer.Mae hap de ol: Ëngaya gwen hap dena, zen kïtak Kristus hun de zeraha-en gwen nakon nëbe mae hap hata gwizimnin.³  Nen Bian Alapsa boltere tan, Bian Kristus Yesus mo Biansa, sap nen mese Kristus hun ëraha-en gwek. Zen zep ngatan zi mo lang nakon nëbe mae hap enho nakon dikim ëngatan gwen hap dena sul sonenkam gol gwizimnira. ⁴  Sap Zen mes auhu-kamana ansa de yang gulsun srëmnak nësa anakan dam tasibirki, “An zen sa ëre mo Tane naban de zeraha-en gwenkam ëre mo nwenak ëdakastïl hen enho kles gwesïn srëmkam lowehe gwer.” ⁵  Sap Zen nësa kwasang gwibiridaka, zep nonol lonesen nakon mes ki nësa anakan kalang gwibiridaka, “An zen sa ëre mo Tanena Yesus mo syala kon ëre mo hanan tabin walas hap ëliwehe gwer.” Zen kïtak zëre mo hamal hap de kalang gwe gun sun ki lwak. ⁶  Zen in zep sa tïngare zini zëno bosena teip nulsuk gweblal, sap Zen mes zëre mo sërkam de kwasang-kwasangna kirekam goltreizimki. Zëre mo dang tïnïnak de Walasna Kristus hun de zeraha-en gwenkam, Zen dekam kwasang-kwasangna insa nëbe mae hap totoresa gol gwizimnira. ⁷  Sap nen de Kristus hun zeraha-en gwenkam, dekam nen ema okamanak de karek-karek nakon ëhïl gwe hana gwenan, hen nëno mae mo kirekam-kirekam karekna man nëp tap gulsuk gwizimnira. Sap Tane zik mo kala in dekam nësa ngan tasïk gwibirida– men zen te-lidak son nakon wet soblakke. An kïtak Alap zëre mo sërkam de kwasang-kwasang nakon ki kirekam lwak, ⁸  zep totoresa nëbe mae hap kwasangna sabak gulzimki. Alap, eiwa, sërkam de enlala blal tanganna hen kïtak tame gul gwenda, ⁹  Zen in zep angkam zëre mo hamal hap de kalang gwe gunnu insa goltreizimꞌira. Zen desa menkam man zi hip aning gul gwizimki. Hwëna Zen hen orep mes anakan kalang gweka, “Kim de ano kalang gwen yaklanak zauꞌuk, dekam asa ëre mo Tanena zer sonezim– zëno mae mo karek-kareksa dikim ngan gulsuzimdin hip. Zep Deban de zeraha-en gwen wenya, desa kïtak aha-erenak asa siri gulsul– sap ngatan zi mo langnak de wenya hen okamanak de wenya. Kristus Zën sa kïtak nol gwibiridala.”¹¹  Mensa Alap kalang gwe guku, “Ëe asa kiresa ëre mo walas hap golzim,” zen hwëna kïtak Kristus hun de zeraha-en gwenkam nëbe mae hap hata gwizimnin. Sap Alap nonol lonesen nakon kirekam dep nësa kalang gwibiridaka, hen Zen kïtak kirekam syal gwe-gwibiꞌira– dekam dikim zëre mo dwam gwibin sin kïtak jowen hap. Zëno dwam gwibinni, zen an zen: ¹²  Nen an zene nonol Kristussu blol ëblaꞌan, tïngare zi de nësa hlauludankam, zen dekam sa hen Alap mo bosena teip nulsuk gweblal. ¹³  Zen in zep hëndep Alap mo kalangna ebe mae hap kirekam lwak. Em kime eiwa de ol dawemna ësane gwek, emsa de ngaya tabin hip dena, em dekam zebe Kristussu laïblïblak. Zep in kime Kristus hun kirekam ëraha-en gwek, Alap dekam zep eno mae mo enhonak aha-en aha-enkam anakan ale tabir-zimki, “Em an ano bi gweblanna.” Maekam ale tabir-zimki– zëre mo Enhosa de ing ta sonezimdinkim, men kirekam sap orep gu-gubirida gwekake. ¹⁴  Alap Zen anakare gu-gubirida gun nuban zëre mo Enhona nëbe mae hap ing ta sonezimki, “Ëe asa lamkam ebe mae hap tïngan sul sonezim– mensaë ëre mo bi gwibiridan walas hap kalang gwe gukye.” Zep Bian Alap kim de kawesïn nïkon tïngan gwiswe soneꞌanka, zen dekam sa ki lwal. Dekam kïtak Ngatan Zini Alap mo bose ensa esa teip ulsuk gweblal.Paulus kim Efesusk de Kristen zi hip Alapsa abe takake:¹⁵  Zen in zep, ëe kimë emsa anakan salbiridak, “Zen man Bian Yesussu daïblïblaꞌan, hen tïngare Alap hon de ëtal gwesïn wenya man kwasang neibirida gwenan,” ¹⁶  ëe dekam zebë ebon mae onakon zausun srëmkam Alapsa anakan gu sone gweblanan, “Em asa sam ta gwenda.” Zep ëe homë Alapsa de gu sone gweblankam emsa eititi gwibirida gwenan. ¹⁷  In zebë Ngatan Zini Bian Yesus mo Bian Alapsa anakan ebe mae hap abe ta tine gwenan,“Bian, ere mo Enho nakore enlala blala ing ta sone gwizim– hen Emsa dikim dawemkam tame tan hap denaye. ¹⁸  Hen Bian, dikire zëno mae mo enhona ëngatan gwizimk– dekakim anakan tame nul gwek, ‘Ëe kiresa asa Bian onakon hla kul– Zëna men zep nësa kwang guludakaye.’ Hen Bian, Emki enho nakon anakan hleng sosubirida gwen, ‘Kirekam-kirekam dawemna mensa Ena ngatan zi mo langnak ere mo hlïl irin zi hip hamal gulzimki, zen hëꞌho gwibin tanganna.’ Zen dekam sa anakan hen tame nul, ‘Eiwa, nen esa lamkam ulin. Molye ulin srëm gwek.’ ¹⁹  Bian, dikire hen ere mo sërkam de sosonna tame nul gwek– men desa Ena Yesussu de taïblïblan wenya kip gol gwizimniraye. In eiwa.”Sërkam de sosonna in Bian Alap mes nëbe mae hap goltreizimki– ²⁰  in kim Kristussu tïn nïkon ngaya takake. Dekam zep hëndep Desa gulkꞌnen tangan drëne seka– zëre mo dam taha san dekam. ²¹  Zep eiwa teipsïn tanganna, Kristus Zë-en. Desa de kwë tanna hom tangan– tïngare ïrïk gïn nïkon, sap hen tïngare teipsïn-teipsïn zi nikon, sap ngatan zi mo langnak de lowehe gwen wenya kon, sap hen angkam de okamana awe de lowehe gwen wenya kon, hen sap lamkam de okama ësenak de wenya kon. ²²  Zep Alap mes kïtak Kristus mo tahanak kang gulku, in zep anakan gubluka,“Em an tïngare Kristen zi mo nola Zen. ²³  Kïtak de Kristen zini, Zen ere mo taha-tana mo kim sa okamanak lowehe gwer– san de ere mo timni kiye.”Zen in zep Kristus zëre mo timni insa hëndep tïngare okama naban sul sone gwenda.

2

Nen mese apdekam Yesus mae han tïn nïkon ëngaya gwek:2¹  Nen menkam tok-tok makare nike lowehe gwek, sap dekam karek ensae ulin halasen gwek, hen Alap mo dwam gwibin srëm sane lowehe gwek. ²  Sap nen dekam auhu-kama zi mo enlala karek-karek sane ang ta gwek, hen dowal mo kïgïsae betek ë gweblak– men zen gulk de dowal-dowala ïrïk gïꞌïrake, men zen ëihe nasen gwenanke. Zen in zen angkam golësyal taꞌara– zini men zen Alapsa betek nëbla srëm gwe-gweꞌanye. ³  Orep nen hen deban mae apdenak– auhu-kama zi mo hole-hle san de ang ta gwenna, hen nëre mae mo tim nikore dwam-dwam san de ang ta gwen naye. Zep nen hen dekam Alap mo jalake lowe heꞌak– in kirekam tïngare ahakore zini lowehe gweꞌanke.⁴  Hwëna eiwa, Alap mo kwasang-kwasangna mam tanganna, zep nësa sërkam kwasang gwibiridaka. ⁵  Sap menkam nen an hen nëre mae mo karek-karek nakon tok-tok makare nike lowe heꞌak, hwëna Alap Kristus mae han apdekam nësa ngaya tabirki– Kristussu kim tïn nïkon ngaya takake. Zep nen Alap mo kwasang en nakone ki ëngaya gweꞌan. ⁶  Sap Yesus hun de zeraha-en gwen wenya nësa mes Alap Deban mae juwen zi mo lang nakon kap gul aneka. Zep nen angkam san de Yesus de nësa teipsïn-teipsïn zi makan ngatan zi mo langnak apdenak golëteinikirinni kiye. ⁷  Zen insa kirekam kïtak syal gwibirki, zen dekam de nësa ngein sin de kama ësenak anakan golëtrë gwen hap, “Em an zen ëre mo kwasang-kwasang nakon de ëngaya gwen wenyaye.” Sërkam de kwasangna in, zen Kristus ensa de zeraha-en gwen nakon esa ki hla kul.⁸  Zep nen mese Alap mo kwasang-kwasang nakon ëngaya gwek– in kime Yesussu laïblïblakke. Nëre mae mo syala kon home ëngaya gweꞌan. Zen Alap totoresa nëp gol gwizimꞌira. ⁹  Nen home mae ba maena syal eibik– dekam de ëngaya gwen hap denaye. Zep toton nara dep?– bola-bola gwenna. ¹⁰  Nen an sap diki Alap mo syal gwibin zi. Kristus hun de zeraha-en gwenkam, dekam nen san de ëse yang tabinni. Nen in zebe dawemna syal ei gwibirin– men kirekam nëbe mae hap orep kalang gwe gukuye.Kristus onakon nen mese ëaha-en gwek:¹¹  Zep em in zene Yahudi srëm zi ausu nakon ësaltïk, emki ansa enlala gwe-gwibin: Emsa man Yahudi zini nenbirida gwenan, “Zen to mip blom tasibin srëm zi.” Sap Yahudi zini zen zëre mae mo to mip blom tasibinni insa boltere nul gwenan. Hwëna zen sap zëre mae mo tim ennak de syal. Enhona dekam hom wet gwesïk gwizimꞌira. ¹²  Em menkam home Kristussu tame laꞌak. Dekam em home Alap mo hlïl irin zinik bïtï gweꞌak. Zep em dekam okamanak awe Alapsa de tame tan srëm nike lowehe gwek, hen em anakane ëenlala gwe-gwek, “Ëngaya gwen hap dena mensa Alap zëre mo hlïl irin zi hip gu-gubiridaka, ëe molyë desa ulink.” ¹³  Zep em menkam Alap onakon hen zëre mo hlïl irin zi nikon langanake lowehe gwek. Hwëna angkam em mese Kristus hun ëraha-en gwer, hen Zen mes zëre mo kalkam de ngan tasibinkim Alap onak emsa zon guludaka.¹⁴  Zep Kristus Zën mes nësa siri gulsuku— Yahudi zi niban Yahudi srëm zi niban, hëndep Zen mes nësa zëre mo timnik aha-en gulku. Sap menkam Yahudi zi niban Yahudi srëm zi niban bëjen siri gwen. Hwëna angkam jal-jala men zen lang zïp son makan nësa kles sok, desa mes Kristus jek-jak gulku. ¹⁵  Maekam jek-jak gulku: Zëre mo timsi de golgunkum. Zen kim tïlkï, Zen dekam zep Musa mo tïtï tabin ola kïtak nëbe mae hap sul sonezimki. Zep nen de angkam etan desan ang tan hap hom dakastïꞌïn. Menkam Yahudi zini Musa mo ola in kon anakan dam nulsuk gwek, “Yahudi srëm zini bëjen Alap mo nwenak ëoto gwesïn.” Hwëna angkam Kristus mes dare hlïkna insa zëre mo timnik aha-en gulku– san de aha-ere zi aususa de yang tabinni kiye, nen kime kïtak Zëre han ëraha-en gwekke. Zen dekam zep hlïwenna in kon nësa umlae tabirki. ¹⁶  Zëno te-lidak sonnak de tïnnï in, Zen dekam nëno mae mo hlïwenkam de lowe henna insa aha-en gulku– dekam de Alap onak zëre mo tim makan lowehe gwen hap. Hen nëno mae mo gïl-gïlkïm de lowe henna in dekam zep goltïlkï. ¹⁷  Zen in zep Kristus aha-ere enlalakam de lowehen hap de ol dawemna ansa nëbe mae hap golhatazim zika– sap orep de Alapsa tame tan zini abe mae hap, hen sap Alapsa de tame tan srëm wenya ebe mae hap. ¹⁸  In zep Kristus onakon, sap Yahudi zini ëe, hen sap Yahudi srëm zini em, Bian Alap onak hatankam– sap Kristus mes Alap mo Enhona kïtak nëbe mae hap hlë ta sonezimki.¹⁹  Zen in zep em Yahudi srëm zini, em angkam zi mo ënak de ëmas gwinzin zisi hom, hwëna em an hen angkam lang bi tanganna– apdekam Alap mo hlïl irin zi nibanye. Em mese lalak wenya in han ëiye gwek. ²⁰  Nen an san de Alap mo gol. Men zen gola in mo moko makan ënwe-mase gweꞌan, zen Kristus mo dam tasibin zi, hen Alap mo Enho nakore olsa de ayang gul gwizimdin hip de zi. Kristus Zëna, Zen ngïrïn bol tenya Zen. -²¹  Nen de deban zeraha-en gwenkam, dekam zebe ënwe-mase gweꞌan– san de Alap zëre hap de golsa de ayang tabla song gwenna kiye, zao de lalak Zini Alap Zën gwë gwen hap. ²²  Yahudi srëm zini, em hen Kristus hun de zeraha-en gwenkam dekam ema hen gola iwe de gol te makan ënwe-mase gweꞌan– men zëwe Alap zëre mo Enhona gwë gweꞌarake. -

* 2:20 Mrk 12:10,Luk 20:17,Kis 4:11,1Ptr 2:6-8

* 2:22 1Kor 3:10-17,1Ptr 2:4-5

3

Mae hap de ol: Paulussu Alap Zën dam tasïkï– Yahudi srëm zi sin de ol dawemsa gol halada gwen hapye.3¹  Zen in zebë ëe, Paulus, bwina an kon Yahudi srëm zini ebe mae hap Alapsa abe ta gwenan. Sap asa Kristus hup de jal hap bwinak awe tak daink, sap ëe ama zëre onakore ol dawemna insa ebon mae osan dep gol halada gwek. ²  Ena mese ki anakan ësak, “Alap Zen ki zëre mo sërkam de kwasang-kwasangkam asa dam tasïkï,” zep ki syala insa abe hap wei yul soneblaka– emsa dikim mas gwibirida gwen hapye. ³  Men kirekamë lure nakon suratnak awe betek enkam ale gul– Alap mo kalangna mensa menkam aning gul gweka, desa mes ki abe hap goltrëblaka. ⁴  Suratna ansa de baca gunkum, esa ki hen dam ulsul– Kristus hup de ol aning gunnu insa, men kirekamë aena dam gulsukye. ⁵  Orep Alap Zëna hom goltrei gwizimki, hwëna angkam zëre mo Enho goltrei gwizimꞌira– Kristus mo dam tasibin zi hip, hen zëre mo Enho nakore ol ayang gul gwen zi hip. ⁶  Zen a desa mo tïngare zi hip aning gulzimkiye: Yahudi srëm zini ol dawemna an san de hen ang tankam, zen dekam sa hen hëꞌho gwibin tanganna nulin– mensa Alap zëre mo hlïl irin zi hip golzimꞌinkaye. Zep angkam Yahudi zi niban Yahudi srëm zi niban aha-ere tim makane lowe heꞌan. Zen angkam apdenak Alap mo gu-gubiridan ola Kristus onakon nulinꞌin.⁷  Zen zep Alap zëre mo kwasangna sërkam abe hap golblaka– ol dawemna ansa de Yahudi srëm zini ebon mae osan gol halada gwen hap de syala kim abe hap wei yul soneblakaye. Hëndep dekam zep zëre mo sosonna abon onak sërkam syal gwe-gwek. Tïngare Alap mo ïrïk gïn zi nikon, ëe an zen tangan– otde tangannak de zi niye. Hwëna Zen ki owas hap zëre mo kwasang-kwasangkam syal yala ansa abe hap wei yul soneblaka. In zebë anakan de gol halada gwen hap syal-syal gwe-gwenan, “Kristus onakon de hëꞌho gwibinni, zen sërkam de yawal tanganna, hëndep zini nen bëjen sul sonenkam tame gun.” ⁹  Asa hen man dam tasïkï– ëe dikim anakan tawa tabiridanda gwen hap, “Alap men Zen tïngan yang tabirki, men kirekam orep kalang gwe guku, angkam man Kristus onakon goltreizimꞌira.” ¹⁰  Alap man orep kalang gwe guku– dekam de ngatan zi mo langnak de teipsïn-teipsïn wenya kip zëre mo sërkam de enlala blalsa zertreizimdin hip. Zep hëndep angkam nësa man anakan golëtreizimꞌira, “Emki hlauludan. Yahudi zi niban Yahudi srëm zi niban angkam aha-ere jematkam lowe heꞌan.” ¹¹  Alap zëre mo nonol lonesen nakore kalangna kirekam lwak, in zep hëndep nëre mae mo Bian Yesus onakon nësa kirekam ahaꞌen gulku. ¹²  Zen zep Yesussu de taïblïblankam zeraha-en gwenkam, nen dekam zebe aïrïn srëmkam Alapsa abe la gweꞌan. Sap nen ema hen anakan tame ul gweꞌan, “Zen eiwa sa asa dokwak tala.” ¹³  Zen in zep ëe ama emsa gubiridaꞌan: Ëe ansa jalom ëk tïhïnak awe gwëꞌan, zep bahem enlalana ëdowe hanan. Sap ëe Kristus hup de ol dawemsa de golasas gwe-gwen habë bwinak awe gwëꞌan. Hen em mese ola insa laïblïbik, zep ëe an hen eno mae mo dawem habë zë gwëꞌan.Paulus kim Alapsa abe takake– Efesusk de Kristen zi mo enhosa de tatete tazimdin hip:¹⁴  Zen in zebë Bian Alap hap zëre mo nwenak boklena kom so gweblanan, ¹⁵  men Zëbon onak tïngare zi ausu mo ausuna lwaꞌanke– sap ngatan zi mo langnak de wenya, hen sap okamanak de wenya. ¹⁶  Ëe zebë anakan abe ta gwenan,“Bian, Emki ere mo ngatan zi mo lang nakore sërkam de kae-kaena gol gwizimdin– dekakim ere mo Enho naban de zergwë gwenkam enho nakon ëtatete gwe zahek. ¹⁷  Zen man Kristussu daïblï gweblanan, in zep dikire Zen enho nakon golëgwë gwek. Zëno kwasang-kwasangna dikire hen dawemkam tame nuk, hen dikire zao en tatem ëzauk gwek. ¹⁸  Bian, dikire Efesusk de wenya hen tïngare ere mo hlïl irin wenya Yesus mo kwasang-kwasangna insa tame nuk– yakna, blala, olk san dep, hen gulk sun dep. Zen sërkam de yawal tanganna. ¹⁹  Ëe sap zini ama kwasangna insa de kïtak tame gun hup ëalp gwe-gweꞌan, hwëna molyë kïtak tangan tame uk. Hwëna Bian, dikire Kristus mo kwasangna zëno mae mo enhonak beya gwek, hëndep zep ere mo Enho naban soson naban dikire zëno mae mo enhonak sowe henkam nola gwek.”Ëe kirekamë ebe mae hap Alapsa abe ta gwenan.²⁰  Zep dikire kïtak Alapsa boltere dak, sap zëno sosonna nëbon mae onak sërkam tangan syal gwe-gwenan. Nen sap betekkame hen tame gun srëmkame zëre mo soson hap abe la gwenan, hwëna Zen mam tangankam nëp gol gwizimnira. ²¹  Dikire tïngare Kristus hun de zeraha-en gwen wenya Bian Alap mo bosena hëndep denaban teip nulsuk gweblak– sap angkam de zeraha-en gwen wenya, sap hen lun kore wenya. In eiwa tangan!

4

Kristus mo tim makan de okamanak lowehe gwen hap de ol:4¹  Zen in zep, ëe Bian Yesus hup de jal hap de bwinak gwën zini ama emsa tïtï tabiꞌin: Em Alap mo hlïl irin zi mo kim lowehe gwek, sap Zen eiwa mes emsa hen hlïl inki. ²  Enlala betekkam hen sae-saekam lowehe gwek, hen bahem nabakam jal ta gwen. Zi mo gwënsa de sin-sin gwen naka hlaulblunna, desa kwasang naban em zergwë gwen. ³  Dawemkam em ëalp gwe-gwen– aha-ere enlalakam eka lowehe gwek. Sap em mese Alap mo Enho de emsa ing gwe hebiridankam enho nakon ëaha-en gwek.⁴  Sap nen angkam aha-ere tim makane lowe heꞌan, hen Alap mensa zëre mo Enhona zerzimki Zen aha-en.Hen mensa Alap nësa de kwang gulu dankam gu-gubiridaka, dawemsa de lamkam golzimdin hip dena, nen desa kïtak esa hla kul.⁵  Hen nëno mae mo Teipsïnnï Bian Yesus, Zen aha-en.Hen nëno mae mo taïblïbinni aha-en.Hen baptis [gwennak tabinnik], nen mese kïtak ang tak.⁶  Hen nen kïtak aha-ere Alapsae Biankam en gweblanan. Zen kïtak nësa teipsibiridaꞌara, hen kïtak golësyal taꞌara, hen kïtak nësa nëre mae mo enho nakon golëgwë gweꞌara.⁷  Hwëna Kristus mes zëre mo sërkam de kae-kaekam nëbe mae hap kïtak sosonna srën-srënkam hli yulzimki. ⁸  Kirekam man tangan Alap mo ëpba ola ban dakastïꞌïn, in zen anakan lwakye,“Zen kim teipsïn hïp gulk sun sewe seꞌanka,Zen zëre mo jal zini beyakam tahalebirki,hen dekam zep zëre korena kip hëꞌho gwibin nika hli yulzimki.” -⁹  Alap mo olak insa kirekam lwak, “Zen gulk sun sewe seka,” zëno dam gulsunnu, Zen nonol otde tangan san ati gwe ineka– hëndep okamana an mo otde tangan san. -¹⁰  In Zen ati gwe ineka, Zen mes etan ngatan zi mo langnak de teipsïn tangannak dep sewe seka– dekon de tïngare lang yala ansa kara gul ine gwen hap.¹¹  Zen Zen sosonna nëbe mae hap srën-srënkam kae gwe-gwibir-zimnira.Ahakorena kip zëre mo olsa de aha zi mo lang san gol halada gwen hap denaka gol gwizimnira.Ahakorena kip Alap mo Enho nakore olsa de ayang gul gwizimdin hip denaka gol gwizimnira.Hen ahakon zisi de halen ora san dep dam tasïk sone gwibin hip de wenya.Ahakon jemat-jematsa de nol gwibirida gwen hap de wenya.Hen ahakon Alap mo olkam de tawa ta gwibin hip de wenya.¹²  Zëno mae mo syala in, zen Kristus mo timni nësa dikim syal gwibin hip hen tatete gun hup dena– Alap mo bi gwibiridan wenya nen ekakim dawemsa Kristus mo bose hap syal ei gwibik. ¹³  Zep zëno mae mo syala, zen Kristus mo timnik de bïtï gwen zini nësa dikim anakan tïtï ta gwibin hip dena–Alap mo Tanesa de taïblïblankam ekakim ëaha-en gwek,hen tame tankam ekakim sowehek,hen zeraha-en gwennak ekakim ëzise gwek.Zen dekam esa hëndep zëno kim lowehe gwer.¹⁴  Zep nen bap nen walas betek mo kim auhu-kama zi mo dërek en san de yasik tabin sin ang ta nasen gwen. Sap men zen kirekam ang ta nasen gwenan, zen hi mo kim men-san an-sankam de ngëp gwe naseran makan ëgwë gwenan. ¹⁵  Diki dawemna, eiwa de tangan naka nen kyang-kyang gulsuk gwen, hen deban nen nënaka kwasang gwibirida gwen– Kristus mo kim ekakim nabakam ëliwehe song gwek. Sap Zen Zen nëno mae mo nola. Nen an zëno tim makane lowe heꞌan. ¹⁶  Zen de nësa golësyal ta gwenkam, nëno mae mo lowe henna dekam san de aha-ere tim de syal gwen makan lwa gwenan. Srën-srënkam hom. Sap aha-ere timni, zëno sana, danna, hen kala, zen man zënaka mas neibirida gwenan– dekam dikim timni in dawemkam mam gwen hap hen tatete gwen hap. Nen zebe nënaka dawemkam kwasang eibirida gwenan, hen Kristus mo timni zep tatete gwe zahe gwenan.Ëse yang tabin zi makan de lowehe gwen hap de ol:¹⁷  Zen in zebë Bian Yesus mo bosekam emsa gubiridaꞌan: Em bahem Alapsa de tame tan srëm zi mo kim lowehe gwen. Sap kire zini enlalana mes ëhaï gwek. ¹⁸  Sap zëno mae mo enhona mes kawesïkï, hen ngaya gwen hap dena insa Alap gol gwizimꞌira, zen desa hom tame nuꞌin. Sap zen zëre mae mo enho lïlïkïnnï mes Alap hap dayalsïblïk, zep hëndep Alap osan de ang tan hap nola mes ëdrak-drak gwek. ¹⁹  Zen mes anakan de lik gwibinni baes tak, “An dawemsaë oꞌan. An kareksaë.” Zëre mae mo tim nikore hole-hlesa mes anakan blol neibik, “Sap asa desan en ang ta gwer.” Hen zëre mae mo timni mes sosok nuk– dekam de hole-hlesa mam gulsuk gwen hap.²⁰  Hwëna Kristus hup dena insa ena ësane gwek, zen kire san dep hom– ²¹  men kirekam sap emsa tawa da gwibikye. Hen em kime Deban ëraha-en gwek, em mese sap anakan tame lak, “Zen eiwa lalak enna.” ²²  Zen in zebë etan emsa gubiridaꞌan: Emki ere mae mo ëpba lowe henna insa hole-hle naban hiri son. Zen in san de blë nabare kire-kirena kiye– ase naban. Sap ëpba lowe henna in, zen zëwe beya gwek– boton hap dena, hen swi soson hap dena. ²³  Diki eno mae mo enhona hen enlalana zen kïtak ëëse gwen. ²⁴  Ere mae mo lowehen ësena insa emki aha zi hip goltrei gwizimdin– baju ësesa de ala son makan. Sap Zen Alap angkam emsa ëse tabiꞌira– san de aha zisi de yang tasibinni kiye, hëndep zëre mo nwe-mase tangan makan, dam-dam enkam de lowehe gwen hap, hen eiwakam de zëre en onak ëtal gwesïn hïp.²⁵  Zen in zep, aya-wal oso-wal, boton olkam bahem tangan enaka tonbirida gwen. Kristen bose omka eiwa de ol enkam em tonbirida gwen, sap nen apdenak mese Kristus mo timnik bïtï gwek. ²⁶  Em de jal ta gwenkam, jala in bap zen karek san dep emsa kang gul gwen. Yakla nwena bap zen dum gwehen– em de nama jal gwe tinennakye. ²⁷  Dowal mo kïgï hap bahem orana kles tyasïk gweblan.²⁸  Sowë tam wenya, em sowësa baes tan. Diki ere mo irse gwen en nakon em gulin gwen, hen dekam em tahalha wenyaka mas gwibirida gwen. ²⁹  Eno mae mo ëk nakon bap zen karek-karek ola hen swi ol maena te so gwen. Diki wal bosyansa dikim tatete tabin hip de olsa em ton gwibin– men kire enkam zëbe mae hap dakastïlzimꞌinke. Kirekam de ol aïsïlï zen dawemsa esa kim ol gwizim.³⁰  Dawem enkam lowehe gwek. Kareksa de gol gwenkam bap nen Alap mo Enhona ja-ja ta gwen. Sap Zen mes nëno mae mo enhonak anakan ale gulku, “An Alap mo bi gweblan zi.” Enho mo alena in, zen dekam esa aumwa hap de yaklanak yaïng gwer– men dekam tangan de nësa kawesïn nïkon gwiswe soneꞌankaye. Zep bap nen ja-ja ta gwen.³¹  Enlala ennak de jal-jalsa em jek-jak gun. Bahem enaka u sal-sal gwibirida gwen. Bahem tangan enaka nop-nop gwibirida gwen, hen bahem enaka lamang ta gwibin. Tïngare kareksa em hli yun. ³²  Diki em enaka kwasang gwibirida gwen, hen sae-sae enlala enkam em lowehe gwen. Emki hwë-hwëkam wal bose wal oban ere mae mo karek-karekna eititi gwe-gwibin– men kirekam hen Alap eno mae mo karek-karekna ep eititi gwibir-zimkike. Sap Kristus Zen kire hap te-lidak sonnak tïlkï.

* 4:8 Mzm 68:19

+ Paulus mo alena awe, dam gulsunnu dan-dan: Ahana, Kristus “okamana awe dep ati gwe ine zaka,” ahaksa, “okamana an mo otde san dep ati gwe ineka,” enlalana juwen zi mo lang san dep. (1Ptr 3:18-20, 4:4)

5

Ngatannak de lowehe gwen hap de ol:5¹  Sap em in Alap zëre mo dang tïnïnak de walas, zen in zep zëre mo kim de hen lowehen hap em ëalp gwe-gwen. ²  Dikire kwasang-kwasangna eno mae mo lowe hennnak mam gwek– men kirekam Kristus nësa kwasang gwibiridakake, hëndep zep nëno mae mo kareksa dikim ngan gulsuzimdin hip Zënaka zerguku. Zëno syala in, Alap man tangan sam gwesibirki.³  Emsa mes Alap hlïl inki, zep ebe mae hap hom dakastïlzimꞌin– auhu-kama hole-hle san de etan ang ta gwen hapye. Zep kahalo hap de hole-hle naban te-ala beya gwen hap de hole-hle naban emki langa sosun. Ki hwëna emsa sa aha zi nenbiridal, “Zen Alap mo hlïl irin zisi hom.” ⁴  Eno mae mo ëk tïhï nakon bap zen ol-wak ola wet so gwen– hen swi ol weha mae naye. Kirekam de ola hom ebe mae hap dakastïlzimꞌin. Diki eno mae mo ëk tïhï nakon anakare ol zen wet so gwen– “Bian Alap, Em asa sam ta gwibirida.” ⁵  Emki ëenlala gwen, swi enlala enkam de gwën zini, kahalo soson wenya, hen te-ala beya gwen hap de hole-hle wenya, zen molya Alap ne Kristus nik mo ïrïk gïnnïk bïtï gwek. Te-ala hap de hole-hlena in, zëno nwe-masena apdenak– yang tasïn dowalsa de boklesa kom so gweblan nabanye. ⁶  Bap zen zini emsa anakan boton ta gwibin, “Alap mo jala molye kire nakon hla kuk.” Hwëna karek-karekna in, dekon sa ki Alap mo sërkam de jala hatal– men zen Zënaka betek nëbla srëm gwe-gwenan, zëbe mae hap denaye. ⁷  Zep kirekam de boton tam zi niban, bahem golësiri gwe-gwen.⁸  Sap em hen orep enho kawesïn nike lowehe gwek, hwëna angkam Bian mes enho nakon emsa ngatan tabirki. Zep angkam ngatanna in zao en em lowehe gwen. ⁹  Sap ngatanna in, dekam sa eno mae mo lowehen nakon dawemna wet so gwer– dawemsa de aha zi hip goltrei gwizimdin hip de enlala, dam-dam enkam de gwën enlala, hen eiwa de enlala naye. ¹⁰  Zen in zep em ëalp gwe-gwen– ekakim dawemkam tame ul gwek, “An Bian mo dwam gwibinni. An zëno dwam gwibin nika hom.” ¹¹  Kawesïnnïk de lowehe gwen zi mo syala zen waba hap. Desa emki hwaulsun. Hen anakan emki jalse gwibirida gwen, “Desan bahem ang ta gwen. Zen karekna.” ¹²  Sap enlala kawesïn zini insa aningkim syal nei gwibirin, ol enkam de desa aïsïl gwibinkim, zen hom tangan Kristen zini nëbe mae hap dakastïlzimꞌin. ¹³  Hwëna ngatan zi mo lang nakore ngatanna in kim nëbon mae zïl ane gwenan, zen dekam zebe anakan tame ul gwenan, “Hare kirekam de syal gwibinni, zen karek sake.” ¹⁴  Zen in zep tërya anakarekam da gwenan,“Men zen nini truweꞌan, em luk tan.Em in zen tok-tok makan lowe heꞌan, em ëngaya gwen.Sap Kristus man ebon mae onak zïl ineꞌara.”¹⁵  Zen in zep, ere mae mo lowe henna, emki dawem enkam kara gul gwen. Enlala joblo-top zi mo kim bahem lowehe gwen. ¹⁶  Bian de ebe mae hap dawemsa de aha zi hip goltreizimdin hip de orasa kles tyasïk gwizimdinkim, desan en em ang ta gwen. Sap langna an angkam man tangan jal-jala taman kïnïꞌan. ¹⁷  Mamakkam bahem lowehe gwen, hwëna emki enlalasa anakan langa tasïk gwen, “Bian mo abe hap de dwam gwibir-blinna, diki an dë kirekam moye.” ¹⁸  Ho mamakna bahem mamkam otde gwibin– dekon de ëmamak gwe-gwen hapye. Ki hwëna eno mae mo lowe henna dekon sa tangan ayang sik mo kim haï gwer. Hwëna diki Alap mo Enho Zen eno mae mo enhonak suwen. ¹⁹  Alap hap de tërkam em enaka tatete ta gwibin– sap zëre mo ëbpa ola kore tërkam, sap Kristus hup de tërkam, hen Alap mo Enho nakore tërkam. Eirzi-Biasa de isrip-sri gwizimdin tërya dikire eno mae mo enhonak beya gwek. ²⁰  Hen banakare maesa de goltowe gwenkam, emki Bian Yesus mo bosekam Alapsa anakan gu sone gweblan, “Ema asa sam tanda.”We-zi dare de kirekam zënaka igwë gwen hap de ol:²¹  Nen apdekame Kristus mo timnik bïtï gwek, zen in zep nen nënaka blikip gwesibirida gwen– san de Kristus Zënaka de blikip gwesïblïnna kiye.²²  We walya ere mae mo zisi em blikip gwesibirida gwen– men kirekame Bian Yesussu blikip eisïk gweblananke. ²³  Sap Alap mes zi hip golzimki– zen de we walsya nol gwibiridan hap denaye, in kirekam hen Kristus hup golblakake, Zen de jemat-jematsa nol gwibiridan hap. Sap Zen Zen nola. Nen an zëno taha-tana makane lowe heꞌan. ²⁴  Zep jematna nen men kirekame nësa de ngaya tabin hip de Zini Kristussu blikip eisïk gweblanan, we walya zen hen kirekam em zi wal omka blikip gwesibirida gwen.²⁵  Zini we wal omka emki hen kwasang gwibirida gwen– men kirekam hen Kristus zëre mo jemat yawala kwasang gwibirkike. Zen zep hëndep zëre mo timni golguku– ²⁶  dekam de jemat zem insa ngan gwehen tangan naka Zën bi gwibin hipye. Nen zebe baptis tabin sin ang ta gwenan. Dekam zep nwe-mase gwe-gwenan: Zen mes nësa hokam hen zëre mo ol dawemkam ngan tasibirki. ²⁷  Zen mae hap ki kirekam nësa syal gwibirki: Dekam de hëndep denaban zëre mo we makan golgwë gwen hap, sërkam de nwe-awes naka. Zen zep nësa aha-en aha-enkam oto tasïk gwibirida– nen dikim saher srëmkam, karek mae srëmkam, hen enho kles gwesïn srëmkam ngan gwehen nik zëre han zergwë gwen hap. ²⁸  Zen in zep hen zini em kirekam em we wal omka kwasang gwibirida gwen– san de ere mo timni kiye. Sap zi de we zemka kwasang gwe-gwibinni, zen apdenak– zëre mo timsi de kwasang gwibin nibanye. ²⁹  Zini nen hom tangane nëre mae mo timni da kulsuk gwenan, hwëna dawemkame kara ul gwenan. Zen kirekam hen Kristus jematna nësa zëre mo tim makan kara gul gwenda. ³⁰  Sap jematna nen an eiwa Kristus zëre mo timni.³¹  Men kirekam Alap mo olak lwak,“Zini an-bi zemka hli sonkam– dekam de we zeban aha-en ën hapye. We-zi darena in dekam Alap mo nwenak san de aha-ere timni kiye.” -³²  Alap mo ola in, zen olk san de tanganna, hwëna zëno dam gulsunnu ahana, Kristus de jemat zeban aha-ere tim makan golgwën hap. ³³  Zen in zebë hen emsa gubiridaꞌan: Zini we wal omka em ere mae mo tim makan kwasang gwibirida gwen. Hwëna we walya hen zi wal omka em blikip gwesibirida gwen.

* 5:31 Kej 2:24,Mat 19:1-9,Mrk 10:1-12

6

Walas zik de an-bi zik mo ol san kirekam ang ta gwen hap de ol:6¹  Walasna, em ane-bia uk mo ol san em ang ta gwen, sap Kristen walas hap zen kirekam dakastïꞌïn. ²  Sap Alap mo olak man lwak,“Ane-biasa em blikip gwesïk gwizimdin.”Hen Alap mo dare taha-tapkam de jalse gwen olak, walas hap dena in srën. Sap zëno aumwa topnak anakare gu-gubiridan ola man lwaꞌan,³  “Em de ane-biasa blikip gwesïk gwizimdinkim, em hëꞌho gwibin nika esa hla kul gwer, hen eno mae mo okamanak de gwënna sa blal gwer.” -Bi zik de walas zemka kirekam golëlowehe gwen hap de ol:⁴  Bi walkam dena, walas omka bahem olkam hit ti gwibin. Ki sa hwëna emsa husus neibirida gwer. Diki dawemna Bian Yesus mo dwam gwibin sin em oto tasïk gwibin hen tawa ta gwibin.Tana ïltïkïnnïk de zi de kirekam lowehe gwen hap de ol:⁵  Men zen zi mo tana ïltïkïnnïk ëbabu gwe-gwenan, emki ere mae mo zi bina in mo ol san tïngare enho naban ang ta gwen– dawemkam de blikip gwesïblïn naban hen aïrïn nïban, men kiye, Bian Yesus Zënaka de blikip gwesïblïnna. -⁶  Zen kirekam em lowehe gwen– sap zi bina in de zën emsa kara tabin srëmnak, sap emsa de kara tabinnik. Hwëna anakan em ëenlala gwe-gwen, “Ëe an diki Kristus mo tana ïltïkïnnïk de gwë gwen zi. Zi mo tana ïltïkïnnïk homë. Ëe zep asa aha-ere enlalakam Bian Alap mo dwam gwibin sin zini an hon syal gwe-gwer.” ⁷  Zen in zep em isrip-sri naban ere mo zi bina in mo syala gol gwen– anakare enlala naban, “Asa an Bian Yesus awe de syal gwen hap dam tasïkï, zep ëe an zëno syalsaë goꞌan. Zini an moka homë.” ⁸  Emki hen ëenlala gwe-gwen, “Dawemsa de syal gwe-gwibin wenya, Bian sa zëbe mae hap dawemna golzimdi– sap tana ïltïkïnnïk de lowehen wenya kip, hen sap kirenak de lowehen srëm wenya kip.”Zi de zëre hon de babu gwen zisi kirekam golëlowehe gwen hap de ol:⁹  Em hen zisi de bi gwibiridan wenya, dawem enkam em golëlowehe gwen– ere mae hon de ëbabu gwen zini in saye. Bahem jala ban anakan tik-tik ta gwibin, “Em de ansa nabakam syal gwibin srëmkam, ëe asa emsa lek tyal.” Emki ëenlala gwe-gwen, “Deban mae apdekam nëno mae mo Zi Bina hen ki– in Zen ngatan zi mo langnak gwëꞌaraye. Hen Zen hom ahakore en naka nwekam golëake gwenda.”Mae hap de ol: Eijan hap em ëtamal gwen.¹⁰  Zep aumwa hap ëe ama emsa gubiridaꞌan: Bian han de zeraha-en gwen ennak nen tatem ëzauk gwen, sap zëno sosonna mam tanganna. ¹¹  Sap nen angkam dowal mo kïgï nabane ëreijaꞌan, hen zen mes tangan eijan hap tewesïkï. Zen in zep, eijan hap de kirekam-kirekamna mensa Alap nëbe mae hap gol gwizimnira, desa nen kïtak alala tan hen teirensïn. Zen dekam esa tatem ëzaul. ¹²  Sap nen zi bosyan han de eijan hap home ëtamal gweꞌan. Hwëna kirekam-kirekam dowal-dowala ban de golëeijan habe ëtamal gweꞌan– men zen angkam de lang kawesïnnï ansa bi neibiꞌinke, hen men zen nglï nakon tïngare dowal-dowala teipsïnkïm ïrïk nïꞌin halke. ¹³  Zen in zep, tïngare Alap onakore eijan hap de kire-kirena insa nen teirensïn hen alala tan– dekam de dawemkam nëno mae mo jal zini insa golëeijan hap, zen de nësa tobe gul zunnak, hëndep eijan yala in de tap gwennak eka nama tatem ëzauk.¹⁴  Zen in zep, nen tatem ëzaun. Alap onakore eiwa de ola, tak makan nen darak tan. Hen anakare enlalana biti makan nen darak tan, “Alap eiwa mes abe hap golblaka– ëe dikim zëre mo nwenak gwën hap, san de kareksa de gol gwen srëm zi.” ¹⁵  Alap onakore ol dawemna, zëre han dikim zerumlae gwen hap dena, zao en nen ki tatem ëzaun. Zen san de eijan hap de sepatuna kiye– nen dikim tatetekam ëzaun hup dena. ¹⁶  Dowal mo kïgï mo gwetapna, zen syauk nuban. Zen de nëbon tïsïn srëm hap, Biansa nen anakan taïblï gweblan, “Zen Zen sa asa ïl gwehe gweblala.” ¹⁷  Eijan hap de topina, zen anakare enlala naban nen lowehe gwen, “Asa mes Yesus ngaya taka.” Hen Alap mo ola, zen nëbok makan nen teirensïn, sap Alap mo Enho nakore sosonna, zen zëwe. ¹⁸  Banakare maekam de lowehen nakon, Alapsa nen zëre mo Enho nakore sosonkam gu sonebla tine gwen. Salok-salokkam nen lowehe gwen, hen Alapsa de abe ta gwenna bap nen ësin gwe hana gwen. Ere mae en hap bahem gu sone gweblan, hwëna tïngare langnak de Kristen zi hip em hen gu sone gweblan.¹⁹  Asa hen ol gu sonenkam bahem eititi gwe-gweblan. Sap ëe ol dawem gol halada gwen jal habë jalom ëk tïhïnak awe gwë gweꞌan– Kristus hup de ol aning gunsu de Yahudi srëm zi mo lang san dep gol halada gwen jal hap. Anakarekam emki gu sone gweblan, “Bian, Paulus hup enlala blala ing ta sone gwebla– zen dekakim udobe naban ëngaya gwen hap de ol dawemsa srip gulsuk gwizimki.”Aumwa hap de ol:²¹  Nëno mae mo wal bose dawemna, Tikikus Bak, zen tatetekam Bian mo nganak syal gwe-gwenda. Zen sa emsa ëkkam abe hap de ola anakan tonbirida zala, “Zen angkam kirekam bwinak gwëꞌara.” In zebë ebon mae osan dep zer soneꞌan– zen de abe hap hen ano wal bose wal hap denaka emsa tonbiridazan hap. Eno mae mo abe hap de enlala ngalapna dekam sa sëwe hera.²³  Dikire Bian Alap ne Bian Kristus Yesus nebon onakon ebe mae hap hata gwizimk– em dikim kwasang-kwasang naban lowehe gwen hap dena, hen Zëna en naka dikim taïblïzimdin hip denaye. Sap em in zëre nik mo taha terenake lowehe gweꞌan. ²⁴  Dikire Alap onakore kwasang-kwasangna ebon mae onak lwa gwek– hen tïngan men zëbon mae Bian Kristus Yesus hup de kwasang-kwasangna tïnsïn srëmkam lwa gwenanke.PilipiPilipiPilipiPlpPaulus mo surat Pilipik de Kristen zi hip

* 6:3 Kel 20:12,Ul 5:16

+ Orep tangan zini hen aha zisi karekkam jap nul sonenda gwek. Zi de tahalha hap zëre mo bon yalsa sul sonen srëmkam, desa man dahyo gwek– pasarak de hwëna aha zi hip te-ala hap lirak tabin hip. Zëno bon de sërkam yawal gwenkam, dekam we wal walas zeban dahyo gwek– desa de kïtak lirak tabin hip. Men desa kirekam lirak da gwibik, zen dekam zep hwëna zi bina in mo tana ïltïkïnnïk ëbabu gwe-gwek. Dekam hom beyakam ëheya-hya gwe-gwek. Sap heya gwen naka de etan balk tankam, desa man damera gwek. Tana ïltïkïnnïk de ëbabu gwe-gwen zini, desa sap de lek-lek ta gwibin, ahaksa tamera gwen. Pemerinta hom kire hap jalse neibirida gwek. (1Tim 6:1-2, Tit 2:9-10)

Pilipi

1234

1

1¹  Tïngare Pilipik de Kristus hun de zeraha-en gwen wenya kip, hen zëwe de Kristen zi mo nol-nola kip,hen Kristen zi mo tahasa de trï so gwen wenya kip,Kristus mo nganak de syal ën zi darena, Paulus ne Timotius ne onakon:²  Dawem! Nëre mae mo Bian Alap ne Bian Kristus Yesus ne sa kwasang-kwasangna mamkam ebe mae hap ol gwizimdi. Hen nen zëre nik mo taha terenak esa lowehe gwer.³  Ëe, Paulus, kimë emsa enlala gwibirida gwenan, ëe dekam ama Alap hap dawemsa gol gweblanan. ⁴  Hen ëe kimë kïtak ebe mae hap Alapsa abe ta gwenan, dekam isrip-sri nabanë gu sone gweblanan. ⁵  Sap em mese ano tahana trï koso gwek– dekam de Alap onakore ol dawemsa gol halada gwen hapye, nonol lone sennak kimë ebon mae hatak, hëndep angkam namae trï koso gwenan. ⁶  Ëe kimë ebon mae onak hatak, Alap Zëna dekam zep emsa ëse yang tabin makan de li ta sonebinkim kon gwesibirida hanaka. Ëe in zebë anakan taïblïblaꞌan: Zen sa etan kire syala eno mae mo enhonak sul sonezim zahera– hëndep Yesus mo lwa halzan hap de yaklanak de hataꞌak. ⁷  In aïrïs tangan– ëe de kirekam emsa enlala gwibiridan naye. Sap em in ano dang tïnïnak dena. Sap em orep mese ano tahana ap trï koso gweblak, hëndep bwinak awe de gwënnak namae asa mas ë gweblaꞌan. Sap em mese ano syala anakan dam ulsuk, “Zen Alap zëre mo kwasang-kwasang nakon wei yul soneblaka– dekam de ëngaya gwen hap de ol dawemsa golasas gwe-gwen hap denaye.” ⁸  Alap tawana: Ëe ama kïtak emsa Kristus onakore kwasang-kwasang nakon enlwan gwibirida gwenan.⁹  Zep ëe a kirekamë mo ebe mae hap Alapsa abe ta gwenanye,“Bian, dikire zëno mae mo kwasang-kwasangna mam gwesïk song gwek, hen zen diki zen anakan tame gul gwen hen klis gul gwen, ‘Ëe kirekam asa aha zi hip kwasangna oltrei gwizim.’ ¹⁰  Zen diki zen ere mo dwam gwibinni anakan klis gul gwen, ‘An dawemna. Hwëna an diki zen tangan dawem tangan wenyaye’– dekakim enho lalakkam hen kles gwesïn srëmkam lowehe gwek, hëndep Kristus mo lwa halzan hap de yaklanak de hataꞌak. ¹¹  Sap zen hen mes Tane om Yesus hun nëraha-en gwek, zep dikire zëbon mae onakon hen dawemna wet so gwek. Desa de kirekam hlauludankam, zen dekam tangan sa tïngare zini ere mo bosena teip nulsublunda gwer.”Mae hap de ol: Ëe Kristus ensaë blol gweblaꞌan.¹²  Aya wal oso wal, ëe ama dwam gweꞌan– em dikim abe hap dena ansa ëtawa gwen hap: Zen sap man ëdwam gwe-gwenan– ano ëksa de ap mat sosublun hap, zep asa karek da gwenan. Hwëna zen mes ki Alap mo dwam gwibin sin lwak– Yesus hup de ol dawemna insa dikim etan gollanga gwesïk haladan hap. -¹³  Hëndep zep tïngare Roma mo teipsïn zisi de kara ta gwen hap de jana nabare zini hen awe dena kïtak mes anakan asa nasalblak, “Zen Kristus hup de jal hap bwinak gwëꞌara.” ¹⁴  Sap eiwa, ëe bwinakë gwë gweꞌan, hwëna tatemë nama zauk gweꞌan. Zen dekon zep awe de Kristen zini Biansa de taïblïblannak mes etan ëtatete gwek. Hëndep zep aïrïn srëmkam etan enlala tatete naban Yesus hup de ol dawemkam donbirida gweꞌan.¹⁵  Sap eiwa kirekam, hwëna ahakon enlala lalak naban hom Yesus hup de ol dawemna donbirida gwenan. Zen hwëna anakare enlala naban donbirida gwenan, “Paulus de nama bwinak gwënkam, ëe asa hwëna jematnak awe mam gwer, hen asa zisi beyakam ëre osan dep hlïlin gwer.” Hwëna ahakon hen enho dawem naban donbirida gwenan– kire enlala srëmkam. ¹⁶  Zen abe hap de kwasang tola ban donbirida gwenan. Sap zen mes anakan tame nuk, “Yesus mes Paulussu dam tasïkï– dekam de zëre hap de ol dawemsa golasas gwe-gwen hapye. In zep tol hëndep bwinak gwëꞌara.” ¹⁷  Hwëna ahakore wenya in, zen aha-ere enlala naban hom Yesus hup de ol dawemna donbirida gwenan. Zen hwëna zëre mae mo bosesa dikim mam gun hup de enlala naban donbirida gwenan. Zëno mae mo enlalana anakan lwa gwizimnira, “Paulus mo enlala dekakim bwi nakon beya gweblaka, sap ëe an angkam ama ëmam-mam gweꞌan.” ¹⁸  Hwëna abe hap bana hom! Sap sa ahakon kire enlala naban Yesus hup dena donbirida gwer. Hwëna abe hap men zen tangan bol-zaun gweblaꞌan, diki Kristus hup dena zen langa gwesïk haladan. Ëe in zebë isrip-sri naban gwë gwenan. Hen ëe asa isrip-sri gwe tine gwer, ¹⁹  sap ëe tawana: Em ema abe hap Alapsa abe la gwenan, hen Yesus zëre mo Enho nakore sosonkam sa asa mas gwe-gweblala. Zen zep asa jalom ëk tïhïna an kon wet sol.²⁰  Ëna hen zebë Alap hap enlala zon tasïblïn naban anakan dwam gwe-gweꞌan, “Ëe babë karekkam ton gwen. Hëndep dekon babë saher gwen– nonol tanganna angkam. Diki asa anakan zen enlala gwe-gweblan, ‘Zen dawemkam Kristussu de taïblïblannak tatem zauku, hen zëbe hap de ol dawemna udobe naban golasas gwe-gweka.’” Dekam sa tïngare zini Kristus mo bosena abon onakon teip nulsublunda gwer– sap ëe de nama gwënnak, sap hen asa de tan hyanak. -²¹  Sap ëe mesë ëre mo gwënna kïtak Kristus en hon blol gwek, hen ëe Kristus en habë gwë gweꞌan. Hen ëe de tïnnï aïrïs, sap dekam ëe Kristus hun asa aha-erenak ë gwer. -²²  Hwëna ëe de nama ngaya nik gwënkam, ëe dekam dawem enkam de Kristus mo nganak syal gwe-gwen hap asa alp gwe tine gwer. Zep angkam tïn hïp denaban ngaya gwen hap denaban ëe homë kles soꞌan. ²³  Hwëna dan-dan in aïrïs. Hwëna aena emsa de hli yuludan hap denakaë tangan dwam gwe-gwibiꞌin– dekam de Kristus hun apdekam ë gwen hap. Sap zen dawem tangan wenya zen. -²⁴  Hwëna na-en tangan babë emsa hli yuludan. Sap em namae asa dwam ë gweblaꞌan– dekam de emsa mas gwibirida gwen hapye.²⁵  Sap ëe kirekamë tame guk, zen in zep asa nama Yesus osan dep dikim tïtï ta gwibin hip emsa golëlowehe gwer– eno mae mo ei nik dekakim bïl gwek, hen isrip-sri dekakim taman kïnï gwek. ²⁶  Kirekam de lwankam, ëe de hëndep etan ebon mae hata zankam, em esa tangan Kristus mo bosena teip ulsublul.²⁷  Zep banakare mae de abon lwankam, eno mae mo apdekam de lowehe gwenna, zen diki Kristus hup de ol dawem naban de apde në gwek. Zep ëe de emsa amjanbinkim, ahaksa langa nakon de salbiridankam, dekam sa anakare ola wet so gwer,“Zen nama Yesussu de taïblïblannak tatem ëzauk gweꞌan, sap zen aha-ere enlalakam lowehe gwenan.Zen hen kïtak ëngaya gwen hap de ol dawemsa de golasas gwennak dowal mo kïgï hon de syal ta gwen zi niban eijan makan lowehe gweꞌan.²⁸  Men zen sap Yesussu de taïblïblan hap jalse neibirida gwenan, zen hwëna hom desa naïrïbirida gwenan.”Zen zep, kirekam de em zëno mae mo nwenak lowehe gwenkam, zen dekam sa anakan dam nulsuk gwer, “Alap sa desa en ngaya tabiri. Nen hwëna esa juwer.” ²⁹  Sap Alap in kim emsa zëre mo kwasang-kwasang nakon kwang guludaka, zen Kristussu de taïblïblan en hap hom. Hwëna Zen hen dekam de Kristus mo bose hap kareksa goltowe gwen hap emsa kwang guludaka. -³⁰  Zep nen apdekam Kristus mo jana zi makane karekna oltowe gwenan– in kirekame asa kara la gwek, men kimë nama emsa golëlowehe gwekke. Hen men kirekame nër hom asa asalblak, ëe namaë kirekam nëbe mae hap de jal zi niban golëeija gweꞌan.

+ 2Tim 2:9

+ 1Ptr 4:16

+ Gal 2:20

+ 2Kor 5:8

+ Mat. 5:11-12, Kis 5:41, 14:22

2

Kristus mo kim de lowehe gwen hap de ol:2¹  Aya-wal oso-wal, nen kie anakan eis gwibirin:Kristus hun de zeraha-en gwenkam, zen dekam zebe enho nakon dikim tatete gwen hap dena eis gwibirin.Zëno kwasangna hen ki nëno mae mo enhonak lwa gwenan.Hen zëno Enhona man nësa golëlowehe gwenda,zebe aha-ere enlala naban lowehe gwenan,hen nënaka kwasang eibirida gwenan.²  Sap nen kirekame eis gwibirin, zen in zebë emsa tïtï tabiꞌin: A kire enkam lowehe gwek:enlalana aha-en,kwasangna aha-en,enhona aha-en,hen dwam gwibinni aha-en.Kirekam de lowehe gwenkam, ëe asa tangan emsa isrip-sri gwibirida gwer. ³  Bahem ba maesa anakare enlala naban syal gwe-gwibin, “Diki ëe amaka mam gweꞌan.” Hen bolte-bolte enlalana bahem ing ta sone gwen. Hwëna enlala betekkam em ere mae mo Kristen bose walya anakare enlala naban blikip gwesibirida gwen, “Zen mamna. Ëe an betekna.” ⁴  Bahem ere mae en mo tim en hap ëalp gwe-gwen. Hwëna aha zisi de mas gwibirida gwen hap em hen ëalp gwe-gwen.⁵  Emki hen ere mae mo enlalana betek ta gwibin– men kirekam hen Kristus Zënaka Alapsa de blikip gwesïblïn hap betek takake.⁶  Yesus nonol lonesen nakon kim gwëka, Zen dekam Alap Zëna kiye.Hwëna Zen hom desa zëre en hap anakan inik gwibirki, “Diki A-enë Alap han ë gwen.”⁷  Zen hwëna man desa hli yulku– dekam de tïngare zi mo tana ïltïkïnnïk babu gwen zi mo kim syal gwe-gwen hap.Hëndep zi tangankam zep okamanak awe hata zaka– an ki hen nen.⁸  Dekam zep Alapsa de betek gweblan hap Zënaka tïn hïp sosok taka– in kim karekkam te-lidak sonnak de makan ta irinkim dakye. -⁹  Zen in zep hëndep Alap teipsïn tangannak drë neka,hen zëno bosena tïngare ahakore bose nakon teip gulsubluka.¹⁰  Zep zëno bosesa de salbinkim dikire tïngan boklena kom da gweblak–sap ngatan zi mo langnak de wenya,sap okamanak de wenya,sap juwen zi mo langnak de wenya.¹¹  Hen dikire tïngan anakan ëkira gwe-gwek, “Kristus Yesus Zen eiwa teipsïn tanganna!”Sap kirekam de Yesussu boltere tankam, dekam hen Bian Alap zëre mo bosesae teip ulsubluꞌan. -¹²  Zen in zep, aya-wal oso-wal, men kirekam Yesus Alapsa blikip gwesïblïka, nen hen kirekam nen Alapsa blikip gwesïk gweblan. Ëe kimë nama emsa golëlowehe gwek, em dekam dawemkame ano ol san Alapsa betek ë gweblak. Zep ano tim bwanak kire enkam em betek gwebla tine gwen. Sap Alap insa kirekam owas tangankam nësa ngaya tabirki, zep nen aïrïblan naban zëre hon dikim ëtal gwesïn hïp ëalp gwe-gwen. ¹³  Sap Zen Zen nësa enho nakon golësyal ta gwenda– dekam de zëre mo dwam gwibin sin aha-ere enlalakam ang ta gwen hapye.¹⁴  Zep nen banakare maesa de goltowen nakon, tonsun srëmkam hen keisa-keisa srëmkam nen lowehe gwen. ¹⁵  Sap nen dekam aha zi mo nwenak esa ënwe-mase gwer– san de Alap mo wei-wik gun walasna kiye, enlala lalak enna hen enho kles gwesïn srëmna. Zep nen kime ëngaya gwen hap de ol dawemna okama kawesïnnïk awe ol halada gwenan, dekam enlala kawesïn zi mo nwenak esa ënwe-mase gwe-gwer– san de keis de zïl anenna kiye. Zep Kristus mo lwa halzan hap de yaklanak de hatankam, ëe asa isrip-sri naban zëbe hap emsa anakan golëtrëblal, “An zen– ano syal gwibinkim de Emsa taïblïblan wenyaye. Ëe waba hap homë dan-sin niban syal gwibirida gwek– men kire hap Ena asa zer sonekaye.”¹⁷  Ano emsa de syal gwibin nikon insa Yesussu dawemkam laïblïblak, zep em mese ere mae mo timni zëbe hap sosok ulblik. Zep eno mae mo lowe henna in man Alap hon nwe-mase gwe-gweꞌan– san de otweransa de zëbe hap tru tasïk seblanna kiye. Zep hen kirekam, asa de tankam de ano kal wet soꞌak, dekam sa hen nwe-mase gwer– nëno mae mo tim sosok gublunna insa de Alap hap goltrë seblanna kiye. Zen in zebë emsa gubiridaꞌan: Alap sa nëno mae mo syala ansa dokwak gulu! Ëe in zebë isrip-sri gwe-gweꞌan, hen ëe ama eno mae mo kire hap de isrip-srina eis gwibiꞌin. ¹⁸  Zen in zebë emsa gubiridaꞌan: Emki hen ëisrip-sri gwe-gwen, hen ano isrip-srina insa emki gul irin.Mae hap de ol: Paulus kim Timotius ne Epafroditus neka de teisya sonen hap kalang gweꞌankake.¹⁹  Bian Yesus mo dwam gwibin sin diki lwaꞌak, ee ama Timotiussu de nabakam ebon mae osan dep zer sonen hap dwam gweꞌan. Zen kim de etan ebon mae onakore ol dawem naban gollwa haꞌan zaka, ano enlalana dekam tangan sa oto gwesïlï. ²⁰  Timotius in zen en tangan– aban de enho apde ën naye. In zep zen hen dawemkam emsa de mas gwibirida gwen hap alp gwibirida gwenda. ²¹  Ahakon kïtak zëre mae mo timsi ngalap nei gwibirin. Hwëna dekam Yesus hup de syala man eititi nei gwibirin. ²²  Hwëna em mese hen desa anakan tame lak, “Zen taïblïblan tanganna.” Aban kimë Yesus hup de ol dawemna ol halada gwek, ëe dekam ëre mo walas tangan makanë zersyal gwe-gwek. ²³  Zep ëe asa nabakam Timotiussu ebon mae osan dep zer sonezal– Roma mo teipsïn-teipsïnnï kim de abe hap dena klis nuꞌikye. ²⁴  Hen ëe ama Biansa anakan taïblïblaꞌan, “Molya holo gwek, dekam sa ëre hap hen orana kles tyasïblïla– dekam de emsa etan duwebiridazan hapye.”²⁵  Suratna an han ëe ama ein nëre mae mo wal bose dawemna Epafroditussu etan ebon mae osan dep zer soneꞌan. Em sap desae ano tahasa de trï so gweblan hap ër sonek. Zen ano syal bose dawem, hen ëe debanë dowal mo kïgïsa ëreija gwenan. ²⁶  Zen man kïtak emsa ensa lwabirda gwenda, hen enlalana anakare hap dowebla hana gwenda, “Zen kim sang-sangna asa nasalblak, zen man tangan asa ngalap në gweblaꞌan.” ²⁷  Eiwa, zen man tangan sang-sangna sabak gweka, hëndep tïn hïp alp gwesïkï. Hwëna Alap man kwasang gweblaka, hen asa kwasang gweblaka. Sap zen de tïlïnam ano enlala dowe hananna dekam tangan maka taman kïnïka. ²⁸  In zebë ebon mae osan dep de etan zer sonen hap dwam gweblaꞌan. Sap hla tankam esa tangan isrip-sri ëblal. Hen ano ebe mae hap de embwanna, hen zëbe hap dena, dekam sa sëwe hera. ²⁹  Zep emki nëre mae mo wal bose dawemna in isrip-sri naban dokwak tan– Kristen zini nen men kirekame nënaka dokwak ulida gwenanke. Kirekam de zisi emki blikip gwesibirida gwen, ³⁰  sap zen mes Kristus hon de syal gwe-gwen hap zëre mo angna sosok taka, hëndep eno mae mo bose hap de ano tahasa trï so gweblannak maka tïlkï.

+ Ibr 5:8, 12:2

+ Ef 1:20-21, Yes 45:23

3

Yesus en hon de ëblol gwe-gwen hap de ol:3¹  Zep aya-wal oso-wal, aumwa hap ëe ama emsa gubiridaꞌan: Dawem enkam Bian Yesussu isrip-sri ë gweblak. Ëe sap mesë isrip-sri hap dena suratnak awe ale gulzim, hwëna etan kire habë emsa tïtï tabiꞌin. Sap zen dekam tangan esa ëtatete gwer. ²  Hwëna terya-tyakam lowehe gwek. Lwa makare zi mana emsa karek san dep lup nulin halank! Zen zen yasik da gwibirin– dekam de to mip blom tasibinkim timsi karek gun hupye. Sap zen man tim nul gwenan, “Yahudi mo ëpba tïtï tabin ola in san de ang tankam dekam esa Alap mo nwenak ëdakastïl.” ³  Hwëna em bahem desan ang ta gwen. Sap nen mese Alap mo nwenak ëdakastïl. Zen hom. Sap nen an Alap zëre mo Enho ensa de blol gwe-gweblankame Alapsa betek ë gweblanan. Nen Yesus ensae anakan boltere la gwenan, “Zen diki Zen sa asa ngaya tala.” Nen home anakan tim ul gwenan, “Ëe de kiresa tahakam syal gwibinkim dekam asa Alap mo nwenak dakastïl.” -⁴  Hwëna orep ëe amaka Yahudi Kristen zini in mo kirekam de tawa tabin sin dan syal-syala ban ang gweꞌan. Sap ëe ama sërkam tangan Yahudi mo tïtï tabin ol san ang gwe-gwek. Zëbon mae onakon nara molya asa kwë taꞌanam– aha-en mae de ngip gun srëmkamye. ⁵  Musa mo tïtï tabin ol san de ang tan hap, asa de jaha gwen nakon kim mingguna aha-en tamank, dekam zep asa to mipna nablonsubluk. Ëe an Israel wal tangan, Benyamin Bak mo ausu nakorena. Ano auyan-azana tïngan Ibrani mo ausu nakore zi. Hen ëe sërkam tanganë Musa mo tïtï tabin ol san ang gwe-gwek, hëndep zebë Farisi hon tïk. ⁶  Ëe zëno mae mo tawa tabin sin enlala syal-syala banë ang gwe-gwek. In zebë hëndep Kristen zini karek ta gwibik. Hëndep zini ba nakon dep?– asa gublunna, “Zen mes Musa mo tïtï tabin ola gulmunku.”⁷  Hwëna mensaë sërkam orep kyang-kyang gulsuk gwek, ëe mesë desa kïtak Kristus ensa dikim hwëna ang gwe-gweblan hap tapbla guk. Zen diki zen tangan– dawem wenyaye. Nonol in desanë ang gweꞌak, zen waba hap. ⁸  Yahudi mo ëpba ol ensa homë kirekam enlala gwe-gwibirin, hwëna tïngare zi mo kirekam-kirekam syal gwibinsi, zen kïtak waba hap. Diki dawemna aha-en: Ano Bian Yesussu de tame tanna, zen diki zen– dawem tangan wenyaye. Desa de ang gweblan hap, zen zebë hëndep tïngan anakare enlala naban tapbla guk, “Zen san de blë nabare tembanena kiye– hiri gun en hap dena.” Diki ëe ama tangan Kristus en hon de gwë gwen hap dwam gwe-gweꞌan– dekam tangan de sërkam Kristussu tame tan hap, ⁹  hëndep Deban en tangan de zeraha-en gwen hap. Zep ëe ëre en mo sosonkam homë etan alp gwe-gweꞌan– tïtï tabin ol san de ang gwe-gwenkam de Alap mo nwenak dakastïn hïpye. Hwëna Alap Zëna mes ëe dikim dakastïn hïp dena abe hap syal gwibir-blika– ëe kimë Kristussu taïblïblakke. ¹⁰  Zep ëe ama tangan Kristussu de anakan tame tan hap dwam gwe-gweꞌan,“Diki zëno sosonna, men dekam tïn nïkon ngaya gweka, abon zen hen lwa gwen.Hen ano enlalana diki zëno kim zen hen lwa gwen– Zen in kim sap karekna goltowe gwekaye.Diki ëe hen ëre mo angna sosok tan– men kirekam Zëna zëre mo angna tïn hïp sosok takake.¹¹  Hëndep ëe hen wëhë Yesussu tana wei san zertro song gweꞌak?– tïn nïkon de etan ngaya gwenkamye.”Yesussu de tana wei san zertron hap de ol:¹²  Hwëna ëe homë ënaka anakan boltere taꞌan, “Ëe mesë tangan Yesussu hlï-hlï tasïk,” ahaksa, “Ano enhona mes tangan lalak gwera.” Hwëna ëe namaë kirekam dikim gwën hap Yesussu dan syal-syala ban zertro song gweꞌan. Sap zëwe de hëndep hatan hap mes ki asa Kristus kwang taka. ¹³  Aya-wal oso-wal, sap eiwa, ëe nama homë tangan tal gwesïꞌïn, hwëna ëe anakare enlala en nabanë zertron daꞌan,Ëe Kristus en osan anik dam gwesïkhak.Ëe babë lure san de banakare maesa enlala gwibin niban zertron– ënaka de boltere tan hap de enlala, ahaksa enlala dowe hanan nabanye.Sap ëe ngein en san debë ¹⁴  dam-dam enkam hluweꞌan– dekam de nabakam hatan hap, men zëwe dep Kristus mo kwasang-kwasang nakon Alap asa kwang takake. -¹⁵  Zep dikire hen tïngan men zen Kristussu de zeraha-en gwennak ëzise gweꞌan kirekam de enlala naban lowehe gwek. Hwëna men zen de lure san lwan dahal gweꞌak, Alap sa desa etan oto tasïk gwibiri. ¹⁶  Zep orana men zëwe Kristussu de zertronkam wet so gweꞌak, dekon en bahem lwan dahan. Hwëna emki dekon zertronkam ayang gun.¹⁷  Zen zep, aya-wal oso-wal, ano mae mo kim lowehe gwek– men kirekamë Timotius mae han ënaka ebe mae hap ërak la gwibir-zimkke. Zini men zen hen ano mae mo kim lowehe gwenan, emki hen desa salbirida gwen. -¹⁸  Sap ëe mesë emsa de gubirida gwenna beya guk, hen angkam etan nwe go-ho nabanë emsa gubiridaꞌan: Zini beya nik zëre mae mo lowehen nakon anakare enlalana nërtrei gwizimnin, “Yesus zen waba hap te-lidak sonnak tïlkï.” ¹⁹  Kirekam de zini zen syauk blanak dep dena! Zen hom Alapsa betek në gweblanan, hwëna zëre mae mo tim nikore hole-hlena in desa en betek neibirisen gwenan. Zen zëre mae mo lowe hensa boltere nul gwenan, hwëna zen diki maka nolsaher gwe-gwenan. Sap zëno mae mo enlalana zen auhu-kama ennak dep dena. ²⁰  Hwëna nen an ngatan zi mo langnak dep de wenya zen. Nen in zebe enlala zon tasïblïn naban nësa de ngaya tabin hip de Zini Bian Yesussu kara ë gweblanan. ²¹  Zen sa nëno mae mo auhu-kama tim sin-sinni ansa nëp wet tyasibir-zim zira– dekam de zëre mo tim makan ëliwehen hap. Nen hen dekam zëre mo kim esa ëlïtïl ane gwer. Sap zëno kirekam de syal gwibin hip de sosonna man tangan taman kïnïk. Zen zep sa okamana ansa kïtak hëndep denaban bi gwibir zira.

+ Rom 2:28-29, Gal 6:15

+ 1Kor 9:24-27

+ 1Kor 4:16, 11:1

4

Aumwa hap de ol zïm-zïm:4¹  Zen in zep, aya-wal oso-wal, zen kirekam em Bian Yesussu de taïblïblannak tatem ëzaun. Em ano kwasang gwibirida gwen wenya– men desaë sap hlauludan hap embwan gwibirida gwenanke. Em in zen tangan ano isrip-sri gwibiridan wenyaye. -²  Yudia ne Sintike ne, ëe ama emsa tïtï soꞌan: Aha-ere enlalakam emki ën, sap em apdekam mese Kristus hun ëraha-en gweka. ³  Hen Sizigus Bak, em eiwa ano syal bose dawem. Emki we darena insa mas gwizimdin– zen dekakim enlalasa aha-en lak. Sap ëe kimë iwe syal gwe-gwek, zen ano tahasa ap trï koso gweblak– dekam de Yesus hup de ol dawemsa golluwe gwen hap. Zen Klemen Bak Swe mae han apdekam ano tahasa ap trï noso gweblak. Ëe ama taïblïꞌan: Zëno mae mo bosem-sena mes ngatan zi mo langnak hëndep de ëngaya gwen hap de wenyik mo bosemse nabare bukunak ale dabik.⁴  Em dwan Bian mo bi gwibiridan nakake. Zen in zep em ëisrip-sri gwe tine gwen. Etan emsa gubiridaꞌan: Em ëisrip-sri gwe tine gwen. ⁵  Dikire tïngan emsa anakan hla nulida gwek, “Zëno mae mo enhona sae-sae tanganna. Jakal-jakala tawa naka hom.” Zen kirekam em lowehe gwen, sap Bian Yesus man angkam hatan hap golek de gweꞌara. ⁶  Bahem banakare mae hap ëngalap gwe-gwen. Diki Alap hap em tïngan anakan kira gul gweblan, “Ëe ama tol kire hap tahalha gweꞌan,” ahaksa, “Ëe kire kareksaë goltowenan.” Hen deban dawemsa em golbla tine gwen. ⁷  Nen de kirekam Alap hap kïtak yaïng gïl gweblankam, Zen dekam sa anakan dikim tame gul gwen hap de enlalana nëbe mae hap ing ta sone gwizimdi, “Nen an eiwa zëre mo taha terenake lowehe gwenan.” Mensa Alap kirekam ing ta sone gwizimnira, zini desa toton bëjen tame gun– Kristus hun de zeraha-en gwen srëmkamye.⁸  Zep aya-wal oso-wal, aumwa hap ëe ama emsa gubiridaꞌan: Emki ere mae mo enhonak anakare enlala dawem ensa ing ta sone gwen:Eiwa de enlala,kwasang-kwasang enlala,dam-dam enkam de gwën hap de enlala,enho kles gwesïn srëmkam de gwën hap de enlala,sae-saekam de lowehe gwen hap de enlala,hen Alap en hon dikim tal gwesïn hïp de enlalasa.⁹  Mensa ëe emsa tawa ta gwibik hen ayang gul gwizimk, sap olkam ahaksa ënaka de ebe mae hap ërak tazimdinkim, zen kire enkam lowehe gwek. Dekam Alap, men Zen zëre mo tahana nëp deisu guzimꞌira, Zën sa emsa golëlowehe gwera.Paulus kim Pilipik de Kristen zi hip dawemna gol sonezimkike, sap zen mes zëno tahalhana su nul sone gweblak:¹⁰  Eno mae mo zi lup gul sonenna kim yaïng gwezak, ëe ama dekam Biansa dawemkam isrip-sri gweblak. Sap ëe holokamë dwam gwe-gwek– dekam de ebon mae onakore olsa sane gwen hapye. Hëndep em kime nër hom asa mas ëblak, ëe dekam zebë hen emsa anakan tawa gwibiridak, “Zen nama asa kwasang në gweblanan.” Em home sap asa de kwasang gweblanna olzausuk. Hwëna ëe an langanakë gwë gwenan, zebë eno mae mo abe hap de kwasangna insa tawa gwibir srëm gwe-gwek. ¹¹  Hwëna ëe homë anakan eisbik, “Zen mes asa da dasïk.” Sap ano enlalana mes tangan hohle gweka– sap banakare tahalha mae naban de gwën, hwëna dekam sowe henkam de gwën makanë eis gwibirin. ¹²  Zep ëe sap de tahalha naban gwën, hen sap tahalha srëmkamye, ëe hwëna sowe henkam de gwën makanë eis gwibirin. Zep ëe mesë tangan dam gulsuk– mensa zini sërkam dei gwibirinye! Zen in zep sap banakare maesa de goltowen nakon, sap ïtrï naban de sowe henkam gwënna, sap hen usak naban de tahalhakam gwënna, ëe nama asa sowehen enkam de gwë gwen makan eis gwibir. ¹³  Sap banakare maesa de goltowe gwenkam ëe nama asa isrip-sri naban gwë gwer, sap Kristus man abe hap sosonna insa gol gweblanda. ¹⁴  Hwëna sap kirekam, em ema tangan ësam gwesïk– ano tahalhana insa de ap sul soneblankamye.¹⁵  Hen Pilipik de zini, ena tawana: Ëe kimë ëse tak ere mae mo langna Makedoniasa hli yuk– ol dawemsa dekon etan aha lang san gol haladan hap, dekam em ene ano tahalhana ap su kul sone gweblak. Hen zini kim ano ol toran nakon Yesussu daïblï gweblak, dekam hen em ene ano isrip-srina eis gwibik. ¹⁶  Hen Tesalonikak kimë tahalhakam gwë gwek, zëwe hen-henkame ano tahalhana ap su kul sone gweblak. ¹⁷  Hwëna bahem asa kïl tïn, “An sawe olsa ki asa gu sonebiridaka.” Bëjënë. Diki ëe ama tangan dwam gweꞌan– em dikim anakan ëtawa gwen hap, “Alap sa abe mae hap dawemna mam gulsuzimdi, sap ëe ama Paulussu mas ë gweblak.” ¹⁸  Eno mae mo asa de mas gwe-gweblanna mes tangan sowehek. Zep in syake. Ëe angkam dawem enkamë gwë gweꞌan, sap Epafroditus Bak mes eno mae mo abe hap de gol soneblanna golhata zaka. Eno mae mo asa de mas gwe-gweblanna in man Alap hon nwe-mase gwe-gwenan– san de otweransa de zëbe hap tru tasïkse gweblanna kiye. Alap man tangan sam gwesïk gwibiꞌira. ¹⁹  Zep tïngare eno mae mo tahalhana sa hen nëre mae mo Bian Alap Kristus onakore sërkam de kae-kaekam sul sone gwizimdi.²⁰  Dikire hëndep denaban Bian Alap mo bosena teip nulsublunda gwek! In eiwa tangan.²¹  Dawem! Ano dawem gol sonenna an amki hen tïngare Kristus hun de zeraha-en gwen wenya enbiridak. Eno mae mo ëKristen gwen wal bose wal om men zen aban mae lowe heꞌan, zen hen dawem ensa ebe mae hap nol sonezimk. ²²  Hen tïngare ahakore Romak de Kristus hun de zeraha-en gwen wenya kirekam hen dawem ensa ebe mae hap nol sonezimk– nonol tangan men zen Roma mo teipsïn tangan zi mo golak syal ta gwenanke.²³  Dikire Bian Kristus Yesus mo kwasang-kwasangna eno mae mo enhonak lwa gwek.KoloseKoloseKoloseKolPaulus mo surat Kolosek de Kristen zi hip

+ 1Tes 2:19-20

Kolose

1234

1

1¹  Tïngare Kolosek de Kristen zi hip— men zen enho lalakkam lowehe gwenan, hen Kristus en onak men zen tatem ëzauk gwenanke,Kristus mo dam tasïn zini Paulus onakon, hen nëre mae mo osona Timotius onakon:Dawem! Alap mo dwam gwibin sin ki kirekam lwak, zep Kristus asa dam tasïkï– zëre hap de olsa dikim gol halada gwen hapye. In zebë ebe mae hap ale gulzimꞌin.Diki Alap Zën sa ebe mae hap kwasang-kwasang zemka mamkam gol gwizimdi. Hen nen zëno taha terenak esa lowehe gwer.Paulus kim wal bose wal zeban Kolosek de Kristen zi hip Alapsa zigu soneblakake:³  Ëe ëre mo wal bose walya ban kimë ebe mae hap Bian Yesus mo Biansa abe la gwenan, ëe dekam dawemsaë Alap hap olbla tine gwenan. ⁴  Sap ëe mesë anakan ësane gwe-gwek, “Kolosek de Kristen zini in mes tangan Kristussu dawemkam daïblïblak, hen zen tïngare aya-wal oso-walya dawemkam kwasang neibirida gwenan.” ⁵  Em mae habe kirekam lowehe gwenan: Sap em anakare enlala nabane Alap hon ëyaïng gwe kïnï gweꞌan, “Ano mae mo dakal hap de gol dawemna mes ngatan zi mo langnak Alap nëp hamal tazimki.” Ngatan zi mo lang hap dena insa, em mese ëtawa gwek– in kim eiwa de ol dawemna ebon mae onak hatakke.⁶  Ol dawemna in angkam man tïngare lang san langa gwesïk haladaꞌan. Zini zep beyakam ëei gwe-gweꞌan– in kirekam hen ebon mae onak lwakye. Em kime ol dawemna insa ësane gwek, em dekam zebe anakan tame uk, “Hare Alap mo nëbe mae hap de kwasang-kwasangna eiwa kike.” ⁷  Em Epafras Bak onake ësak. Zen ano mae mo syal bose dawem tanganna. Hen zen ano mae mo weinak Kristus mo nganak iwe syal gwe-gwenda. ⁸  Zen kim awe hata zaka, zen man asa gubirida zaka, “Kolosek de Kristen zini man hen emsa Alap mo Enho nakore kwasang-kwasang naban kwasang neibirida gwenan.”⁹  Zen in zep, ëe kimë kirekam emsa asalbiridak hëndep angkam, ëe homë Alapsa de ebe mae hap abe ta gwenna olzausuk gwenan. Ëe anakanë Alapsa abe la gwenan,“Bian, ere mo dwam gwibinsi de tawa gwibin hip de enlala blalsa emki zëbe mae hap dawemkam ing ta sone gwizimdin– ere mo Enho nakore enlala blalkam. ¹⁰  Dekam Kolosek de Kristen zi mo lowe henna sa Bian, ere mo nwenak dakastïl gwer, hen zen sa aha zi hip anakan noltrei gwizim, ‘Bian en hon de lowe henna, an kirekam.’ Dekam zëno mae mo lowe henna te makan sa të gwer– dawemsa de aha zi hip goltrei gwizimdinkim. Hen Bian, dekam zëno mae mo Emsa de tame tanna sa esek gwese gwizim. ¹¹  Bian, dikire ere mo sërkam de sosonna zëbon mae onak lwa gwek, hëndep zen sërkam ëtatete gwen– sap banakare karek maesa de goltowe gwenkam. Hen deban zen ëisrip-sri gwe-gwen, ¹²  hen dawemsa zen ebe hap gol gweblan. Sap Em mese zëno mae mo enhona oto tasizimki– zen dikim ngatan zi mo langnak bïtï gwen hapye, hen zen dikim ere mo hlïl irin zi niban zëwe hëndep denaban lowehe gwen hapye.”¹³  Ëe kirekamë Biansa ebe mae hap abe la gwenan, sap Bian mes nësa lang kawesïn nïkon hïl tïbirin halzaka– zëre mo dang tïnïnak de Tane mo ïrïk gïnnïk depye. ¹⁴  Tane zem in, Zen nësa karek-karek nakon hïl tï sonebirki– men zen sap orep nësa hulekye. Sap Zen Zen– nëno mae mo karek-kareksa de tap gulsuk gwizimdin hip de Zi niye.Mae hap de ol: Kristus Zen Zen– teipsïn tangan Zi niye.¹⁵  Zini nen home Alapsa nwekam hla la gwenan.Hwëna Alap mo nonol Walasna Kristus, Zen Alap zëre mo nwe-mase naban apdenak.In zebe Kristus onakon Alapsa anakan tame la gwenan, “Alap Zëna Zen hen kirena.”Tane zem Kristus, Zen hen Alap mo tïngare yang tabin wenyik mo teipsïnnï.¹⁶  Kïtak de kire-kirena, zen Alap Kristus mo taha san yang tabirki–sap ngatan zi mo langnak dena,sap okamanak dena,sap hlauluda gwen wenya,hen sap hlauluda gwen srëm wenya.Sap Alap mes Kristus de kïtak bi gwibin hip kalang gweka–sap tïngare ïrïk gïnnï, mamna hen betekna,sap okamanak dena,hen sap ngatan zi mo langnak denaye.¹⁷  Zep tïngare Alap mo yang tabinni, zen ausuna Kristus.Zen Zen kïtak zëre mo sosonkam teirensïk gwibirida–yakla nwena, benna, hen hi mae naye.Zen in zep dawemkam aha-erenak ëlwa gwenan.Zen srëmkam maka ësekwak gweꞌan.¹⁸  Zep Kristus hun de zeraha-en gwen zini,zen okamanak awe san de Kristus mo timni kiye.Kristus Zëna Zen zëno mae mo nola.Zen nonol lonesen nakore Zi,Alap zëre mo nonol Walas.Zen zep nonol tanganna tïn nïkon ngaya gweka–Zen dikim tïngare ëngaya gwen wenyaka teipsibiridan hap. -¹⁹  Sap Alap Zëna man tangan tïngare enho naban de Tane zem in hon gwë gwen hap sam gwesïkï.²⁰  Sap Alap mes kalang gwekaZëbon onakon de tïngan etan zëre han zerumlae gwen hap–sap okamanak de lowehe gwen wenyahen ngatan zi mo langnak de wenya.Zen Tane zem in mo kalkam kïtak golëumlae gweka–men zen te-lidak son nakon nëno mae mokarek-kareksa dikim ngan gulsuzimdin hipwet soblakke.²¹  Zep nen hen menkam Alap mo jal zi mo kime lowehe gwek. Nen dekam Alap onakon langanak, sap dekam nëno mae mo lowe henna hen enlalana karek enna. ²²  Hwëna angkam mes Kristus nësa Alap zëre hon golëyaïng gweka, hen mes nësa golëumlae gweka– Zen kim zi tangankam de tim niban nëno mae mo karek-kareksa dikim ngan gulsuzimdin hip tïlkïke. Zëno syala in kon zep Alap angkam nësa anakan enlala gwibirida gweꞌara, “Zen mes tangan ëre mo nwenak ëdakastïl– san de ëkarek gwen srëm zini kiye.” ²³  Zen in zep, Yesussu de taïblïblan nakon bap nen ëbutehal gwen. Nen tatem zëwe en ëzauk gwen. Hen Zëbon en nen enlalasa anakan zon tasïkin gwen, “Mensa ëngaya gwen hap dena nësa gu-gubiridaka, nen eiwa esa ulin.” Nen kire enlalasa gol moko makan eiyas tan– ekakim ëëwak gwe srëm gwe-gwek. Sap e-en home ol dawemna insa laïblïbik. Hwëna desa mes tïngare lang san nol haladak, hen asa mes Bian Yesus dam tasïkï– desa de golluwe gwen hapye.Paulus kim zëre mo syala srip gulsuzimkike:²⁴  Zen in zep, aya-wal oso-wal, ëe ama isrip-sri gwe-gweꞌan– ëe ansa karekna goltowe gwenanye. Ëe sap asa jalom ëk tïhïnak awe gwë gwer. Sap ol dawemna insa nen laïblïbik, ëe desa de golasas gwe-gwen jal habë awe gwëꞌan. Nen Kristen zini mese Kristus mo timnik bïtï gwek, ëe zebë hen anakarekam dam gulsuk, “Ëe kimë Kristus mo bose hap karekna goltowe gweꞌan, zen san de Zën de hen etan goltowenna kiye.” -²⁵  Zep Alap asa tïngare Kristen zini emsa de mas gwibirida gwen hap dam tasïkï– em in zen hen Kristus mo timnik bïtï gwekke. Hen ano syala, zen emsa de sowe henkam Alap mo olkam hleng sosubirida gwen hap. ²⁶  Ëe men dekamë emsa hleng sosubirida gweꞌan, zen men desa orep tangan Alap nësa de ngaya tabin hip dena kalang gwe gukuke. Nëno mae mo auyan-azana, zen man sap desa de tame gun hup dei gwibik. Hwëna angkam Alap mes zëre mo hlïl irin zini nëbe mae hap goltreizimki. ²⁷  Hen Zen man dwam gweꞌara– tïngare zi ausu dikim anakan ëtawa gwen hap, “Zëre mo ngaya tabin hip de kalangna in, zen sërkam de hëꞌho gwibin tanganna.” Bol-zaun tanganna, Kristus Zen diki nëno mae mo enhonak Zen gwë gwen. Zen dekam tangane anakan tame ul gwenan, “Nen eiwa esa zëre mo ngatannak yaïng gwer.”²⁸  Zen in zebë ëre mo wal bose walya ban Alap onakore enlala blalkam tïngare zini anakan tïtï la gwibirin, “Karek san dep de orana insa baes ëblak. Kristus Zen Zen– ëngaya gwen hap de ora naye.” Sap ano mae mo dwam gwibinni, zen tïngare zisi de Alap zëre onak de tagal gulsunnuk anakan golëtrëblan hap, “An mes tangan Kristus hun de zeraha-en gwennak ëtatete gwek.” ²⁹  Ëe, Paulus, zen in zebë tangan tïngare ëre mo sosonkam alp gwe-gwenan. Hwëna ëre en tangan mo sosonkam homë. Hwëna Kristus abon zëre mo sërkam de sosonsa ing gul sone gwenda.

* 1:18 Ef 1:22-23

* 1:24 Kol 1:18,2Kor 1:5

2

2¹  Aya-wal oso-wal, ëe ama em dikim ano syal hap denaka ëtawa gwen hap dwam gweꞌan. Ëe syala dohon-hon tangannakë gol gwenan– Kolose hen Laodikiak de zini ebe mae hapye, hen tïngare ahakore Kristen gwen zi hip men zen hen asa hla da srëm gwe-gwenanke. ²  Ëe mae habë tïngare ëKristen gwen zini ebe mae hap alp gwe-gwenan: Em dikim enho nakon ëtatete gwen hap, hen em dikim enaka de kwasang gwibirida gwenkam ëaha-en gwen hap. Zen dekam esa sul sonenkam anakan tame ul gwer, “Alap insa nër hom zëre mo ngaya tabin hip de kalangna nëp goltreizimki, zen hëꞌho gwibin tanganna. Zëno ausuna zen kïtak Kristus onak.” ³  Sap Alap mo enlala blala hen kalangna, mensa zini sërkam dei gwibirin, desa Kristus hun de zeraha-en gwenkame tame ul gwenan.⁴  Ëe mae habë desa ebe mae hap ale gulzim: Emsa de yasik tabin hip de zi boton ora san dep sïl tïbirhal srëm gwe-gwen hap. Yasik ta gwibin zini in mo ola sap zen dërek gwen, hwëna bahem desan ang ta gwen. ⁵  Ëe sap ebon mae homë gwëꞌan, hwëna ano enlalana san de eban mae de golëlowe henna kiye. Zep ëe ama tangan sam gwesïk gwenan– anakan de emsa salbirida gwenkam, “Zen dawemkam lowehe gwenan, hen Kristussu de taïblïblannak tatem ëzauk gwenan.”Kirekam de taïblïblan nakon de Kristus hun zeraha-en gwen hap de ol:⁶  Nen mese anakan ëkira gwek, “Kristus Yesus, Zen eiwa ano mae mo teipsïnnï,” zen in zep nen ki ëalp gwe-gwen– dawemkam de Deban zeraha-en gwen hap. ⁷  Nen ki Yesus onak ëmas gwirin. Nëre mae mo gwënnak nen ki Kristussu gwëblan– san de ngïrïn gol tenya kiye. Desa de taïblïblannak nen ëtatete gwe zahe gwen– men kirekam Epafras Bak emsa tawa ta gwibirkike. Deban nen ki Alap hap enho nakon dawemsa golbla tine gwen. ⁸  Dawem! Zi mana emsa zëre mae mo yasik tabin sin dikim ang tan hap dahyo halank. Zen man zëre mae mo tawa tabinni insa tim nul gwenan, “An enlala blala korena.” Hwëna zen zi zëre mae mo totore enlala yang tasïn. Zëno mae mo tawa tabinni, zen auyan-aza mo ol aïsïlï kon, hen okamana awe de teipsïn dowal-dowala korena. Kristus onakore naka hom.⁹  Kristus sap zi tangankam hata zaka, hwëna Alap man tïngare enho naban Kristus hon gwë gwenda. ¹⁰  Hwëna angkam hen kirekam Kristus nësa tïngare enho naban golëgwë gwenda– nen an zene Deban ëraha-en gwekye. Zen Zen– tïngare teipsïn-teipsïn wenya kon Teipsïn Tangan naye, sap okamanak de wenya kon, hen sap gulk de wenya konye. ¹¹  Nen kime Kristus hun taïblïblankam ëraha-en gwek, Zen dekam zep nëno mae mo enhonak anakan ale gulku, “An ëre mo dena.” Nen dekam zebe hen enho nakon anakan eis gwibiꞌin, “Ano karek gol gwen timni an mes Kristus te-lidak sonnak goltïlkï.” Yahudi zini kim to mipna blom dasïk gwibirin, zen tahakam tim ensa wei-wei da gwibirin. Hwëna Kristus hun de zeraha-en gwenkam, zen dekam zebe enho nakon ëliwehe gwenan. -¹²  Sap nen kime Kristussu de taïblïblankam [ëbaptis gwenan baptis tabinnik ang ta gwenan], dekam man anakan nwe-mase gwe-gwenan, “Nësa hen mes Kristus mae han apdekam kang nulnek.” Hen Zen kim tïn nïkon ngaya gweka, dekam zep hen anakan nwe-mase gwe-gwenan, “Nësa Zen dekam golëngaya gweka.” Zen kirekam nëbe mae hap lwa gwizimꞌin, sap nen ema anakan Alap mo sosonna laïblï gwibiꞌin, “Zen eiwa mes Kristussu tïn nïkon ngaya taka.” -¹³  Orep nen Alap mo nwenak san de tok-tokna kiye. Sap nen dekam karek ensae syal ei gwibik, hen nëno mae mo enhonak dekam auhu-kama enlala en lwa gweka. Hwëna angkam Alap mes nësa apdekam Kristus mae han ngaya tabirki– Desa kim tïn nïkon ngaya takake. Zen Zëbon onakon Alap nëno mae mo karek-karekna totoresa nëp tap gulsuzimki. -¹⁴  Menkam nëno mae mo karek-karekna man ngatan zi mo langnak bukunak naït gwibik– tokonak de bonsa de aïtbin makan. Zao hen man ale nul gwek, “Kirekam de Musa mo olsa de gulmurun zini, kirekam de karek tan.” Hwëna nëno mae mo bon yala in kïtak Alap hom gulku– Kristus hup de te-lidak sonnak de makan gul irinkim. Deban zep Yesus goltïlkï. ¹⁵  Sap Kristus kim te-lidak sonnak tïlkï, Zen dekam zep hen dowal mo kïgïsa wal bose wal zeban tahalebin nika yal gul ineka– anakan dikim tïngare zi hip golëtreizimdin hip, “Zëno mae mo sosonna angkam hom tangan.”¹⁶  Zen in zep, zi de anakan emsa tïtï ta gwibinni,“Em ba habe golsriwen tembanena insa olgwen gwibirin?”“Hen golsriwen hona insa ba habe otde gwibirin?”“Alap hap de yaklana insa em ba habe ang ta srëm gwe-gwenan?”“Ben ëse hap de tembane yawalak em ba habe ang ta srëm gwe-gwenan?”“Hari Sabatnak hen ba habe syal ta gwenan?”–kirekam de emsa zi tïtï ta gwibinni, bahem salbirida gwen. -¹⁷  Sap kirekam de golsriwenna in, zen Kristus de hatan srëmnake kirekam syal ei gwibik. Sap dekam namae kara ë gweblak. Zen in kïtak san de honak de zëre mo au-ausa hla ta inenna kiye. Hwëna eiwa de tanganna, zen Kristus onake hla kul gwenan. ¹⁸  Anakan hen ki emsa yasik da gwibirin, “Alap mo dam taha nakore zi de nësa mas gwibiridan hap, tembanesa nen ki ëlwa gwen– dekam de blikip gwesibiridan hapye.” Kirekam de zini anakan hen ki tïtï da gwibirin, “Ëe kirekamë eisirkim hlauk. Ano eisiri an san nen ang tan.” Hwëna em bahem desan ang ta gwen. Dawem! Zen mana ngatan zi mo lang san dep de orasa ebe mae hap gwa-gwa da gwizimnink, ki hwëna em molye zëwe dep de mire sigina lop laink. Kire zini waba hap zënaka boltere da gwibirin, hwëna zëno mae mo enlalana auhu-kama en nakorena. ¹⁹  Kire zini mes Kristus onak de ëmas gwirin nikon ësyalhe hanak. Hwëna Kristus Zen diki Zen Nola. Nen an tïngare Kristen zini san de zëno taha-tanana kiye. Zep Kristus mo timni, sap dan gaïng nënna hen sana, zen kïtak zëre mo sosonkam aha-ere timnik ësyal gwe-gwenan. Kristus mo timni in dekam zep mam gwe-gwenan– men kirekam Alap Zëna dwam gwibiꞌirake. -²⁰  Nen mese Kristus hun ëraha-en gwek, zep Zen kim tïlkï, Zen nëban mae apdekam golëjuweka. Okamana awe de teipsïn dowal-dowala menkam man nësa dahalebik. Hwëna Kristus kim nësa golëjuweka, nen dekam zebe zëno mae mo tahalebinni in kon ëhïl gwe hanak. Zep em ba habe etan yasik tabin sin de ang tan hap ëalp gwesïk gweꞌan?– okama ennak dep de anakare jalse gwen san de lwan dahan hapye:²¹  “Ansa bahem twin gwibin.”“Ansa tangan bahem mae akasibin.”Ahaksa, “Bahem ansa olk gun.”²²  Hwëna okamanak awe de tembane nwe-masena, zen twinbinkim dekam zep jek-jak gwe-gwenan. Zep ba hap de kire hap etan jalse gwen ola mas gul gwen hap?! Zen auhu-kama zi mo jalse gwen. Alap onakore naka hom. ²³  Eiwa, auhu-kama zi mo jalse gwen ola insa zini man tim nul gwenan, “Nen eiwa nëre mae mo timkim de syal dohon-honna ansa syal gwe-gwibinkim esa Alap mo nwenak ëdawem gwer.” Zen zep waba hap zëre mae mo timni karek da gwibirin– anakan de tim gunkum, “Ëe an dekam Alapsaë blikip gwesïblïꞌan.” Zep kirekam de yasik tabinni insa man tim nul gwenan, “An enlala blala korena.” Hwëna zëno mae mo syala in waba hap! Zini men zen sap desan ang ta gwenan, hwëna zëno mae mo auhu-kama hole-hlena hom kim tap gwe-gwizimnin.

* 2:11 Gal 5:24

* 2:12 Rom 6:4

* 2:13 Ef 2:1-5, 2:8

* 2:16 Mrk 7:14-23,1Tim 4:1-5

* 2:19 Ef 4:15-16

3

Anakare enlala naban de lowehe gwen hap de ol: “Ano angna zen awe hom. Zen ngatan zi mo langnak gwëꞌara.”3¹  Zep nen mese Kristus hun de zeraha-en gwenkam zëno timnik bïtï gwek. Zep man nwe-mase gweꞌan: Kristus kim tïlkï, Zen nëban mae golëjuweka. Hen Zen kim etan ngaya gweka, hen ngatan zi mo lang san dep kim sewe seka, nësa dekam zep hen golësesek gwe seka. Zen in zep, nen anakarekam ëenlala gwe-gwen, “Ano angna, zen awe hom gwëꞌara. Zen ngatan zi mo langnak gwëꞌara– men zao Kristus Alap mo dam taha nakon teipsïnkïm nikinꞌirake.” ²  Zep nëno mae mo enlalana dikire gulk de lang ennak ëdohon gwek– men zëwe hen nëno mae mo angna ëgwë gweꞌanke. Okamanak awe bap zen. ³  Okamanak awe, nen tok-tok makare nike lowe heꞌan. Sap nëno mae mo angna Kristus angkam Alap zëre onak golëlowehe gweꞌara– men zëwe enho aha-erekam Alap zëre han ë gweꞌarake. ⁴  Nëno mae mo eiwakam de angna, zen Kristus onak. Zep Alap kim de Kristussu tïngare zi hip zertreizimꞌinka, nen hen dekam zëwe! Hen nen dekam teipsïn-teipsïn zi mo kim esa Kristus mo alp nakon zëre mo ngatannak hen lowehe gwer.⁵  Zen in zep, ere mae mo auhu-kama tim nikore hole-hlena emki gwirsïk irin– anakarena,kahalo gwen hap de hole-hle,wesya de lirak oson hap de hole-hle,swi enkam de gwë gwen hap de hole-hle,aha karek maesa de gon hap de hole-hle,hen te-ala beya gwen hap de hole-hle naye.Te-ala beya gwen hap de hole-hlena in, zëno nwe-masena apdenak– yang tasïn dowalsa de boklesa kom so gweblan nabanye. Sap te-ala beya gwen hap de enlalakam de gwë gwenkam, dekam hwëna Alapsa lip sane ë gweblanan. ⁶  Zen kirekam zini karekna nulin halasen gwenan, hwëna zen dekon zep Alap mo jala okamanak de hatan hap golek de gweꞌan. Zini men zen kirekam Alap mo dwam gwibin srëm san lowehe gwenan, Zen dekam sa timbwas tabir zira. ⁷  Nen hen menkam kirekame lowehe gwek. Nësa hen dekam kirekam-kirekam hole-hlena in zen hule gwek. ⁸  Hwëna angkam nen ki nëre mae mo kirekam-kirekam hole-hlena insa hiri gun–wal bosyansa de u sal-sal gweblan,husus gweblan,lamang tan,wakwak tan,hen nop-nop gweblan mae naye.⁹  Nëre mae mo Kristen bose walya bap nen boton ta gwibin. Sap nen mese nëre mae mo ëpba kirekam-kirekam naban hole-hle naban baju ëpbasa de hiri son makan hiri osok. ¹⁰  Dekam zebe hwëna ngatan zi mo langnak dep de enlala ësena baju ëse mo kim alala lak. Nen angkam san de aha zi, ësena. Alap men Zen nësa yang tabirki, Zen man etan nësa ëse ta gwibirida– zëre mo kim dikim ëliwehen hap, hen zënaka dikim hlï-hlï tasïn hïp. ¹¹  Zep nen an angkam san de ëse yang tabinni kiye. Zep kire zini zen bëjen etan zënaka anakan klis gul gwen:“An Yahudi zi.”“An Yahudi srëm zi”“An to mipsa de blaonsublunna.”“An kire srëmna.”“An aha zi ausu nakore zi.”“An kareksa de gol gwen zi ausu nakore zi.”“An zi mo tana ïltïkïnnïk de babu gwen zi.”“An kire srëm zi.”Sap nen an kïtak Kristus hun de zeraha-en gwen zi, hen Zen angkam nëno mae mo enhonak gwë gweꞌara.¹²  Zen in zep, nen Alap mo hlïl irin zi mo kim nen lowehe gwen. Sap nësa mes zëre han dikim zeraha-en gwen hap ngan tasibirki. Zep nen an zen– Zëno kwasang gwibiridan wenyaye. Zep nen ki nëre mae mo lowehen ësena insa pakean ëse mo kim alala ta gwen– anakarekam de lowehe gwenkam,dawemsa hen kwasang-kwasangsa de tïngare zi hip gol gwizimdinkim,enlala betekkam de lowehe gwenkam,tïngare zisi de sae-sae enkam golëlowehe gwenkam,hen tatem de ëzauk gwenkam.¹³  Jala bap nen lam gul gwen– dekam de hwë-hwëkam nënaka kareksa gol gwizimdin hipye. Hwëna nen ki hwë-hwëkam kwasang tola ban karekna insa eititi gwe-gwibin. Sap Alap mes Kristus mo kwasang-kwasang nakon nëno mae mo karek-karekna eititi gwibir-zimki, zep nen hen diki kirekam nen eititi gwe-gwibin.¹⁴  Hwëna bol-zaun tanganna, nënaka nen kwasang gwibirida gwen. Zen san de tak ësesa de daunnu kiye– pakean ësena insa dikim jak sosun hup. Zen dekam tangan esa aha-ere enlalakam lowehe gwer. ¹⁵  Sap Alap mes nësa kwang guludaka– Kristus mo timnik de bïtï gwenkam dikim ëaha-en gwen hapye. Zen zep Kristus onakore aha-ere enlalakam de lowehe gwen hap dena in, dikire nësa enho nakon ïrïk gïk. Deban Alap hap nen dawemsa golbla tine gwen.¹⁶  Kristus hup de ol dawemna dikire nëno mae mo enhonak dawem enkam sa gwek. Hen tïngare Kristus onakore enlala blalkam nen nënaka tawa ta gwibin, hen dawem san dep nen dekam nënaka tïtï ta gwibin. Hen Alapsa nen enho nakon tërya ban isrip-sri gwe-gweblan– sap Alap mo ëbpa ola kore tërkam, Kristus hup de tërkam, hen sap Alap mo Enho nakore tërkam. ¹⁷  Nëno mae mo lowe henna, sap syala hen ola, dikire Bian Yesus mo bose ensa dikim teip gulsuk gweblan en hap lwa gwek. Hen deban Bian Alap hap nen dawemsa golbla tine gwen– Kristus insa dawemna nëbe mae hap gol gwizimnirake.Aha-ere golak de Kristen zi kirekam zënaka golëlowehe gwen hap de ol:¹⁸  We walya, emki ere mae mo zi walya blikip gwesibirida gwen, sap Kristen we wal hap zen kirekam dakastïlzimꞌin.¹⁹  Zini, emki ere mae mo we walya kwasang gwibirida gwen. Jal-jalkam bahem golëlowehe gwen.²⁰  Walasna, ane-bia mo ol san em ang ta gwen. Bian Alap dekam sa hen emsa sam gwesibiridala.²¹  Bi walkam dena, ere mae mo walasna bahem u sal-sal ta gwibin. Ki hwëna enlala nik sa ëdowe hana gwer.²²  Zi mo tana ïltïkïnnïk de ëbabu gwe-gwen wenya, ere mae mo okamanak de zi bina in mo ol san em ang ta gwen– sap zen de emsa kara ta gwennak, hen sap kara tan srëmnak. Hen tïngare enho naban em betek gwibirida gwen. Sap em dekam ere mo eiwakam de zi bina Bian Yesussue hen blikip eisïk gweblanan. ²³  Zep banakare maesa de syal gwibinkim, tïngare enho naban em anakare enlala naban syal ta gwen, “Ëe an zisi homë babu gweblaꞌan. Hwëna Bian Yesus mo abe hap de dwam gwibir-blinna, zen ëre mo zi bina an, zëno ëk nakon sa wet so gwer.” ²⁴  Zen kire enlala naban em syal-syalkam syal ta gwen, sap ena anakan tawana, “Zen diki Bian Yesus sa ëre mo syal eini ap golblala– Zen kim zëre mo hlïl irin zi hip de hamal gulzimdinni insa golzimꞌinkaye.” Eiwa, Zen Zen en tangan emsa bi gweblaꞌara. ²⁵  Hwëna emki ëenlala gwen: Men zen karekna nol gwenan, Alap sa etan zëre mae mo karek gon jam enkam karek tabiri– sap bose nabare wenya, hen sap bose srëm wenya. Alap hom ahakore en naka auhu-kama zi mo kim golëake gwenda.

4

4¹  Men zen aha zisi bi neibirida gwenan, emki ere mae mo tana ïltïkïnnïk de lowehe gwen zisi enlala dam-dam enkam golëlowehe gwen, hen zëno mae mo tahalhasa emki sul sone gwizimdin. Sap ena hen mes-em ëtawa gwek, “Asa de bi gweblan Zini hen kike– men Zen ngatan zi mo langnak gwë gwendaye.”Aumwa hap de tïtï tabin ol:²  Alapsa em gu sonebla tine gwen. Hen salok-salokkam lowehe gwek– ekakim anakare enlala naban lowehe gwek, “Nen ki kire hap Alapsa abe tan.” Hen deban dawemsa Bian hap olbla tine gwek. ³  Abe mae hap emki hen abe ta gwen– orasa dekakim ap kles tyasïk gwizimki, ëe akakim Kristus hup de ol dawemsa - aha zi hip sowe henkam srip ulsuk gwizimk, ëe in zep de jal hap bwinak awe gwëꞌanke. ⁴  Zep abe hap emki hen anakan abe ta gwen, “Zen diki dam-dam enkam zen srip gulsuk gwizimdin.” Sap Kristus Zen kire hap asa dam tasïkï.⁵  Em de Kristussu de taïblïblan srëm zi niban golëlowe henkam, dekam enlala blala ban em golëlowehe gwen. Hen Alap de ebe mae hap Kristus hup denaka dikim srip gulsuzimdin hip orasa kles tyasïk gwizimdinkim, desan en em ang ta gwen. ⁶  Hen emki dawem enkam de ding gul gwizimdin hip ëalp gwe-gwen. Eno mae mo ol toranna, kwasang naban zen lwa gwen, hen zen dërek gwe-gwen.Mae hap de ol: Paulus mo wal bose walya dekam kirekam lowe heꞌak.⁷  Ëe suratna ansa nëre mae mo osona Tikikus Bak honë ebe mae hap gol sonezimꞌin. Zen ano dang tïnïnak de syal bose, hen zen taïblïblan tanganna. Tïngare abe hap de ola, zen zen sa emsa tonbirida zala. ⁸  Zen in zebë ebon mae osan zer sonek– zen de eno mae mo enlalasa së ta sonezimzin hip, zëbon onak de abe mae hap de olsa ësane gwenkam. ⁹  Kolose ere kore walya Onesimus Bak, zen hen sa ang gwebla zala. Zen hen nëno mae mo dang tïnïnak de oso, hen taïblïblan tanganna. Zi darena in zen sa kïtak abe hap dena emsa anakan lonbirida zala, “Paulussu angkam kirekam në gweblaꞌan.”¹⁰  Aristarkus Bak, men debanë bwinak awe ë gweꞌan, dawem ensa ebe mae hap gol sonezimki. Barnabas Bak mo naïmlïna Markus hen dawem ensa ep gol sonezimki. Markus hup de ola mensaë nonol emsa gu sonebiridak, zen desan em ang tan: Zen de ebon mae hata zankam, emki dawemkam dokwak tan. ¹¹  Hen Yesus Bak, aha bosena Yustus, zen hen dawem ensa ebe mae hap gol sonezimki. Yahudi zi ausu nakore ëKristen gwen dan-ahare zini in, zen zen en ano tahana ap trï noso gweblanan– Alap mo ïrïk gïn hïp de ol dawemsa de golasas gwe-gwennakye. Zen zen asa dawemkam tatete da gwenan.¹²  Hen ahana Kolose ere kore walya, Epafras Bak, zen hen dawem ensa ebe mae hap gol sonezimki. Zen hen Kristus mo nganak de syal gwe-gwen zi dawem tanganna. Zen enho zon tasïk gweblankam ebe mae hap Alapsa abe ta tine gwenda– em dikim Kristussu de taïblïblannak tatem ëzauk gwen hap, hen Alap mo dwam gwibin sin dikim ëtal gwesïn hïp. Zen kirekam zausun srëmkam ol gu sonenkam emsa alp gwibirida gwenda– sap Laodikiak de zini, hen Hiyerapolisk de zi. ¹⁴  Ano mae mo dokter dawemna, Lukas Bak, apdekam Demas Bak han, dawem ensa hen ebe mae hap ol sonezimki.¹⁵  Laodikiak de ano mae mo aya-wal oso-wal hap emki hen ano mae mo dawem gol sonenna ansa ayang gulzimdin. Hëndep Nimfa Bak hap hen ayang ulbik, hen tïngare Kristen zini men zen zëno golak tagal gwe-gwenanke. ¹⁶  Em kim suratna ansa tïngare Kristen zi mo inik baca ulsuk, dekam hwëna Laodikia san dep ol sonek– zao de zi deka hen baca nuk. Ëe mesë hen aha suratna Laodikiak de Kristen zi hip gol sonezimk. Zen kim hen desa ebe mae hap ayang nul sonezimꞌik, desa hen tagal gwennak baca uk. ¹⁷  Hen Arkipus Baksa anakan enblak, “Ebe hap mensa syala Bian Yesus wei yul soneblaka, dawem enkam de sul sonek.”¹⁸  Aumwa hap de ola ansa ëre mo tahakamë ep ale gulzimꞌin: - Ëe, Paulus, dawem ensa ebe mae hap gol sonezimꞌin. Ëe ama etan emsa enlala sobiridaꞌan: Ëe awe tahalen nikë jalom ëk tïhïnak gwë gweꞌan!Bian Alap mo kwasang-kwasangna dikire ebon mae onak lwa gwek!1 Tesalonika1 Tesalonika1 Tesalonika1TesPaulus mo surat Tesalonikak de Kristen zi hip

+ Mensa ayatna awe “Kristus hup de ol dawem”kam li nul sonek, Paulus “Kristus hup de ol aning gun”kum ale gulku. Desa de dam gulsun hup, emki hlaun Kol 1:26-27, hen Kol 2:2nak.

+ Suratna an, aha zi Paulus mo olsa ale gulzimki. Hwëna aumwa hap de ol ensa, Paulus zëna ale gulku.

1 Tesalonika

12345

1

1¹  Suratna an kïtak de Tesalonikak de Kristen zi hip, Bian Alap ne Teipsïn Zini Kristus Yesus nik mo bi eibiridan wenya kip,Paulus, Silas, hen Timotius mae onakon:Dawem! Diki Alap Zën sa kwasang-kwasang zemka mamkam ebe mae hap gol gwizimdi. Hen nen zëno taha terenak esa lowehe gwer.Mae hap de ol: Tesalonikak de zini dawemkam ëKristen gwek.²  Aya wal oso wal, ëe hen-henkam ebon mae onakonë dawemna Bian Alap hap olbla tine gwenan. Eno mae mo bosem-sesa de gubin nibanë etan-etankam anakan en sone gweblanan,“Bian, ëe dawemsa ebe hap ol gweblaꞌan, sap Tesalonikak de zini zëre mae mo Bian Yesussu de taïblïblansa dawemkam aha zi hip noltrei gwizimꞌin, hen zëno mae mo kwasangna mes aha zisi de mas gwibirida gwenkam wet sozimk. Hen zen Kristus de lwahal zannak dep dawemkam kara në gweblaꞌan, in zep tatem ëzauk gweꞌan.”In zebë kirekam nëre mae mo Bian hap dawemna ebon mae onakon ol gweblanan.⁴  Aya wal oso wal, ëe orep mesë anakan dam ulsuk, “Alap man emsa kwasang gwibiridaka, in zep hëndep emsa hlïl inki.” ⁵  Sap ëe kimë ol dawemkam emsa tawa la gwibik, em mese dekam anakan dam ulsuk, “An totore olsa hom. An Alap mo ol, soson tanganna.” - Dekam zep hen Alap mo Enhona ebon mae ing gwe heka, in zep ola in eno mae mo enhonak dawemkam saltïk. Ena hen tawana: Ëe men kirekamë ebon mae onak ënaka ërak makan kang ul gwekye. ⁶  Zep em dekam zebe Bian Yesus mo ërak san, hen ano mae mo ërakna in san ang tak. Em hen aha zi hip ere mae mo Alapsa de taïblïblanna ema oltrei gwizimk. Zao zep hen emsa Desa de taïblïblan srëm wenyik sërkam karek da gwibik. Sap man ki emsa neibirida gwek, hwëna em home dekam Yesussu de ang gweblan hap baes tak. Sap Alap mo Enhona man ebon mae isrip-srina ing gul sone gwizimki, zebe ola insa dawemkam urensïk gwek. -⁷  In zep Makedonia hen Akaya mo langnak de Kristen zini ebon mae onakon anakan hla nul gwek, “Kristen zini diki kirekam zëre mae mo eini noltrei gwizimnin.” ⁸  Bian Yesus onakore ol dawemna insa dekam zep ebon mae onakon Makedonia hen Akaya san dep nolteisïk. Hwëna desan en hom. Tïngare zi-ë zi-ë san eno mae mo Alapsa de taïblïblanna insa mes nolteisïk. Zep ëe etan enda kore zisi asa anakan gubiridal?– “Zen mes dawemkam ëKristen gwek.” ⁹  Sap ëe kimë desa olëtowe gwenan, zen man kïtak asa anakan aïsïl neibirida gwenan, “Tesalonikak de zini dawemkam emsa dokwa-kwak nuk. Zëre mae mo ensasa srëm dowal yang tabinni dekam zep hli nulidak. Dekam zep hwëna Ngaya Zini eiwa de Alapsa betek nëblak.” ¹⁰  Zen man hen asa nenbirida gwenan, “Tesalonikak de zini dawemkam Yesussu lwahal zannak dep kara në gweblanan.”In eiwa, aya wal oso wal, sap Alap eiwa tïn nïkon Tane zemka ngaya taka, zep Zen eiwa ngatan zi mo lang nakon sa nësa kwang guluda hala– nen de Alap mo jalsa okamana awe hlaun srëm hap. Sap Alap mo jal de okamanak hatan hap dena man tangan golek de gweꞌan.

* 1:5 1Kor 2:4-5

* 1:6 Kis 17:5-10

2

Mae hap de ol: Paulus mae kim Tesalonikak de lowehe gwennak ërak makan zënaka kang nul gwekke.2¹  Aya wal oso wal, ena tawana: Ëe waba hap homë ebon mae yaïng gwek. ²  Ena tawana: Ëe kimë nonol Pilipik yaïng gwek, zen man tangan asa karek da gwibik hen lamang da gwibik. Eno mae mo ënak hen man sap asa jalse neibirida gwek. Sap eiwa kirekam, hwëna nëre mae mo Alap abe mae hap enlala tatetena zer gwizimki. In zebë udobe naban Alap onakore ëngaya gwen hap de ol dawemna inkam emsa lonbirida gwek. -³  Zep ëe emsa de yasik tabin hip homë yaïng gwezak. Aha enlala aning tan naban homë yaïng gwezak– boton olsa de tawa ta gwibin hip. ⁴  Hwëna ëe an Alap mo taïblïbiridan zië yaïng gwezak– ëngaya gwen hap de ol dawemsa de ebe mae hap ayang gul gwizimdin hip. Sap ëe zi de asa sam gwesibiridan hap homë syal ta gwenan. Hwëna Alap, men Zen zi mo enhona karatda ta gwibir-zimnira, Zen en de asa sam gwesibirida gwen habë syal ta gwenan. -⁵  Ena tawana, hen Alap mo nwenakë emsa gubiridaꞌan: Ëe ëre mae mo timsi de ngalap gwibin hip de enlala naban homë yaïng gwezak. Ëe u siwen enlala naban homë emsa anakan bën-jana la gwibik, “Ano tawa tabinkim mese ëei gwer, zep angkam kire-kiresa em ap kap tazimdin.” -⁶  Ëe ebon mae onak ëre mae mo bose dikim mam gwen hap homë syal ta gwek– sap eno mae mo nwenak, ahaksa aha zi mo nwenak.Ëe an sap Kristus mo dam tasibin zi, zep sap amaka dekam emsa abe mae hap de ba maesa kap ta gwizimdin hip abe la gwibik. Ëe hwëna homë. ⁷  Ëe hwëna ol dawemna inkamë dawem enkam emsa laïzï gwibik– men kirekam an wal zem walas zemka momkam daïzï gwibirinke. ⁸  Ëe sap Alap onakore ol dawem enkam de emsa tawa ta gwibin hibë yaïng gwezak. Hwëna ama tangan emsa kwasang eibirida gwek, hëndep zebë emsa de mas gwibiridan hap ëre mae mo timni isrip-sri naban sosok la gwibik. -⁹  Aya-wal oso-wal, ena tawana: Ano mae mo danna te-ala hap de syalak zep hen ësin gwe-gwek– sap yaklam, sap kam. Ëe mae habë ëre mae mo syala insa ol gwek: Dekam de Alap onakore ol dawemna insa totoresa ebe mae hap gol gwizimdin hip, emsa de dohon-hon ta gwibin srëmkam.¹⁰  Nglïnak de gwë gwen Zini Alap mo nwenakë emsa gubiridaꞌan– ena men kirekame asa kara la gwibikke: Ëe ebon mae onak enlala lalakkamë hen dam-dam enkamë lowehe gwek– enho kles gwesïn srëmkam. ¹¹  Sap em tawana: Ëe bi zik de walas zemka alp gwibiridan mo kimë emsa olëlowehe gwek. ¹²  Ëe zebë aha-en aha-enkam ebe mae hap ol zïm-zïmnï ol gwizimk. Em kime karekna oltowe gwek, ëyë hwëna eno mae mo enlalana tatete la gwizimk. Hen eno mae mo lowehen dikim Alap mo nwenak dakastïn hïp ama emsa tïtï la gwibik. Sap Alap Zëna man emsa zëre mo ïrïk gïnnïk dikim bïtï gwen hap kwang guludaꞌara– hen zëre mo sërkam de ngatannak dikim lowehe gwen hap.¹³  Ëe hen ama ebon mae onakon Alap hap dawemna mae hap olbla tine gwenan: Sap em kime abon mae onak Alap mo ola ësane gwe-gwek, em dekam zebe hëndep anakare enlala naban kyang-kyang ulsuk, “An eiwa Alap zëre mo ol. Auhu-kama zi mo olsa hom.” - Sap em mese ola insa kirekam laïblïbik, in zep ola in eno mae mo enhonak syal gwe-gwenan. ¹⁴  In zep, aya-wal oso-wal, em Yahudi mo langnak de Kristen zi mo kim lowehek. In kim ahakore Yahudi ëKristen gwek, hwëna Yahudi bose zem dekam man karek da gwibik. Emsa in zep hen kirekam karek da gwibiꞌin– ere korena men zen ëei gwe srëm gweꞌanye. ¹⁵  Sap Yahudi zini, zen kirekam ëgwë gwenan. Zen orep Alap mo olsa de ayang gul gwen hap de zini man damera gwek, hëndep Yesussu dak, dekam zep hen asa nëralsa sone gwibik. Zen zep hen asa angkam anakan tru-tru nul gwizimnin, “Em bahem Yahudi srëm zini ola inkam tawa ta gwibin.” Zep zen in man ënwe-mase gweꞌan– tïngare zi mo jal zi. Sap zen ëngaya gwen hap de ol dawemna insa man tru-tru nul gwizimnin. - Zen dekam zep zëre mae hap de karekna bwang nulsukse gwenan, hëndep angkam Alap de heip gun hup dena mes tangan golek de tabir.Mae hap de ol: Paulus man tangan Tesalonikak de Kristen zi niban de etan golëtowen hap dwam gwe-gweka.¹⁷  Aya wal oso wal, nen ein tangane ësyawek, zep ano mae mo enlalana nama ebon mae onak lwa gweꞌara. Ëe ama eis gwibiꞌin, “Ano mae mo walasna angkam kwasap walas mo kim lowehe gweꞌan.” In zebë sap etan-etankam emsa de duwebiridazan hap ëakasïk gwek. Hwëna dowal mo kïgï asa tru-tru gul gwizimki. Ëe an Paulus, ëe ama sap etan-etankam emsa de duwebiridazan hap akasïk gwek, hëndep zebë aumwa hap Timotiussu emsa de amjanbin hip zer sonek. ¹⁹  Sap em in zen tangan– ano mae mo isrip-sri gwibiridan wenyaye. Nëno mae mo Teipsïnnï Yesus in kim de lwa haꞌan zaka, ëe dekam asa emsa isrip-sri naban zëbe hap anakan olëtrëblal, “An zen– ano mae mo syal gwibinkim de Emsa taïblïblan wenyaye!” Ëe zep asa hwëna Yesus onak hëꞌho gwibinni hla kul. -²⁰  Zep em in ano mae mo hëꞌho gwibin wenya hen isrip-sri gwibiridan wenya zen tangan.

* 2:2 Kis 16:19-24, 17:1-9

* 2:4 Gal 1:10

* 2:5 Kis 20:33-35

* 2:8 Yoh 10:11

* 2:13 Gal 1:11-12

+ Kis 2:23, 9:23-29, 13:45-50, 14:2-5, 14:19, 17:5, 17:13, 18:12

* 2:19 Plp 2:16, 4:1,2Kor 1:14

3

3¹  Aumwa hap ëe anakanë ëenlala gwek, “Ëe banakan asa ëgwër– Tesalonikasa de amjanbin srëmkamye?” Dekam zebë ola anakan aha-en uk, “Timotius em neik song gwe. Ëe Silas han ëna Atenak asa ër.” Dekam zep hëndep nëre mae mo osona in emsa amjanbir zika. Zen hen Alap mo nganak de syal gwe-gwen zi– Kristus hup de ol dawemsa de gol halada gwen hap dena. Ëe mae habë ër sonek– zen de emsa Yesussu de taïblïblannak de tatem ëzauk gwen hap dena kim tïtï ta gwibin hip. ³  Ëe mae habë emsa ngalap eibiridaꞌak, “Yesussu de taïblïblan nakon mana etan lwanda halank, sap nësa man angkam karek da gwibiꞌin.” Ena tawana: Nësa de kirekam karek ta gwibin hip dena mes ki Alap mo kalang gwe gunnuk lwak. -⁴  Sap men kime apdekam lowehe gwek, ëe hen mesë dekam kirekam emsa enbirida gwek, “Nësa sa karek da gwibir.” Hen ena tawana: Zen mes ki hëndep kirekam lwak. ⁵  Zep ëe Paulus, ëe homë enlala nakon emsa sëwe hebirida gwek, zen in zebë hëndep Timotiussu ebon mae osan dep zer sonek– dekam de emsa tawa gwibiridan hap, “San ha nama Kristussu de taïblïblannak tatem ëzauꞌun?” Ëe ama emsa anakan ngalap gwibiridak, “Men zen nësa golëliwenda gwenda, san ha zen mes aha ora san dep sïl tïbir halka? Ki ëe waba habë dan-sin niban syal eibirida gwek.”Mae hap de ol: Timotius kim etan Tesalonikak de zi hip dena tonzim zikake.⁶  Hwëna Timotius mes nër hom ebon mae onakon lwahal zaka, hen zen mes ebe mae hap de ola isrip-sri gwibin tangan naka asa anakan tonzim zika, “Zen nama Yesussu de taïblïblannak tatem ëzauk gweꞌan, hen zënaka man kwasang neibirida gwenan. Hen zen nama nësa zolan-zolan neibirida gwenan, hen nësa de etan golëtowen hap enlwan neibirida gwenan– nen men kirekame hen desa de hlauludan hap ëenlwan gwe-gwenanke.” ⁷  In zep, aya-wal oso-wal, ëe kimë kirekam Silas han sane ëk, ëe dekam zebë enlalana oto eisïk. Zep angkam ëe sap asa karekna oltowe gwer, hen zini sap sa asa karek da gwibir. Hwëna em de nama Yesussu de taïblïblannak tatem ëzauk gwenkam, ëe ama tangan ësam gwesïꞌïn. ⁸  Zep angkam enlala nakon mesë tangan ësëweher, sap em namae Bian Yesus onak tatem ëzauꞌun. ⁹  Zep ëe kimë Alapsa en sone gweblanan, isrip-srina ebon mae onakon zebë sërkam eis gwibirin. Ëe zebë Alapsa isrip-sri ëbla tine gwenan. ¹⁰  Zebë hen enlala zon tasïblïn naban kam denaban yaklam denaban abe la tine gwenan– dekam de eban mae etan golëtowen hap, hen dekam de etan emsa dawem enkam Yesussu dikim taïblïblan hap denakim tïtï ta gwibin hip.Paulus kim Tesalonikak de Kristen zi hip Alapsa abe takake:¹¹  Diki Eirzi-Bia Zën sa orana abe mae hap kles yasizimdi– emsa dikim amjanbiridan hap denaye. Ëe zebë anakan Biansa abe la tine gwenan,¹²  “Bian men kirekam Ena Tesalonikak de zi hip de kwasangna ano mae mo enhonak dohonse gul gwizimki, Emki kirekam etan zëno mae mo enhonak syal gwe-gwen– zen dekakim zënaka dawemkam kwasang neibirida gwek, hen ëKristen srëm zi hip dekakim hen kwasangsa noltrei gwizimk. ¹³  Bian, zëno mae mo enhosa emki tatete ta gwizimdin– zen dekakim enlala kles gwesïn srëmkam hen enho lalakkam lowehe gwek, hen zen dekakim ano mae mo Teipsïnnï Yesussu dawemkam nërtowek, Zen de ngatan zi mo lang nakon zëwe de wenya ban golëlwan dahal zannak.”

* 3:3 2Tim 3:12,Kis 14:22

4

Kristen zi de kirekam lowehe gwen hap de ol:4¹  Aya-wal oso-wal, ëe Kristen zi dikim Alap mo nwenak ësam gwesïn hïp dena mesë emsa tawa la gwibik, hëndep em mese desan ang tak. In zebë etan Teipsïn Zini Yesus mo bosekam emsa tïtï labiꞌin– em dikim kire syalsa etan esek gulse gwen hap. ²  Sap Kristen zi mo kirekam de lowehen hap de ola mensaë Bian Yesus mo bosekam ayang ul gwizimk, ena namae desa enlala ei gwibiꞌin. ³  Zep Alap mo ebe mae hap de dwam gwibinni, zen em dikim enho lalak enkam lowehe gwen hap, hen ëkahalo gwe-gwensa dikim baes tan hap. ⁴  In zep zikim dena, em ere mae mo wanga tëbolena enho lalakkam olëinik gwe-gwek, aha zi mo bi gwibin nika ekakim nwe enkam hla kulsuk gwek. -⁵  Bahem ere mae mo hole-hle san ang ta gwen– men kirekam Alapsa de tame tan srëm zini ëgwë gwenanye. ⁶  Zi bose uk mo dobe jopnak bahem ake anen, hen bahem ap son. - Kire zini Bian sa kareknak kang gulu– men kirekamë hamal hap emsa enbirida gwekke. ⁷  Sap Alap hom nësa anakan gubiridaka, “Em kahalo sosonkam lowehe gwek.” Zen diki enho lalak enkam de lowehe gwen hap nësa gubiridaka. -⁸  Ëe ansa emsa tawa labiꞌin, zen ëre mae mo olsa hom. Zep men zen de ola ansa baes neibiꞌik, ki zen mes Alap, men Zen zëre mo Enhona zer gwizimnira, zëno ola baes gwibirida.⁹  Angkam ëe sap Kristen bose wal omka dikim kwasang gwibirida gwen hap denaka amaka ale ulzimꞌin, hwëna Alap Zën mes ki kire hap dena ebe mae hap golzimki. ¹⁰  Ere mae mo kwasangna mese ki oltrei gwizimk– tïngare langna Makedoniak de ere mae mo Kristen bose wal hap. Hwëna aya-wal oso-wal, ëe ama emsa tïtï labiꞌin– em de ere mae mo kwasangna insa etan esek gul kïnï gwen hap.¹¹  Emki ëalp gwe-gwen– enlala sësekkam de lowehe gwen hap. Aha zi mo syalak bahem enaka golëngewenda gwen. Hwëna diki e-en em ere mae mo syalsa gol gwen– men kirekamë emsa enbirida gwekke. -¹²  Dekam Kristen zini nëno mae mo bosena sa aha zi mo nwenak dawem gwer, hen nen dekam aha zisi molye blol eibirida gwek.Bian Yesus de etan lwa halzan hap de ol:¹³  Aya wal oso wal, ëe homë em de anakan tame gun srëm hap ëdwam gweꞌan, “[Nëno mae mo Kristen wal bose walya ËKristen gwen wenya] men zen juwenkam ëteingir gwe guk, zen banakan sa ëgwër?” Sap ëKristen gwen srëm wenya, zen iye zik de tïnkïm karekkam hala-hla neibirida gwenan, sap zen hom Yesussu enlalana anakan zon dasïk gweblanan, “Zen sa desa ngaya tala.” Hwëna ëe homë ki ëdwam gweꞌan– em de hen kirekam ëgwë gwen hapye. ¹⁴  Sap nen mese anakan ëtaïblïk, “Yesus sap mes tïlkï, hwëna man etan ngaya gweka.” In zep nen hen anakan ëtaïblïꞌan, “Yesussu de taïblïblan wenya men zen juwenkam ëteingir gwe guk, Yesus kim de etan lwa haꞌan zaka, Alap sa desa Yesus onak dep tagal gulsulu.” ¹⁵  Ëe in zebë Bian Yesus mo ola, etan de nësa tagal gulsuzun hap dena, ebe mae hap ayang gulzimꞌin: Yesus de etan lwahal zankam, nen an zen nama ngaya wenya lowe heꞌan, nen bëjen nen juwenkam de teingir gwe gun wenya insa ngatan zi mo lang san de sesek gwe senkam ngip guludan. ¹⁶  Dekam Alap mo dam taha nakore zi mo teipsïn nik sa ol mamkam takenbirida zala, ki esa ngatan zi mo lang nakore sramin aukuna ësane gwer. Zen dekam sa nëno mae mo Teipsïnnï Yesus Zëna butnak dep ati gwe ine zala. Desa de taïblïblan wenya men zen juwek, zen dekam sa nonol tim ëse naban luk tal. ¹⁷  Ki sa hwëna apdekam ngaya wenya nëban mae nglï san dep lup gul ane hala– dekam de zë zëre han zertowehan hapye. - Zen dekam sa zë hëndep denaban nësa golëlowehe gwera. ¹⁸  Zen in zep, emki kirekam enlalana enaka së ta sone gwizimdin.

+ Yunani olkam wanga tëbole hap dena “botol”kam ale nuk. Yunani olkam zen kirekam nolzabe gwek– in kirekam hen Orya olkam wanga tëbolekam olzabe gwenanke. Hwëna Yunani olkam aha dam gulsunnu hen ki. Zen a kirekam moye: Em dawemkam we walya ban de enho lalakkam ën hap denaka tame uk– dekam de aha zi mo bi gwibin nika nwe enkam hlaulsuk gwen hap. (1Kor 6:12-20)

+ Paulus mae mo langnak dobe jopna hom, hwëna Orya ol zini kirekam gulk sun ola nablon gwenan– anakare hap, “Wal bose omka bahem we walya kon yane-ne tan.”

* 4:7 1Ptr 1:15-16

* 4:11 2Tes 3:10-12

* 4:17 1Kor 15:51-52

5

5¹  Aya wal oso wal, em mese sap Bian mo hatan hap de yaklana anakan ëtawa gwek, “Zen kam de sowë zi mo kim sa nëp lwazim.” - Zep ëe bëjënë emsa anakan gubiridan, “Yaklana dekam sa hata zala.” ³  Zëno hatan hap denak kim de golek de gweꞌak, dekam zini sa ëkïl gïl gwer, “Langna an aïrïs ki lwa gweꞌan– umlae enkam.” Hwëna zen kirenak sa mumuk ennak Alap mo langsa de karek gun hup dena hatal– men kiye, u nubare we de mumuk ennak zënaka eisbir anenna. Dekam men zen Yesussu daïblïbla srëm gwek, zen toton ba san molya ëasendak.⁴  Hwëna aya wal oso wal, em kawesïnnïk home lowe heꞌan. Zep Bian de sowë zi mo kim hata zannak, em molye auna ohloblak. ⁵  Sap em kawesïnnïk de zisi hom. Em kïtak ngatannak de zi. Nen hleng gwen srëmnak de zisi hom. Nen lïtïnnïk de zi. ⁶  Zep nen bap nen ni enna truwenda gwen– men kirekam aha zi truwenda gwenanye. Nen hwëna ënwe-alk gwen srëmkam nen lowehe gwen– kawesïnnïk de enlala nik ëmamak gwen srëmkam. ⁷  Sap kam zen dekam zini nini truwe gwenan, hen ho mamakna dekam notdeblanda gwenan, dekam zep ëmamak gwe-gwenan. ⁸  Hwëna nen lïtïnnïk de zi, zep nen mamak srëmkam nen lowehe gwen. Nen dowal mo kïgï nabane ëreija gwenan, zep eijan hap nen nënaka wër tyasibin. Nonol tanganna Yesussu de taïblïblanna kwasang-kwasang naban desa biti makan nen darak tan. Enlala zon tasïk gweblanna desa mire sigi makan nen anakare enlala naban alala tan, “Zen sa eiwa nësa ngaya tabiri.” Dekam dowal mo kïgï mo gwetapna sa nëbon mae ëjawe guk hana gwer. -⁹  Sap Alap hom nësa anakan golëguku, “Dikire ëtimbwas gwek.” Hwëna nësa mes gubiridaka, “Dikire Bian Kristus Yesus hun de zeraha-en gwenkam ëngaya gwek.” ¹⁰  Sap Yesus Zen mae hap tïlkï: Nen dikim apdenak zergwë gwen hap– sap nama de ngaya wenya, hen men zen ngatan zi mo lang san dep ëdane gukke. ¹¹  Zen in zep, kirekam de ol zïm-zïmkïm em enaka tatete ta gwibin– men kirekam angkam enaka oto lasïk gwibiꞌinke.Aumwa hap de ol zïm-zïm:¹²  Aya wal oso wal, ëe ama emsa enbiridaꞌan: Men zen eno mae mo ngïrïnnïk Bian mo syala nol gwenan, emki blikip gwesibirida gwen– hen men zen emsa Alap mo olkam tïtï da gwibirinye. -¹³  Dawem enkam blikip eisibirida gwek, hen kwasangsa em gol gwizimdin, sap zen dan syal-syala ban emsa alp neibirida tine gwenan.Aya wal oso wal, umlae enkam lowehe gwek. ¹⁴  Men zen ë-enna nyauk gweblanan, desa emki anakan tïtï ta gwibin, “Emki hen syalak mas ta gwen. Bahem aha zi ensa blol gwibirida gwen.”Men zen Kristus hup denaka de golluwen hap ëtïtïk gwe-gweꞌan, emki zëbe mae hap udobe naban dikim golluwe gwen hap de ol zïm-zïmsï gol gwizimdin.Men zen Yesussu de taïblïblannak ëtatete gwe srëm gweꞌan, desa emki tatete ta gwibin. Sosonkam bahem tïtï ta gwibin, hwëna sam-samkam em mas gwibirida gwen.¹⁵  Wal bose wal oban bahem hwë-hwëkam enaka karek ta gwibin. Diki dawemsa emki hwë-hwëkam ere mae hap gol gwizimdin– nonol tanganna ere mo Kristen bose wal hap.¹⁶  Emki ëisrip-sri gwe tine gwen. -¹⁷  Alapsa hen-henkam en sonebla tine gwek. ¹⁸  Banakare maekam de lowehen nakon Alap hap dawemsa olbla tine gwek. Sap zëno dwam gwibinni zen kirekam– Kristus mo bi gwibiridan zini nëbe mae hap denaye.¹⁹  Alap mensa zëre mo Enhona nëno mae mo enhonak ing ta soneka bahem tïn tïsïn. -²⁰  Zep zëre mo Enhona mensa hamal hap de ola zinik ing gul sone gwizimnira, zen kim desa ayang nulzimnira gwenan, desa de ësane gwenkam em bahem hwaulsuk gwen. -²¹  Hwëna kïtak de ol ayang gunnu insa, emki anakan akasïk gwibin, “San ha eiwa Alap onakorena? San ha dekore naka hom?” Dawem san dep de tïtï tabinni, desan amki ang ta gwek. -²²  Tïngare karekna em aes gwesïk gwibin.²³  Dikire Alap, men Zen tahana nëbe mae hap deisu guzimꞌira, emsa lalak tasïk gwibik– sap timni, angna, hen enhona, enho kles gwesïn srëmkam ekakim lowehe gwek, hëndep Bian Kristus Yesus Zën de lwahal zannak de zauꞌuk. ²⁴  Alap kirekam sa emsa lalak tasibiri, sap Zen taïblïblan tanganna. Zep zëno nësa de gu-gubiridan ola desa tïngan sa nëp sul sone gwizimdi. -²⁵  Aya-wal oso-wal, Biansa de abe ta gwenkam asa mas eibirida gwek. ²⁶  Men kirekam Kristen zini ëgwë gwenan, ansa de baca gulsun hyanak emki kwasang naban enaka tahasa golëtowaran. ²⁷  Ëe Bian mo nwenakë emsa gubiridaꞌan: Suratna ansa tïngare Kristen bose wal ukip baca ulzimk.²⁸  Bian Kristus Yesus mo kwasang-kwasangna dikire ebon mae onak lwa gwek!2 Tesalonika2 Tesalonika2 Tesalonika2TesPaulus mo suratna ahana Tesalonikak de Kristen zi hip

* 5:1-2 Luk 17:24-32, 21:34-36,2Ptr 3:10

* 5:8 Ef 6:10-18

* 5:12 Ibr 13:17

* 5:16 Plp 4:4

* 5:19 Ef 4:30

* 5:20 1Kor 14

* 5:21 1Yoh 4:1

+ Plp 1:6, 2Tes 3:3

2 Tesalonika

123

1

1¹  An suratna tïngare Tesalonikak de Kristen zi hip, Bian Alap ne Bian Kristus Yesus nik mo bi eibiridan wenya kip,Paulus, Silas, hen Timotius mae onakon:²  Dawem! Diki Bian Alap ne Bian Kristus Yesus ne sa kwasang-kwasang zemka mamkam ebe mae hap ol gwizimdi. Hen nen zëno nik mo taha terenak esa lowehe gwer.Mae hap de ol: Ëe ebon mae onakonë dawemna Alap hap ol gweblanan.³  Aya-wal oso-wal, ëe Alapsa anakanë en sone gweblanan, “Bian, Em ema asa sam ta gwibirida, sap Tesalonikak de Kristen zini dawem tangankam lowehe gwenan.” Ëe insa kirekam en sone gweblanan man dakastïꞌïn, sap em Yesussu de taïblïblanna hen enaka de kwasang gwibirida gwenna ema esek ulse zahe gweꞌan. ⁴  Zen in zebë ebe mae hap dena lonbiridanda gwenan– men san ki aena Alap mo hlïl irin zini amjanbiridanda gwenanye, “Tesalonikak de Kristen zini sap kareksa noltowe gwenan, hen aha zi man sap Kristus hup de jal hap mamkam karek da gwibirin, hwëna zen nama Yesussu de taïblïblannak tatem ëzauk gwenan.” ⁵  Eiwa, em insa kirekam Alap mo ïrïk gïn hïp de jal hap karekna oltowe gweꞌan, hwëna zen zep mes tangan dam gwesïnïn: Em zëwe de bïtï gwen hap esa tangan ëdakastïl. Sap Alap dam-dam enkam zisi klis gul gwenda. -⁶  Zen zep sa hen kirekam Alap mo dam-damkam de klis gun hup dena dam gwesïl– Zen kim de kareknak kang guꞌunka, zini men zen angkam emsa karek da gwibiꞌinye. ⁷  Zen dekam sa hwëna emsa dawemnak dep kang gul sera– apdekam aban mae, hen tïngan men zene zëre mo bose hap karekna oltowe gwenanke. Nëre mae mo Bian Yesus de ngatan zi mo lang nakon Alap mo dam taha nakore jana nabare zi niban golëati gwe ine zankam, zen kirekam sa lwal. Zen dekam zëre mo ngatan zi mo lang nakore syauk hïtïn makare ngatan naban sa golati gwe ine zala. Men zen Alapsa tame da srëm gwe-gwenan, hen men zen Yesus hup de ol dawemna i-san i-san neibir srëm gwe-gwenan, desa dekam sa zikarek tabir zira– ⁹  ëtimbwas gwen makan de hëndep denaban tïnsïn srëm syauk blanak kang gunkum. Desa Bian Zëre onakon langa san dep sa yal gulu. Zen dekon sa sap ëdwam gwe tine gwer– etan de sap Bian mo ngatan zi mo lang nakore sosonsa hlaun hupye. ¹⁰  Zen kïtak Bian mo nësa de tagal gulsuzun hap de lwa halzan yaklanak sa kirekam lwal. Dekam Bian Yesus mo hlïl irin wenya, men Desa Zënaka de taïblïblan hap dam tasibirki, zen zen sa zëre mo bosena teip nulsublunda gwer, hen zen dekam sa zëre mo ngatan zi mo lang nakore sosonna sërkam denggwan gwibir. Em hen zëwee bïtï gweꞌan, sap em mese abon mae onakon Yesussu laïblïblak.¹¹  Zen in zebë Alapsa ebe mae hap anakan abe la tine gwenan,“Bian, Em mese desa ere onak dep kwang guludaka, zep dikire zëno mae mo lowe henna eno nwenak dakastïl gwek. Emki zëbe mae hap sosonsa sowe henkam gol gwizimdin, sap zen angkam dawemsa de tïngare zi hip goltrei gwizimdin hip ëdwam gwe-gweꞌan– aha zi dekakim desa anakan dam dasïk gwibik, ‘Zen eiwa mes tangan dawemkam Biansa daïblïblak, zep dawemkam lowehe gwenan.’ ¹²  Zep Bian, zëno mae mo lowehen dawemna in kon dikire aha zi kirekam Bian Yesus mo bosena teip nulsublunda gwek. Zen mes Kristus hun nëraha-en gwek, zep dikire ëKristen gwen srëm wenya desa hen blikip neisibirida gwek. Bian, an kïtak kirekam sa ki lwa gwer, sap Ere onakore kwasang-kwasangna hen Bian Yesus onakore kwasang-kwasangna abon mae onak lwa gwenan.”

+ Plp 1:29

2

Kristus mo jal zi de nonol hatazan hap de ol:2¹  Aya-wal oso-wal, nëno mae mo Bian Yesus de etan lwa halzan hap denakaë angkam ebe mae hap ale gulzimꞌin: Dekam nen esa hut tu ane gun hup tagal gwesïl. - Ëe ama emsa gubiridaꞌan: ²  Bahem nabakam enlalana ëtopse gwen, hen bahem ëaïrïn– zi de anakan emsa yasik tabinkim, “Bian Yesus mes lwahal zaka. Nen home tol tame uk.” Zen sap sa anakan ëgu gwer, “Alap mo Enhona kirekam abe hap ola ing gul soneblaka.” Ahaksa sap sa anakan ëboton gwe-gwer, “Paulus kirekam asa tonbiridaka.” Ahaksa sap sa boton ale nabare suratna ebe mae hap anakare ola ban noltrei gwizim, “Paulus kirekam awe ale gulku.” -³  Zi de kirekam emsa yasik ta gwibir zinna, em bahem nabakam ëtim gul gwen, “In eiwa, mes ki lwak. Nen home tame uk.” Sap Yesus mo yakla yala in na-en molya ki lwak– karek yawal de hatan srëmnakye. Zen diki nonol zini beya tangan nik sa Alapsa de betek gweblanna baes tal, hen karek gol gwen zi mo teipsïnnï sa damnak jowe zala. Zen men desa aumwa hap denak syauk blanak tak da ineꞌakke. -⁴  Zen Alap mo jal zi. Tïngare boton alap-alapna mensa zini blikip neisibirida gwenan, hen sap eiwa de Zini Alap Zëna, zini in sa kïtak desa anakan lamang ta gwibiri, “Zen kïtak betekna. Ëe an Zen– teipsïn tangan Zi niye.” Hëndep Yerusalemk de Alap mo gol mwanak sa nikin zira, hen dekon sa anakan gubiridala, “Ëe an Zen– Alap.” -⁵  Hwëna ëe mesë kirekam emsa tonbirida gwek– in kimë nama emsa golëlowehe gwekye. Hwëna san ha ema eititi eibik?⁶  Zep ena hen tawana: Ahana man Zini. Zen Zen angkam jal zini in hap orana isin tasïblïꞌara. Hwëna yaklana mensa Alap jal zini in hap dam tasïblïka, zen dekam sa Aha Zini in orana insa kles tyasïblïla. Jal zini in dekam sa damnak zënaka zertrë zala. ⁷  Hwëna jal zini in mo sosonna angkam man aningkim okamanak syal gwe-gweꞌan– dekam de zisi kareksa dikim gol gwen hap yasik ta gwibin hipye. Hwëna Alap kim ora isin tasïblïn hap de Zini insa zersïꞌïnka, jal zini in dekam sa damnak okamanak de zi niban golësyal tala. Hwëna zao molya holo gwek, Bian Yesus hen dekam sa zëre mo ngatan zi mo lang nakore ngatan naban hata zala. Zen dekam sa jal zini insa ol gu anen enkam timbwas ta zala. -⁹  Hwëna nonol jal zi yala in sa dowal mo kïgï mo sosonsa golhata zala. Zen dekam sa sërkam de owas-owasna syal gwe-gwibiri– dekam de zi kïl tï gwen hap, “An Zen eiwa– Alapye.” -¹⁰  Zini men zen juwen ora san ang ta gwenan, zen zen sa nabakam jal zini in mo sërkam de yasik tabinni in san ang tal, sap zen Alap onakore eiwa de ola man nol drak-drak nei gwibirin. De dokwak nulinam, ki zen maka ëngaya gweꞌan. ¹¹  Zen in zep Alap kire zini gubiridaka, “Zen dikire yasik tabin sin ang ta gwek.” Kire zini zen desan sa ki hëndep ang tal. ¹²  Zen zep hëndep aumwanak, kïtak men zen eiwa de ola insa daïblïbir srëm gwek, hen men zen zëre mae mo lowehen karekna dërek neisïk gwibik, zen sa tïngan ëtimbwas gwer.Mae hap de ol: Alap mes emsa ëngaya gwen hap dam tasibirki, zep tatem ëzauk.¹³  Hwëna aya-wal oso-wal, em Bian Yesus mo kwasang gwibiridan wenya. Ëe in zebë golzausun srëmkam Alap hap dawemna anakan ol gweblanan, “Ema asa sam tabirki.” Sap Zen mes okamana awe nonol lonesen nakon ëngaya gwen hap de wenya emsa anakan dam tasibirki, “An zen sa eiwa de ol san ang tal, hen ëre mo Enho de ing gwe hebiridankam sa ëlalak gwesïl.” -¹⁴  In zep hëndep kirekam lwak: Ëe kimë Yesus hup de ol dawemna ebon mae onak olhatak, Bian Alap dekam zep emsa enho nakon Bian Yesus osan dep anakan kwang guludaka, “Haen. Ano Tane mo ngatan zi mo langnak de ngatannak emki lowehen.” ¹⁵  Zen in zep, aya-wal oso-wal, em tatem ëzaun. Mensaë ëkkam ahaksa suratkam ebe mae hap ayang ul gwizimk, desa dawem enkam urensïk gwek.¹⁶  Ëe in zebë nëre mae mo Bian Yesus hun Bian Alap han ebe mae hap dikim dawemsa ol gwizimdin hip abe oso gwenan, sap Zen mes nësa sërkam kwasang eibiridaka. Zëno nik mo kwasang-kwasang nakon, nen in zebe enho tatetekam anakare enlala naban lowehe gwenan, “Mensa ngein sin dep dena nësa en gubiridaka, nen eiwa kirekam esa ulin.” ¹⁷  Dikire Eirzi-Bia eno mae mo enhona tatete la gwizimk hen sosonna ebe mae hap ol gwizimk. Dekam eno mae mo syala hen ola zëno nik mo nwenak sa dawemkam dakastïl gwer.

+ 1Tes 4:15-17

+ 2Tim 2:18

+ Mat 24:10-14, 1Tim 4:1, 2Ptr 2:1-2, 1Yoh 2:18, 4:3

+ Dan 11:36, Mat 24:15, Why 13:5-8

+ Yes 11:4, Why 19:14-15, 19:19-21

* 2:9 Mat 24:24,Why 13:11-16

+ Ef 1:4, 1Ptr 1:2

3

Paulus kim gubiridakake, “Asa Alapsa de abe ta gwenkam mas eibirida gwek.”3¹  Aumwa hap, aya-wal oso-wal, ëe ama emsa enbiridaꞌan, “Asa Alapsa de abe ta gwenkam mas eibirida gwek.” Anakan abe la gwek, “Bian, ere mo ol dawemna dikire nabakam nolteisïndak. Hen men zen ësane gwe-gweꞌan, dikire i-san i-san nei gwibik– men kirekam abon mae onak lwakke.” ²  Hen anakan abe la gwek, “Bian, emki Paulus maesa alal gul gwen– enlala kawesïn zi mo taha nakon hen nol drak-drak zi mo taha nakonye.” Kirekam abe la gwek, sap zini tïngan hom nëbon mae onak Bian Yesussu de taïblïblankam bïtï gweꞌan. ³  Hwëna Bian Yesus zëre mo gu-gubiridanna man nëbe mae hap tïngan sul sone gwizimnira. Zep Zen sa emsa tatete ta gwibiri, hen dowal mo kïgï mo nwe nakon sa emsa ïl gwe hebirida gwera. ⁴  Hen ëe ama Biansa anakan laïblï gweblanan, “Zen Zen ebon mae onak syal gwe-gweꞌara, hëndep em zebe ano mae mo tïtï tabin sin ang ta gweꞌan, hen em esa desan en ang ta gwer.” ⁵  Dikire Bian eno mae mo enhonak syal gwe-gwek– dekam de dawemkam anakan tame gun hupye, “Alap eiwa sërkam nësa kwasang gwibirida gweꞌara, hen Kristus eiwa nëno mae mo karek-kareksa de wei yun hup tatete tangankam zauk gweka.”Aha zi mo irse gwen nakore tembanesa de twin gwibin srëm hap de ol:⁶  Aya-wal oso-wal, ëe ama emsa Bian Yesus mo bosekam tïtï labiꞌin: Eno Kristen bose de asang tam gwenna, bahem deban zersiri gwe-gwen. Sap zen hom Kristen zi mo kirekam de lowehe gwen san ang gweꞌara– men kirekamë ebe mae hap ayang ul gwizimkye. ⁷  Diki ano mae mo lowehen san emaka ang ta gweꞌan! Sap ëe kimë emsa olëlowehe gwek, ëe homë kirekam ëasang gwe-gwek. ⁸  Ëe homë mae dekam zi mo tembanena te-alakam de gon srëmkam olgwenbik. Hwëna yaklam denaban kam denaban ëe ama syal ta tine gwennak danna ësin gwe-gwek– emsa dikim dohon-hon ta gwibin srëm hapye. ⁹  Ëe dwan dekam ebon mae onak guru makan am syal ta gwek, zep emaka asa tembanekam totoresa mas eibirida gwek. Hwëna ëe homë emsa kirekam tïtï la gwibik. Sap ëe ama anakan de ënaka ërak makan golëtrën hap ëdwam gwe-gwek, “Kristen zini an diki kirekam syal-syalkam syal ta gwenan.” ¹⁰  Sap ëe dekam anakanë emsa tïtï la gwibik, “Zi de tembanesa dikim lop tan hap de syalak mas gwen srëmna, dikire usak naban gwëk.”¹¹  Ëe mae habë kirekam ebe mae hap ale ul sonezim: Sap ëe ama ësak: Em ahakon asang tamna. Ë-ensae yauk gweblanan, hen aha zi mo syalake hwëna ëngewenda gwenan. ¹²  Kristus Yesus mo bosekam ëe ama kire zisi ol drakkam tïtï labiꞌin: Bahem aha zi ensa blol gwibirida gwen, hen bahem blos tabirida gwen. Diki en em hen syal ta gwen– dekam de ere mae hap de tembanesa gulin gwen hapye. -¹³  Hen aya-wal oso-wal– men zen kirekam lowehe srëm gwe-gwenan: Dawemsa de syal gwe-gwibinni bahem ëblalen gwe-gwen. -¹⁴  Hwëna zi de ano mae mo suratnak awe de ol san ang gwe srëm gwenna, emki olsa aha-en gun– dekam de zini in han zersiri gwe-gwen srëm hap. Dekam wëhë saher gweꞌanka? ¹⁵  Hwëna bahem tangan kire zisi jal zi mo kim gwë gweblan, hwëna dawem san dep em tïtï ta gwen. Sap zen hen eno mae mo Kristen bose.Aumwa hap de ol:¹⁶  Diki Bian Zën sa em dikim zëre mo taha terenak ngalap gwen srëmkam de lowehe gwen hap dena gol gwizimdi– sap banakare maesa de goltowennak. Sap Zen eiwa kire hap mes zëre mo tahana nëbe mae hap deisu guzimki. Dikire Bian Zën emsa golëlowehe gwek.¹⁷  Men kirekamë surat-suratsa de ale tabinkim gwë gwenan, aumwa hap de ola ansa ëre mo tahakamë ep ale gulzimꞌin: - Ëe, Paulus, dawem ensaë ebe mae hap gol sonezimꞌin. Kire alesa de aumwa topnak hlaul gwenkam, dekam esa dam ulsuk gwer, “Eiwa, suratna an Paulus onakorena.”¹⁸  Bian Kristus Yesus mo kwasang-kwasangna dikire kïtak ebon mae onak lwa gwek!1 Timotius1 Timotius1 Timotius1TimPaulus mo surat Timotius hup

+ 1Tes 4:11

+ Gal 6:9, 1Kor 15:58

+ Suratna an aha zi Paulus mo olsa ale gulzimki. Zëna hwëna aumwa hap de ol ensa ale gulku– dekam de anakan tame gun hup, “An eiwa Paulus onakorena.”

1 Timotius

123456

1

1¹  Suratna an ëre mo tanena Timotius hup,Kristus Yesus mo dam tasïn zini Paulus onakon:Dawem! Asa mes dam lasïkï: Alap— men zen nësa ngaya tabirkike, Kristus hun— nen men Zëbone ëyaïng gwe kïnï gweꞌanke. Em in eiwa ano walas. Em Yesussue taïblïblaka, zebe gwëka– san de ano tane tanganna kiye.Nëre mae mo Bian Alap ne Bian Kristus Yesus ne sa dawemna hen kwasang-kwasang zemka mamkam ebe hap ol gweblala. Hen em zëre nik mo taha terenak esa gwë gwera.Auyan-aza mo ëpba olsa de baes gwibin hip de ol:³  Ëe kimë Makedonia san song gwek, ëe dekam mesë emsa gu-gubluhak, “Em Efesusk em gwën.” Ëe mae habë zëwe de gwën hap emsa gubluk: Zëwe de zini mensaë anakan dam tasibikke, “Zen totore olkam tawa da gwibirin,” desa dikim em anakan jalse gwibirida gwen hap, “Kirekam bahem tawa ta gwibin. ⁴  Yahudi ere mae mo auyan-aza mo bosem-sesa de klis gul gwennak bahem ëhir-hir gwe-gwen– hen auyan-aza uk mo ol kokung gul zahe gwennakye.” Sap auyan-aza mo ol kokung gul gwenna in san de ang tankam, waba hap sa ëkeisa-keisa gwe tine gwer, hen dekam ëngaya gwen hap de orana sa hli dal. Sap nen diki Yesussu de taïblïblan enkame ëngaya gwen hap de orana in san ang ta gwenan. -⁵  Ëe mae habë kirekam emsa gubluꞌan: Zen dekakim zi bose zeban zënaka kwasang neibirida gwek. Sap zi de enlala lalakkam gwënna, hen enho kles gwesïn srëmkam, hen dawemkam de Biansa taïblïblankam, kire zini sa zi bose zemka kwasang gwibirida gwera. ⁶  Hwëna ahakon mes tangan ëbutehak, zen zep totore ol en san ang ta gwenan. ⁷  Zen kire wenyik anakan ëbolamda gwe-gwenan, “Ëe asa Musa mo tïtï tabin ola inkam tawa ta gwibir,” hwëna men zen zëre mae mo ëk tïhï nakon wet so gwenan, zëna hom desa tame nul gwenan. Hen zëna tawa naka hom– mensa ol drakkam anakan don gwibirin, “Ëe an eiwa de tangan nakaë emsa tonbiridaꞌan.” -⁸  Nen tawana Musa hap insa Alap tïtï tabin ola gol gweblaka, zen hen aïrïs– nen de anakan tame gunkumye: “Alap Zen zi jal-jalsa dikim oto tasibin hip nëp golzimki.” -⁹  Sap Zen insa ola golzimki, zen zi dawemsa dikim oto tasibin hip hom. Zen diki anakare kareksa de gol gwen zisi dikim oto tasibin hip:jalse gwibiridan olsa de ësal gwen srëm zi,nol drak-drak zi,kareksa de gulin hananda gwen zi,auhu-kama ennak de enlalakam de gwë gwen zi,Alapsa de sëre gweblan zi,Alapsa de betek gweblan srëm zi,bi zemka de tan zi, hen an zemka de gwin zi,hen zi tamera gwen zi.¹⁰  Hen ahakore zi karek-karekna zen anakare wenya:kahalo soson wenya,zi bosyan han de ïnïsïn makan ëgwë gwen wenya,boton tam zi,zisi de te-ala hap golëgu gwen zi, -hen botonkam de zi bose zemka klak ta gwibin zi,hen tïngare ahakore zini men zen Kristen zini nëno mae mo tawa tabin sin ang ta srëm gwe-gwenanke.¹¹  Sap nëno mae mo tawa tabinni in, zen ëngaya gwen hap de ol dawem san tal gwesïꞌïn– mensa soson tangan Zini Alap Zëna abe hap golblakake, ëe de desa golzim halada gwen hap. Ol dawemna in sam-sam tanganna.Paulus kim Kristus hup dawemna golblakake:¹²  Ëe ama nëre mo Teipsïnnï Yesus hup dawemsa gol gweblaꞌan– men Zen sosonna ap gol gweblandake, zëre mo ngasa dikim syal gwe-gweblan hap. Zen mes asa taïblïblaka, zep asa dam tasïkï. Zen in zebë dawemna gol gweblaꞌan. ¹³  Ëe sap hen orep Yesussu de lamang ta gwenna. Men zen nonol Yesussu daïblïblak, ëe ama desa karek ta gwibik hen lamang ta gwibik. Sap eiwa kirekam, hwëna Yesus man asa kwasang gweblaka. Zen man anakan asa tame taka, “Zini an nama hom tol Asa taïblïblaꞌara, zep zëre mo syala hom anakan dam gulsuꞌura, ‘Ëe an kareksaë gol gweꞌan.’” -¹⁴  Zep Zen man tangan mamkam asa kwasang gweblaka– Zen kim Zënaka de taïblïblan hap dena abe hap golblakaye, hen zi bosyansa dikim kwasang gwibirida gwen hap dena.¹⁵  Ola an eiwa de tanganna. Zep nen taïblïbin:“Kristus Zen karek-karek gulin halasen gwen zisi dikim ngaya tabin hip auhu-kamanak hata zaka.”Ëe an hwëna orep jal-jal tangan zini zen– karek gol gwen zi mo teipsïn nïye. ¹⁶  In zep hëndep Kristus karek-karek gol gwen zi mo teipsïnnï asa mam tangankam kwasang gweblaka– mae hap: Asa de tïngare zi hip zertreizimdin hip, zen dikim anakan tame gun hup, “Eiwa, Kristus mo kwasang-kwasangna klis gunkum hom,” hen dekam de taïblïblankam hëndep denaban ëngaya gwen hap. -¹⁷  Dikire Teipsïn Zini Alapsa hëndep denaban blikip neisïk gweblak hen bosena teip nulsublunda gwek!Sap Zen Zen sa hëndep denaban ïrïk gïlï.Zen molya tïlkï.Auhu-kamanak de nwekam molya hla da gwek.Ahana hom.In eiwa tangan!Paulus kim Timotiussu tatem dikim zauk gwen hap tïtï takake:¹⁸  Tane tol Timotius, ëe ama emsa gubluꞌan: Emki enlala gwen– ebe hap de ola mensa Alap mo Enhona hamal hap zinik ing ta sonezimkike. Zen zep hwëna Alap onakore ola insa emsa aha-en aha-enkam don gweblaꞌak. Zen in zep, desa bahem eititi gwibin– ekakim dowal mo kïgï naban de zereijannak tatem zauk gwe. -¹⁹  Yesussu de taïblïblannak em enho kles gwesïn srëmkam tatem zauk gwen. Sap ahakon mes enho kles gwesïn srëmkam de lowehen hap baes tak. Zen in zep zëre mae mo taïblïblan nakon mes tangan hëndep altïnk. ²⁰  Himeneus ne Aleksander ne zen kirena. Desa mesë anakan guzimk, “Em jemat nakon wet oson. Amki dowal mo kïgïsa ang ëbla.” Ëe mae habë kirekam guzimk: Dekam wëhë ahaleꞌanka. Sap zen mes kareksa de ulin hala serankam Kristus mo bosena karek ul gweka. -

* 1:4 Kis 20:29-30,1Tim 4:7, 6:4,2Tim 4:4,Tit 1:14

* 1:7 Tit 1:10

* 1:8 Rom 7:6-14,Gal 3:19

+ In kim Paulus ansa ale gulku, dekam zini man zi bose zemka dahyo gwek– desa de aha zi hip te-ala hap lirak ta gwibin hip. Insa dahyo gwek, zen dekam zep aha zi mo tana ïltïkïnnïk totoresa ëbabu gwe-gwek. (1Tim 6:1-2, Ef 6:5-8, Tit 2:9-10)

* 1:13 Kis 8:1-3, 9:1-31,Gal 1:15-16,1Kor 15:9-10

* 1:16 Luk 19:10

* 1:18 1Tim 4:14

* 1:20 1Kor 5:5

2

Mae hap de ol: Tïngare Kristen zini Alapsa a kirekam de abe da gwek.2¹  Timotius, bol-zaun tanganna, emki tïngare Kristen zini Alapsa de abe ta tine gwen hap tïtï ta gwibin. Zen tïngare zi hip zen abe ta gwen– Alap dekakim desa mas gwibirida gweka, hen dawem ta gwibirki, hen tahalhasa dekakim sul sone gwizimki. Deban dikire Alap hap dawemna nolbla tine gwek. ²  Zen dikire teipsïn-teipsïn wenya kip hen abe da gwek– hen tïngan men zen zëno mae mo irgwa taha nakon ïrïk nïl gwenanke. Zen mae hap: Nen dikim aha-ere enlalakam hen umlae enkam ëgwë gwen hap, hen zen de nëno mae mo Alap mo nganak de syalsa tru-tru gul gwen srëm hap, hen aha zi dikim nësa husus gwibirida gwen srëm hap. -³  Kirekam de abe ta gwenna, zen man nësa de ngaya tabin hip de Zini Alap mo nwenak sam gwesïk gwenan. ⁴  Zen man sap tïngare zi de hëndep denaban ëngaya gwen hap de orasa dam tasïn hïp dwam gweꞌara– hen eiwa denaka de tame gun hupye. -⁵  Sap Alap Zen aha-en. Hen men Zen nësa Alap osan dep zon guluda gweꞌara, Zen hen aha-en: Zen Kristus Yesus. ⁶  Sap Yesus Zen mes tïngare zini nëno mae mo karek-kareksa dikim ngan gulsuzimdin hip Zënaka zerguku. Zen kirekam Alap mo kalang gwe gun sun ki lwak– dekam de tïngare zisi anakan gubiridan hap, “Ëe ama sap em de ëngaya gwen hap dwam gweꞌan.” ⁷  In zep Alap anakan asa dam tasïkï, “Ëngaya gwen hap de ol dawemna ansa em Yahudi srëm wenya kip golzim halada gwen. Eiwa de ora san dep em tïtï tabirida gwen– dekakim zen hen Yesussu daïblï gweblak.” Zen eiwa tangankam asa dam tasïkï. Ëe bëjënë boton gwen. -Ola an, zi hip dena hen we wal hap dena.⁸  Ëe zebë dwam gwibiridaꞌan– zikim dena, zen de kïtak enho kles gwesïn srëmkam Biansa abe ta tine gwen hap. Kim de nen sone gweblak, jalsa de lam gun nuban bap zen, hen aha zi niban de keisa-keisa ën hap de enlala naban bap zen.⁹  Hen we walya, ëe ama desa dwam gwibiridaꞌan: Zen sap sa enho oto tasïn nïban zëre mae mo timni weir nulsuk gwer, hwëna bolamda gwen enlala naban bap zen, hen zi dikim hole gwibin hip de enlala naban bap zen. Te-ala mamkam de teisyan pakeanna, hen te-ala mamkam de kap tan sasyan maena, hen emas maena, desa bap zen kire enlala naban alala ta gwen. -¹⁰  Diki Kristen we walya, Alap mo nwenak de dawemkam wër gwenna, zen diki dawemsa zen tïngare zi hip goltrei gwizimdin. Dekam sa Alap mo nwenak ëoto gwesïl– san de zënaka de weir gulsunnu kiye. -¹¹  Kristen zi de tagal gwennak, we walya zen diki balk enkam zen ësane gwe-gwen. Hen men zen tawa tabinni, desa zen dawemkam blikip gwesïblïn. ¹²  Ëe homë we wal de zisi tawa ta gwibin hip gubiridaꞌan. Hen zen bap zen zisi nol gwibirida gwen. Zen diki balk enkam zen teinikin gwen. -¹³  Sap Alap nonol Adamsa yang tasïkï, ki zep hwëna Hawasa yang gulsuku. ¹⁴  San ki Adamsa dowal mo kïgïna boton taka! Zen diki we zem Hawasa am boton gulku, dekam zep kareknak zank. ¹⁵  In zep Alap desa anakan gubirki,“Ebon onakon hëndep tïngare we walya ëu gwe- gwenkam Ëe asa sang-sangna mam gul gwizim, hen hlësgwan-hlësgwan naban esa ëjaha gwe-gwer.” -Hwëna Alap sa hen we wal hap hëndep dikim ëngaya gwen hap dena golzimdi–zen de Kristussu de taïblïblannak tatem ëzauk gwenkam,wal bosyansa de kwasang gwibirida gwenkam,hen Alap mo nwenak de enho kles gwesïn srëmkam lowehe gwenkam,hen enho oto tasïn nïban de zënaka wër tasïk gwibinkimye.

* 2:2 Rom 13:1

* 2:4 2Ptr 3:9

* 2:7 Kis 9:15

* 2:9 1Ptr 3:3-4

* 2:10 1Tim 5:10

* 2:12 1Kor 14:34

* 2:15 Kej 3:1-6

3

Mae hap de ol: Kristen zisi de nol gwibiridan hap, a kirekam de zisi em dam tasïk gwibin.3¹ - Ola an eiwa de tanganna: “Men nara Kristen zisi de nol gwibiridan hap dwam gwenna, zen sap syala dawem naka dwam gwibiꞌira.” ²  Hwëna zen diki enho kles gwesïn srëm naka de dam tasïnkïm.We dan son zisi bëjen.Zen diki aha zi de blikip gwesïblïn naka,hen enlala tatete naka,hen zënaka de zerinik gwe-gwen naka,hen zisi de lup gulin gwen naka,hen zisi de Alap mo olkam tawa ta gwibin nika.³  Hen Kristen zisi de nol gwibiridan hap,ho mamak otde gwen soson zini bëjen.Darak soson zini hen bëjen.Zen diki enlala sae-sae naka,hen umlae enlala naka.Hen te-ala hap de hole-hle gwe-gwen zisi bëjen dam tasïn.⁴  Zen diki we wal walas zemka de dawemkam kara ta gwibin nika,hen walas zemka de dawemkam tïtï ta gwibin nika– zen dikim zënaka i-san i-san gwe-gweblan hap hen blikip gwesïk gweblan hap. ⁵  Sap zi de dawemkam we wal walas zemka nol gwibiridan srëmna, kire zini bëjen dawemkam Kristen bose zemka nol gwibiridan.⁶  Nër hom de Kristen gwen zini hen bëjen. Ki hwëna sa anakan bolte-bolte gwera, “Ëe an mamna.” Dowal mo kïgïna in kirekam bolte-bolte gwekake, zen in zep Alap hëp tyaka.⁷  Zen diki kïtak de zi de sam gwesïblïn naka, sap hen Kristen srëm zi zen sam gwesïblïn. Hwëna sam gwesïblïn srëmkam, zen sa dowal mo kïgï mo zolak kyan hera. Ki hwëna ahakore nik sa swrë dal. -Mae hap de ol: Kristen zi mo tahasa de trï so gwizimdin hip de zini, a kire naka em dam tasïk gwibin.⁸  Kristen zi mo tahasa de trï so gwizimdin hip de zini hen kirekam.Zen hen diki tïngare zi mo sam gwesïblïn naka em dam tasïk gwibin.Mahal dare syakna bëjen.Hen ho mamak otde gwen soson zisi bëjen.Hen te-alasa dikim gul irin hip de boton gwe-gwen zisi bëjen.⁹  Zen diki ëngaya gwen hap de ol dawemna mensa Alap nëp hïl gïlzimki, desa zen enho lalakkam gwirensïn hen taïblïbin.¹⁰  Kristen zi mo tahasa de trï so gwizimdin hip de zini na-en bahem totoresa dam tasïk gwibin. Diki nonol em akasibirida gwen. Mensa hla tanna, “An aïrïs,” dekam sap esa dam lasïk gwibir.¹¹  We walkam dena, Kristen zi mo tahasa de trï so gwizimdin hip de dam gulsunnu, zen hen diki tïngare zi mo sam gwesibin nika em dam tasïk gwibin.Boton ol gol halasen gwenna bahem.Zen diki enlala tatete nakahen taïblïbin nika. -¹²  An ahana Kristen zi mo tahasa de trï so gwizimdin hip de zi hip dena:Zen hen we dan son zisi bëjen.Zen hen diki we wal walas zemka de dawemkam kara ta gwibin nika de dam tasibin.¹³  Zen de dawemkam Alap mo syalak mas gwibirida gwenkam, zen dekam sa desa hen blikip neisibirida gwer. Hen dekam sa Kristus hup dena udobe naban donbirida gwer, hen dekam molya nasalsibirida gwek.Mae hap de ol: Alap mes ol aning gunnu nëbe mae hap hïl gïlzimki.¹⁴  Timotius Bak, suratna an ama ki sap ep ale gulbluꞌan, hwëna ëe ama tangan dwam gweꞌan– nabakam de sap emsa duweblazan hap. ¹⁵  Hwëna ëe de holo gwenkam, zen suratna ansa de karatda gunkum esa anakan tame gulu, “[Kristenkam de ËKristen gwen] aya-wal oso-walya, zen diki kirekam de lowehe gwek.” Sap Ngaya Zini Alap mes eiwa de ola nëbe mae hap hïl gïlzimki. Zep auhu-kamanak de jematna, zen men kiye– gol tenya hen gol mokona, ola insa de zen moko gun hup. ¹⁶  Eiwa, ol aning gunnu mensa Alap nëp hïl gïlzimki, zen dawem tangaranna. Ola in nen dikim Alap hon ëtal gwesïn hïp dena. Zëno ausuna, zen kïtak Kristus Yesus onak lwaꞌan:Zen zi timkim nwe-mase gwe zaka,Alap mo Enhona man nëp Desa anakan zertreizimki, “An eiwa Zen tangan.”Alap mo dam taha nakore zini man hen kara da nasen gwek.Hwëna ki zep Alap zëre mo ngatannak dep zer ine halka.Zëbe hap dena zi-ë zi-ë san mes nol haladak,hen Desa de taïblïblan zini tïngare langnak ki lowehen daꞌan. -

* 3:1-7 Tit 1:5-9

* 3:7 Kis 14:23,Kis 20:28-30

+ Paulus mo ola awe tawa naka hom: San ha Kristen zi mo tahasa de trï so gwizimdin hip de we wal hap? San ha Kristen zi mo tahasa de trï so gwizimdin hip de zini in mo we wal hap? (Rom 16:1, Tit 2:3-5)

* 3:16 Mrk 16:19-20,Yoh 1:1-14,1Ptr 1:12,2Ptr 1:19-20

4

Yasik tabin olsa de ja-ja gun hup de ol:4¹  Alap mo Enhona mes nësa damkam anakan tawa ta guk gwibirki,“Ngein sin de yaklanak zini sa Yesussu hli da gwer– dekam de hwëna dowal onakore tawa tabin en san ang ta gwen hap.” -²  Dekam yasik tabin zini men zen de dowal onakore ola insa nol halada gweꞌak, zen ëk enkam sa anakan ëgu gwer, “Ëe an Alap mo syalsaë gol gwenan.” Hwëna zëno mae mo enhona mes tangan top-top gwizimki, zep zen bëjen anakan tame gun, “Ëe an kareksaë gol gweꞌan.” ³  Zëno mae mo tawa tabinni, “Wenya bahem gon. Zini bahem zen. Ansa bahem twinbin.” Hwëna tïngare tembane nwe-masena zen dwan twin gwibin hip am Alap nëp syal gwibir-zimki. Zep nen men zene Alapsa laïblï gweblaꞌan hen eiwa dena tame ul gweꞌan, nen sap esa olgwenblanda gwer– Alap hap de dawem golblan nabanye. -⁴  Sap tïngan mensa twin gwibin hip dena Alap nëp syal gwibir-zimki, zen kïtak aïrïs. Nen de nonol Alap hap dawemsa golblan naban twinbinni, dekam banakare maena hom– nen de dekon Alap mo nwenak ëkun gwen hap denaye. Zep ba hap de aha tembane maesa baes gwibin hip, sap Alap mo olak man hen anakan lwak,“Tïngare tembanena aïrïs. Zen kïtak ebe mae habë syal gwibir-zimk.” -Timotius Bak de Kristus mo nganak kirekam syal gwe-gwen hap de ol:⁶  Ano ola ankam emki Kristen bose omka tawa ta gwibin. Dekam esa gwëra, Kristus mo nganak de syal gwe-gwen zini dawem tanganna. Sap Kristus mo nganak de syal gwe-gwen zini, zen diki eiwakam de tawa tabinnik zen zise gwen. Hwëna ëe mesë emsa tame tak: Em ema angkam zise gweꞌara. ⁷  Em bahem Alap mo ol aïsïlsï de butwalen gul gwennak ang gwe-gwen– hen bong-bong mo tame gun boton ol sanye. Hwëna enaka em tatete ta gwen– em dikim Alap en hon tal gwesïn hïpye. -⁸  Timsi de mïsrïm-srï gïnnï, zen aïrïs. Hwëna zen angkam en dep dena. Diki Alap hon dikim tal gwesïn hïp de enaka tatete tanna, zen dawem tanganna zen. Sap zen angkam en dep hom. Zen hwëna lamkam dep dena. ⁹  Eiwa de ola ansa emki dokwak gun hen dawemkam taïblïbin:¹⁰  “Nen Ngaya Zini Alap ensae blol ëblaꞌan, sap Zen Zen tangan– zisi de ngaya ta gwibin hip de Zi niye. Tïngan men zen Desa kirekam daïblï gweblanan, Zen desa en sa ngaya tabiri.”Nen insa kirekam Alapsa blol ëblaꞌan, zen in zebe nen angkam Kristus mo nganak dan syal-syala ban syal ta gweꞌan. ¹¹  Zep ano ola ankam emki tawa ta gwibin, hen dekam em tïtï ta gwibin– desan dekakim ang tak.¹²  Timotius, em nama home bong gweꞌara. Hwëna aha zi bap zen emsa gublun, “In nama walas. Zen tawa naka hom.” Hwëna emki enaka Kristen zi hip anakan ërak ta gwizimdin,“A kirekam de ol toran mo Kristen zi hip sam gwesïk gwizimnin.Kristen zini a kirekam nen lowehe gwen.A kirekam nen nënaka kwasang gwibirida gwen.Alapsa de taïblïblannak de tatem zaunnu, zen a kirekam moye.Hen a kirekam nen enho lalakkam lowehe gwen.”Zep Timotius, emki kirekam enaka ërak makan drëne gwizimdin. -¹³  Ëe de nama lwa halzan srëmnak, emki dan syal-syala ban Alap mo olsa baca gul gwizimdin, hen tïtï tabin niban em tonbirida gwen. ¹⁴  Emki enlala gwen– ebe hap kim Kristen zi mo nol-nola tahana dehabla inekke, Alap mo syalsa dikim ebe hap wei yul soneblan hap. Dekam Alap mo Enhona man zëbe mae hap hamal hap de ola golzimki– ebe hap de desa ayang gulblun hapye. Hëndep dekam zep Alap mo Enhona hen ebe hap sosonna golblaka. Zep Alap mo Enho nakore sosonna insa dawem en tangankam em gwirensïn. -¹⁵  Zep em tïngare ano ol tan-tanna ansa em syal-syal gwe-gwibin– zao en de enlala lwablankam, dekam deka kïtak de zi emsa hla dak, “Zen dawemkam syal gwe seꞌara.” ¹⁶  Dawemkam em enaka kara ta gwen. Hen men dekam tawa ta gwibir, desa dawem enkam em karatda gul gwen. Kirekam de syal gwe-gwennak em tatem zauk gwen. Dekam esa enaka ngaya tala. Hen in zen emsa sane da gwenan, desa hen esa ngaya tabiri.

* 4:1 2Tim 3:1-9,2Ptr 3:3,1Yoh 2:18,Yud 18

* 4:3 Kej 1:29, 2:24, 9:1-3,1Kor 7:28,Ibr 13:4

* 4:4-5 Kej 1:31, 9:3,Mrk 7:15-19

* 4:7 2Tim 2:16

* 4:12 2Tim 2:15,Tit 2:15

* 4:14 2Tim 1:6

5

Kristen bosyansa de kirekam golëgwë gwen hap de ol:5¹  Zi bongna bahem ol drakkam jalse gweblan, hwëna emki blikip gwesïblïn naban tïtï tan– san de ere mo bian tangansa de tïtï tan makan. Ëbong gwen srëm wal bose walya, desa em gweibirida gwen– san de ere mo oso wal tanganna kiye. -²  We wal bong-bongna, desa em gweibirida gwen– san de eno ane tangan. Ahakore kïtak de we walya, desa enho lalak naban em golëlowehe gwen– ere mo somol wal tangan naban de golëlowehen makan.We wal sem-semsa de kirekam golëlowehe gwen hap de ol:³  We wal sem-semna men zen zë-en tangan lowe henda gwenan, desa emki kara ta gwibin, sap desa eiwa nara dep?– golgwën naye. -⁴  Hwëna we semna in mo walas, abu-tane wal, ahaksa aza-tane wal de lowe henkam, desa a kirekam em tïtï ta gwibin, “Em mese ëKristen gwek, zen in zep em desa golgwë gwen. Sap dekam dawemsae ol gwibiꞌin, sap zen mes nonol emsa hanan ta gwibik.” Hen anakan em tïtï ta gwibin, “Kirekam de em golgwë gwenkam, Alap sa emsa sam gwesibirida gwera.” ⁵  We semna men zen zë-en tangan lowehe gwenan, zen Alap ensa blol në gweblanan. Zep zen hom Alapsa de abe ta gwenna nolzausuk gwenan– yaklam denaban kam denaban. Zep kirekam de we wal sem-sem tola, emki mas gwibirida gwen. -⁶  Hwëna we sem-semna men zen kirekam-kirekam dërekkam de ëïtrï gwen hap ëdwam gwe-gwenan, zen Alap mo nwenak mes juwek. Hwëna tim enna sap nama ngayana. ⁷  Zep we sem-semsa de ano ola an san dawemkam golëlowehe gwen hap emki tïtï ta gwibin– mae hap: Kristen zini nëno mae mo enho nik mana dekon aha zi mo nwenak kles gwesïnïnka. ⁸  Kristen zini bap zen anakan ëgu gwen, “Ano iyekam de we semna in mo tahalhana dikire jemat en hla nul gwibik. Ëe molyë mas gwe-gwibik.” Hwëna zen de zëre mo iyena insa kara ta gwibin srëmkam, nonol tangan zëre mo iye tangansa, ki zen mes karekna mam gulsunda. Dekam zëbe mae hap man nwe-mase gwizimnin– san de Kristussu de anakan zabeblanna kiye, “Ëe Zëbon de ang gwe-gwen zisi hom.” Sap Kristen gwen srëm zini hom kirekam ëkarek gwe-gwenan. Zep Kristen zi de kirekam mas gwibin srëmkam, zëno karekna man tangan taman kïnïꞌan.⁹  We sem-semna men desa tangan nara dep golëgwë gwenna, bosemse naka emki ale tabir-zimdin– Kristen zini men zen zëno mae mo tahalhana hla nul gwizimninke, zëbe mae hap de hen gol gwizimdin hip. Hwëna anakare we sem-sem mo bosem-sena bahem: Men zëno gwën tahunna 60nak hata srëm gweꞌanye, ahaksa zi swe zemka de baes gweblan nik mo bose naye. ¹⁰  Bose naka de ale gun hup, zen diki kïtak de zi mo anakan de tame gun nuka: Zen dawemsa anakan gol tine gwek:Zëre mo walasna, hen abu-tane aza-tane walya dawemkam kara ta gwibik.Zëre mo gola kon zini dawemkam lup gulin gwek.Tahalha zisi man mas gwibirida gwek,hen Kristen zi mo tahana man trï so gwizimk.Zen kirekam de dawemsa gol gwen wenyik mo bosem-sesa em ale ta gwibir-zimdin.¹¹  Bose naka de ale gulzimdin hip, zen diki men zen nonol anakan Yesussu nen guk gweblananke, “Ëe an angkam Ebon enë gwëꞌan. Ëe molyë etan zini zek.” Zen in zep, bong gwen srëm we sem mo bosem-sena bahem ale tabir-zimdin. Ki hwëna etan de zi zen hap hole-hle gwe-gwenkam, zen sa hwëna zëre mae mo Yesus hup de gu-gun ola in san de ang tan hap baes tal. ¹²  Hwëna zëre mae mo Bian hap de gu-gun ola in san de ang gwen srëmna, zen Alap mo nwenak karek. ¹³  Bong gwen srëm we sem-semna, zen hen man ë ensa de zauk gweblankam gol-gol san ëzïnïꞌnï gwe nasen gwenan. Kire enkam hom. Hwëna zëno mae mo ol toranna hen hom sam gwesïk gwenan, sap zen man aha mo boton olak mas ta nasen gwenan. -¹⁴  Zen in zebë bong gwen srëm we sem-semna tïtï ta gwibiꞌin, “Amki zisi kap lak. Walasna wei-wik uk. Hen ere mae mo zini dawemkam kara la gwibik– hen walasna.” Ëe mae habë kirekam desa gubiridaꞌan: Kristen zini nëno mae mo jal zi de nësa lamang ta gwibin srëm hap. -¹⁵  Sap ahakon we wal sem-semna mes tol kirekam lwan dahak, hëndep dowal mo kïgïsa ang nëblak.¹⁶  Kristen we walya, zëno iye de sem nik gwënna, zen zen de mas gwe-gwibin– dekam de jematsa dohon-hon ta gwibin srëm hapye. Zen mae hap: Sap jemat mo kara ta gwibin hip de wenya, zen diki tahalha tangan wenyaka hen iye srëm tangan wenyaka.Kristen zi mo nol-nolaka de kirekam kara ta gwibin hip de ol:¹⁷  Jematnak de nol gwen zini men zen dawemkam ïrïk nïl gwenan, desa tïngan zen blikip gwesibirida gwen. Hen dekam de blikip gwesibirida gwen hap, emki gubirida gwen– jemat mo te-ala nakon de zëbe mae hap gol gwizimdin hip, nonol tangan men zen Alap mo ola dawemkam tawa da gwibirin, hen dekam tïtï da gwibirin. Zëbe mae hap sowe henkam zen gol gwizimdin. -¹⁸  Sap Alap mo olak man lwak,“Sapi de gandum dansa zaublun danaseranna– dekam de ëbwalom gwen hap, ëkna bahem kyang sosublun. Dikire twenblan danasenk.”Alap insa ola golzimki, zen sapi en hap hom. Zen hen jematnak de nol gwen zi hip– zëbe mae hap de hen jemat mo te-ala nakon gol gwizimdin hip. Zep hen anakan ale nuk,“Syal zini, zen dikire zëre mae mo syala kon te-alana nulin gwek.” -¹⁹  Timotius, bahem na-en taïblï gwen– ahanik de jemat mo nolaka ebon anakan klak ta zankam, “Zen mes karek gweka.” Diki zini dan, ahaksa dan-ahan, zen de anakan klak la zankam, “Eiwa, ëe mesë ëre mo nwekam karek gwennak hla lak,” dekam amki taïblï gwe. ²⁰  Kareknak de zaran zini, zen tïngare zi mo nwenak em dei yul gublun– mae hap: Ahakorena dekam sa hen ëaïrïl. ²¹  Ëe ama Alap ne Kristus nik mo nwenak emsa gubluꞌan– hen Alap mo dam taha nakore zi mo nwenak: Ano ola an desan em ang gwe-gwen– ol blo-blo san de ang gwen srëmkam, hen ahakore en naka de nwekam golëake gwen srëmkam.²²  Jematnak de syal ta gwen hap zisi dam tasïk gwibinni, na-en bahem tahana tehabirida ine gwen– syala insa dikim wei yul sone gwizimdin hipye. Em ema zëno kareksa hlïl inninka. Bahem karek gol gwen zi niban golësiri gwe-gwen. Em diki enho kles gwesïn srëmkam em gwë gwen. ²³  Ahakore nik mo karekna, zen taken-taken gwibiridan srëmnak wet so gwenan. Hwëna ahakore nik mo karekna, sap de aning gun, hwëna karekna in lun kon sa ki zertrondal, hëndep sa wet soblal. Hen kirekam, Timotius, eno Alap mo nganak de syal dawemna in sa wet sol. Hen men zen nabakam wet so srëm gwe-gwenan, zen hen bëjen hëndep aning gwen. Zen hen sa hëndep wet sol.Timotius Bak, em tol ema sang-sang gwe-gwenda, zep bahem ho tangan enna otde gwen. Diki anggur hosa em hen betekkam otde gwen. Eno u sang-sangna in dekam sa sër gwera. -

* 5:1 Im 19:32

* 5:3 Kis 6:1-7

* 5:5 Luk 2:37, 18:7

* 5:13 2Tes 3:11

* 5:14 1Kor 7:9

* 5:17 1Kor 9:9-11, 16:18,Plp 2:29,Mat 10:10

* 5:18 Ul 25:4,Luk 10:7

+ Anggur hona zen ho mamak makan, hwëna desa hen u sang-sang gwenkam obat hap notde gwibirin.

6

Zi mo tana ïltïkïnnïk de babu gwe-gwen zi hip de ol:6¹  Timotius, emki hen gubiridan: Kïtak men zen zi mo tana ïltïkïnnïk ëbabu gwe-gwenan, zen dawemkam zen zëre mae mo zi bina insa blikip gwesibirida gwen. Zi bina in de ëKristen gwen srëmna, desa hen dawem enkam zen blikip gwesibirida gwen– mae hap, zen dikim Bian Alap mo bosesa hen nëno mae mo tawa tabin niban lamang so gwen srëm hap. -²  Zëno mae mo zi bina in de ëKristen gwenna, dekam bap zen anakan ëenlala gwe-gwen, “Ëe sap asa asang gwe-gwer. Molya asa karek taka.” Diki anakan zen ëenlala gwe-gwen, “Ano zi bina an, zen ano Kristen bose. Ëe zebë kwasang gwe-gweblanan. Zep asa dawem enkam zëbon syal gwe-gwer– ëre mo Kristen bosena an dekakim dawemsa ano syala kon gulin gweka.” -Botonkam de tawa tabin sin de ang ta gwen srëm hap de ol, hen te-ala hap de ëhole-hle gwe-gwen srëm hap de ol:Zep Timotius, ano ola an, dekam kïtak tawa ta gwibir hen tïtï ta gwibir. ³  Zep aha zi bap zen totore olkam tawa ta gwibin. Diki Bian Yesus mo ola ban de apde në gwenna kim zen tawa ta gwibin– hen Alap hon dikim ëtal gwesïn hïp denakim. Sap zini men zen aha ol aïsïlkïm tawa da gwibirin, ⁴  zen bolte-bolte zi, hen zen eiwa dena hom tangan tame nuꞌin. Kirekam de zini zen man tangan ësam gwesïk gwenan– Alap mo ola kore ol-gun maesa de gulsuk halasen gwen hapye. Zen hwëna dekon zep zënaka husus neibirida gwenan, hen ëol tetek gwe-gwenan. Zen dekon zep hen Kristen bose zeban zënaka lamang da gwibirin hen u seger da gwibirin. ⁵  Kire enlala haï zi mo tawa tabin nikon, zep hëndep Kristen zi mo ngïrïnnïk ol keisa-keisana nolzausuk srëm gwe-gwenan. Eiwa de enlalana hom tangan– zëbon mae onakye. Kire zini man tim nul gwenan, “Ano Alap mo nganak de syala kon, ëe asa te-alana beya gwer.”⁶  Eiwa, dawemkam de Alap hon enho nik tal gwesïblïn zini, zen sap de tahalha gwen, hwëna zen sa anakan eis gwibiri, “Bian Alap sowe henkam ano tahalhana ap sul sone gweblanda.” Kire zini zen sa Alap onakon dawemna hlaulu– sap angkam hen lamkam. -⁷  Sap nësa kim nëre mae mo an walya auhu-kamanak ëjaha gwe-gwenan, nëno kire-kirena hom. Juwenkam hen molye kire-kirena lop la gwek. ⁸  Zep nëbon mae de tembane ërlwanna, hen pakean, zen syake. -⁹  Hwëna ahakon hom kirekam dep ëdwam gwe-gwenan. Zen hwëna kire-kire beya gwen hap ëdwam gwe-gwenan. Zep zëre mae mo dwam gwibin sin de ang tankam enlala ngalap-ngalapna dekam zep tangan mam gwe-gwenan, hëndep zep enlalana ëjoblo-top gwe-gwenan, dekam zep hëndep dowal mo kïgï mo zolak ëkyanhe gwenan. Zen in zep kareksa de gon hap bëjen baes tan, hëndep zep tangan ëtimbwas gwesïk gwenan. ¹⁰  Sap karek-karek ausuna, zen te-alanak. In zep hëndep ahakon te-ala hole-hle nakon Yesussu de taïblïblan nakon ëbutehak. Zëre mae mo enlala ngalap-ngalapna in san de ang ta gwenna, zen dekam san de toman ben-benkam de enhonak zënaka dang gulblunna kiye. Hëndep zep enlalana sërkam ëdowe hana gwenan.An Timotius hup de aumwa hap de ol tan-tan:¹¹  Hwëna Timotius, em in Alapsa de betek gweblanna. Zep em desan bahem ang gwe-gwen. Em em alp gwe-gwen– Alap mo nwenak de dam-dam enkam gwë gwen hap, hen Zëbon de dawemkam tal gwesïn hïp. Kristussu de taïblïblanna em esek gulse zahe gwen– zao en de tatem zaunkum. Emki hen wal bosyansa de kwasang gwibirida gwen hap alp gwe-gwen– hen aha zisi de sae-sae enkam golëlowehe gwen hap. ¹²  Em ngein en san em Yesus osan dep dam-dam enkam hluwen– ekakim hëndep de gwën hap denaka dokwak gul. Sap zen desa de dokwak gun hup Alap emsa kwang taka, hen zen kire habe zi beyanak damnak enaka anakan kira taka, “Ëe ama Bian Yesussu ang gweblaꞌan.” ¹³  Zep ëngaya gwen ausuna Alap hen Kristus Yesus, men Zen Pontius Pilatus hon damnak Zënaka kira taka, zëno nik mo nwenakë emsa tïtï taꞌan: -¹⁴  Ano tïtï tanna an san em dawemkam ang gwe tine gwen– tïngare zi mo nwenak de enho kles gwesïn srëmkam gwë gwenkam, hëndep Bian Yesus de lwahal zannak de zauꞌuk. ¹⁵  Yesus mo hatazan hap dena in molya bwal kïnïk. Zen sa ki hëndep lwal– soson tangan Zini Alap zëre mo gun sun. Zen Zen en tangan teipsïnnï. Hen Zen tïngare bose nabare zi mo Mamna, hen tïngare teipsïn zi mo Teipsïnnï. ¹⁶  Zen Zen hëndep de gwë gwen Zini. Zëno ngatannak toton nara dep?– golek de gwen naye. Desa zini hom mae hla dak, hëndep angkam mae bëjen hla tan. Dikire Desa hëndep denaban blikip neisïk gweblak, sap Zë-en sosonna! In eiwa tangan! -Timotius de te-ala beya zisi kirekam tïtï ta gwibin hip de ol:¹⁷  Emki te-ala beya wenyaka anakan jalse gwibirida gwen, “Bahem ëbolte-bolte gwe-gwen, hen auhu-kama ennak de kire-kire ennak bahem ëyaïng gwe kïnï gwen.” Sap auhu-kamanak de te-ala maena zen nabakam ëjek-jak gwe-gwenan. In zep em tïtï ta gwibin– zen de Alap ensa yaïng gwebla kïnï gwen hap. - Sap Zen Zen kae-kaena nëbe mae hap mam gul gwizimnira– nen dikim enlala nik ëoto gwesïn hïpye. ¹⁸  Zep emki gubirida gwen, “Eno mae mo kire-kirena beyana, zep em em aha zisi kwei yul sonendan– kïtak de zi hip de dawemsa goltrei gwizimdinkimye.” Zep auhu-kama ennak dep de te-alakam, zen dikire ëkae-kae gwe-gwek, hen aha zisi mas neibirida gwek.¹⁹  Zen de kirekam ëgwë gwenkam, dekam zëno mae mo ngatan zi mo langnak de te-alana sa tangan ëbeya gwer. Awe de lowe henna hen okamanak dep de te-alana, zen kïtak au-au makan. Hwëna wakuwe de lowe henna hen zao de kire-kirena, zen eiwa de tangan wenya zen. -²⁰  Timotius Bak, Alap mensa zëre mo nganak de syal gwe-gwen hap emsa taïblïblaka, desa dawemkam kara gul gwe. Totore tawa tabinni hen kire hap de ol gulsuk-gulsuknu langa gulsuk. Men zen auhu-kama enlala en san totore ola insa tawa da gwibirin, zen hwëna man ëkïl gïl gwenan, “An zen– enlalasa dikim langa tasïn hïp denaye.” Hwëna zen boton. -²¹  Ahakon men zen desan ang tak, hwëna dekam zep Kristussu de ang gweblan nakon ëbutehak. -Em in zene suratna ansa ulin gweꞌak, dikire Bian mo kwasang-kwasangna kïtak ebon mae onak lwa gwek.2 Timotius2 Timotius2 Timotius2TimPaulus mo surat ahana Timotius hup

+ Orep tangan zini hen aha zisi karekkam jap nul sonenda gwek. Zi de tahalha hap zëre mo bon yalsa sul sonen srëmkam, desa man dahyo gwek– pasarak de hwëna aha zi hip te-ala hap lirak tabin hip. Zëno bon de sërkam yawal gwenkam, dekam we wal walas zeban dahyo gwek– desa de kïtak lirak tabin hip. Men desa kirekam lirak da gwibik, zen dekam zep hwëna zi bina in mo tana ïltïkïnnïk ëbabu gwe-gwek. Dekam hom beyakam ëheya-hya gwe-gwek. Sap heya gwen naka de etan balk tankam, desa man damera gwek. Tana ïltïkïnnïk de ëbabu gwe-gwen zini, desa sap de lek-lek ta gwibin, ahaksa tamera gwen. Pemerinta hom kire hap jalse neibirida gwek. (Ef 6:5-8, Tit 2:9-10)

* 6:2 Plm 16

* 6:6 Plp 4:11-12,Ibr 13:5

* 6:8 Ams 30:8-9

* 6:13 Yoh 18:36-37, 19:11

* 6:16 Kel 33:20

* 6:17 Luk 12:20-21

* 6:19 Mat 6:20

* 6:20 1Tim 4:7,2Tim 1:14

+ 2Tim 3:8

2 Timotius

1234

1

1¹  Ano dang tïnïnak de walasna Timotius Bak hap,Paulus onakon:Dawem! Zen Alap mo dwam gwibin sin ki lwak, zep kirekam Kristus asa dam tasïkï– dekam de hëndep de gwën hap de ol dawemsa gol halada gwen hapye, men kirekam Alap gu-gubiridakake, Kristus Yesus hon de ëngaya gwen hap dena.Nëre mae mo Bian Alap ne Bian Kristus Yesus ne sa kwasang-kwasang zemka mam tangankam ebe hap ol gweblala. Hen em zëre nik mo taha terenak esa gwë gwera.Timotiussu kim udobe naban dikim gwë gwen hap tïtï takake:³  Em kim Kristussu taïblïblaka, dekam zebe gwëka– san de ëre mo walas wë tan tangan. Ëe in zebë ebon onakon hen-henkam Alap hap dawemna gol gweblanan, hen zebë yaklam denaban kam denaban ebe hap Biansa abe ta tine gwenan. Sap ëe hen ëre mo auyan-aza osanë ang gwe-gwenan, in zebë alp gwe tine gwenan– enho kles gwesïn srëmkam de Alapsa abe ta tine gwenkamye. ⁴  Timotius, ëe namaë eno nwe go-hona enlala gwe-gwizimꞌin– men kime aban syak ëꞌanka, dekam denaye. Ëe in zebë tangan emsa de etan zertowen hap dwam gwe-gweꞌan, sap zen dekam tangan sa ano isrip-srina taman kïnïl. ⁵  Hen ëe mae habë ebon onakon Alap hap dawemna gol gweblanan: Sap ëe mesë eno enhona anakan tame tak, “Zen eiwa tangankam Yesussu taïblïblaka. Ëk enkam hom.” Eno anena Yunike hen we abuna Lois Bak zen hen kirekam laïblïblak, in zebe em hen zëno nik mo kim taïblïblaꞌara.⁶  Zen in zebë emsa enlala soblaꞌan: Ëe men dekamë ep tahana tehabla inek, dekam mensa sosonna Alap ebe hap golblaka, desa em syauk mo kim bubung gul gwen. -⁷  Sap Alap zëre mo Enhona mensa nëp zer gwizimnira, zen aïrïnnï tawa naka hom. Zen soson enna, kwasang-kwasang enna, hen zënaka de zerinik gwe-gwenna. Zep Zen de nëbon mae ing gwe henkam, nen kirekam esa hen lowehe gwer.⁸  Zep bahem saher gwe-gwen– Bian Yesus hup de olsa de tonbirida gwen hapye. Hen bahem anakare hap saher gwe-gwen, “Paulus bwinak gwëꞌara.” Sap ëe Bian mo ol dawemsa de golasas gwe-gwen jal habë awe gwëꞌan. Sosonna mensa Alap nëp gol gwizimnira, desa en em blol gwe-gwibin– anakare enlala naban, “Ëe hen sap asa Bian Yesus hup de jal hap Paulus mo kim karekna goltowe gwer.” -⁹  Nen kirekam de enlala naban nen lowehe gwen, sap Alap mes nësa ngaya tabirki hen nësa kwang guludaka– dekam de enho lalak enkam zëre en onak lowehe gwen hapye. Nen home banakare maesa syal eibik– dekam de Zen nësa ngaya tabin hip denaye. Hwëna zëre mo kwasang-kwasang hap ki kirekam nësa kalang gwibiridaka. Zen orep mes nësa kirekam Kristus onakon kwasang gwibiridaꞌanka– men dekam hëndep okamana ansa syal gwibir srëm gweꞌankake. -¹⁰  Hwëna Zen nër hom nëp zëre mo kwasang-kwasangna insa goltreizimki– nësa de ngaya tabin hip de Zini insa kim zer sonezimkike. Sap nen menkam eine juwen zi mo ora san ëgwa haꞌak, hwëna Yesus zep orana insa tayalsïkï. Dekam zep hwëna zëre mo ol dawemkam nëbe mae hap hëndep de ëngaya gwen hap de orana sal tazimki. ¹¹  Asa in zep dam tasïkï hen zer soneka– dekam de ol dawemna insa gol halada gwen hap hen tawa ta gwibin hip. ¹²  Ëe in zebë karekna goltowe gwenan, hëndep angkam zebë bwinak awe gwëꞌan. Hwëna ëe homë kire hap saher gwe-gwenan, sap ëe mesë Biansa tame tak– men Zëbonë yaïng gwe kïnï gwenanye. Zep ëe tawana: Zëre mo nganak de syala men zep asa taïblïblaka, Zen sa desa kara gul gwera– hëndep zëre mo lwa halzan yaklanak de hataꞌak. -¹³  Timotius Bak, eno tawa tabinni, zen diki ëre mo tawa tabin sin de ang gwek. Dekon bahem golsyalhe gwen. Zep Kristus en osan em dam gwesïkhal gwen, dekam eno Biansa de taïblïblan hap de enlalana sa mam gwera, hen zëno kim esa aha zisi kwasang gwibirida gwera. ¹⁴  Alap mo Enhona Zen man nësa golëlowehe gwenda, zep zëno sosonkam emki dawem enkam ere mo syala insa kara gul gwen– Zen men kire hap emsa taïblïblakake.¹⁵  Ena mese abe hap dena ansa salka: Tïngare Asiak de Kristen zini, men zen sap menkam asa bwinak du në gweblak, zen mes asa hli dasïk. Hëndep aumwa hap Pigelus Bak ne Hermogenes Bak ne asa hli laka. ¹⁶  Diki Onesiforus Bak Swe, zen en nama maka asa zergwë gweꞌara. Zen hom ano bwinak de gwënna an hap saher gwe-gweka. Hëndep zen kim Romak awe hata zaka, zen man asa të gweblaꞌanka, hëndep ki zep asa hla taka. Zen man asa sam tasïk gwe zaka, hen ano enlalasa ap tatete ta gwebla zaka. Zen diki Bian sa kwasang-kwasangna zëno we wal walas hap gol gwizimdi. ¹⁸  Ena tawana: Zen hen Efesusk dawemkam ano tahana ap zitrï so gweblaka. Zep diki Bian Yesus sa zëre mo kwasang-kwasangna zëbe hap mam gulblula– Zen de etan lwahal zankam.

* 1:6 1Tim 4:14

* 1:8 Rom 1:16,2Tim 2:3, 2:9

* 1:9 Ef 2:8-9,Tit 3:4-5

+ Ayat 12 mo aumwa topnak awe, zëno dam gulsunnu dan-dan. Ahana anakan: Zep ëe tawana: Ëre mo enhona mensaë zëno tahanak drënek, Zen sa desa kara ta gwera– hëndep zëre mo lwa halzan yaklanak de hataꞌak. (Mzm 37:5)

2

Timotius dikim jana nabare zi mo kim tatetekam gwë gwen hap de ol:2¹  Zen zep, tane tol, emki Kristus onakore kwasang-kwasangnak tatem zaun. ²  Mensa abon onak zi beya mo ngïrïnnïk sane gwe-gweka, zen desa em hwëna aha zi hip etan ayang gul gwizimdin. Ere mo anakarekam de taïblïbiridan zi hip em ayang gul gwizimdin, “Zen sa hwëna aha zi hip etan ayang nul gwizim.”³  Anakare enlala naban emki tatem zaun: “Ëe an hen zen ahana– Kristus mo jana nabare zi niye. Ëe sap asa hen zëbe hap de jal hap karekna goltowe gwer.” ⁴  Jana nabare zini zen mam zik mo gubiridan en san ang ta gwenan. Zen bëjen aha syalak ëhir-hir gwen, sap zen man mam zik dikim sam gwesibirida gwen hap ëdwam gwe-gwenan. Zep emki hen kirekam nëre mae mo Mamna Kristussu enlala gwe-gweblan. ⁵  Men ki hen bolasa de asyas gwe-gwibin zini: Zen de peraturan san ang ta gwen srëmkam, zen bëjen asyas hap de hadiana insa gul irin. ⁶  Ahana hen ki: Nga syal gwe-gweblan zini, syal-syal wenya, zen zen sa lamkam ngana in kore eini dawemkam gul iri. ⁷  Ano ola ansa emki enhonak lonen. Alap dekam sa ebe hap golblala– dekam de kïtak tame gun hup denaye.⁸  Em de tatem zaun hup, diki Bian Yesussu em anakan enlala gwe-gweblan: Zen teipsïn zini Daud Bak onakon saltïlkï, hwëna Desa man dak. Hwëna Alap zep etan tïn nïkon ngaya taka– ëe men kirekamë zëbe hap de ol dawemna gol halada gwenanke. ⁹  Ëe in hen zebë angkam jal zi makan bwinak awe karekkam gwë gwenan. Hwëna Alap onakore ol dawemsa bëjen bwinak mat gulsun. Zen wet sonkam. -¹⁰  Hwëna ëe an zebë anakare enlala hohle tan naban gwë gwenan, “Ëe sap asa karekna goltowe gwer. Diki mensa Bian Alap Kristus onakon de ëngaya gwen hap dam tasibirki, zen dikire kïtak Bian zëre mo sërkam de ngatannak yaïng gwek– zao deka hëndep denaban lowehe gwek.” -¹¹  Zep nen dikim tatem yaun hup, Kristen zini nëno mae mo kirekam de taïblïbinni ansa nen enlala ei gwibin:“Kristus sa nësa hëndep denaban golëlowehe gwera– nen de anakan ëenlala gwe-gwenkamye, ‘Yesus kim tïlkï, Zen abanë lïk.’¹²  Nen de tatem ëzaunkum, nen esa lamkam Yesus zëre mae han ïrïk ïl gwer.Hwëna nen de zi mo inik Yesussu anakan zabeblankam, ‘Ëe an Zëbon de ang gwe-gwen zisi hom,’ ki hwëna Zen hen sa nësa gubiridala, ‘Zen Asa de ang gwe-gweblan zisi hom.’ -¹³  Nene Yesussu de taïblïblan nakon etan ësin gwe hanaꞌak, hwëna Yesus nama sa zëre mo nësa de gu-gubiridan ola syal gwe-gwibir-zimdi. Sap Zen hom wet gwesïk gwenda. Zën sa nësa etan tatete ta gwibiri.” -Kristus mo nganak de dawemkam syal gwe-gwen hap de ol:¹⁴  Emki Kristen zisi anakan enlala sobirida gwen, “Ëe Bian Alap mo nwenakë emsa tïtï tabiꞌin: Bahem Alap mo olak de ol-gunsu keisa-keisa gwe-gwibin.” Kirekam em tïtï ta gwibin, sap kirekam de keisa-keisa gwibinni, zen waba hap. Sap zen kire nakon zëre mae mo Biansa de taïblïblan nakon ëaltïl gwenan. -¹⁵  Dawemkam emki alp gwe-gwen– dekam de Alap emsa anakan sam gwesïk gweblan hap, “Zen dawem enkam ano nganak syal gwe-gweꞌara.” Dam-dam enkam em Alap onakore ol dawemkam tawa ta gwibin. Dekam em molye zëre mo nwe kara gwennak saher gweka. ¹⁶  Auhu-kama enlala zi mo totore tawa tabinsi emki langa gulsun. Sap kire ol san de ang tankam, dekam zini Alapsa man langa dasïk gwenan. ¹⁷  Kirekam de tawa tabinni, zen men kiye– kwae yala. Himeneus ne Piletus ne zen kirekam de kwae naban. ¹⁸  Zen mes eiwa de ola kon olsyal heka– anakan de yasik la gwibinkim: “Kristus molya emsa juwen nakon ngaya tabirki, sap zisi de kirekam juwen nakon ngaya tabin hip dena mes lwak.” Zëno nik mo ol san de ang tankam, zep hëndep ahakon Kristussu de taïblïblan nakon etan lwan dahak.¹⁹  Hwëna nen de zë tatem ëzauk gwen hap dena, Alap mes ngïrïn gol te makan Kristussu nëbe mae hap ïk tïzimki. Zëbon onakon zebe anakan dam ulsuk gwenan, “Bian mes zëre mo hlïl irin wenya nëno mae mo bosem-sena kïtak tawa gwibiridaka,” - Ahana dam gulsunnu hen anakan, “Men zen ëgu gwenan, ‘Ëe an Biansa de ang gwe-gweblanna,’ hwëna karek gol gwensa zen baes tan.”²⁰  Men kiye, te-ala beya zi mo golak de piringni: Ahakon emaskam dena hen perakkam dena. Hwëna ahakon hen ki totore piringni– kama ngatdarakkam dena hen tenya korena. Totore piringni, zen mwin-mwankam dep dena. Hwëna dawem-dawem wenya, zen tembane yawal ennak dep dena. ²¹  Zep hen kirekam, men nara zëre mo enhosa kirekam-kirekam karek nakon lalak tanna, zen sa Alap mo nwenak gwëra– san de emaskam de piringni kiye. Bian sa desa sam gwesïblïla, hen syal dawemsa sa zep wei yul soneblala, sap zen kire hap mes hohle gweka.²²  Zen in zep, Timotius Bak, emki wal sei-siwir mo hole-hle enlalana langa tasïk gwen. Hwëna a kire orasa em të gweblan:Dekam de dam-dam enkam gwë gwen hap dena,Biansa dikim dawemkam taïblïblan hap dena,dekam de aha zisi kwasang gwibirida gwen hap dena,hen aha-ere enlalakam de lowehe gwen hap dena.Sap tïngare zini men zen enho zon tasïblïn naban Bian Yesussu betek në gweblanan, zen kirekam lowehe gwenan. ²³  Enlala joblo-top zi mo ëkeisa-keisa gwe-gwen san em bahem ang gwe-gwen. Zen waba hap. Ena tawana: Zen dekon zini ëdarak gwe-gwenan. ²⁴  Hwëna Bian mo nganak de syal ta gwen zini, nen bap nen ëdarak gwe-gwen, hen bap nen nabakam jal ta gwen. Nen diki enlala sae-sae naban nen eiwa de enna kim tawa ta gwibin. ²⁵  Zini men zen nëbon mae onakon ëdrak gwe inehal gwenan, nen hwëna ol sin-sinkim nen etan eiwa de ora san dep tïtï ta gwibin. San ha dekam Alap sa zëbe mae hap dekam de ëhalen hap dena golzimdi– hen eiwa de ora san dikim etan lwanda han hap denaye. ²⁶  Zen eiwa mes dowal mo kïgï mo zolak ëkyanhek, in zep zëno dwam gwibin sin ang ta gwenan. Hwëna nen de kirekam mas gwibirida gwenkam, Alap wëhë golzimꞌinka?– dekam de enlala mamakna insa tapbla tan hap denaye.

* 2:9 Plp 1:12-14

* 2:10 Kol 1:24

* 2:12 Mat 10:33,Luk 12:9,1Ptr 4:13-14

* 2:13 Rom 3:3-4,Bil 23:19

* 2:14 Tit 3:9,1Tim 4:7

* 2:19 Bil 16:5,Yoh 10:3-5, 10:14-16, 10:27

3

Aumwa hap de yaklanak dep de ol zïm-zïm:3¹  Hwëna ansa emki enlala gwe-gwibin: Aumwa hap de yaklana an zen angkam lwa seꞌan, dekam okamana an sërkam tangan sa karek gwe zaher. -²  Sap dekam zini beyakam sa anakan lowehe gwer:zëre en mo timsi de ngalap gwe-gwibin,te-alasa de ensa lwa gweblan,zëre en mo bosesa de mam gul gwen,sërkam de zëna-zëna gwe-gwen,aha zisi de lamang ta gwibin,an-bi zemka bëjen betek gwizimdin,Alapsa bëjen enlala gwe-gweblan,wal bose zemka bëjen anakan gublun, “Ema tol asa sam tala.”³  Hen bëjen kwasang gwibiridan,zi bosyan hap de jalsa lam gul gweblan,boton ol gol halada gwen,wal bosyansa de golëgu gwen,darak soson,zënaka bëjen zerinik gwen,dawem enlalasa bëjen zer irin,bolte-bolte enlala enkam de gwë gwen,totore-totorekam de gwë gwen,syan-syan enkam de lowehe gwen,hwëna Alapsa bëjen enna lwablan.⁵  Kire zini zen ëk enkam anakan ëgu gwenan, “Ëe an Kristen zi.” Hwëna zen man baes ta gwenan– Alap de zëre mo sosonkam zëno mae mo lowe hensa li yul sone gwizimdin hipye. Zep kirekam de zisi emki langa tasïk gwibin. -⁶  Ahakon hen we walsya gol-gol san aningkim yasik da gwibirin. Zen anakare we walsya karek san dep tïtï da gwibirin:enlala sin-sin wenya,enlala hole-hle beya wenya,hen kirekam-kirekam karek hap de enlala ëdowe hanan wenya.⁷  Kirekam de we walya man ësam gwesïk gwenan– ol ësesa de ësane gwe-gwen hapye. Hwëna zen bëjen anakan klis gun, “An eiwa dena. An boton.” ⁸  Men kirekam orep Yanes Bak ne Yambres Bak ne - Musasa tru-tru ul gweblaka, zep yasik tabin hip de zini in hen kirekam angkam eiwa de tawa tabin nik tru-tru nul gweꞌan. Zen mes enlala nakon ëhaï gwek. Zen mes tangan Kristen zi mo taïblïbin nikon ëlanga gwesïk, hwëna totore tawa tabinsi daïblï gwibirin. ⁹  Hwëna kire zisi molya holokam ang neibirida gwek. Sap nabakam sa anakan dam dasïk gwibir, “An enlalana joblo-topna,”– men kirekam hen orep de auyan-azana zi darena insa dam nosusukke.Timotius de kirekam Alap hon tal gwesïn hïp de ol:¹⁰  Hwëna Timotius Bak, em ano tawa tabinni tawana– hen ano gwënna, hen ano dwam gwibinni dekam de enho kles gwesïn srëmkam gwë gwen hap denaye. Hen em mese asa anakan tame taka,“Zen Biansa de taïblïblannak tatem zauk gwenda.Wal bose wal zemka de kwasang gwibirida gwen hap alp gwe-gwenda,hen nabakam hom jal gwe-gwenda.”¹¹  Asa kim Yesussu de taïblïblan srëm wenya ëna Antiokiak, Ikoniumk, hen Listrak karek da gwek, dekam em hen zëwe gwëꞌanka. - Zep em mese dekam asa anakarekam kara ta gweka, “Zen sap kareksa goltowe gwenda, hwëna nama tatetekam zauk gwenda.” Hëndep dekam man Bian tïngare abe hap de jal zi mo taha nakon asa zeser sone gweka. ¹²  Asa en molya kirekam në gweblak. Hwëna tïngan men zen Kristus hon de ëtal gwesïn hïp ëdwam gwe-gweꞌan, desa hen kirekam sa karek da gwibir. ¹³  Hwëna enlala karek zini hen yasik tabin hip de zini sa etan zëre mae mo karek-karekna esek nulse zahe gwer. Zen sap aha zisi yasik da gwibirin, hwëna zëna hen hom anakan tame nul gwenan, “Hare ëe an syauk sun dep am gwë haꞌan.”¹⁴  Zep tane tol, men desa emsa tawa da gwek, em mese hëndep dawemkam taïblïbirki. Zep zen zëwe en tatem zauk. Sap ëe in zen emsa tawa la gwek, em mese dawemkam asa tame tabirki. ¹⁵  Em betek nakone Alap mo ola tame gulku. Alap mo ola, zen dekon zep enlala blala hata gwenda, dekam zep zini ëngaya gwen hap de orana dam dasïk gwenan– Kristussu de taïblïblankam. ¹⁶  Sap Alap mo ola mensa ale nuk, zen kïtak Alap zëre mo Enho nakore naka. Hen zen dawem tanganna–dekam de tawa ta gwibin hip,oto tasïk gwibin hip,halen ta gwibin hip,hen ora dawem san dikim dam tasïk sone gwibin hipye. -¹⁷  Alap mo nganak de syal ta gwen zini, nen de desa enhonak lone gwenkam, dekam esa anakan tame ul gwer, “Ëe kirekam asa syal gwe-gwer.” Hen banakare maesa de goltowe gwenkam, dekam nëno mae mo enlala blala sa sowehe gwera.

* 3:1 1Tim 4:1

* 3:5 Mat 7:15, 7:21,Tit 1:16

+ Yanes Bak ne Yambres Bak neka, Yahudi zini kirekam bose nosok Mesirk de meiyer golzauk gwen zi darena– men zen Musasa tru-tru ul gweblakake. (Kel 7:11, 7:22, 9:11)

* 3:11 Kis 13:14-52, 14:1-20

* 3:16 Rom 15:4,Ibr 4:12

4

4¹  Timotius Bak, ëe ola ansa Alap mo nwenakë ebe hap hli yulbluꞌan– hen Kristus Yesus mo nwenak, men Zen sa zëre mo ïrïk gïnsï golhata zalake. Zen sa dekam juwen wenyaka hen nama de ëngaya gwen wenyaka klis gul zula. Zep Timotius Bak, Eirzi-Bia yawal mo nwenak ëe ama emsa gubluꞌan: ²  Alap mo olsa em tonbirida tine gwen– sap sane gwen hap de ëdwam gwennak, sap ëdwam gwen srëmnak. Emki dekam oto tasïk gwibin, hen udobe naban jalse gwibirida gwen, hen tïtï ta gwibin, hen ol sin-sinkim em dawemkam tawa ta gwibin. ³  Sap molya holo gwek, dekam sa zini anakarekam lowehe gwer:Eiwa de tawa tabinsi de ësane gwenna sa baes tal,hwëna zen guru-guru ësesa sa beyakam deibirida gwer.Desa sa hwëna nenbirida gwer, “Asa ëre mae mo dwam gwibin en san tawa la gwibik.” Zep sa hëndep zëre mae mo hole-hle en san tawa da gwibir.⁴  Zen dekam sa hwëna eiwa de olsa de ësane gwe-gwen hap zëno mae mo ini ëmat-mat gwizim.Hwëna auyan-aza zik mo ëpba olsa sa srën li nul sone gwer– dekam de zëre mae mo dwam gwibin dërek san dep syan nahlan hap.⁵  Hwëna Timotius Bak, emki enaka kara ta gwen. Kareksa de goltowe gwennak tatem em zauk gwen. Yesus mo bosesa de salbin srëm zi sin dep emki ëngaya gwen hap de ol dawemsa golzim halada gwen. Em Alap mo nganak de syal gwe-gwen zi, zep syala insa dawem enkam em sul sonen.⁶  Sap ëe nabakam asa emsa hli tal, hen ano kala nabakam sa wet sol– men kiye, dombasa de Alap hap zïp soblanna. ⁷  Ëe mesë ëre mo syala sul sonek. Ëe jana zi mo kimë Yesus hup de ol dawemna golasas gwe-gwek. Yesussu de taïblïblan nakon homë mae syalhek. ⁸  Ëe insa kirekam tatem zauk gwek, zep angkam abe hap de mire sigina Bian man ap golkara gweblaꞌara. Yesus Zen dam-dam enkam de klis gun hup de Zini Zen. Zen kim de nësa klis guꞌun zaka, Zen dekam sa abe hap golblala. Abe en hap molya golblaka, hwëna tïngan men zen zëre mo lwa halzan hap de yaklana anakan enlala në gweblaꞌanke, “Diki nabakam zen ki lwan,” Zen zëbe mae en hap sa kap tazimdi.Paulus kim syal betekna Timotius hup golblakake:⁹  Emki dawemkam alp gwen– dekam de nabakam asa duweblazan hap. ¹⁰  Sap Demas Bak mes asa hli ta guk halka. Zen auhu-kamana ansa ensa lwa gwibiꞌira, hëndep zep Tesalonika san dep heya gweka. Ëe mesë Kreskes Baksa Galatia san dep zer sonek. Hen Titus Baksa Dalmatia san debë zer sonek. ¹¹  Lukas Bak en hanë nama ëꞌan. Markussu kwang ta kïnzï. Sap zen aïrïs– ano tahasa de trï son hapye. -¹²  Ëe mesë Tikikus Baksa Efesus sun dep zer sonek. -¹³  Song gwe zankam, Troask ano baju sal-sala teisya kïnzï. Karpus Bak mo golakë hli sok. Hen ano bukuna lop ta kïnzï– nonol tangan dawem-dawem wenyaka. -¹⁴  Tembaga nakon de kire-kire yang ta gwibin hip de zini in, Aleksander Bak, - zen mes asa dawemkam karek taka. Hwëna zen sa Bian onakon hlaulu. ¹⁵  Em hen em terya-tya gweblan, sap zen sërkam nëno mae mo tawa tabinsi husus gwe-gwibiꞌira.¹⁶  Pemerinta mo mam-mamna kim nonol asa taken-taken nëblak, dekam zini hom tangan asa nërzauk sonek. Tïngan man asa hli da gukhak. Dikire Alap zëno mae mo karekna insa tap gulsuzimk. ¹⁷  Hwëna Bian Zën zep asa golek de ta zaka, hen sosonna ap golblaka– dekam de zëre hap de ol dawemna insa sowe henkam Yahudi srëm zini insa tonbiridan hapye. Bian dekam zep asa zëno mae mo jana ngï nakon zeser soneka– ëe dikim etan ëngaya gwen hap de ol dawemna insa tïngare Yahudi srëm zi hip golluwe gwizimdin hipye. ¹⁸  Zep Bian Yesus sa tïngare zi mo jala kon asa hïl tï sone gwera, hëndep Zen sa asa drëne sera– zëre mo ïrïk gïnnïk de gwë gwen hapye. Dikire zëre mo bosena teip nulsuk gweblak– hëndep denaban! In eiwa.¹⁹  Priskila ne Akwila neka guzim, hen Onesiforus mo golak men zen lowehe gwenan, desa kïtak anakan gubirida, “Paulus dawem ensa ep gol sonezimki.” ²⁰  Erastus Bak Korintusk gwëka. Hwëna Trofimus Bak man sang-sang gweka, zebë Miletusk hli tak. -²¹  Bahem dakal gwen, ki hwëna hi ngëp tamle gwennak esa song gwe zala. Yubelus Bak, Pudes, Linus, hen Klaudia Bak dawem ensa ebe hap nol soneblak. Hen kirekam– tïngare awe de aya-wal oso wal omye.²²  Dikire Bian emsa zergwë gwek. Hen kïtak em in zen iwe lowe heꞌan, dikire Bian mo kwasang-kwasangna ebon mae onak lwa gwek.TitusTitusTitusTitPaulus mo surat Titus hup

+ Markus in san ha zëno aha bosena Yohanis? Zen san ha men zen nonol ol dawemsa de goltën dannak Paulus ne Barnabas neka heya gwenkam hli so guk halkake? (Kis 12:12, 12:25, 13:13, 15:37-39)

+ Paulus mae hap mes yap Tikikuꞌu zer soneka: Timotius mo weinak dep de Efesusk syal gwen hap.

+ Insa “dawem-dawem wenya”kam ale gulku, Yunani olkam “tweran sopkam de buku”kam ale gulku. Kire bukuna zëno kïtak de halamanna tweran sop en nakorena. Desa te-ala mamkam kap da gwek. Zep san ha totore bukusa hom enlala gweblan daka, hwëna Alap mo ola bare naka mes yap. Aha dam gulsunnu hen: San ha bukuna in zëre mo tahakam de ale nabare naka?

+ San ha Aleksander in, men zëbe hap denaka hen Nonol Timotiusnuk ale gulkuke? (1Tim 1:19-20nak) Ahana “Aleksander”kam de bosena Kis 19:33-34nak. Aleksander in mae hap mes yap Paulus mo tawa tabinni husus gwe-gwibirki: Sap zen tembaga nakon yang tabin dowal-dowalsa yang ta gwibirki– te-alakam de lirak ta gwibin hip.

+ Erastus hup de ola emki Kis 19:22 hen Rom 16:23nak hlaun. Trofimus hup dena, emki Kis 20:4 hen 21:29nak hlaun.

Titus

123

1

1¹  Suratna an ëre mo tanena Titus Bak hap,Alap mo nganak de syal gwe-gwen zini hen Kristus Yesus mo dam tasïn zini Paulus onakon:Dawem! Eirzi-Bia mae hap asa dam lasïkï: Ëe dikim Alap mo hlïl irin zisi Kristussu de taïblïblannak de tatem ëzauk gwen hap dena kim tïtï tabirida gwen hap, hen zen dikim eiwakam de tawa tabinsi tame gun hup, hëndep Alap en onak dikim dawemkam ëtal gwesïn hïp. ²  Sap Alap man dwam gweka– nen dikim anakan dam gulsuk gwen hap, “Ëe eiwa asa ki hëndep de gwën hap dena oltower.” Sap boton srëm Zini Alap Zen mes ëngaya gwen hap dena insa okamana ansa de yang gulsun srëmnak nësa gu-gubiridaka. ³  Yaklana mensa nësa de ngaya tabin hip de Zini Alap dam tasïkï, zao kim nër hom zauk, Zen dekam zep zëre mo orep de ol gu-gunnu insa abe mae hap goltreizimki. Zen dekam zep hen ëngaya gwen hap de ol dawem gol halada gwen hap de syala abe hap wei yul soneblaka.⁴  Titus, em an eiwa ano tane, sap nen apdenak mese Kristussu laïblïblaka.Nëre mae mo Bian Alap ne nësa de ngaya tabin hip de Zini Kristus Yesus ne sa kwasang-kwasang zemka mamkam ebe hap ol gweblala. Hen em zëno nik mo taha terenak esa gwë gwera.Paulus kim Titussu anakan enlala soblakake, “Ëe emsa Kristen zi mo nol-nolaka dikim dam tasibin hibë Kretak hli tak.” -⁵  Ëe mae habë Kretak emsa hli tak: Kirekam-kirekam syala men zen nama lwa kïnïꞌak, desa de em sul sonen hap. Nonol tangan ëe ama emsa gubluk– Kristen zi mo nol-nolaka de ë-ë san dam tasibiridandan hap. ⁶  Kristen zisi de nol gwibiridan hap de dam tasïnnï,zen diki tïngare zi zen anakan tame tan, “Zen enho kles gwesïn srëmna.”Hen nol gwen hap de dam tasïnnï, we dan son zisi bëjen.Zen diki walas zem hen Kristussu zen taïblïblan.Anakare zisi bahem nol gwen hap dam tasibin: Zëno walassa de aha zi anakan gubirida gwenna, “Zëno walasna in kareksa nol gwenan,” ahaksa, “Zëno walasna in hom bi zik mo ol san ang ta gwenan.” Kirekam de walas zik ëgwë gwenna, ki bëjen bi zemka Kristen zisi de nol gwibiridan hap dam tasïn.⁷  Kristen zisi de nol gwibin zini, zen dwan Alap mo nganak de syal gwe-gwen hapke. Zep zen diki zi mo nwenak de enho kles gwesïn srëm naka de dam tasïnkïm. Zen zep anakare zisi bëjen dam tasibin:bola-bola zi,jal soson zi,ho mamaksa de hole-hle gwe-gwibin zi,darak soson zi,hen te-alasa dikim gul irin hip de boton gwe-gwen zi.⁸  Hwëna anakare naka emki teibirida gwen:enlala tatetena,enho lalakna,enlala dam-damna,dawem ensa de dwam gwe-gwibinni,hen dawemkam de zëre mo gola kon zisi lup gulin gwen naka.⁹  Nol gwen zini, zen diki eiwa de olsa zen dawemkam gwirensïk gwen– nen men kirekam taïblïbin hip dena tawa la gwibirinke. Zen dekam sa aha zisi eiwa desan dep tïtï da gwibir. Hen zini men zen ola insa baes nei gwibiꞌin, desa sa anakan oto dasïk gwibir, “Em kire nakone ësyal heꞌan.”¹⁰  Sap angkam zini beyakam hlïwen hap ëdwam gwe-gweꞌan. Zen aha zisi zëre mae mo totore olkam yasik da gwibiꞌin. Dawemkam Yahudi mo ausu nakore zi– men zen Yahudi srëm ëKristen gwen wenya to mip blom tasibin hip tïtï da gwibiꞌinke. ¹¹  Kire zini zen zi beyasa kim totore olkam ahak-ahak da gwibiꞌin– sap zi, sap we, hen sap walas. Hwëna dekam zep hen zëre mae mo tawa tabin karekna in hap te-alasa de golzimdin hip aberbe da gwibirin. Kire zini mip naka nen mat tasïk gwibir-zimdin.¹²  Eiwa, lang tekna Kreta iwe de zini, zen karek-karek tanganna. Orep zëre kore wal bongna ki, enlala blala. Zen man zëre korena kip anakan ale gulku, “Kretak de zi ausuna an boton tamna, hen asang tamna, hen tembane ngalap-ngalapna– gwe makarena.” ¹³  Zëno ola in, zen eiwa de tanganna. Zen in zep udobe naban em jalse gwibirida gwen– dekakim Yesus ensa de taïblïblannak ëtal gwesïk. ¹⁴  Zep Kretak de Kristen zini, zen bap zen angkam Yahudi mo ëpba ol kokung gul gwen san ang ta gwen. Sap dekam hwëna Alap mo ol tanganna man hli nul gwenan– zi mo totore tïtï tabin ol san dikim hwëna ang ta gwen hap. -¹⁵  Sap enho lalak zini, zen banakare dawem maesa de okamanak hlaunnu, zen bëjen hole gwibin. Kire zi hip okamanak awe hom tangan– dekon de zen Alap mo nwenak ëkun gwen hap denaye. Hwëna enho karek zi hip hen Kristussu de taïblïblan srëm wenya kip, banakare dawem maesa de hlaunnu, zen hwëna hole-hle enlala san dep li nul sone gwenan. Kire zini bëjen banakare maena enlala lalakkam enlala gwibin, sap zëno mae mo enlalana hëndep enho naban mes tangan ëkawesïk. -¹⁶  Kire zini zen ëk enkam anakan ëgu gwenan, “Ëe mesë Alapsa tame tak.” Hwëna zëre mae mo kirekam-kirekam syal karekna in, dekon zep hwëna nwe-mase gwe-gweꞌan– san de anakan de ëgu gwenna kiye, “Alap hom.” Kire nol drak-drak zi jal-jala, zen toton banakan dep?– dawemsa de syal gwibin niye. -

* 1:5-9 1Tim 3:2-7

* 1:14 1Tim 4:7

* 1:15 Mat 6:22-23,Luk 11:34-36,1Tim 4:2

* 1:16 2Tim 3:5,1Yoh 1:6, 2:4

2

Paulus kim Titussu anakan enlala soblakake, “A kirekam em dawem san dep tïtï ta gwibin.”2¹  Hwëna Titus Bak, em eiwa de ol enkam em tawa ta gwibin. Bahem engka en mae golwet son. Zep a kirekam tïtï ta gwibir: ²  Zi bong-bong hap, ol zïm-zïmsï em gol gwizimdin– zen dikim tïngare zi mo nwenak anakarekam lowehe gwen hap:enlala tatetekam,enlala dam-damkam,Kristussu de sërkam taïblïblankam,ahasa de kwasang gwibirida gwenkam,hen kareksa de goltowe gwennak de tatem ëzauk gwenkam.³  Bong-bong we wal hap, hen kirekam em ol zïm-zïmsï gol gwizimdin: Zëno mae mo lowe henna, zen diki Alapsa de betek gweblan zi mo lowehen naban zen apde nën. Zen bap zen ahasa tonsubirida gwen. Ho mamaksa bap zen hole gwe-gwibin. Zen diki ëbong gwen srëm wenyaka dawem enna kim zen tawa ta gwibin. ⁴  Zen zep sa hwëna anakan tawa da gwibir, “A kirekam em zi wal okip kwasangna goltrei gwizimdin,” hen “Walas omka a kirekam em kwasang gwibirida gwen.” ⁵  Zen dekam sa hen anakare san dep tïtï da gwibir:enlala tatetekam de gwë gwen hap dena,hen enho lalakkam de gwë gwen hap dena,zëre mae mo golak de syal-syalkam syal ta gwen hap dena,zi zemka de dawemkam betek gwe-gweblan hap dena,hen tïngare zi hip de kwasangsa goltrei gwizimdin hip dena.Kirekam de dawemkam lowehe gwenkam, dekam aha zi molya Kristus hup de ol dawemna anakan lamang nuk, “Desan de ang tankam, dekam zini karekkam lowehe gwenan.”⁶  Hen zise gwen srëm zini, desa hen enlala tatetekam dikim lowehe gwen hap em tïtï ta gwibin.⁷  Titus, tïngare ere mo gwënsa em ërak makan zëbe mae hap anakan lone gwizimdin, “Kristen zini a kirekam mo lowehe gwenanye.” Enlala dam-dam enkam tawa ta gwibir– anakare enlala naban, “Ëe totore olsa homë tawa tabiꞌin.” -⁸  Enlala blala ban em eiwa de enna kim tawa ta gwibin. Dekam nëno mae mo tawa tabinsi molya aha zi anakan hwa nulsuk gwek, “In karekna.” Dekam nëno mae mo jal zini anakare hap sa hen ësaher gwe-gwer, “Zëno mae mo tawa tabinni banakan dep?– husus gwibin niye.” -⁹  Men zen zi mo tana ïltïkïnnïk ëbabu gwe-gwenan, zen diki zëre mae mo zi bina insa zen blikip gwesibirida gwen. Zen diki zen ëalp gwe-gwen– dekam de zi bina in sam gwesibirida gwen hap. Hen zen bap zen zëre mae mo zi bina insa ëk san tëhebiridahal gwen, -¹⁰  hen bap zen sowë ta gwibin. Zen diki enlala dam-dam enkam zen lowehe gwen, hëndep zep sa tïngare zini nenbirida gwer, “Kristen zi de ëbabu gwenna, zen taïblïbiridan tanganna.” Kirekam de zen lowehe gwenkam, dekam nëno mae mo Alap onakore ëngaya gwen hap de tawa tabinni sa tangan sam neisïk gwibir.Mae hap de ol: Alap mo kwasang-kwasangna, zen tïngare zisi de ngaya tabin hip dena.¹¹  Zen diki Kristen zi mo lowe henna kirekam. Sap Alap mes zëre mo kwasang-kwasangna nëbe mae hap goltreizimki– tïngare zi aususa dikim ngaya tabin hip denaye. ¹²  Zep aumwa hap de yaklanak an zen angkam lwa zaheꞌan, Alap mo kwasang-kwasangna in, zen zen nëno mae mo enhonak syal gwe-gwenan. Nen dekam zebe Alap mo dwam gwibin sin ëliwehe gweꞌan. Auhu-kama hole-hlena dekam zebe tapbla ul gwenan, hen enlala tatetekam hen dam-dam enkam dekam zebe lowehe gwenan. ¹³  Sap nen angkam Bian Yesus mo lwa halzan yaklana insae kara ë gweblaꞌan– men dekam sa nësa de ngaya tabin hip de Zini Kristus zëre mo sërkam de ngatan naban okamanak golati gwe ine zalake. Sap Yesus Zen hen nëno mae mo Alap Teipsïnnï. ¹⁴  Zen nësa dikim tïngare karek-karek nakon hïl tï sonebin hip Zënaka zerguku– hen nësa dikim enho nakon ngan tasibin hip. Sap Zen man dwam gweka– Zën dikim nësa enho nakon bi gwibiridan hap hen li ta sonebin hip, nen dikim syal-syalkam dawem ensa syal gwe-gwibin hip. -¹⁵  Zep Titus Bak, tïngan in dekam tonbirida gwe, hen desan de ang tan hap tïtï ta gwibir, hen udobe naban jalse gwibirida gwe. Em in Alap mo nganak de syal gwe-gwen zi, zep bap zen aha maena emsa enlala gwe-gweblan, “Ba hap de desa salblan hap.” -

* 2:7 1Ptr 5:3

* 2:8 1Ptr 2:15

+ Orep tangan zini hen aha zisi karekkam jap nul sonenda gwek. Zi de tahalha hap zëre mo bon yalsa sul sonen srëmkam, desa man dahyo gwek– pasarak de hwëna aha zi hip te-ala hap lirak tabin hip. Zëno bon de sërkam yawal gwenkam, dekam we wal walas zeban dahyo gwek– desa de kïtak lirak tabin hip. Men desa kirekam lirak da gwibik, zen dekam zep hwëna zi bina in mo tana ïltïkïnnïk ëbabu gwe-gwek. Dekam hom beyakam ëheya-hya gwe-gwek. Sap heya gwen naka de etan balk tankam, desa man damera gwek. Tana ïltïkïnnïk de ëbabu gwe-gwen zini, desa sap de lek-lek ta gwibin, ahaksa tamera gwen. Pemerinta hom kire hap jalse neibirida gwek. (Ef 6:5-8, 1Tim 6:1-2)

* 2:14 Kel 19:5,Ul 4:20, 7:6, 14:2,1Ptr 2:9

* 2:15 1Tim 4:12

3

Kristen zi de kirekam lowehe gwen hap de ol:3¹  Ere mo tawa ta gwibin zini em enlala sobirida gwen– zen deka pemerinta mo mam-mam naka blikip neisibirida gwek, hen zen deka zëno mae mo olsa i-san i-san nei gwibik. Zen diki hohle gwen nik zen lowehe gwen– mam zi nik de banakare syal dawem hap gubiridannak depye. -²  Zen bap zen aha zisi lamang ta gwibin. Hen bap zen aha zi niban ëdarak gwe-gwen. Zen diki sae-sae enkam zen lowehe gwen– tïngare zisi de blikip gwesibirida gwenkam.³  Sap orep nëna hen enlala joblo-topna, hen Alap mo dwam gwibin sin home ang ta gwek. Hwëna totore tawa tabin sine ang ta gwek. Nësa hen mes kirekam-kirekam dwam-dwam enlala en hulek. Nëbon mae dekam enlala jal-jal en lwa gweka, hen nënaka de husus gwibiridan enlala en. Nen dekam zebe aha zi niban hwë-hwëkam nënaka husus eibirida gwek. -⁴  Hwëna nësa de ngaya tabin hip de Zini Alap dekam zep nëbe mae hap golzimki–dekam de zëre mo enlala kae-kaesa hen kwasang-kwasangsa tame gun hup denaye,Tane zemka in kim zer sonekake.Nen sap home ba dawem maena syal eibik– dekam de nësa ngaya tabin hipye.Hwëna zëre mo kwasang-kwasang en nakon ki nësa ngaya tabirki.Dekam zep nësa karek-karek nakon ngan tasibirki.Nen de desa sowe henkam nëre mae mo lowe hennak eisbin hip,Zen zep zëre mo Enhona dawem en tangankam nëbe mae hap hlë ta sonezimki.Zen Dekon zebe etan de jaha gwibiridan hap dena eis gwibirin.Hëndep dekam zebe aha zi makan ëliwehe gwenan. -Zep eiwa Alap mamkam nësa kwasang gwibiridaka,zep kïtak nësa de ngaya tabin hip de Zini Yesus onakon kirekam syal gwibirki–nen dikim zëre mo nwenak ëdakastïn hïp dena insaye.Zen in zep esa hëndep de lowehe gwen hap dena hla kul–men kirekame Alapsa enlala zon tasïblïn naban blol ëblaꞌanke.Sap nen an zëno hanan tabin walas.⁸  Insa Alap mo kwasang hap dena ale gul, zen eiwa tanganna. Ëe zebë dwam gweꞌan– em de dekam kïtak dawem enkam tawa ta gwibin hip. Dekam Alapsa de taïblïblan wenya enlala zon tasïk gweblan naban sa dawem ensa de syal gwe-gwibin hip ëalp gwe tine gwer. Kirekam de lwankam, tïngare zini anakan sa ëenlala gwe-gwer, “In aïrïs,” hen zen dekam sa zëno mae mo lowehen dawemna in san ang tal. ⁹  Hwëna Yahudi mo ëpba olak de kokung gul zahe gwen hap de ol keisa-keisana emki langa gulsuk gwen– hen sap orep de auyan-aza mo bosemse hap dena, hen Musa mo ëpba jalse gwen ol hap de ëïlman gwe-gwen naye. Kire nakon de ëol tetek gwe-gwenna, zen waba hap. ¹⁰  Zi de eno jematnak denaka zëre osan dep de hlïl irin hip tïtï ta gwibinni, emki sap jalse gweblanna dan soblan. Zen de dekam sal srëm gwenkam, emki tïngare Kristen zisi gubiridan– zen de zini in han zersiri gwen srëm hap. -¹¹  Sap ena tawana: Kirekam de zini, zëno mae mo enlala dawemna mes hom gweka. Zëre mae mo karek gol gwenna, zen dekon zebe dam lasïk gwibirin, “Zen mes eiwa de orana hli dak.”Aumwa hap de ol:¹²  Ëe kimë eno weinak dep Artemaꞌa zer soneꞌak, ahaksa Tikikuꞌu, zen dekam em nabakam abon onak dep Nikopolisk hatazan. Sap ëe mesë hi ngëp tamle benkam de zëwe gwën hap kalang gwek.¹³  Hwëna zi darena an zëbonë suratna ansa gol soneꞌan, ahana pemerinta mo jalse gwen olsa de klis gul gwen zini Zenas Bak, ahana Apolos. In kon de etan song ënnak, emki dawem enkam mas gwizimdin– tahalha srëmkam deka song ëka. ¹⁴  Zen diki nëno mae mo jematnak de zini, kirekam zen lowehe gwen– dawemsa de goltrei gwizimdinkimye. Nen kirekam nen nëre mae mo Kristen bose walya ban hwë-hwëkam nëre mae mo tahalhana sul sone gwizimdin. Totoresa bap nen lowehe gwen.¹⁵  Men zen awe aban mae lowehe gwenan tïngan dawem ensa ep nol soneblal. Ano mae mo dawem gol sonenna ansa hen tonbirida– kïtak men zen asa Kristus mo bose hap kwasang neibirida gwenanye.Dikire Bian mo kwasang-kwasangna kïtak ebon mae onak lwa gwek.PilemonPilemonPilemonPlmPaulus mo surat Pilemon Bak hap

* 3:1 Rom 13:1-7,1Ptr 2:13-14

* 3:3 Ef 2:1-2, 5:8,Kol 2:13

+ Yoh 3:3-7, 1Ptr 1:3

+ Mat 18:15-17, Rom 16:17

Pilemon

1

1

1¹  Ano dang tïnïnak de syal bosena Pilemon Bak, - hen eno golak men zen Kristen zini ëtagal gwe-gwenan, hen nëre mae mo somola Afia, hen Arkipus Bak– men zen hen Alap mo nganak syal gwe-gwendake: Suratna an ebe mae hap.Kristus hup de jal hap de bwinak gwën zini Paulus onakon, hen nëre mae mo osona Timotius onakon:³  Dawem! Nëre mae mo Bian Alap ne Bian Kristus Yesus ne sa kwasang-kwasang zemka mamkam ebe mae hap ol gwizimdi. Hen nen zëre nik mo taha terenak esa lowehe gwer.⁴  Pilemon Bak, ëe, Paulus, Alapsa de gu soneblan nakon kimë emsa enlala gwe-gweblanan, dekam ebon onakonë dawemsa golbla tine gwenan, ⁵  sap ëe ama anakan emsa sal gweblanan: Em eiwa-eiwakame Bian Yesussu taïblïblaꞌara, hen tïngare Alap mo hlïl irin wenya ema kwasang gwibirida gwenda. ⁶  Sap nen mese Biansa de taïblïblan nakon aha-en ëka, zen in zebë Alapsa ebe hap hen anakan abe ta gwenan, “Bian, tïngare dawemna mensa Kristus hun de zeraha-en gwen nakon hla kul gwenan, dikire hen Pilemon Bak kïtak tame gul gwek.” ⁷  Oso Bak, sap em mese Alap mo hlïl irin wenya kip kwasangna goltrei gwizimki, zen dekon zebë isrip-srina hen tatetekam de gwën hap dena eis gwibik. Tïngare Kristen zini, zen hen ebon onakon enho mïsrïm-srïna neis gwibiꞌin.⁸  Zen in zep, sap nen mese apdekam Kristus hun ëraha-en gweka, zep ëe amaka emsa anakan tïtï taꞌan, “A kirekam syal gwe.” ⁹  Hwëna ëe homë kirekam emsa gwëblaꞌan. Hwëna ama sapꞌnen emsa abe taꞌan, “Asa de kwasang gweblankam, em wëhë ano dwam gwibin sin ang gweꞌanka?” Sap ëe an zi bogol, hen Yesus hup de jal habë jalom ëk tïhïnak awe gwë gweꞌan. ¹⁰  Zebë emsa Onesimus Bak hap denaka angkam gu soneblaꞌan. Zen mes bwinak awe de asa mas gwe-gweblankam gwëka– san de ano tane tangan. Zep bahem tol karek tan. ¹¹  Menkam nen emaka bose laka, “Waba Hap Bak”kam, sap zen dekam asang naban ebon babu gwe-gweka. Hwëna angkam esa en gweblala, “Syal-syal tanganna.” -¹²  Zep ama angkam ano dang tïnïnak de walasna ansa etan ebon osan dep zer soneꞌan. ¹³  Ëe ama sap awe de zergwë gwen hap dwam gweblak– zen de eno weinak asa mas gwe-gweblan hap, ëe kimë nama ëngaya gwen hap de ol dawem gol halada gwen jal hap bwinak awe gwë gweꞌanke. ¹⁴  Hwëna em de asa kirekam gublun srëmkam bëjënë. Diki dawemna– em de asa de kwasang gweblan nakon gublunkam bap, “Amki zergwë gwe.” Hwëna menkam ëe emsa de sowë tan makanë zergwë gwek– kimë emsa tawa ta srëm gweꞌakye.¹⁵  San ha Alap kirekam mes yap emsa dwam gwizimki, “Dikire nongka sya këk. Hwëna kim de etan gaïng ëꞌanka, dekam molya sya këka.” ¹⁶  Hwëna zen angkam emsa de babu gweblan en hap de zisi hom. Kirekam de gwën nakon zen mes tangan esek gwe seka. Sap zen angkam nëno nik mo dang tïnïnak de oso. Hwëna dawemkam eno tangan mo dena, sap zen ebon de babu gwen zi. Hwëna angkam Yesussu de taïblïblan nakon zen mes tangan gwëra– san de nëno nik mo oso tanganna kiye.¹⁷  Zen in zep, em de asa enlala gweblankam, “Zen ano Kristen bose,” ki Onesimuꞌu etan zerin– san de ënaka de zer irinni kiye. ¹⁸  Zen de orep banakare maekam emsa karek tanna, ahaksa eno kire-kiresa de ahan gonna, zen hwëna ëe asa ep te-alana golblal.¹⁹  Suratna an mo aumwa hap de alena an ëre mo tahakamë ep ale gulbluꞌan: - Ëe an Paulus, ëe asa kïtak te-alakam sul soner. Hwëna sap diki amaka emsa enlala soblaꞌan, “Diki em emaka ano dwam gwibin sin totoresa ang gweꞌara, sap ëe hëndep de gwën hap denakaë emsa tawa tak.” ²⁰  Zen in zep, Oso Bak, sap nen mese Kristus hun ëraha-en gweka, ëe ama emsa ano ol san de ang gwen hap abe taꞌan. Em dekam esa ano enhona ap mïsrïm-srï tablala.²¹  Pilemon Bak, ëe kimë suratna ansa de ep ale gul soneblan hap enlala gweꞌak, ëe mesë hen dekam emsa anakan taïblïblak, “Zen molya ano abe tan en san zer inki. Hwëna zen sa hen etan zëre mo enlalakam sërkam kwasang gweblala.”²²  Hen ere mo gol teksonna ahana ap hohle ta gublu. Sap ëe ama Alapsa anakan blol gweblaꞌan, “Zen man tïngare aya-wal oso-walya eno mae mo abena sal gweꞌara. Zep Zen sa etan bwina an kon ebon mae osan dep asa zerwet sola.”²³  Epafras Bak, men debanë Kristus hup de jal hap bwinak awe ëꞌan, zen dawem ensa ep gol soneblaka. ²⁴  Hen kirekam– ano syal bose walya, Markus, Aristarkus, Demas, hen Lukas. Zen hen dawem ensa ep nol soneblak.²⁵  Dikire Bian Kristus Yesus onakore kwasang-kwasangna eno mae mo enhonak lwa gwek.IbraniIbraniIbraniIbrSurat Ibrani -

+ Pilemon Bak zen Kristen zi mo aha mamna– ëna Kolose mo langnak dena. Zëre mo ëna, san ha Laodikia. Hen zëwe de Kristen zini zëno golak tagal gwe-gwek. Zëno te-alana mes yap beya gweblaka, sap zen zisi bi gwibirida gweka– dekam men kirekam te-alakam lup nul gwekke. (Emki hen 1Tim 6:1 mo otde alenak hlaun.) Paulus kim langna iwe amjanbirki, zen mes Pilemon mo golak gwë gweka. Hwëna dekam Pilemon hon de babu gwen zini Onesimus man yap Paulus mo olsa sane gwe-gweka. Zao kim lwa seꞌak, Paulussu dekam zep Kristus hup de jal hap Romak de bwinak se dyaink. Hwëna Onesimus dekam hen Pilemonsa de babu gweblan nakon heya gweka. Nen home angkam tame uꞌin, “Onesimus banakan Paulussu etan zertoweka.” Hwëna zen man eiwa zertoweka, hen bwinak man Paulussu mas gwe-gweblaka. Suratna ansa Paulus Pilemon hap ale gulbluka– deban de Onesimuꞌu etan zëbon osan dep anakare ola ban zer sonen hap, “Bahem Onesimuꞌu karek tan, sap zen mes angkam Kristen gweka, hen asa dawemkam mas gwe-gweblaka.” Sap dekam, babu gwen zi de heya gwenna, sërkam karek da gwibik.

+ Onesimus Bak mo bosena enlala naban. Enlalana “syal-syal tanganna.” Hwëna nonol mes heya gweka, zen in zep Paulus weha olkam bose taka “Waba Hap Bak”kamye.

+ Suratna an aha zi Paulus mo olsa ale gulku. Hwëna aumwa topnak de ola an, desa Paulus zën ale gulku.

+ Ol tatakna an, angkam anakare dam gulsunnu hom, “Zen ale gulku.” Men zen ale gulku zëre mo bosena hom kira gulku. Orep ahakon man kïl nïl gwek, “Paulus ale gulku.” Hwëna angkam man enlala nei gwibirin, “An aha zi mes yap ale gulku.” Sap zini men zen ale gulku, zëno srip gulsunnu srën tangan– Paulus Bak mo ol ale gun nukonye. Angkam ahakon man enlala nei gwibiꞌin, “San ha Apolos Bak ale gulku.” (Kis 18:24-28, 1Kor 3:1-9) Ahaksa aha zi mes yap ale gulku– men zen hen Timotius Bak han song ë gwekake. (Ibr 13:23) Men zëbe mae hap suratna ansa ale gulzimki, zen Yahudi zini men zen ëKristen gwekke. Suratna an mo bosena “Ibrani”kam nen gwibirin. “Ibrani,” zen Yahudi zi ausu mo aha bose, hen zi ausuna in Ibrani olkam don gwibirin. Hwëna men zen ale gulku, zen hom Ibrani olkam suratna ansa ale gulku. Zen hwëna Yunani olkam ale gulku. Mae hap hwëna suratna ansa “Ibrani”kam bose nuk: Sap men zen ale gulku, Yahudi zi mo kirekam de Alapsa betek gweblanna beyakam srip gulsuku. Zen mae hap ki srip gulsuzimki: Dekam de Kristen zi anakan dam gulsuk gwen hap, “Insa orep Yahudi zini tame gun srëmkam syal nei gwibik, hwëna angkam Yesus nëbe mae hap kïtak sul sone gwizimꞌira.” Hen suratna an– dekam de nen Yesussu enlala gwe-gweblan hap, “Zen eiwa teipsïn tanganna.”

Ibrani

12345678910111213

1

Mae hap de ol: Alap mes zëre mo Tanena zer sone zaka– nësa de dam tangankam tonbiridazan hap.1¹  Orep nëno mae mo auyan-aza hap, Alap etan-etankam zëre mo ol ayang gul gwen zi hip ola gol gwizimki– dekam de tïtï ta gwibin hip hen jalse gwibirida gwen hap. ²  Hwëna angkam okamana an mo aumwa hap de yaklanak an zen ki lwa zaheꞌan, Alap mes zëre mo Tanena zer sone zaka– nësa de dam tangankam tonbiridazan hap. Alap nglï naban okama naban kïtak Tane zem in mo taha san yang sosuku, hen Bi zem in mes ki anakan gu-gubluka, “Ëe asa kïtak ebe hap golblal.” ³  Nen Alap mo ngatan zi mo lang nakore ngatanna tïngan Zëbon onakone dam ulsuk gwenan. Tane zem in hen Alap– men kirekam hen Bi zem Alap. Tane zem in mo ola soson tanganna, zep zëre mo ol-gun enkam tïngare zëre mo syal gwibinni insa ïrïk gïl gwenda. Zen de ïrïk gïn srëmkam maka sekwak gwe-gwenan. Zen kim nëno mae mo kareksa de ngan gulsuzimdin hip tïlkï, dekam zep ngatan zi mo lang san dep sewe seka– Teipsïn Tangan Zini Alap mo dam taha nakon dikim nikirin hip. Zen dekon zep kïtak angkam ïrïk gïꞌïra.Mae hap de ol: Alap mo Tanena in, Zen kïtak de Alap mo dam taha nakore zi nikon teipsïn tanganna.⁴  Tane zemka in zao drë neka, zëre mo dam taha nakore zini dekon otde tangannak lowe heꞌan. Hen bose teipsïnnï mensa zëbe hap golblaka, dekon zep Alap mo dam taha nakore zini in kïtak blikip neisïk gweblanan. Sap zëno mae mo bosem-sena hom kire teipsïn nïye. ⁵  Sap men kirekam Yesussu gubluka, “Em in ano Tane,” zëre mo dam taha nakore zini desa hom kirekam gubiridaka. Sap Alap man Yesussu gubluka,“Em in ano Tane,Ëe mesë namen damnak Ënaka anakan kira tanan, ‘Ëe an eno Bian.’”Dekam zep etan Alap gubiridaka,“Zen in eiwa ano Tane.Tïngare zini zep sa blikip neisïk gweblal.” -⁶  Hen Alap kim Tane Tangan zem insa auhu-kama zi hip zertreizimki, Zen dekam zep zëre mo dam taha nakore zini gubiridaka,“Em kïtak boklesa kom la gweblak.” -⁷  Hwëna Alap kim zëre mo dam taha nakore zi hip dena srip gulsuku, Zen anakan gubiridaka,“Ëe ëre mo dam taha nakore zini asese habë li yul sonenda gwenan–dekam de aha lang san ano syalsa nabakam golada gwen hap.Hen syauk hïtïn hïbë li yul sonenda gwenan–dekam de zisi halen ta gwibin hip ahaksa karek ta gwibin.” -Zep Alap zëre mo dam taha nakore zini in man Yesus onakon ëlwala heꞌan.⁸  Hwëna Tane Tangan zemka Alap man hwëna gu-gubluka,“Em in hen Alap. Em hëndep denaban esa ïrïk gïlï.Eno ïrïk gïnnï sa soson gwer, sap Em zisi dam-dam enkame klis gul gwenda.⁹  Em dam-damkam de gwën zi mo syala desa ema sam gwesïk gwibirida.Karekkam de gwën zi mo syala desa ema husus gwe-gwibirida.Zen in zebë ere mo Alapna Ëe eno bosena teip gulsubluk– tïngare ere mo wal bose wal onakonye.Zep sa tïngare zini eno bosena isrip-sri nei gwibir.” -¹⁰  Zep Yesus eiwa teipsïn tanganna– Alap mo dam taha nakore zi nikonye. Zep Desa en Alap anakan gubluka,“Em in hen Bian. Nonol lonesen nakon zebe ere mo tahakam okamana ansa moko gulku,hen nglïna ere mo tahakame yang tasïkï.¹¹  Nglï naban okama naban sa jek-jak nër.Hwëna Ena hëndep denaban esa gwë gwera.Nglï naban okama naban pakean mo kim sa kwang nër¹²  hen ohlong nër.Zen dekam esa hiri son hap lak sola.Hwëna Ena molye wet gwesïk gweka,hëndep bogol gwen srëmkam esa hëndep denaban gwë gwera.” -¹³  Hen Alap hom zëre mo dam taha nakore zini aha-en mae gubluka– men kirekam zëre mo Tane Tanganna Yesussu gublukaye,“Em ano dam taha nakon nikirin–dekon de hen teipsïnkïm ïrïk gïn hïp.Ki asa hwëna ebe hap de jal zini ere mo tana ïltïkïnnïk sisik gulin.” -¹⁴  Hwëna Alap zëre mo dam taha nakore zini insa kirekam bëjen dam taha nakon de teinikirin hip gubiridan. Zen hwëna zëre mo syal ensa de gol gwen hap, hen desa man nësa de mas gwibirida gwen hap gubirida gwenda– nen men zene dekam de ëngaya gwen hap dena ulin gwenanke.

* 1:5 Mzm 2:7,2Sam 7:14,1Taw 17:13

* 1:6 Mzm 97:7

* 1:7 Mzm 104:4

* 1:9 Mzm 45:7-8

* 1:12 Mzm 102:25-27

* 1:13 Mzm 110:1

2

Mae hap de ol: Alap mensa nër hom ëngaya gwen hap dena nëp golzimki, desa bap nen asyas makan enlala gwibin.2¹  Zen in zep, Yesus onakore ola insa nër hom dokwak uk, nen dawem enkam nen i-san i-san gwe-gwibin. Kire srëmkam ki sap de ora san esa ëgwahal. ²  Sap orep Musa Bak hap Alap onakore tïtï tabin ola zëre mo dam taha nakore zi ayang nul gweblak, zen zep hwëna ahakorena kip ayang gul gwizimki. Zen Alap zëre onakon hom mwin-mwankam gulin gweka. Zëre mo dam taha nakore zi nikon gulin gweka. Sap kirekam, hwëna zen hen eiwa de tangaranna. Hen men zen desan ang ta srëm gwe-gwek hen nol drak-drak nei gwibik, desa ki Alap karek ta gwibirki. ³  Hwëna Yesus, Zen Alap mo dam taha nakore zi nikon teipsïnnï. Zen in zep, angkam de wenya nësa dawemkam tangan sa karek tabiri– nen de ëngaya gwen hap de zëre mo ol ësena ansa asyas makan gweibinkimye. Sap Bian Yesus Zën nonol gol haladaka, hen men zen nonol ësane gwe-gwek, zen mes nëbe mae hap eiwa nul gwizimk. ⁴  Alap Zëna hen mes zëno mae mo ola insa eiwa de gulzimki– Zen kim kirekam-kirekam owasna gol gwizimki, hen zëre mo Enho nakore sosonna kim zëre mo dwam gwibin sin zi hip ing ta sone gwizimkiye.Mae hap de ol: Yesus kire hap zi tangankam hata zaka.⁵  Hen Alap hom zëre mo dam taha nakore zini dam tasibirki– zen de okama ësena insa ïrïk gïn hïpye, in zep denaka angkam lonbiꞌinye. Hwëna Zen diki Tane zik sa okama ësena insa ïrïk gïlï. ⁶  Hen zini nëbe mae hap dena Alap mo olak man lwak, aha zini kim anakan Alapsa gublukaye,“Bian, Em ba habe zi tanganna asa nwekam golëake gwenda?Hen Adam Bak mo auyan-aza tane walya asa ba habe kwasang gwibirida gwenda?Sap ëe an otde tangannak denakake, hwëna Em mese ano mae mo bosena esek gul sezimki.⁷  Sap angkam an kimë okamanak awe lowe heꞌan, ano mae mo bosem-sena betekna–ere mo dam taha nakore zi nikonye.Hwëna Em mese abe mae hap teipsïnkïm de lowehen hap de bosena hamal gulzimki.Dekam hwëna ëe asa ere mo dam taha kore wenya insa leipsibiridal,⁸  hen tïngare kirekam-kirekamna ëe asa bi eibir.” -Alap mo ola insa anakan lwak, “tïngare kirekam-kirekam”sa de zini nen bi gwibin hip, enlalana aha-en mae molya lwa kïnïk. Zep zëre mo dam taha nakore zini zao hen bïtï gweꞌan– nen de lamkam bi gwibiridannak. Hwëna nëno mae mo kirekam de ïrïk gïn hïp denak hom am angkam zauꞌun. ⁹  Diki Yesus en angkam kirekam bi gwibiridaꞌara. Zen kim menkam okamanak gwëka, dekam zëno bosena hen “betekna Alap mo dam taha nakore zi nikon”– nen an kiye. Hwëna Zen mes nëbe mae hap karekkam tïlkï. Zen in zep Alap zëbe hap bose dawemna golblaka, hëndep angkam zep Zen kïtak teipsibiridaꞌara. Alap eiwa man nësa sërkam kwasang gwibiridaka, zep Tane zemka zer soneka– Zen de nëbe mae hap okamanak awe tïn hïpye.¹⁰  Alap Zën kïtak bi gwibiꞌira, hen zëre mo sosonkam kïtak jowek. Zen in zep Alap hap man tangan dakastïlblïꞌan– Zen de walas beya gwen hap, hen walasna insa de Zën zëre mo ngatannak golëlowehe gwen hapye. Hwëna Yesus Zen Zen– walasna insa de zon guludan hap de Zi niye. Zen zep Yesus hup dakastïlblïk– Zen de walasna in hap kareksa goltowen hap denaye. Zen zep Alap zëre mo Yesus hup de dwam gwibir-blinna sul soneblaka– kim karek yala insa de goltowennak nwe enkam kara takaye. ¹¹  Zen in zep angkam nwe-mase gweꞌan, Tane zem Yesus Zëna, hen Zen men desa karek-karek nakon aha-rokꞌnen ngan tasibirki, zëno mae mo Bianna aha-en. Zen in zep Yesus hom nësa saher gwibiridaꞌara– anakan de gubiridan hapye, “Zen ano oso wal.” ¹²  Sap Alap mo olak Yesus “oso wal”kam nësa gubiridaka– kim Alapsa hamal hap anakan gublukaye,“Bian, ëre mo oso walya ban de golëyaïng gwe zannakËe asa eno bose dawemna zëno mae mo inik teip gulsuk gwer.Ëe asa dekam Emsa tërya ban apdenak ziisrip-sri gwe-gweblal.” -¹³  Yesus hen man Alap mo ëpba olak hamal hap guku,“Ëe asa Bian ensa blol gweblal.”Zëwe hen man nëbe mae hap dena Alapsa hamal hap gubluka,“Ëe ama angkam, walasna mensa Ena abe hap kap gulbluka, deban mae golëyaïng gweꞌan.” -¹⁴  Mensa “walas”kam gubiridaka, zen kala bare tim nibare wenya nësa ki gubiridaka. Zep Yesus zëre hap hen man tangan dakastïk– kala bare tim niban de hen hata zankamye. Zen in zep tïn hïp de tim niban golhata zaka– dekam de dowal mo kïgï mo sosonsa juwe gwen hap denaka timbwas gulblun hap. ¹⁵  Hen Zen mae hap kirekam syal gwibirki: Dekam de gwiswe sonen hap, tïngan men zen tïn hïp ëaïrï gwenanye. Sap zini nen menkam nëre mae mo gwën holona men kiye dekam tïnsï ema aïrï gwibik. Hwëna angkam Zen mes nësa tïn hïp de aïrïnnï in kon gwiswe soneka. ¹⁶  Zep man tangan dam gwesïnïn: Yesus kim tïlkï, Zen Alap mo dam taha nakore zisi hom mas gwibiridaka. Zen hwëna Abraham mo auyan-tane walya nësa mas gwibiridaka. ¹⁷  Zen zep tangan zëbe hap dakastïlblïk– zi timkim de hatazan hap denaye, an kire tim niban oso wal zem nen lowe heꞌanye. Zen zep nëbe mae hap nwe-mase gweꞌara– san de Alap mo golak de syal ta gwen zi mo teipsïnnï, Zen de nësa Alap osan dep mas gwibirida gwen hap. Hwëna Zen orep de Alap mo golak de syal tan zi mo kim hom sapi kalkam nëno mae mo karek-karekna ngan gulsuku. Zen hwëna zëre mo kalkam ngan gulsuku. In zep Yesus zi timkim hata zaka, hen nen zebe anakan tame lak, “Zen eiwa taïblïblan tanganna hen kwasang-kwasangna.” ¹⁸  Sap Zëna hen nëno mae mo kim karekna goltowe gweka, hen man sap kareksa de gon hap de enlalana hata gweblaka. Zen in zep soson srëm zini nëno mae mo lowe hensa tame gul gweꞌara– nen kime sap kareksa de gon hap ëalp gwesïk gwenan. Zep nen kime abe la gwenan, Zen dekam zep enlala tatetena nëbe mae hap zer gwizimnira.

* 2:8 Mzm 8:5-7

* 2:12 Mzm 22:23

* 2:13 Yes 8:17-18

3

Mae hap de ol: Alap mo Tanena in, Zen Musa Bak onakon teipsïn tanganna.3¹  Zen in zep, aya-wal oso-wal, sap nësa mes Alap hlïl inki– zëre onak de enho lalak enkam lowehe gwen hapye, zep nen dawem enkam Yesussu tame tan. Sap nen ema zëbe hap dena damnak anakan ëgu gweꞌan, “Zen Alap zer soneka, hen nëbe mae hap Zen mes nwe-mase gweka– Alap mo golak de syal tan zi mo Teipsïn Tanganna.” ²  Sap Zen Alap zëre mo taïblïblan tanganna, zen zep Alap syala in hap dam tasïkï– men kirekam hen orep Musa Baksa taïblïblakake, zen de Alap zëre mo nga yala Israelsa syal gwe-gweblan hap. ³  Zep teipsïnnï nonol sap Alap Zën, zao Yesus, zao Musa. 4Hwëna men zen tangan kïtak bi gwibiꞌira, Zen Alap Zën. Zen Zen nga yala insa bi gweblaꞌara, hen kama bi tanganna Zen. 5Musa Bak zen hwëna Bi Tangan Zini in hon de syal gwe-gwen zi. Zen hen taïblïblan tanganna, zep dawemkam Alap zëre mo dwam gwibin sin zëre mo ngana insa syal gweblaka. Hen zëre mo syala kon ngein sin dep dena anakan goltrei gwizimki, “Abon onakore teipsïn zini sa hata zala.” - 3bZep Yesus, Zen Musa onakon teipsïn tangaranna, 3a,6asap Zen bi tangan Zini in mo Walas tangan, hen Alap mes Desa Zen de hëndep denaban ngana insa kara ta gwen hap taïblïblaka. 6bZep nen an eiwa Kristus mo nga– nen de aïrïn srëmkam Zëbon en anakarekam ëblol gwe-gwenkamye, “Zen sa kïtak nëbe mae hap syal gwe-gwibir-zimdi.” -Mae hap de ol: Bap nen Alapsa de taïblïblanna baes tan.⁷  Zen zep Alap mo Enhona nësa gubiridaꞌara,“Namen de yaklanak Alap zëre mo olsa em i-san i-san gwe-gwibin.⁸  Bahem ere mae mo auyan-aza mo kim ënol drak-drak gwe-gwen–zen men kirekam sasa lang nakon Abon onakon de te so gwen hap ëasas gwe-gwekke.Zen dekam zep anakarekam Asa nakasïk gweblak, ‘Alap wëhë nësa karek tabiꞌinka?’⁹  Eno mae mo auyan-azana sap mes hla nul gwek–owas-owasna mensaë empat-pulu tahunkam syal gwe-gwibir-zimkye.Hwëna zen nama dekam Asa kareksa de gulin halasen gwenkam nakasïk gweblak.¹⁰  Zen in zebë tangan hëndep blalen gwibiridak,zebë anakan gubiridak,‘Zen molya etan Abon osan dep lwanda halzak,sap Asa de i-san i-san gweblanna mes tangan baes tak.’¹¹  Zen in zebë desa jala ban anakan gu-gubiridak,‘Mensa langna zao de golëteinikirin hip gu-gubirida guk,zen hwëna toton molya zë yaïng gwek.’” -¹²  Zen in zep, aya-wal oso-wal, dawem! Bap nen Israel mo kim ëgwën. Em ema ahakore nik Ngaya Zini Alapsa hli lanank– dekam de ere mae mo enho karek lam tan san ang tan hap. Ki hwëna dekam esa Zënaka de taïblïblan nakon ëbutehal gwer. ¹³  Zep emsa de ahanaka karek ora san dep yasik tan srëm hap, emki enaka yakla jamkam tïtï ta gwibin. Sap Alap mo olak men anakan lwak:“Namen de yaklanak Alap zëre mo olsa em i-san i-san gwe-gwibin.”“Namen de yakla”kam mensa guku, zëno enlalana, nen de yakla jamkam nënaka tïtï ta gwibin hip. Sap kire srëmkam, ki nëre mae mo karekna in zen sa nëp dërek gwe-gwizim, hëndep zen sa nësa al tasibir. Zep esa hëndep ënol drak-drak gwer, hëndep dekam esa Alapsa langa lasïl. ¹⁴  Hwëna nëne Alapsa de taïblïblannak tatem ëzauk gweꞌak, men kire enkam nonol lone sennak laïblïblakke, nen dekam esa aumwa hap de yaklanak, mensa Kristus nëbe mae hap hamal gulzimki, desa kïtak ulin. ¹⁵  Zep nen bap nen Alap mo ola insa eititi gwe-gwibin– men zen anakan lwakye,“Namen de yaklanak Alap zëre mo olsa em i-san i-san gwe-gwibin.Bahem ere mae mo auyan-aza mo kim ënol drak-drak gwe-gwen–zen men kirekam Abon onakon de te so gwen hap ëasas gwe-gwekye.” -¹⁶  Zen kirekam banakare zi? Zen sap dwan zëre mae mo ikim am Alap mo ola ësane gwe-gwek! Zen hwëna ba hap etan zëre onakon de wet so gwen hap ëasas gwe-gwek? Zen men sap Musa Bak Mesir kon gwiswe soneka! ¹⁷  Hen zen banakare zisi Alap empat-pulu tahun enkam jal gwibirida gweka? Zen sap Israel mo auyan-azana– men zen karekna nulin halasen gwekke. Hëndep zep zëre mae mo tok-tokna hli nulida song gwek– sasa lang san kim sek gwe song gweꞌan zakye. ¹⁸  Hen zen banakare zisi Alap anakan gu-gubiridaka?–“Mensa langna zao de golëteinikirin hip gu-gubirida guk,zen hwëna toton molya zë yaïng gwek.” -Zen men zen Alapsa de taïblïblan hap baes takke. ¹⁹  Zep angkam mes tangan dam gwesïnïn: Zen mae hap Alap mo golëteinikirin langnak yaïng gwe srëm gwek: Sap zen hom Zënaka daïblïblak.

* 3:5 Ul 18:15-19

+ Men zen suratna ansa syal gwibirki, zen “nga” hap awe “gol”kam ale gulku. Zen kim “golsa de syal gwibin” hip ale gulku, zëno enlalana sap Alap mo hlïl irin zini Israelsa de syal gwibin hip. Hwëna Orya olkam, Israelsa bëjen golkam enlala gwibiridan, hen bëjen zisi gol makan taun, zep “ngasa de syal gweblan”kam li nul sonek.

* 3:11 Mzm 95:7-11

* 3:15 Mzm 95:7-8

* 3:18 Mzm 95:11

4

4¹  Zen in zep, sap Alap molya zëre mo ol gu-gunnu insa eititi gwibirki, zëre mo olsa de i-san i-san gwe-gwibin wenya, zen zen en sa zëre mo golëteinikirin langnak yaïng gwer. In zep nen ki ëngalap gwe-gwen– anakare hap, “Nëbon mae onakon bap zen aha maena zëwe hata srëm gwen.” ²  Sap Alap onakore ol dawemna nëbon mae onak mes hatak– men kirekam hen orep Israel hon hatakke. Hwëna zëbon mae waba tangan hap lwak, sap zen hom daïblïbik. ³  Hwëna nen an zen angkam laïblïbiꞌin, nen mesë Bian mo hamal gun langna iwe de yaïng gwen hap dena ulink. Hwëna men zen daïblïbir srëm gwek, desa man Alap gubiridaka,“Ëe mesë nol drak-drak wenya insa jala ban gu-gubiridak,‘Mensa langna zao de golëteinikirin hip gu-gubirida guk,zen hwëna toton molya zë yaïng gwek.’” -Hwëna Alap Zën de zi niban golëteinikirin hip dena insa mes sap auhu-kamana an mo nonol lonesen nakon nëbe mae hap hamal gul guzimki. ⁴  Nen ema anakan dam ulsuꞌun, “Langna insa nëbe mae hap mes hamal gul guzimki,” sap Alap mo olak man lwak,“Yaklana tujuna, Alap dekam syala golzausuku, sap Zen mes dekam kïtak sul soneka.” -⁵  Zep langna in angkam sul sonen nik lwaꞌan, sap hyanak Alap dekam zep Israel mo auyan-azana insa gubiridaka– men kirekamë gulk kon ale gulye, “Zen toton molya zë yaïng gwek.” Sap sul sone nik de lwan srëmkam, ki molya Alap kirekam gubiridananam.⁶  Zep angkam de zini nëbe mae hap Alap Zën de golëteinikirin langnak de yaïng gwen hap dena nama lwazimꞌin. Hwëna men zen sap nonol ol dawemna insa ësane gwe-gwek, zen mae hap zë yaïng gwe srëm gwek: Sap zen man Alapsa de taïblïblan hap baes tak. ⁷  Zen in zep tahunna kim beya tangankam altïlsïk song gwek, dekam zep Alap aha yaklana dam tasïkï– dekam de Zën de zi niban golëteinikirin langnak yaïng gwen hap denaye. Yaklana insa man ayatna inkam “namen de yakla”kam gubluka. Zen ayatna mensa Daud Bak anakan ale gulkuke,“Namen de yaklanak Alap zëre mo olsa em i-san i-san gwe-gwibin.Bahem auyan-aza uk mo kim ënol drak-drak gwe-gwen.” -⁸  Zi niban de golëteinikirin langna insa Alap enlala gwibiꞌira, zen Yosua Bak men desan dep Israel mo auyan-azana golësek gwekake, desa hom enlala gwibirki. Daud Bak kim Alap mo ola insa ale gulku, dekam Israelk de zini orep mes langna zëwe yaïng gwezak. Sap zao de eiwa golëteinikirinkim, ki molya Alap etan aha yaklanak de aha langnak golëteinikirin hip gubiridananam. ⁹  Zep Alap zëre mo hlïl irin zini nësa nama Zën de golëteinikirin hip gu-gubirida gweꞌara– nen dikim nëre mae mo syalsa golzausun hupye, men kirekam hen Alap Zëna yaklana tujunak syala golzausukuke. ¹⁰  Sap mensa Alap golëteinikinꞌira, zen zëre mae mo syala golzausunkum– men kirekam Zëna hen golzausukuye. -¹¹  Zen in zep, nen dawemkam ëalp gwe-gwen– ekakim Alap han apdekam ërnikink. Mana nëbon mae onakon aha mae nik zëwe hata srëm gwenanka– men kirekam orep Israel mo auyan-azana ëgwë gwekke. Sap zen man Alapsa de taïblïblan hap baes tak.¹²  Zep nen bap nen Alap mo ola insa tim gun, “Zen asyas.” Sap Alap mo ola, zen nëno mae mo enhonak man tangan soson gwe-gwenan. Zen zep nwe-mase gwe-gwenan– san de ngayana. Hen Alap mo ola san de nëbok eihya-ngï eihya-ngï ben-benna kiye. Zen zep nëbon mae olk en san tïsïk gwenan, hëndep dan gaïng nënnak hata gwenan. Dekam zep nëno mae mo enlalana hen hole-hlena enhonak anakan kles so gwenan, “An zen Alap mo dwam gwibinni. An Alap mo dwam gwibin srëmna.” ¹³  Zep man tangan dam gwesïnïn: Alap mo nwenak zëre mo yang tabin wenya nen toton banakan molye ëani-ning gwek. Sap zëbe hap tïngan talusun nik ërlwaꞌan. Zep lamkam nen kire Alap hap esa nëre mae mo lowe henna kïtak oltrëblal.Mae hap de ol: Yesus Zen Zen nëbe mae hap Alap mo golak teipsïnkïm syal gweꞌara.¹⁴  Zep Alap mo Tanena Yesus Zen mes nësa ngatan zi mo lang san dep ngeir gubiridaka– Alap zëre osan dep. Men kirekam orep Alap mo golak de syal tan zini Israelsa Alap hon dep zon nulida gwek, Yesus hen kirekam angkam nësa zon guluda gweꞌara. Zen Zen tangan angkam– Alap mo golak de nëno mae mo Teipsïn nïye. Zen in zep nen Desa en de taïblïblan ennak tatem ëzauk gwen. Bap nen zabe gweblan. ¹⁵  Sap Zen man nëno mae mo lowe henna kïtak anakan hlaul gwizimnira, “Zen an dekon sin gwe hanaꞌara. Zen wakin dekon sin gwe hanaꞌara.” Zen zep nësa dawemkam kwasang gwibirida gwenda, sap zëre hon hen ki sap kareksa de gon hap de enlalana hata gweblaka– men kiye hen nen. Hwëna Zen hom mae karekna golka. ¹⁶  Hwëna nen mese angkam Deban ërdokot gwer! Zep nen kime Alapsa abe la gwenan, nen dekame damkam nëre mae mo abena Alap hap yaïng ïl gweblanan– Yesus in zëwe angkam nëbe mae hap syal gwe-gweꞌaraye. Zep nen sap esa aïrïn srëmkam Alap hon yaïng gwe-gwer– nen de ba maesa tahalha gwibinkimye. Dekam sa Alap nëbe mae hap zëre mo kwasang-kwasangna nabakam goltrei gwizimdi. -

* 4:3 Mzm 95:11,Ibr 3:11

* 4:4 Kej 2:2

* 4:7 Mzm 95:7-8

+ Syalsa de golzausun hup dena mensa ayat 9-10nak enlala gwibirki, zen tïnkïm de auhu-kamanak de syalsa hli yun en hap denaka hom. Hwëna zëno enlalana, nen de nama okamanak lowe hennak de anakan eisbin hip, “Ano syala mes tap gwenan.” Men kirekam Efesus 2:6nak lwaꞌan, nen Yesussu de taïblïblan wenya nen angkam Alap han apdekame ngatan zi mo langnak ërnikinꞌin. Zep nen auhu-kamanak awe home etan syalsa de gon hap ëdwam gweꞌan– dekam de Bian mo nwenak ëdakastïn hïpye. Sap nen mese ëdakastïk– in kim laïblïblakke. Zep nen angkam san de syal srëmkam de teinikirinni kiye. Kristen zini nëbe mae hap Yesus mes syala sul soneka– nen dikim Alap mo nwenak ëdakastïn hïp denaye. Hwëna eiwakam de taïblïblanna zen hen goltrënkam, sap nen Alap hap de syala isrip-sri habe ol gwenan. (Yak 2:14-26)

* 4:16 Ibr 10:19-20

5

5¹  Yahudi zini, Alap mo golak de teipsïn hïp zen zini aha-en dam dasïk gwenan. - Zëno syala, zen zi bose zemka de Alap hon golëyaïng gwe-gwen hap– ba maesa de Alap hap gol gweblankam. Hen zëno syala, bol-zaun tangan wenya, zen tïngare Yahudi zi mo karek-kareksa dikim tap gulsuk gwizimdin hip de sapi-kambingsi Alap hap tru tasïk gweblan hap. ²  Okamanak insa Alap mo golak de teipsïn hïp dam dasïk gwibirin, zen hen ki zi tangan. Zen zep aha zisi sae-saekam golëlowehe gwenda– tame gun srëmkam kim karekna nol gwenanye. Sap zëna hen man zënaka enlala gwe-gweblanda, “Aena hen sin-sinni.” -³  Zen in zep nonol zëre mo karek-karekna in hap sapi-kambingni tru tasïk gwenda, ki zep hwëna aha zi mo karek-karek hap tru tasïk gwenda. -⁴  Hen zi bëjen zënaka dam tasïn– Alap mo golak de teipsïnkïm syal gwen hap. Zen diki Alap Zën dam tasïk gwenda– men kirekam orep Harunsu dam tasïkïke.⁵  Kristus hen kirekam. Zen Zën hom Zënaka teipsïnkïm drë neka, hwëna Alap ki dam tasïkï– anakan kim gublukake,“Em in ano Tane,Ëe mesë namen damnak Ënaka anakan kira tanan, ‘Ëe an eno Bian.’” -⁶  Hen aha ayatnak Alap man gubluka,“Em an Zen esa hëndep denaban ëre mo golak teipsïlï–orep de teipsïn zini Melkisedek Bak mo kimye.” -⁷  Yesus kim okamanak awe nama gwëꞌanka, Zen Alap de mas gweblan hap ol mam-mamkam go naban abe ta gweka. Zen man Alapsa anakan taïblïblaka, “Zëno sosonna ki– Asa de tïn nïkon ngaya tan hap denaye.” Hen Zen man Alapsa dawemkam betek gwe-gweblaka, in zep hëndep Alap zëno abena dokwak gul gweblaka. ⁸  Zen sap Alap zëre mo Tane, hwëna Zen hen awe de gwënkam Alap mo zëbe hap de dwam gwibir-blin san de sul sonen hap dena anakan tawa gweka, “Ëe hen asa karekna goltowe gwer– men kirekam Bian Asa dwam gweblaꞌaraye.” ⁹  Zen in zep tangan Yesus in Alap mo nwenak dakastïlkï– zëre mo ngatan zi mo langnak de gol tangannak de teipsïn hïpye. In zep hëndep nëbe mae hap ëngaya gwen hap de ausuna Zëbon onak hëndep denaban lwaꞌan– nen an zen Desa ang ë gweblananye. ¹⁰  Zep Yesussu Alap zëre mo gol tangannak de teipsïn hïp dam tasïkï– in kim anakan gublukaye,“Em an Zen esa hëndep denaban ëre mo golak teipsïlï–orep de teipsïn zini Melkisedek Bak mo kimye.” -Kristussu de ang gweblannak de ëzise gwen hap de ol:¹¹  Yesus mo kirekam de Alap mo golak teipsïn hïp de ola nama beyana– desa de ebe mae hap golzimdin hip denaye. Hwëna ebe mae hap sa gwa-gwa gwer– desa de srip gulsuzimdinkimye. Sap em in enlala tïhïsnï. ¹²  Diki angkam emaka aha zisi hen Alap mo olkam tawa la gwibiꞌin. Hwëna ena hen nama tawa tabin hibe ëdwam gwe-gweꞌan, sap nonol lonesen nakon de tawa tabinni em desa home kïtak tame uꞌin. Em an wal baïzïl makane nama lowe heꞌan, zebe momkam de taïzïbin en hap ëdwam gwe-gweꞌan. Diki angkam tembane drak-draksa emaka olgwen gwibiꞌin. ¹³  Nama de momsa twen gwen zini, zen nama baïzïlï, zep zen hom Alap mo nwenak dikim ëdakastïn hïp dena tame nuꞌin. ¹⁴  Tembane drak-drakna zen zise gwen zi hip dena. Sap kire zini zen mes zënaka holokam tïtï da gwibik– dekam de enho drak-drakkam lowehe gwen hap. Zep zen mes karek naban dawem naban de kles so gwen hap dena tame nuk.

+ Suratna ansa kim ale gulku, dekam nama Musa mo tïtï tabin ola syal nei gwibik– Yerusalemk de Alap mo golakye. Zep “dam dasïk gwenan”kam suratnak awe ale gulku. Alap mo gola insa tahun tuju-pulukam Roma mo jana nabare zini dri nuk, zep hëndep dekam Alap mo golak de syala nolzausuk– hëndep angkam. Zep men zen suratna ansa ale gulku, san ha tahun 60 maekam mes yap ale gulku.

+ “Tame gun srëmkam de kareksa gonna,” zëno dam gulsunnu, zen Musa mo ahakore jalse gwen ol bete-teksa de gulmurun. Sap zëno tïtï tabin ola iwe, jalse gwen ol bete-tekna man sërkam beya gwek, zep tïngare Yahudi zini bëjen tïngan enlala gwibin. Zep ahakore ol jalse gwen bete-tekna insa tame gun srëmkam nulmun gwek. Eirim de kareksa gonna– men kiye, kahalo gwenna hen zisi de tanna, desa bëjen tame gun srëmkam syal gwibin.

* 5:3 Im 9:7

* 5:5 Mzm 2:7

* 5:6 Mzm 110:4

* 5:10 Mzm 110:4

6

6¹  Zep Kristen zini nënaka de tawa ta gwibinkim bap nen tahan en san dena etan-etankam gollwa halasen gwen. Diki olk san dena kim nen nënaka tawa ta gwibin– Kristen gwennak dikim ëzise gwen hap dena kim. Zep anakare ensa bap nen gollwa halasen gwen:Waba hap de syalsa de baes gwibin hip dena– mensa Yahudi zini tim nul gwenan, “Ëe dekon asa Alap mo nwenak dakastïl.”Ahana, Alap ensa de taïblï gweblan hap dena,²  hen zisi de baptis ta gwibin hip dena, -tahasa de tehabirida inen hap dena,hen juwen nakon de tim ëse naban luk tan hap dena,hen Alap de karek gol gwen zisi hëndep denaban karek tabin hip dena.Zen in kïtak nonol lonesen nakore tawa tabin. ³  Zep anik olk san dep dena insa emsa tawa tabik, sap nen ema Alapsa anakan laïblïblaꞌan, “Zen sa tame gun hup de sosonna nëbe mae hap golzimdi.”⁴  Dawem! Ema kawesïn sïn dep etan lwanda halank. Sap lwan dahan wenya, desa banakan dep?– ngatan san dep de etan golëlwan dahan naye. Sap zen menkam man Alap onakore dawemna hen Alap mo Enho mo syala neisbik, ⁵  hen zen man Alap mo ol mo dërekna neisbik, hen sosonna men dekam esa Alap mo kama ësenak lowehe gwer, desa hen man sap dërekna neisbik. ⁶  Hwëna kire nik de Kristussu hli daꞌak, desa toton banakan molye ngatan san dep etan olëlwanda halzak. Sap zen de kawesïn sïn dep lwanda hankam, zëno mae mo syala in sa nwe-mase gwer– san de Alap mo Tanena Yesussu de etan saherak drë nenna kiye. Sap zëno mae mo syala in, dekam san de Yesussu de anakan tik-tik tanna kiye, “Emki etan te-lidak sonnak tïn– ano mae mo karek-karek ësena ansa ekakim tïngare zi mo nwenak ap ngan gulsuzim!”⁷  Emki ëenlala gwen: Nga syal gweblannak de o ïl tï gwenkam, dekam ngana iwe de obwaga tutulkum hatankam, ki Alap man nga syal gwe-gweblan zini in han apdekam zersyal gwe-gweꞌara, hen Zen sa ngana insa sam gwesïblïla. ⁸  Hwëna ngana iwe de endang hatankam, ahaksa dokot të ngï-ngï, dekam Alap de kamana insa heip gun hup man golek de gweꞌan. Hen nga syal gwe-gweblan zini in sa nga zem insa syaukkum ang tala.⁹  Zep ano kwasang gwibirida gwen wenya, ëe insa Biansa de hli tan hap dena ebe mae hap ale gulzim, hwëna ëe homë emsa anakan enlala gwibiridaꞌan, “Zen sa eiwa hli dal.” Sap ëe emsa anakanë taïblïbiridaꞌan, “Em mese hëndep de gwën hap dena ulink.” ¹⁰  Sap Alap Zen totoresa hom zisi gol kïnïnda gwenda. Zen molya eno mae mo syal dohon-honna mensa zëbe hap ol gweblak eititi gwibirki. Hen em mensa Zënaka enna ola gweblak, desa hen molya eititi gwibir-zimki– in kim Kristen bose wal omka kwasang eibirida gwekye. Hen em angkam namae kirekam lowehe gweꞌan. -¹¹  Zep ëe ama tangan emsa dwam gwibiridaꞌan: Diki em kwasang hap de syala insa ayang gul song gwen– eno mae mo lowe henna men kiye. Zen dekam esa ere mae mo enhonak anakan tame ul gwer, “Ëe eiwa asa Alap Zën de nësa golëteinikirin langnak yaïng gwer.” -¹²  Hwëna kire srëmkam esa ëasang-asang gwe-gwer. In zebë emsa dwam gwibiridaꞌan: Emki sap zini men zen Alapsa de taïblïblannak tatem ëzauk gwekke, desa enlala gwibirida gwen. Zep emki hen zëno mae mo kim enlala syal-syala ban tatem ëzauk gwen, sap zen mes zëwe yaïng gwek– men zëwe dep Alap nësa kïtak gu-gubirida gwekaye.Mae hap de ol: Alap zëre mo gu-gubiridan ola bëjen wet gulsun.¹³  Abraham Bak kirekam tatem zauk gweka, sap desa man Alap zëre mo bosesa de gubin niban anakan gu-gubluka,“Ëe an Alap ama emsa gu-gubluꞌan, Ëe asa tangan ebe hap dawemna gol gweblal.Eno auyan-azana zep sa tangan hëndep ëbeya gwe song gwer.” -Zao zep Abraham ola insa de taïblïbin niban holokam eiꞌïkï, hëndep ki zep gul inki– mensa gu-gublukaye. Zen mae hap Alapsa taïblïblaka: Sap Alap man zëre mo ol gu-gunnu insa zëre mo bosesa de gubin niban soson gulku. Sap Alap Zënaka de kwë tan hap de zini hom tangan, Zen zep zëre mo bosena gubirki.¹⁶  Sap zini kim zëre mae mo ola soson nul gwenan, zen teipsïn zi mo bose gubin niban anakan soson nul gwenan, “Dikire Zen asa hla tak– ëe de syal gwibin srëmkamye.” Zen dekam zep aha zi ol gulsun-gulsun srëmkam anakan daïblïbirida gwenan, “Zen eiwa desa de syal gwibin hip kirekam gu-guku.” ¹⁷  Zen zep Alap hen kirekam zëre mo olsa zëre mo bose gubin niban soson gulku– Abraham Baksa kim gu-gublukaye. Sap Zen man Abraham mo auyan-tane walya nen de anakan taïblïblan hap dwam gweka, “Zëno ol gu-gunnu eiwa bëjen wet gulsun. Zen hëndep eiwa sa kirekam nëbe mae hap syal gwibir-zimdi.” ¹⁸  Zep Alap mes nëbe mae hap zao de tatem ëzaun hup dena dan-dan teisyazimki: Ahana Abrahamsa de ol gu-gublunna in zen. Ahana zëre mo bose gubin niban kim ola insa soson gulkuke. Zep Alap bëjen zëre mo ol-gun darena insa wet sosun, hen Zen bëjen boton gwen. Zen in zep, nen an zen Alapsa ëngaya gwen hap yaïng ëbla kïnïꞌan, ol-gun darena insa de kyang-kyang sosun nuban esa ngalap gwen srëmkam tatem ëzaul.¹⁹  Zep zëwe en de tatem ëzaun hup dena in, zen buluk de jangkal makan zen nëbe mae hap lwazimdin, sap Alap bëjen boton gwen. Zen zebe angkam aïrïn srëmkam ol gu sonenkam Alap zëre hon yaïng gwe-gweꞌan– zëre mo ngatan zi mo langnak de gol mwa tangannakye, men zëwe orep deyol glaïng-glïng lïlïkïnnï ïl nïl sone gwekye. Sap menkam zini zao bëjen yaïng gwen. Dekam orana tayalsïn nik lwa gweka– men kirekam hen Alap mo okamanak de gol mwanak hen deyol glaïng-glïngnï lïlïkïnnïk ïl nïl sone gwenanke. ²⁰  Hwëna angkam desan dep de orana Yesus mes nëbe mae hap sal tazimki. Zen zep nëbe mae hap nwe-mase gweꞌara– Alap mo golak de teipsïn tanganna, Melkisedek Bak mo kim de teipsïn hïp. Hen Zen dekon sa hëndep denaban nësa mas gwibirida gwera.

+ “Zisi de baptis ta gwibin hip dena,” awe Yunani olkam hom “baptisan”kam ale gulku, hwëna “baptisan-baptisan”kam ale gulku. Zep zëno dam gulsunnu aha-ere baptis tabinsi hom, hwëna beyana. Baptis tabinsi de aïtbinni zen anakan: Kristen gwennak de zisi baptis ta gwibin hip dena, hen Yahudi zi mo weyakam de timsi ngan gulsun hup dena, hen Alap mo Enho de nësa hlë tabiridan hap dena. Zep “baptis ta gwibin hip dena,” desa bëjen anakan enlala gwibin, “An nen de nëre mae mo kareksa dikim ngan gulsun hup etan-etankam ëbaptis gwen hap dena.”

* 6:10 Ibr 10:32-34

* 6:11 2Ptr 1:8,10

* 6:13-15 Kej 22:16-17

7

Abraham ne Melkisedek neka de kles son hap de ol:7¹  Melkisedek in ëna Salemk teipsïnkïm ïrïk gïlkï. Hen zen teipsïn tangan Zini Alap hap de syalsa gol gweka– sapi-kambing maesa de hen tru tasïk gweblankam. Abraham kim eijannak de yei-yëk gwen nakon lwahal zaka, Melkisedek dekam zep Abrahamsa ala tabla zaka, zao zep tahana tehabla ineka– Alap dikim dawemsa golblan hap. -²  Abraham dekam zep eijan nakon de kap ta halzan kire-kire hlïkna zëbe hap kap tablaka. - Melkisedek mo bosena hen enlala naban. Zëno enlalana “Dam-dam enkam de ïrïk gïn zini.” Hwëna zen hen ëna Salemk teipsïnkïm ïrïk gïlkï, hen ëna in mo bosena enlalana “umlae.” Zep Melkisedek hen anakan nwe-mase gweka, “umlae hap de teipsïnnï.” ³  Alap mo olak hom Melkisedek hap dena anakan ale nuk, “Zëno ane-biana zen,” hen “Zen dekore zi ausu nakorena.” Ki maka hen anakan dam nulsuk, “Zao jaha gwek,” ahaksa, “Zao tïlkï.” Zep zen man nwe-mase gweꞌara– san de Alap zëre mo Tanena kiye– nonol lone senna hom, hen aumwa topna hom. In zep Melkisedek anakan nwe-mase gweꞌara, “Zen Alap mo golak de hëndep denaban syal gwe-gwen zini.”⁴  Nen zebe anakan dam ulsuꞌun, “Melkisedek, zen eiwa teipsïn tanganna,” zep nëno mae mo auyanna Abraham Bak eijannak de kap tan kire-kire dawem-dawem hlïkna zëbe hap kap tablaka. ⁵  Hwëna Musa mo tïtï tabin olak hyanak anakan lwak,“Lewi Bak mo ausu nakore zini men zen de Alap mo golak syal ta gweꞌak, zen en sa zëre mae mo iyena Israel onakon Alap hap de kire-kire hlïkna nulin gwer.” -Sap eiwa, dekon de gulin gwen, hwëna Israel zi ausuna in hen apdekam Abraham mo auyan-aza nakorena. ⁶  Melkisedek Bak an, zen hwëna Lewi Bak mo auyan-aza nakore naka hom. Hwëna zen ki Abraham onakon kire-kire hlïkna gul inki. Hen zen man Abraham hap tahana tehabla ineka. Nëno mae mo auyanna in sap eiwa teipsïnnï, sap Alap nonol desa en hamal hap gu-gubluka– dawemsa de golblan hapye. ⁷  Hwëna mes dam gwesïnïn: Men zen tahana tehabla inenna, zen teipsïnnï. Mensa tehabla inenna, zen betekna. Zep Melkisedek, zen Abraham onakon man teipsïkï.⁸  Lewi Bak mo ausu nakore zini in man juwe gwenan, hwëna zen Alap hap de kire-kire hlïkna man nulin gwenan– Yahudi bose zem onakonye. Hwëna Melkisedek Bak, zen zëbon mae onakon teipsïnnï, sap Alap mo olak zëbe hap dena man nwe-mase gweꞌan, “Zen hom tïlkï.” ⁹  Hen Lewi mo ausu nakore zini in men zen angkam Yahudi onakon kire-kire hlïkna nulin gwenan, zen hwëna man ënwe-mase gwe-gweꞌan– san de Melkisedek Bak hap de hen kap tablanna kiye. Sap Abraham kim kap tablaka, Lewi mo ausu nakore zini in nama san de Abraham mo timnik de lowe henna kiye. ¹⁰  Sap Abrahamsa kim Melkisedek ala tablaka, dekam Lewi Baksa hom jaha gweꞌak. Zen zep nwe-mase gweꞌan, zen dekam san de Abraham mo siknik nama gwëꞌanka. Zen zep nwe-mase gweꞌan, Lewi Bak san de ang gwenna– Abraham kim kire-kire hlïkna Melkisedek hap kap tablakaye. Zep Lewi onakon, teipsïnnï Melkisedek Bak.¹¹  Hwëna Musa Bak kim tïtï tabin ola insa golzimki, zen anakan gubiridaka, “Lewi Bak mo ausu nakore zi en sa Alap mo golak syal ta gwer– dekam de Israel mo karek-kareksa ngan gulsuk gwizimdin hipye.” Zen zep angkam zen en sapi-kambingsi Alap hap tru dasïk gweblanan. Hwëna Lewi Bak mo ausu nakore zi enna in de eiwa syala insa su nul soneꞌanam, hen sap Lewi mo aza-tanena Harun Bak mo ausu nakore zi en, ki Alap molya lun Ahana dam tasïnïnam– Zen de hwëna Melkisedek Bak mo weinak zi mo karek-kareksa ngan gulsuk gwizimdin hipye. - Lewi Bak mo ausu nakore zini in sap Musa mo tïtï tabin ola insa syal nei gwibik, hwëna Alap mo nwenak zen hom sowehek. ¹²  Kirekam de lwankam, ki hwëna Alap mes Musa mo tïtï tabin ola insa wet gulsuku. Sap Melkisedek mo weinak dep de Zini, Zen Kristus– nëno mae mo Teipsïnnï. Hen Zen Lewi Bak mo ausu nakon hom saltïlkï. Zen dwan Yehuda mo ausu nakore nakake. Zëno ausu nakore zini orep hom tangan mae sapi-kambingni Alap hap tru dasïk gweblak. Hen Musa hom zi ausuna in hap dena orep mae anakan gubiridaka, “Zen sa hen Alap mo golak syal ta gwer.” Zep Kristussu kim Melkisedek Bak mo weinak dep dam tasïkï, Alap hen dekam Musa mo tïtï tabin ola insa wet gulsuku.Mae hap de ol: Yesus Zen Melkisedek Bak mo kim sa hëndep denaban nësa mas gwibirida gwera.¹⁵  Zep eiwa, angkam mes tangane dam ulsul: Alap mes Musa mo tïtï tabin ola insa wet gulsuku– in kim Kristussu zer sonekake, Melkisedek Bak mo weinak de teipsïn hïp. ¹⁶  Desa zi hom dam dasïk, sap Musa mo tïtï tabin ola kon Yehuda mo ausu nakon de saltïn zini bëjen Alap mo golak syal gwe-gwen. Zen hwëna Alap Zën dam tasïkï, sap Yesus hon sosonna ki– dekam de hëndep denaban tïn nïkon ngaya gwen hap denaye. ¹⁷  Zen zep zëbe hap dena Alap mo olak anakan lwak,“Em an Zen esa hëndep denaban ëre mo golak teipsïlï–orep de teipsïn zini Melkisedek Bak mo kimye.” -¹⁸  Zep angkam, Alap kim kirekam Yesussu dam tasïkï, ëpba tïtï tabin ola insa dekam zep tahan san gwei gubir kïnïka. Sap ëpba ola in, zen soson naka hom– nësa de Alap osan dep zon guludan hapye. ¹⁹  Sap Musa mo tïtï tabin ola in bëjen nëno mae mo tïngare karek-karekna ngan gulsun. Zen in zep nëbe mae hap Yesus ora dawemna sal tazimki– Desa en de blol gwe-gweblankam de Alap zëre onak yaïng gwen hap denaye.²⁰  Ora ësena insa Alap syal gweblaka, zen zen– soson tangan zi niye. Sap Alap kim Yesussu dam tasïkï, Zen zëre mo bose gubin niban gu-gubluka– kim anakan gublukaye,“Ëe an eno Bian,Ëe ëre mo bose gubin nibanë Emsa gu-gubluꞌan, hen Ëe molyë ola ansa wet gulsuk:Em an Zen esa hëndep denaban ëre mo golak teipsïlï.” -Zen Yesus ensa kirekam gu-gubluka. Hwëna ëpba tïtï tabin ola kon in zen nama Alap mo golak syal ta gwenan, desa Alap hom kirekam gu-gubirida gweka. Zep nen angkam Yesus onakone anakan tame ul gweꞌan, “Mensa angkam Alap zi niban ola ziaha-en guꞌura, zen eiwa tangan sa ki lwal, hen zen soson tangan wenya zen.” Orep insa Musa Bak han aha-en ulki, zen soson naka hom. Nen mae nakone desa tame ul gweꞌan: Sap Alap Yesussu zëre mo bose gubin niban gu-gubluka.²³  Ahana ansa emki hen enlala gwibin: Men zen Alap mo golak syal ta gwek, zen man beya gwe song gwek, sap zen man juwe gwek. ²⁴  Hwëna Yesus an Zen angkam Alap mo golak teipsïꞌïra, Zen hëndep denaban sa teipsïlï. Zep zëno weinak dep etan ahana molya teipsïkï. ²⁵  Zep ngaya gwen hap de sosonna, zen kïtak hëndep denaban Zëbon lwaꞌan. Zep tïngan men zen Alap osan dep Zëbon osan yaïng gwe-gwenan, Zen desa sa ngaya tabiri. Sap Zen hëndep denaban zë gwë gwenda– dekon de nëno mae mo abesa Bian hap ayang gul gweblan hap.²⁶  Zen in zep tangan Yesus sam gwesïꞌïra– Zen de nëbe mae hap Alap mo golak teipsïnkïm syal gwenkamye. Sap Zen lalak enna hen enho kles gwesïn srëmna, hen karek maena hom golka. In zep zëbe hap dena angkam dakastïꞌïn– nen makare karek gol gwen zi niban de golësiri gwen srëm hap denaye. Zen in zep hëndep Alap zëbe hap golblaka– Zen de teipsïn tangankam ngatan zi mo lang nakon nësa ïrïk gïn hïp denaye. ²⁷  Zep Yesus man tangan ahakore Alap mo golak de teipsïn-teipsïn wenya kwei-kwik guꞌura. Sap Zen hom dwam gweka– nonol zëre en mo karek-karek hap de mwin-mwankam sapi-kambingsi Alap hap tru tasïk gweblan hapye, kire hwëna etan aha zi mo karek-karek hap hen tru tasïk gwizimdin hip. Hwëna Zen kim aha-rokꞌnen zëre mo timni golguku, te-lidak sonnak de tan hap, Zen dekam zep tïngare nëno mae mo karek-karekna hëndep denaban ngan gulsuzimki. ²⁸  Zep tïtï tabin ola in kon kim zini dam dasïk gwibirin, zen de Alap mo golak teipsïnkïm syal gwe-gwen hap, zen nen makare karek gol gwen naka hen dam dasïk gwibirin. Hwëna tïtï tabin ola in mo tahannak, zao zep Alap zëre mo bose gubin niban zëre mo Tanena insa anakan dam tasïkï,“Em an Zen esa hëndep denaban ëre mo golak teipsïlï.”Sap Yesus Zen mes Alap mo zëbe hap de dwam gwibir-blinna kïtak tangan sul soneka.

+ In kim golëyei-yëk gweka, zen teipsïn zisi empat enkam hëndep jana zi zeban zitamerasïkï. (Kej 14:17-24)

+ Kire-kire hlïkna insa Abraham kap tablaka desa “sepersepulu”kam nen gwibirin. Zep emaskam de moksa de 10 enkam kap tanna, zen hwëna Melkisedek hap aha-en zerblaka. 50kam de kap tan kire-kirena, desa 5 enkam kap tablaka.

* 7:5 Bil 18:21

* 7:11 Bil 18:22-23,Mzm 110:4,Ibr 5:6

* 7:17 Mzm 110:4,Ibr 5:6

* 7:20-22 Mzm 110:4

8

Mae hap de ol: Yesus Zen Zen tangan– Alap mo golak de nëno mae mo Teipsïn tangan naye.8¹  Ëe ansa emsa tawa tabiꞌin, bol-zaun tanganna an zen: Yesus Zen Zen tangan nëbe mae hap syal gweꞌara– Alap mo golak de teipsïn tangankamye. Zen in zep ngatan zi mo langnak Alap zëre mo dam taha nakon nikinꞌira. ²  Men zao angkam Zen nëbe mae hap syal gwe-gweꞌara, zen Alap zëre en hap de tekson tangannak– mensa Alap Zëna syal gwibirkike. Zen Israel zi mo Alap hap de gol syal gwibir-blinnak hom syal gweꞌara.³  Tïngare Alap mo golak de syal tan zi mo teipsïn-teipsïnnï, zen kïtak kire-kiresa Alap hap nol gweblanan, hen sapi-kambingsi zëbe hap tru dasïk gweblanan. - Zep nëno mae mo Alap mo golak de Teipsïn Zini Yesus, zëno syala zen hen kirekam nwe-mase gwek. ⁴  Okamanak awe de Zen nama gwëꞌanam, Desa hwëna molya Alap mo golak de syal gwe-gwen hap dam dasïꞌïnam. Sap Lewi Bak mo ausu nakore zini in, men kire enkam Musa mo tïtï tabin olak lwak, zen nama desa Alap hap nol gweblanan. ⁵  Hwëna zen insa syala okamanak nol gwenan, zen au-au makarena. Hwëna Kristus insa ngatan zi mo lang nakon syal gwe-gweꞌara, zen eiwa de tanganna zen. Zen in zep, orep kwatapna Sinaik kim Alap Musa hap zëre mo ngatan zi mo langnak de gol tanganna zertrëblaka, kirekam de hen okamanak syal gwibir-blin hap, Zen anakare ol tan-tanna golblaka,“An kire enkamë kwatapnak awe ebe hap goltrëblanan, zen kire enkam em hëndep sul sonen.” -⁶  Zep mensa au-au makarena Musa mo tan-tan san syal nei gwibirin, hwëna angkam eiwa de tangan wenya in desa Yesus ngatan zi mo langnak nëbe mae hap syal gwe-gwibir-zimꞌira. Zep Zen insa kirekam syal gwe-gweꞌara, zen man tangan kwei yuludaꞌara– men zen Alap mo okamanak de golak syal ta gwenanye. Sap syala men desa Alap mo nonol ol ziaha-en gun nukon okamanak nol gwenan, zen soson naka hom– zen de zisi Alap osan dep zon guluda gwen hapye. Hwëna angkam ansa Alap nëban mae ola ziaha-en guꞌura, zen soson tangan wenya zen. Zen in zep Yesus nësa angkam Alap osan dep zon guluda gweꞌara, sap Zen Zen ol ziaha-en gun ësena insa nëbe mae hap syal gwibir-zimki– men kirekam Alap nësa gu-gubiridakaye.⁷  Sap Alap mo Musa han de ol aha-en unni in de soson gwenanam, ki molya etan zi niban de ol ziaha-en gun hup dwam gwenanam. Ki nonol ziaha-en gun enna in maka sowehek. ⁸  Hwëna Alap Zën nonol ziaha-en gunnu insa anakan dam gulsuku, “An soson naka hom”– Zen kim anakan hamal hap gubiridakaye,“Ëe, Bian, ama emsa gubiridaꞌan:Ansa enlala ei gwibik.Israel ne Yehuda nik mo zi ausu nakore zi niban de etan olsa ziaha-en gun hup de yaklanak sa hatal.⁹  Eban mae de ol ziaha-en gun ësena an, zen men kirekamë auyan-aza oban orep ziaha-en guk, kirekam hom–Ëe kimë desa ëre mo sosonsa de goltrei gwizimdinkim Mesir kon gwiswe sonekye.Hwëna zen ano ol ziaha-en gunnu in san hom ang tak.Zen in zebë hëndep tahanna gweisibiridak.¹⁰  Hwëna insa ngein sin etan ziaha-en guꞌuk,Ëe asa zëno mae mo enhonak tïtï tabin ol ësesa ale gulzim,zen zep sa desan en aha-ere enlalakam ang ta gwer.Zen dekam tangan sa anakan ënwe-mase gwe-gwer,‘Ëe an zëno mae mo Alap,hen zen eiwa ano hlïl irin wenya.’¹¹  Zen dekam molya zënaka anakan tïtï da gwibik, ‘Emki Biansa tame tan.’Sap zen dekam zën sa kïtak Asa tame dal–sap bose nabare wenya, sap bose srëm wenya.¹²  Sap Ëe asa zëno mae mo karek-karekna tap gulsuzim. Dekam molyë etan zëno mae mo karekna enlala gwe-gwibik.” -¹³  Zen in zep, Alap kim kirekam hamal hap gubiridaka, etan de zi niban olsa ziaha-en gun hup, zëno dam gulsunnu, Zen hen dekam nonol ziaha-en gunnu insa tahan san gwei gubir kïnïka. Kirekam de lwankam, ki nonol ziaha-en gunnu in mes ëpba gwer, hëndep angkam zen zalta dep dena.

+ Insa “nol gweblanan”kam hen “tru dasïk gweblanan”kam ayatnak awe ale gulku, desa de srip gulsunnu emki 5:1 mo otde alenak hlaun.

* 8:5 Kel 25:40

* 8:12 Yer 31:31-34

9

Mae hap de ol: Ëpba ol ziaha-en gunnu, zëno syala kirekam lwak.9¹  Nonol ol ziaha-en gunnu in, zëno syala, desa kïtak Musa Bak Swe ale gulzimki– kire enkam de Alapsa blikip gwesïk gweblan hap denaye. Zen zi mo tahakam de Alap hap de syal gwibir-blin tenda golak kirekam syal nei gwibik. ²  Alap hap de tenda gola in teksonna dan-dan. Ngein sin de teksonna, desa man nen gwibik, “Alap hap dena.” Zao zep Alap hap de pelitana nonne gwek– zëno ngatan hap de hli-hlina tuju enkam. Zao hen mejana ki nola gwek– men zao Alap hap de rotina non nebla ine gwekke. ³  Dekon tahan san de teksonna, zëno lïlïkïnnï deyol glaïng-glïng yawalsa zë ïl nïl sone gwek. Teksonna desa man nen gwibik, “Alap zëre en tangan hap dena.” ⁴  Zëwe emaskam de kalsna hen ki– men zëwe irase dawem nabare te kïlï tru dasïk gwek. Alap mo zi niban de ol ziaha-en gun petina hen zëwe nonne gwek. Zen tekam de syal gwibinni, hwëna emaskam zë ma-makan dabik– hëndep kïtak. Petina in mo olk, zëwe emaskam de botola ki– men zëwe orep de tembanena mannana bïtï dakke, tembanena mensa Alap Israel hap Mesir kon de sek gwe zannak owaskam gol gwizimkike. Harun Bak mo dutena hen zëwe– men zen owaskam mas gwekke. Kaso hlang darena, men zëwe Alap Musa Bak hap dare taha-tapkam de tïtï tabin ola insa ale gulbluka, zen hen zëwe nola gwek. ⁵  Petina insa dikim mat gulsun hup dena, zen emas enkam syal neibik. Hen zëwe emaskam de syal gwizimdin Alap mo dam taha nakore zi makare daresa zaun noso inek– sï ala er sosuzimdin nika. Zëno nik mo sï alana petina insa kim tahan nakon ïl-ïl soneka, sap zen man peti mat gulsunnu insa enlala nei gwibik, “Sapi-kambing kal de zëwe lwankam, zen dekam Alap nëno mae mo karek-karekna tap gulsuk gwizimnira, hen Alap nësa dekon golëlowehe gweꞌara.” Hwëna desa de tïngan srip gulsun hup, ki sa tangan blal gwer.⁶  Alap hap de tenda gola insa kim syal gwibinkim su nul sonek, dekam zep Alap hap de kire-kirena insa kang dazak. Zen dekam zep hen nonol teksonna iwe Alap mo golak de syal tan zini, sap bose bete-tek wenya, bïtï gwe-gwezak– Musa mo tïtï tabin ola insa dikim syal gwe-gwibin hipye. ⁷  Hwëna tahan san de teksonnak, zëwe Alap mo golak de teipsïn tangan en nik tïl gweka. Aha-ere tahunkam aha-rokꞌnen zë tïl gweka. Hwëna zen hen sapi-kambing kal srëmkam bëjen zao tïn. Kala in desa Alap hap goltrë gweblaka, nonol zëre mo kareksa dikim ngan gulsublun hap denaka goltrë gweblaka, zao hwëna tïngare Israel zi mo karek-kareksa dikim ngan gulsuzimdin hip denaka– tame gun srëmkam mensa syal nei gwibikke. -⁸  Zen in zep dekam Alap mo Enhona anakan goltreizimki, “Tenda gola in de nama lwa gweꞌak, ki totore zini molya Alap zëre hon yaïng gwe-gwek.”⁹  Zen zep angkam de wenya nëbe mae hap olk san de enlalana anakan lwazimꞌin: Kire-kiresa hen sapi-kambing maesa de Alap hap kap ta gweblanna, zen waba hap. Sap zen bëjen zini in mo enhona ngan tasïn. ¹⁰  Sap kirekam de syala in, zen tim en hap dena. Enhonak hom hata gwek. Sap syala in dekam anakan nol gwek:kire enkam de tembane tan hap dena,kire enkam de otdebin hip dena,hen kire enkam de timsi ngan gulsun hup dena.Hwëna desa Alap etan de zi niban olsa ziaha-en gun srëm ennak dep ki golzimki.Mae hap de ol: Kristus Zen Alap mo zi niban de ol ziaha-en gun ësena insa de sul sonen hap hata zaka.¹¹  Zen zep Kristus hata zaka– Alap mo zi niban de ol ziaha-en gun ësena insa dikim nëbe mae hap syal gwibir-zimdin hip. Hen Zen zëre mo syala in kon zep gwëꞌara– nëbe mae hap de Alap mo golak de teipsïnnï. Zen kim tïn nïkon etan ngaya gweka, dekam zep ngatan zi mo langnak de Alap zëre hap de tenda golak tïl halka. Zëwe de Alap mo gola in, zen eiwa tangaran wenya zen. Zen zi mo syal gwibin nika hom. ¹²  Kristus Zen aha-rokꞌnen tangan tïlkï– Alap zëre en tangan hap de teksonna iweye. In kim tïlkï, Zen sapi-kambing kalsa hom gol halka. Zen hwëna zëre mo kal en naban goltïlkï. Zen dekam zep nësa kïtak hëndep denaban dowal mo kïgï mo ïrïk gïn nïkon gwiswe soneka– Alap mo hlïl irin zinik dikim nësa golëbïtï gwen hapye. Dekam etan hyanak molya ba maena kire hap goltïlkï.¹³  Men zen tïtï tabin ola insa ngip nul gwenan, desa man enlala neibirida gwenan, “Zen Alap mo nwenak kun naban.” Zep nonol ol ziaha-en gun hup de syala in san kim ang ta gwenan, dekam sapi-kambing kalkam blïs dïbirida gwenan, ahaksa sapi tru ta seblan sonsa ho naban siri nul gwenan– dekam de blïs tïbirida gwen hapye. Hwëna kirekam kim tim ennak blïs dïbirida gwenan, dekam zep enlala neibirida gwenan, “Angkam mese Alap mo nwenak ngan lasibirin.” -¹⁴  Hwëna angkam karek gol gwen srëm Zini Kristus Zen mes Alap mo Enho mo sosonkam Zënaka domba makan zerguku. Zep nen an Kristus zëre mo kalkam de blïs tïbiridan wenya zen. Zep nen an zen tangan– dawemkam de ngan tasibin wenyaye! Sap nësa tim en nakon hom ngan tasibirki. Hwëna enho naban hëndep nësa ngan tasibirki. Zen in zep nen angkam Ngaya Zini Alapsa esa enho aha-erekam ang ë gweblal, sap Zen mes nësa alal gulku– waba hap de syala konye.¹⁵  Zen in zep Kristus angkam nësa Alap osan dep zon guluda gweꞌara, sap Zen Zen Alap mo zi niban de ol ziaha-en gunnu insa nëbe mae hap syal gwibir-zimki. Zep Zen mae hap angkam syal gwe-gweꞌara: Alap mensa kwang guludaka, zen dikim hëndep de lowehe gwen hap denaka gul irin hip– mensa Alap Zëna gu-gubiridakake. Zen kïtak mae hap ki lwaꞌan: Sap Kristus kim tïlkï, Zen dekam nësa kïtak nëre mae mo ngip gul gwen nakon gwiswe soneka– nen kim sap nonol ol ziaha-en gun syala insa alp ei gwibikye.¹⁶  Sap insa Kristus tïnkïm nëbe mae hap syal gwibir-zimki, zen san de zi de tïnkïm walas zikhip kire-kiresa hli tan dazimdin makan. Zini kim kire hap walas zeban ola niaha-en gul gwenan, zën de nama tïn srëmnak walas zem in na-en bëjen kire-kirena insa lop tan– bi zik de nama gwënnakye. ¹⁷  Sap ol ziaha-en gunnu in, zen zën de tïnnïk de kirekam syal gwibin. Zën de nama gwënnak bëjen. ¹⁸  Alap mo zi niban de ol ziaha-en gun darena in zep hen kirekam lwaꞌan, zen diki tïnkïm de kal wet sonnak de syal gwibin. Nonol ol ziaha-en gunnu, zen otweran blom tabir-blin mo kalsa. Hwëna angkam de wenya, zen Kristus mo kalkam dena.¹⁹  Alap mo nonol zi niban de ol ziaha-en gun syala insa kim kon neisibir hanak, zen zep hen kirekam lwak. Dekam Musa Bak man Israelsa tagal gulsuku, zao zep tïtï tabin ola insa kïtak tonbiridaka. Ki zep sapi-kambing kalkam Alap mo tïtï tabin ola bare bukuna insa blïs tïbirki, hen Israelsa blïs tïbiridaka. Zen ho naban kala ban siri gulku– dekam de blïs tïbiridan hapye, Alap men kirekam gublukake. Daïngklïng ala makare naka domba ala kal-kalkam huleka, desa zep os gul ine gweka– dekam de blïs tïbiridan hapye. -²⁰  Zen anakare ola ban blïs tïbirida gweꞌanka,“Kala an zen Alap mo nëban mae de ol ziaha-en gunnu insa eiwa guꞌun– nen dikim desan en ang ta gwen hap.” -²¹  Ki zep hen kala inkam Alap hap de tenda gola insa blïs tïbirki, hen zëwe de kirekam-kirekamna men dekam Alap hap de syala nol gwek, desa kïtak blïs tïblan daka. ²²  Sap ëpba tïtï tabin ola insa kim syal nei gwibik, dekam Alap mo golak de syal hap de kolho maena man hen blïs dïblanda gwek– dekam de Alap mo nwenak ëngan gwehen hap. Sap kal de wet son srëmkam, zi mo karek-karekna bëjen ngan gulsuzimdin. ²³  Zep Musa kïtak de Alap hap de syal hap de kirekam-kirekamna insa kire hap blïs tïblan daka, hwëna kire-kirena in sap okama ennak dep dena. Hwëna ngatan zi mo langnak de Alap mo golak de kire-kirena, desa bëjen sapi-kambing kalkam blïs tïblandan. Desa diki Alap zëre mo Domba Tane mo kalkam de blïs tïblandan. Zep Kristus Zen zi mo Alap hap de gol syal gwibir-blinnak hom tïlkï– au-au makan men zen lwa gwekke. Zen hwëna ngatan zi mo langnak eiwa de tangan wenyak tïlkï. Zen nama zao gwë gweꞌara– dekon de nësa Bian osan dep mas gwibirida gwen hap.²⁵  Hwëna okamanak de Alap mo golak de teipsïn zini, zen tahun jamkam aha-rokꞌnen tïl gwenda– teksonna mensa nen gwibirin, “Alap zëre en tangan hap dena.” Zen zëre mo kalsa hom goltïl gwenda. Zen otweran kalsa. Hwëna Kristus hup hom dakastïlblïꞌan– etan-etankam de zëre mo timsi golgu gwen hapye, dekam de etan-etankam zëre mo kalsa Alap mo golak goltïl gwen hap. ²⁶  Kirekam de lwananam, ki nonol lonesen nakon maka Kristussu tahun jamkam te-lidak sonnak makan dain gwek. Zen hwëna aha-rokꞌnen hata zaka– okamana an mo aumwa hap de yaklana men zen angkam lwa zaheꞌanke, dekam de domba makan de tan hap Zënaka zergun hup, tïngare nëno mae mo karek-kareksa dikim ngan gulsuzimdin hip.²⁷  Sap Alap mes tïngare zini nësa anakan gubiridaka, “Zen aha-rokꞌnen sa juwe gwer, ki asa hwëna klis gul.” ²⁸  Kristus in zep aha-rokꞌnen tïlkï– dekam de zi trana nëno mae mo karek-kareksa wei yun hup. Hwëna Zen sa etan lwahal zala. Zen dekam zi mo karek-kareksa de wei yun hup molya hata zaka. Hwëna men zen nës gweblaꞌanke, desa dikim hëndep de lowehe gwen hap de lang san kwang guludahan hap sa hata zala.

+ Alap mo golak de teipsïn tangan zini in mo syal hap dena, emki Im 16nak hlaun. Tame gun srëmkam de karek gonna, zëno srip gulsunnu emki Ibr 5:2 mo otde alenak hlaun.

* 9:13 Bil 19

+ Daïngklïng ala makare naka, zen te bosena hisopkam ale nuk.

* 9:20 Kel 24:6-8

10

10¹  Zep Musa mo tïtï tabin ol hap de syala, zen san de au-auna men kiye. Hwëna zen dekam de enlala gwibin hip, “Eiwa de tangan wenya sa hatal.” Dekam kim tahun jamkam otweranna Alap hap sap tru dasïk gweblanan, hwëna dekam enho nakon hom ëngan gwehe gwenan. ²  Tïtï tabin ola insa de syal gwibinkim de enho nakon ëngan gwe henanam, ki maka otweransa de tru tasïk gweblanna insa nolzausuk. Dekam de anakan neisbirinam, “Ëe mes tanganë ëngan gwehek,” ki zëno mae mo kareksa de gonnak de enlala dowe hananna maka tap gwizimki. ³  Otweranna man ki sap tahun jamkam tru dasïk gwek, hwëna dekam zëre mae mo kareksa de gonnak de enlala dowe hananna hom mae tap gwe-gwizimki. Sap kirekam insa syal neibir tine gwek, hwëna zëre mae mo enhonak dekam zep anakare enlalana hata gwizimki, “Ano karek-karekna nama Bian mo nwenak lwaꞌan.” ⁴  Sap sapi-kambing kalkam toton bëjen zi mo karek-karekna ngan gulsuzimdin.⁵  Zep Kristus kim okamanak hata zaka Zen anakan Alapsa gubluka,“Em home otweran tru tasïk gweblansa dwam gwibiꞌira,hwëna Em mese ano timsi hohle gulku.⁶  Otweransa de ebe hap tru tasïk gweblan hapEm home sam gwesïk gwibirki–dekam de zi mo karek-kareksa ngan gulsuzimdin hipye.⁷  Bian Alap, Ëe in zebë Emsa gubluꞌan,‘Ëe mesë angkam okamanak hatanan–eno dwam gwibinsi dikim sul sonen hapye,men kirekam ere mo olak abe hap dena lwakke.’” -⁸  Zep Kristus eiwa Musa mo tïtï tabin ola tahan san gwei gubir kïnïka– Alapsa kim anakan gublukaye,“Em home otweran tru tasïk gweblan hapdwam gweꞌara hen home sam gwesïk gwibirki.”Hwëna otweran tru tasïk gweblan hap dena in Musa mo olak kirekam am lwak. ⁹  Hwëna anakan etan mas gulbluka,“Ëe mesë angkam okamanak hatanan–eno dwam gwibinsi dikim sul sonen hapye.”Kirekam de gublunna in, zen man nwe-mase gwek: Kristus Alap mo ëpba zi niban de ol ziaha-en gunnu insa tahan san gwei gubir kïnïka– dekam de Bian zëre mo dwam gwibin tangan wenyaka zaun gun hup. ¹⁰  Zep nëbe mae hap de Alap mo dwam gwibinni, zen a kirekam moye: Nen de aha-rokꞌnen hëndep nëre mae mo karek-karek nakon ëngan gwehen hap. Sap Kristus hen aha-rokꞌnen zëre mo timni domba makan golguku, hen Zen molya etan kirekam gwëka.¹¹  Alap mo golak de syal ta gwen wenya in kim nonol ol ziaha-en gunnu insa syal nei gwibirin, zen mwin-mwankam zi mo otweran kap gulhal zanna waba hap Alap hap de kalsnak tru dasïk tine gwenan. Hwëna dekam hom zini anakan neis gwibirin, “Ano karek-karekna mes ngan gwe henan.” ¹²  Hwëna Kristus Zen domba makan aha-rokꞌnen te-lidak sonnak tïlkï– dekam de hëndep denaban nëno mae mo karek-kareksa ngan gulsuzimdin hipye. Kirekam kim nëbe mae hap de Alap mo golak de Teipsïn Zini in syal gwibirsïkï, Zëna dekam zep Alap mo dam taha nakon nikinki. ¹³  Zen angkam nama dekon eiꞌïꞌïra– hëndep Alap de tïngare zëno jal zisi zëno tana ïltïkïnnïk sisik gul irinnik dep. ¹⁴  Zep Zen kim domba makan aha-rokꞌnen tïlkï, Zen dekam tangan zep hëndep denaban karek-karek nakon nësa ngan tasibirki– tïngan men desa Alap osan dep zon guludaꞌaraye.¹⁵  Alap zëre mo Enhona hen man eiwa guꞌura, Zen zep anakan guku,¹⁶  “Ngein sin insa etan ola ziaha-en guꞌuk,Ëe asa zëno mae mo enhonak tïtï tabin ol ësena ale gulzim.Zen zep sa desan en aha-ere enlalakam ang ta gwer.”¹⁷  Zen dekam hen anakan mas gulku,“Ëe asa zëno mae mo karek-karekna tap gulsuzim.Dekam molyë etan zëno mae mo karekna enlala gwe-gwibik.” -¹⁸  Zep nëno mae mo karek-karekna insa mes kïtak Bian Alap hëndep denaban eititi gwibirki, zep nen angkam home ëdwam gwe-gweꞌan– ba maesa de etan zëbe hap tru tasïk gweblan hapye.Mae hap de ol: Nen Bian ensa dawemkam taïblïblan.¹⁹  Zen in zep, aya-wal oso-wal, Yesus in kim domba makan te-lidak sonnak tïlkï, nen dekam zebe aïrïn srëmkam Alap hap nëre mae mo abena yaïng ïl gweblanan– zëre en tangan hap de teksonnakye. Zep Yesus mes ora ësena nëbe mae hap sal tazimki– hëndep dikim ëngaya gwen hap de ora naye. Sap in kim zëre mo kala ban Alap zëre en tangan hap de teksonnak goltïlkï, Zen dekam zep deyol glaïng-glïngkïm de lïlïkïnnï insa talusuku. Zep nen angkam Yesussu de ang gweblankam zebe Alap onak yaïng gwe-gwenan, sap zëno timni zen san de nëbe mae hap de lïlïkïnnï kiye. -²¹  Zep angkam nëbe mae hap Alap mo golak teipsïnkïm Yesus Zën gwëꞌara. ²²  Zen in zep, nen Alap hon yaïng gwe-gwen, sap nen ema tïngare enho naban Kristus en hon ëyaïng gwe kïnï gweꞌan. Sap nësa mes Kristus zëre mo kalkam blïs tïbiridaka, hen tim niban enho naban mes ho lalakkam nësa ngan tasibirki. Zep angkam nëno mae mo enho nakon anakare enlalana hom wet so gwenan, “Ano karek-karekna nama Bian mo nwenak lwaꞌan.” ²³  Zep nen anakare enlala naban nen tatem ëzauk gwen, “Alap zëre mo nësa de gu-gubiridanna Zen sa hëndep kirekam nëbe mae hap golzimdi, sap Alap Zen taïblïblan tanganna.” Sap nen kirekame aha zi hon ëkira gwe-gwenan, zen in zep nëna hen zëwe en nen tatem ëzaun.²⁴  Zen in zep nen enlala naban lowehe gwen– ekakim nënaka tïtï la gwibik, nënaka de kwasang gwibirida gwen hap dena kim, hen dawemsa de tïngare zi hip gol gwizimdin hip dena kim. ²⁵  Hen Kristen zi de tagal gwennak de ang gwen hap bahem baes ta gwen– men kirekam ahakon ëgwë gwenanye. Hwëna nen nen nënaka tïtï ta gwibin, hen kareksa de gon hap nen nënaka jalse gwibirida gwen, sap Bian de hatan hap de yaklana angkam man tangan golek de gweꞌan.²⁶  Zen in zep, nen nënaka dawemkam tïtï ta gwibin. Sap nen mese eiwa de orana dam lasïk. Hwëna kire nike eirim kareksa ol gweꞌak, dekam etan nara molya nëno mae mo karekna insa ngan gulsuku. ²⁷  Hwëna kire nike kirekam ëgwëꞌak, dekam aha-en tangan nëbe mae hap lwazimꞌin: Zen sërkam de syauk bla sal-salak de ëtaïblïn hap dena– men zëwe sa Alap zëre mo jal zini yal gul serake, desa de aïrïn nïban ësblan hap dena. ²⁸  Emki sap ëenlala gwen: Musa kim ïrïk gïlkï, dekam ahanik de zëre mo tïtï tabin ol san ang gwen hap baes gwenkam, desa man damera gwek. Zi de dan ahaksa dan-ahan anakan ëkira gwenkam, “Zini in eiwa mes kirekam karek gweka,” kirena man damera gwek. Dekam kire zisi hom kwasang neibirida gwek. ²⁹  Sap kirekam insa orep neibirida gwek, zen in zep men zen angkam Alap mo Tanena ansa tanakam nyauk gweblaꞌan, zëbe mae hap banakan sa lwazim? Sap zëno kala mes desa dikim ngan tasibin hip hlëwehek. Hwëna kire zini Yesus mo kala insa asyas makan enlala nei gwibirin. Zep zen hen Alap mo zi niban de ol ziaha-en gun ësena in san de ang tan hap man baes taꞌan. Zep hen Alap mo Enhona man lamang da gwenan, hwëna Zen sap diki Dekon Alap mo kwasang-kwasangna tame nul gwenan. ³⁰  Zep kire zi hip, karek tangankam sa lwazim. Sap nen ema Alapsa tame laꞌan– men Zen anakan gukuye,“Kareksa de syal gwe-gwibin wenya zen Aen asa desa karek tabir.Ëe asa zëno mae mo syal eini zëbe mae hap golzim.”Zao hen man mas gulku,“Ëe asa ëre mo hlïl irin zisi klis gul.” -³¹  Zep nen bap nen Alap mo Tanena tanakam zauk gweblan, sap nen de Ngaya Zini Alap zëre mo jalsa goltowenkam, zen aïrï gwibin tangan wenya zen.³²  Bahem ëeititi gwe-gwen– em kim nonol Kristussu eirink hen zëno ngatanna hla kukke. Emsa dekam man aha zi sërkam karek da gwibik, hwëna em zao ene ki tatem ëzauk gwek. ³³  Emsa dekam zi nwenak swrë da gwibik hen dangole gwibik. Hen ahasa kim kirekam neibirida gwek, hwëna em ema desa aïrïn srëmkam mas eibirida gwek. ³⁴  Emsa kim ahakon bwinak yal nulne gwek, em hwëna ahakore wenya embwan hap gosae labirida gwek. Kristus hup de jal hap kim eno mae mo kire-kirena kïtak alal da gwek, em hwëna ema ëisrip-sri gwe-gwek. Sap em ema dekam ëenlala gwe-gwek, “Ëe asa ngein sin dawem tangan wenyaka goltower– hëndep de lwa gwen hap denaka.”³⁵  Zen in zep, men kire enkame Yesussu de yaïng gwebla kïnï gwennak tatem ëzauk gwek, zen kire enkam emki hëndep lowehe gwen. Ki dekam Alap onakon dawemna mam tangan naka esa ulin. ³⁶  Zep kire enkam em tatem ëzauk gwen, sap zen dekam esa Alap mo ebe mae hap de dwam gwibir-zimdinni su kul sone gwer. Hëndep zep esa zëre onakon ulin– men zep emsa gu-gubirida gukuye. ³⁷  Sap Alap mo olak man lwak,“Zini men Desae kara ë gweblanan, Zen naba tangankam sa hata zala.Zen molya zëre mo hatan hap de yaklana esek gulku.³⁸  Zini men zen ano nwenak ëdakastïl gwenan,zen Asa de taïblïblan en nakon sa ki ëngaya gwer.Hwëna Asa de taïblïblan wenya men zen Asa hli daꞌak,Ëe hen asa desa tahansa gweisibiridal.” -³⁹  Hwëna nen molye Biansa hli lak– juwen ora san de etan lwan dahan hapye. Sap nen an zen– tatetekam de Biansa taïblïblan wenya, hen hëndep de ëngaya gwen hap de wenyaye.

* 10:7 Mzm 40:7-9

* 10:17 Yer 31:33-34,Ibr 8:10-12

* 10:19-20 Ibr 4:16

* 10:30 Ul 32:35-36

* 10:38 Hab 2:3-4

11

Mae hap de ol: Men zen Alapsa orep dawemkam daïblïblak, nen hen zëno mae mo kim nen lowehe gwen.11¹  Alapsa de taïblïblanna, zen anakan de enho nakon taïblïblankam, “Mensa Alap asa gu-gubluka, zen eiwa kirekam sa ki lwal.” Zen sap nwekam de hlaun srëmkam de kirekam taïblïblan. ²  Sap orep de zini zen kirekam Alapsa daïblï gweblak, zen zep Alap anakan sam gwesibiridaka, “Zen ëre mo nwenak ëdakastïꞌïn.”³  Alapsa de taïblïblankam zen dekame anakan tame ul gwenan, “Okamana an Alap ol-gun enkam yang gulsuku.” Zep men desae nwekam hla kul gweꞌan, Zen nwekam de hlaul gwen kire-kire nakon hom yang gulsuku. -⁴  Habel Bak zen Alap hap zëre mo taïblïblansa goltrëblaka– in kim dombana tru ta seblakaye. Hwëna Kaen zen hom Habel mo kim Alapsa taïblïblaka, zep zëno kim syal gwe srëm gweka. Habel ensa zep anakan gubluka, “Zen ano nwenak man dakastïꞌïra.” Hen Zen zep zëno en mo syala insa sam gwesibir-blika. Habel zen sap orep mes tïlkï, hwëna zëno Alapsa de taïblïblanna in nëbe mae hap ërak makan nama lwazimꞌin. -⁵  Hanok Bak zen hen kirekam Alapsa taïblïblaka, zep tïn srëmnak Alap ngatan zi mo lang san dep zer ine halka. Zep Alap mo olak zëbe hap dena anakan lwak,“Zen mumuk ennak aya gweka, sap desa Alap zer ine halka.”Mae hap ki lwak: Sap zer inehan srëmnak Alap man desa sam gwesïk gweblaka. -⁶  Zen zep dam gwesïnïn: Zini bëjen Alap mo nwenak sam gwesïn– Zënaka de taïblïblan srëmkamye. Zep zini men zen Alap osan dep ëdwam gwe-gweꞌan, zen diki nonol Alapsa zen anakan taïblïblan, “Zen eiwa ki gwëꞌara,” hen anakan zen taïblïblan, “Ëyë Desa tïngare enho naban të gweblaꞌak, Zen sa abe hap dawemsa gol gweblala.”⁷  Nuh Bak hen Alapsa taïblïblaka, zep bulu insa syal gwibirki– dekam de we wal walas zeban golëngaya gwen hapye. Hwëna kirekam de owasna hom sap menkam hla nuk. Hwëna Nuh Alapsa betek gweblaka, zep zëre mo ol en san ang gweka. Hwëna zëre mo Alapsa de taïblïblanna in kon zep sap taïblïblan srëm wenya kip anakan goltrei gwizimki, “Em in kareksae ol gwenan.” Zen taïblïblanna in kon zep Alap mo nwenak dakastïlkï. -⁸  Abraham Bak hen kirekam Alapsa taïblïblaka, zep zëno ol san ang gweka. Alap dekam man gubluka,“Emki ere mo langna insa hli yun. Dekam song gwe– langna men desaë ebe hap golblaꞌak, zëwe dep.”Abraham dekam man taïblïblaka, zep totoresa tawa srëmkam song gweka. -⁹  Kim hataka, langna men zao dep Alap gu-gubluka, dekon hen nama taïblïblaka. Zen zep zëwe zi mo langnak tenda golak gwë nasen gweka. Isak ne Yakob ne zen hen kirekam ë gweka, sap Alap hen desa kirekam gu-guzimki– men kirekam Abrahamsa gu-gublukake. -¹⁰  Abraham kirekam zë gwë nasen gweka, sap zen dekam ngein sin dep dena kip anakan taïblïblaka, “Ëe asa hëndep de ë sam-samnak hatal– men desa Alap Zëna syal gweblakaye.”¹¹  Zen man hen Alapsa taïblïblaka, zep hëndep walas gweka. Zen sap mes bogol gweka, hen we zem Sara hom walas gwe-gwek. Hwëna Abraham anakan Alapsa taïblïblaka, “Mensa asa walas wë lan hap gu-guzimki, zen hëndep kirekam sa ki abe nikip syal gwibir-zimdi.” -¹²  Zëno timni man sap tïn makan lwablaꞌak, hwëna zi ausuna Israel zen zëbon onakon ki beya gwe song gwek– men kirekam Alap hamal hap gu-gublukake,“Ebon onakon sa zini beya gwe song gwer– san de nglïnak de keisni kiye, ahaksa hi alpnak de hisglimni kiye.” -¹³  Orep de zini in, zen sap man Alapsa daïblï gweblak, hwëna Alap mo gu-gubiridanna insa de sowe henkam gul irin srëmnak juwe gwek. Zen langanak de basa kara gun makan kara nul gwek, hwëna zep en ki ëisrip-sri gwe-gwek– san de zao de lowe henna kiye. Zep anakan hen ëgu gwek, “Ëe an okamanak awe bohëkamë ki lowe heꞌan– san de aha zi mo langnak de lowe henna kiye.” -¹⁴  Men zen kirekam ëgu gweꞌan, zëno mae mo enlalana zep man lwa gwizimꞌira, “Nen ema aha langsa lei gwibiꞌin– desa de hëndep denaban bi gwibin hip.” ¹⁵  Orep de auyan-azana in, langna mensa hli nuk, desa hom enlala nei gwibik. Sap kirekam de lwananam, dekam maka etan desan dep lwan dahak. ¹⁶  Hwëna zen dekam aha lang sam-samsa enlala nei gwibik– ngatan zi mo langnak de wenyaka. Zep Alap hom saher gwibirida gweka– zini in kim “ano mae mo Alap”kam nen gweblakye. Sap Zen mes eiwa zëbe mae hap ë sam-samna insa hamal tazimki.¹⁷  Abraham hen zëre mo Alapsa de taïblïblansa goltrëblaka, zep tane aha-ere zem Isaksa sap Alap hap zïp soblaꞌanka. Alap man sap dekam zëno eisi anakan akasibir-bliꞌanka, “Zen san ha eiwa tangankam Asa taïblïblaꞌara?” Hwëna sap mes Alap Abrahamsa anakan gu-gubluka,“Eno walasna an, Isak, zen zëbon onakon sa eno auyan-azana naïtbir song gwer.”Hwëna sap mes kirekam gu-gubluka, hwëna Abraham man hohle gweꞌanka– tane aha-ere zem insa de Alap hap zïp soblan hapye. -¹⁹  Sap zen man anakan taïblïblaꞌanka, “Zen sa ano tanena tïn nïkon etan ngaya tala.” Hwëna dekam kim Alap dombana insa zertrëblaka, desa de hwëna zïp son hap, zep dekam tane zem in man nwe-mase gweka– san de tïn nïkon de etan ngaya gwenna kiye.²⁰  Isak hen Alapsa taïblïblaka, zep walas dare zem Yakob ne Esau nikip tahana tehazim aneka– anakare hamal hap de ola banye, “Alap sa ngein sin kirekam ebe nikip dawemna gol gwizimdi.” -²¹  Yakob hen Alapsa taïblïblaka, zep tïn hïp kim golek de gweꞌanka, tane zem Yusup mo walas dare hap tahana tehazim aneka. Ki zep hwëna zëre mo dute topnak de bik dankam lwa inen nakon Alap hap dawemna golblaka. -²²  Yusup hen Alapsa taïblïblaka. Zep kim tïn hïp golek de gweꞌanka, dekam zep zëre korena Israelsa de Mesir kon gwiswe sonen hap de aïsïlï hli yulzimki. Hen anakan gubiridaka, “An kon de sek gwenkam ano danna bahem awe hli tandan.” -²³  Musa mo ane-biana, zen hen man Alapsa laïblïblak. Zen zep Musasa dan-ahare benkam aning la gwek. Sap zen anakan dam lasïk, “Walasna an dawem naka Alap ap zerzimki.” Zen zep anakan aïrï srëm gwek, “Mesir mo teipsïn nik sa nësa karek sola.” -²⁴  Musa Bak hen Alapsa taïblïblaka, zep mam gwennak anakan enlala gweka, “Asa bap zen anakan gu gweblan, ‘An Mesirk de teipsïn zi mo wenam mo tane.’” -²⁵  Zen hom dekam auhu-kama ennak dep de dërekna anakan enlala gwibirki, “Ëe anik karek naka gol gwek– zëno dërek naka akakim eis gwibik.” Zen hwëna anakan enlala gweka, “Ëe sap asa Alap mo hlïl irin zi niban apdekam karekna zigoltowe gwer.” ²⁶  Zen hen ngein sin denaka anakan enlala gwe-gwibirki, “Alap sa Israelsa de ngaya tabin hip de Zini zer sonera. Zep ëe anik Zini in hap orasa sal tablak, hen sap asa zëno bose hap karekna goltowe gwer.” Musa hom dekam anakan enlala gweka, “Syala ansa anik baes gwibik– ëe akakim Mesir mo kire-kire dawem-dawemna ansa beyakam bi gweblandak.” Zen hwëna Alapsa anakan taïblïblaka, “Zen sa ano syal eini lamkam abe hap golblala.”²⁷  Hen zen Alapsa taïblïblaka, zep Israel mo zi ausu nakore zini gubiridaka– zen de domba kalkam zëre mae mo lïlïkïnsï blïs tïblandan hap, Alap mo dam taha nakore jal zi dikim zëno mae mo nonol zi walassa tameran srëm hapye. Yaklana desa “Paska”kam zep nen gwibik. - Mesirk de teipsïn zini kim sap jal gweka, Musa hwëna Alapsa taïblïblaka, zep Israelsa aïrïn srëmkam dekon golësek gweka. Zen dekam man tatem zauk gweka– san de hla ta gwen srëm Zini Alapsa de ngein sin kara ta gwenna kiye.²⁹  Israel mo zi ausuna in hen Alapsa daïblïblak. Zen zep hi bosena Kal-kalasa tablan gwek– san de eik sasa san de sek gwenna kiye. Hwëna Mesir mo jana nabare zini kim sap hina in san nolëtro kïnïꞌak, zen zao zep kei-king gwek. -³⁰  Zi ausuna in zen hen Alapsa daïblïblak, zep tuju yaklakam kim ë yala Yerikosa hatablan hap wale da gwek, hwëna dekam zep zëno mae mo kasokam de kol son yala in owaskam lik gweka. -³¹  Rahab Bak sap Yerikok de kahalo soson we. Zen hwëna dekam Alapsa taïblïblak, zep desa nul srëm gwek. Sap zen mes dekam Israel kore otek zi darena teisyaink. Hwëna zëre mo ë nakore zi trana in zen Alapsa de betek gweblan hap baes tak, desa tïngan en tangan zep damerasïk. -³²  Sap kirekam de aïsïlï beyana, hwëna yaklana blalaka hom– desa de tïngan emsa aïsïl gwibiridan hapye, ahakon in zen hen Alapsa zëno mae mo kim daïblï gweblakye, in ki hen Gideon, Barak, Simson, Yefta, Daud, Samuel, hen orep in zen Alap mo ola ayang nulzimnira gwekye. -³³  Zen hen Alapsa daïblï gweblak, zep eijannak ahakon ëyei-yëk gwenda gwek, hen dam-dam enkam zëre mae mo ïrïk gïn langnak de zini ïrïk nïlida gwek. Zep kire wenya, Alap mensa Israelsa gu-gubirida gweka, zen hen man nulin gwek. Zen zëre mae mo Alapsa de taïblïblanna in dekam zep singa jal-jal mo mipna owas hap mat dasïk gwibir-zimk, -³⁴  hen syauk hïtïn yawala dekam tïn dïsïk gwek, hen nëbok ngï ben-ben nakon ëlanga gwesïk gwek. Zen sap man zënaka anakan neisbirida gwek, “Ëe an soson naka hom,” hwëna man ki ësoson gwe-gwek. Aha lang nakore zini kim sap napta gwibirzik, hwëna zëno mae mo sosonsa de hlaunkum dekam zep heya-hya gwe-gwek. -³⁵  We walya hen ahakon Alapsa daïblï gweblak. Zep zëno mae mo iyena kim sap juwe gwek, hwëna zëno mae mo Alapsa de yaïng gwebla kïnïn nakon zep etan ëngaya gwe-gwek. -Hwëna ahakon zëno mae mo Alapsa de taïblïblansa srën noltrë gweblak. Sap desa kim Alap hap de jal hap bwinak sesek nulin gwek, zen hom tol wet so gwe-gwek. Sap desa man zë tangolebin niban nenbirida gwek, “Emki ere mae mo Alapsa lamang tan, dekam asa emsa uswe soner.” Hwëna zen man kirekam dep baes tak, sap zen anakan ëenlala gwe-gwek, “Zen sap sa nësa damera gwer, hwëna Alap sa kire hap de dawemna lamkam nëbe mae hap golzimdi– Zen kim de juwen nakon nësa luwen tabiꞌinkaye.” Zep ki hëndep Alap hap de jal hap karekkam damera gwek. ³⁶  Zep Alapsa de taïblïblan jal hap ahakorena lamang da gwibik, hen ben-ben kire-kirekam lek-lek da gwibik. Hen ahakon besi dokotkam de tahalebin nika bwinak sesek nulin gwek. -³⁷  Ahakon kasokam tok hap nïrïbirida gwek. Ahakon ngaya naka gergajikam blom da gwibik, hen ahakon nëbokkam blom da gwibik. Zen tahalha tol hap domba-kambing sop nakore tayalbin pakeansa alala da gwek. Tembane hap hen man tangan ëtahalha gwe-gwek, sap desa karekkam jap nul sonenda gwek. -³⁸  Kire wenya, zen hëndep de langnak de lowehen hap denaka enlala nei gwibik, zep zëbe mae hap hom dakastïlzimk– auhu-kamanak de lowehe gwen hapye. Zen zep al ta nasen gwek– sap zi srëm lang san, hen kwatap-kwatap san, hen kaso-hul kaso-hul san, hen kama hul mae san sap ani-ning gwenda gwek.³⁹  Zen kïtak zëre mae mo Alapsa de taïblïblansa kirekam noltrë gweblak, dekam zep tangan Alap sam gwesibiridaka. Hwëna zen hom mae okamanak awe noltowek– Alap mensa dawemsa de golzimdin hip gu-gubirida gwekaye. ⁴⁰  Sap Alap mo dawem golzimdin hip de kalangna in, zen zëbe mae en hap hom. Zen hwëna kïtak nëban mae dep. Zep zen molya nonol zë-en Alap mo gu-gubiridanna insa kïtak nulink– nen de zëwe hen yaïng gwen srëmnakye. Nen kime zë hen yaïng gweꞌak, zen diki dekam esa sërkam de dawem tangan wenya insa apdenak ulin.

* 11:3 Kej 1:1,Mzm 33:6, 33:9,Yoh 1:3

* 11:4 Kej 4:3-10

* 11:5 Kej 5:21-24

* 11:7 Kej 6:13-22

* 11:8 Kej 12:1-5

* 11:9 Kej 35:27

* 11:11 Kej 18:11-14, 21:2

* 11:12 Kej 15:5, 22:17, 32:12

* 11:13 Kej 23:4,1Taw 29:15,Mzm 39:13

* 11:18 Kej 22:1-14, 21:12

* 11:20 Kej 27:27-29, 27:39-40

* 11:21 Kej 47:31–48:20

* 11:22 Kej 50:24-25,Kel 13:19

* 11:23 Kel 1:22, 2:2

* 11:24 Kel 2:10-12

+ “Paska” mo enlalana “gulmurun.” Zen kirekam yaklana insa nen gweblak, sap domba kala insa de zëno mae mo gol lïlïkïnnïk hlaunkum, dekam walas tameran hap de Alap mo dam taha nakore zini in man gulmun nura gweꞌanka. (Kel 12:21-51)

* 11:29 Kel 14:13-31

* 11:30 Yos 6:12-21

* 11:31 Yos 6:22-25, 2:1-21

+ Hak 6:11–8:32, 4:6–5:31, 13:2–16:31, 11:1–12:7,1Sam 16:1–1Raj 2:11, 1Sam 1:1–25:1

* 11:33 Dan 6:1-27

* 11:34 Dan 3:23-27

* 11:35 1Raj 17:17-24,2Raj 4:18-37

* 11:36 1Raj 22:26-27,2Taw 18:25-26,Yer 20:2, 37:15, 38:6

* 11:37 2Taw 24:21

12

Hlu-hluk gwenkam de Yesus osan ëdam gwesïkhan hap de ol:12¹  Zen in zep, Alapsa de taïblïblan wenya in zen orep juwe gwek, zen angkam nësa neisbirida gweꞌan, hen nësa man kara tabin niban wale da gwibiꞌin– anakare enlala naban, “Nabakam yaïng gwezak.” Zen in zep, nen diki dohon-hon kire-kirena nen kïtak tatansïn– jahalha enkam eka hlu-hluk gwek, ngein sin dep dena insa dikim dokwak gun hupye. Nonol tangan nëre mae mo karek-karekna nen tatansïn, sap zen zen nëno mae mo danna hëre gwenan. Sap enlala tatetekam de desan dep hlu-hluk gwen hap de orana, Alap mes nëbe mae hap hamal tazimki. ²  Hlu-hluk gwenkam diki Yesus en osan nen ëdam gwesïkhan. Sap Kristen zini nëno mae mo taïblïbin hip dena, Yesus mes ora makan sal ta guku, hen nëbe mae hap de ërak tanganna, Zen Yesus Zëna. Sap Zen mes zëre mo Alapsa de taïblïblan nakon enlala tatete naban karekna goltoweka– te-lidak sonnak kim makan da inkke. Zen hom dekam anakan enlala gweka, “Te-lidak sonnak de tïnnï, zen saherak Asa nën neꞌan.” Sap Zen dekam ngein sin dep dena insa, isrip-sri gwibin tangan wenya, kara guꞌunka. In zep hëndep angkam Alap zëre mo dam taha nakon teipsïnkïm nikinꞌira. ³  Emki Yesussu enlala gwe-gweblan– Zen kim nëbe mae hap karek yala insa enlala tatete naban goltowekake, karek gol gwen zini in kim sërkam karek dakke. Kirekam de Yesussu enlala gwe-gweblankam, ki em molye na-en ësin gwe hana gwek, hen enlalana molye ëdowe hana gwek. ⁴  Sap kareksa de gol gwen srëm hap de eijannak iwe, em home mae juwen hap ëalp gwesïꞌïn.Mae hap de ol: Bian man zëre mo walas tangan mo kim nësa oto tasïk gwibirida.⁵  Hen Bian Alap mo ola bahem ëeititi gwibin– men kim nëno mae mo enhosa de tatete tazimdin hip “ano walas”kam nësa gubiridakaye. Zen dekam anakan nësa gubiridaka,“Ano walas, bahem Asa salsïk gweblan–Ëe de emsa oto tasïk gwibinnik.Hen bahem enlalana ëdowe hana gwen–Ëe de emsa jalse gwibirida gwennakye.⁶  Sap mensaë kwasang gwibirida gwenan,Ëe desa ama oto tasïk gwibirin.Hen mensaë anakan enlala gwibirida gwenan,‘Zen ano walas,’desa ama lek-lek ta gwibirin.” -⁷  Zep emsa de Bian oto tasibinni, zen zao en emki enlala tatetekam ëzauk gwen– anakare enlala naban, “Sap sa Bian kirekam asa oto tasïlï, sap okamanak de zini hen kirekam walas zemka oto dasïk gwibirin.” ⁸  Emsa de oto tasïk gwen srëmkam, dekam de dam gulsun, “Ëe an zëno walassa hom.” Sap walas tangan zemka Zen bëjen nwe enkam kara tabin. ⁹  Nen ema nëre mae mo auhu-kamanak de biansa blikip eisibirida gwek– zen kim nësa oto dasïk gwibikye. Zen hen kirekam nen nëre mae mo ngatan zi mo langnak de Biansa aha-ere enlalakam nësa de oto tasïk gwibinnik blikip gwesïk gweblan, sap zen dekam esa ëngaya gwer. ¹⁰  Nëre mae mo auhu-kamanak de bianna, zen holokam hom nësa oto dasïk gwibirin– zen kim sap zëre mae mo enlalakam nësa kirekam neibirida gwenanye. Hwëna Alap Zen nësa de mas gwibiridan hap kirekam oto tasïk gwibirida– dekam de zëre onak enlala lalak nik lowehe gwen hap, Zëna men kire nik gwë gwendake. ¹¹  Hwëna eiwa, Bian mo nësa de oto tasibinni insa kim oltowe gwenan, desa enlala dowe hanankame eis gwibirin. Dekam nen home ëisrip-sri gwe-gwenan. Hwëna men nara dekam zëre mo gwënsa Alap mo dwam gwibin sin li yul sonenkam, zen dekam sa anakan eisbiri, “Eiwa, ëe an Alap mo taha terenakë gwë gweꞌan. Zën ki asa kirekam oto tasïkï– ëe dikim dam-dam enkam gwë gwen hapye.”¹²  Zen in zep, eno mae mo tahana in zen ësin-sin gwe-gweꞌan em soson tabin, hen danna men zen ëyal-yal gwe-gweꞌan emki tatete tabin. ¹³  Ere mae hap de orana dam-dam lasïk. Dekam in zen zi lek makarena ebon mae onak lowehe gweꞌan, zen desan sa dawemkam sek gwer, hëndep ësoson gwe song gwer. -Alapsa de hli tan srëm hap de ol:¹⁴  Emki dawemkam ëalp gwe-gwen– dekam de tïngare zi niban enlala sësekkam lowehe gwen hap. Hen enho lalak enkam de lowehe gwen hap emki ëalp gwe-gwen. Sap lalakkam de lowehe gwen srëmkam, em bëjen em Bian onak yaïng gwen. ¹⁵  Dawem! Ebon mae onakon mana ahanik Alap mo kwasang-kwasang nakon wet sonanka. Ki hwëna zëbon onakon sa zi beyanak Alapsa de taïblïblan srëm hap de enlala ing gwe hebiridala– san de hëp nabare hosa de golzimdin makan. Dekam hwëna beya nik sa Alap mo nwenak ëkun gwer. ¹⁶  Ebon mae onakon bap zen aha maena kahalonak zaran. Hen em bahem Esau Bak mo kim lowehe gwen, sap zen Alapsa eititi gweblaka. Zen sap nonol walaskam gwëka, zep zen maka bi zik de tïnkïm zëno bi gwibin kire-kirena kïtak bi gweblan daka. Hwëna zen aha-ere tembane piring en hap lirak gulku. ¹⁷  Zen kim sap hyanak bi zik de aumwa hap tahasa tehabla inen hap dwam gweka, Alap dikim zëbe hap dawemsa golblan hap, hwëna bi zem in man gubluka, “Bëjënë.” Zen sap go naban aberbe taka, hwëna zen de gul irin hip dena mes tap gwek.Mae hap de ol: Nonol ol ziaha-en gunnu, zen aïrï gwibin hip dena. Zau dena, zen isrip-sri gwibin hip dena.¹⁸  Nen an zen ëKristen gwek, nen home Israel mo kim okamanak de kwatap tangannak yaïng gweꞌan– dekam de Alapsa golek de tan hapye. Zen orep kwatapna Sinaik yaïng gwek– Alap kim nonol ol ziaha-en gunnu insa golzimkiye. Zen dekam syauk hïtïnsï zë kara nuk, hen man zë kaulsuk, hen asese yawal zë taïlbiridaka. Zen dekam zep aïrïn hïp enlalana ëdowe hanak. ¹⁹  Nen home zëno mae mo kim sramin aukuna ësane gweꞌan– hen Alap mo ol auku yawalaye. Zen kim desa nasalzimk, zen dekam zep ëabe gwek– ola insa de golzausun hupye. ²⁰  Sap zen jalse gwen ola insa man tangan sërkam naïrïbiꞌik. Sap zen anakan lwak,“Men nara zi, sap otweran, kwatapna ansa towanblanna, desa em kasokam tok hap ï tïblan.” -²¹  In kim zen kirekam hla nuk, man tangan sërkam dohon-hon gwizimk. Musa Bak zëre hap hen man tangan dohon-hon gweblak. Zen in zep anakan guku,“Ëe dekam ama aïrïn hïp yal-yal gwek.” -²²  Hwëna nen angkam kwatapna Sionk mese isrip-sri naban yaïng gweser– Ngaya Zini Alap zëre mo ënakye, mensa hen nen gweblananke “ngatan zi mo langnak de Yerusalem”kam. Dekon zëre mo dam taha nakore zini ribu-ribukam nësa isrip-sri naban dokwa-kwak nul gwenan. ²³  Em mese hen angkam Alap mo hlïl irin zinik bïtï gwer– men zëno mae mo bosem-sesa ngatan zi mo langnak ale dabir-zimkye. Alap zëre mo hlïl irin zini insa man anakan enlala gwibirida gwenda, “Zen kïtak ano walas.” Zep emsa hen mes angkam Alap lup gul iri– men Zen sa tïngare zisi klis guluye. Hen zini men zen orep enlala dam-dam enkam lowehe gwek, zen angkam mes tangan Yesus mo kala kon ëngan gwehek, zep zëno mae mo angna angkam zëwe lowehe gweꞌan. Em hen angkam mese zëbon mae bïtï gwer. ²⁴  Em mese hen Kristus hon yaïng gwer– men Zen nësa Alap osan dep zon guluda gweꞌaraye. Sap Zen Zen zi niban de ol ziaha-en gun ësena insa nëbe mae hap syal gwibir-zimki. Zep emsa hen angkam mes zëre mo kalkam blïs tïbiridala. Zëno kala Habel mo kal makan hom lwaꞌan. Sap Habel mo kala kim zannuk, zen zep Alap hap tan-tan makan anakan lwablak, “Zen Kaen taka.” Hwëna Yesus mo kala, zen dekon Alap nësa anakan enlala gwibiridaꞌara, “Zëno mae mo karek-karekna mesë ngan gulsuzimk.”²⁵  Zen in zep, nen bap nen Alapsa hli tan, sap angkam Zën ngatan zi mo lang nakon nësa tonbirida gweꞌara. Sap Musa Bak kim auhu-kamana an kon Israel mo zi ausu hap Alap mo ola ayang gul gwizimki, men zen nasalbla srëm gwe-gwek, zen Alap mo jala kon hom mae ëasendak. Hwëna angkam nësa Alap Zën tangan ngatan zi mo lang nakon tonbirida gweꞌara. Zep nen de salblan srëmkam, nësa sa tangan karek tabiri. ²⁶  Alap in kim kwatapna Sinaik tonbiridaka, zëno ol auku yawal hap kamana an man ëwak gwek. Hwëna angkam Alap mes nësa etan gu-gubiridaka,“Angkam okamana an ensa molyë ëwak guk. Hwëna nglï naban asa aha-rokꞌnen apdenak ëwak sol.” -²⁷  Insa “aha-rokꞌnen” de ëwak son hap guku, zen man dam gwesïꞌïn: Zen tïngare okama yala ansa yang gulsuku sa ëwak gulu, hëndep sa jek-jak gwer. Hwëna ëwak gwen srëm hap dena aha-en, ngatan zi mo lang, zen en nama sa lwala.²⁸  Zen in zep, sap nen Zëbon onakone ëwak gwen srëm hap de lang sam-samna insa bi eibiꞌin, zen zep nen dawemna gol gweblan– men kirekam Zëna nësa dwam gwibirida gwendake. Zep nen enho zon tasïblïn naban hen aïrïn nïban nen boklesa kom ta gweblan. ²⁹  Sap Alap mo ola zëre hap dena anakan lwak,“Nëno mae mo Alapna, Zen syauk hïtïn yawal makarena kim sa nësa klis gul zula.” -

* 12:6 Ayb 5:17, Ams 3:11-12

* 12:13 Ams 4:25-27

* 12:20 Kel 19:12-13

* 12:21 Ul 9:19,Kis 7:32

* 12:26 Hag 2:6-9

* 12:29 Ul 4:24

13

Bian mo nwenak de kirekam lowehe gwen hap de ol:13¹  Kristen bose omka de kwasang gwibirida gwenna bahem golzausuk gwen, sap zen san de hen ere mae mo iye tanganna kiye. ²  Emki hen ere mae mo tame tabin srëm Kristen bose wal omka gola kon lup gulin gwen, sap orep ahakon hen ki tame tabin srëmkam Alap mo dam taha nakore zini lup nulin gwek– zen kim zi tangan mo kim ëjowe gwe zakye. Zep kire zi mae mes ebon hatanan zala. -³  Men zen hen bwinak lowehe gweꞌan emki enlala gwibirida tine gwen– men ki hen en de zë lowe henna. Men desa Alapsa de tame tan srëm wenya karek da gwibirin, desa hen em kwasang gwibirida gwen– san de enaka de karek tabinni kiye.⁴  Emki anakan ëenlala gwe-gwen: “We-zi dare de zënaka leisyanna, Zen mes Alap aha-en soka.” Zep we walya barena hen zini bare wenya, em kime enaka kap lak, em ema Alapsa hen en guk gweblak, “Ëe an deban en asa ë gwer.” Zep ere mae mo Alapsa de gu-gublunna insa bahem ëkahalo gwenkam gulmun gwen. Men zen zëre mae mo hole-hle san ang ta gwenan hen kahalo soson wenya, desa Alap molya karek tabir srëm gweka.⁵  Te-ala beya gwen hap de enlalana bap zen emsa bi gwibirida gwen. Emki anakan ëenlala gwe-gwen, “Mensa ap Alap gol gwizimnira, zen syake.” Sap Alap Zëna man emsa gu-gubiridaꞌara,“Ëe molyë emsa kwasap walas mo kim da tasibik.” -⁶  Zen in zep Alapsa de taïblïblan naban nen ëgu gwen,“Bian Zen Zen–asa de mas gwe-gweblan hap de Zi niye.Ëe ba hap de zi bosyansa aïrïbirida gwen hap?Sap zi mo sosonna hom–asa de banakan mae gwëblan hap denaye.” -⁷  Men zen nonol Alap mo olkam emsa tawa da gwibik, emki desa enlala gwibirida gwen, “Zen kirekam lowehe gwek, hen Alapsa de taïblïblannak de tatem ëzauk gwennak kirekam juwek.” Zep em hen zëno mae mo kim em tatem ëzauk gwen, ⁸  sap Kristus Yesus Zen hom wet gwesïk gwenda– sap orep, angkam, hëndep denaban.⁹  Totore tawa tabin ëse san bahem ang ta nasen gwen. Diki Alap mo kwasang-kwasang ennak em tatem ëzauk gwen, hen kwasang-kwasangna in dikire eno mae mo enhonak bol-zaun gwek. Zi de emsa tïtï tabinni Alap hap de tweran blom ta gwibinsi de twinbin hip, ahaksa tembane maesa de Alap hap ëlwa gwen hap, bahem desan ang ta gwen. Sap men zen desan ang ta gwenan, zëno mae mo lowe henna dekam hom mae dawem san dep wet gwesïk gwenan. -¹⁰  Okamanak men zen Alap mo golak syal ta gwenan, Alap hap de otweran tru tase gweblanna zëna hen man ahakore hlïkna dwenblanda gwenan. Hwëna nëbe mae hap de Alap mo ngatan zi mo langnak de kalsna– men zëwe Yesus nëbe mae hap de syala sul soneka, dekon molya zini in ba maena nulin gwek. ¹¹  Emki ëenlala gwen, Musa mo tïtï tabin ola insa kim zëre mae mo karek-kareksa dikim ngan gulsuzimdin hip syal nei gwibirin, dekam sapisa Alap mo gol ë nakore lïlïkïn alpnak zïp noso gweblanan. Hwëna kal en naka zep Alap mo golak de teipsïn tangan zini in Alap zëre en tangan hap de teksonnak goltïl gwenda. Sapina in mo tokna ë san dep nërhal gwenan– zao de langa tolak syauknuk ang tasïn hïp. -¹²  Zen in zep hen kirekam, Yesussu tan hap ë nakon nërhak. Zen dekam Yesussu saherak nënnek, hen Zen dekon zep zëre mo kalkam zëre mo hlïl irin zini nëno mae mo karek-kareksa aha-rokꞌnen ngan gulsuzimki. ¹³  Zen in zep, nen hen Yesussu nen saher san dep zertron. Zep nëno mae mo enlalana anakan zen lwa gwen, “Sap sa nësa hen Yesus hup de jal hap lamang da gwibir hen langa dasïk gwibir.” ¹⁴  Sap auhu-kamanak awe, nëno mae mo dakal ëna hom. Hwëna nen ema nëre mae hap de dakal ësa ësblaꞌan.¹⁵  Nen angkam sapi-kambingsi home Alap hap tru lasïkse gweblaꞌan. Hwëna men desae angkam ol gweblaꞌan, zen in kime Yesus mo bosekam enho aha-erekam Alap mo bosena teip ulsuk gweblanan. Dekam nëno mae mo ola man nwe-mase gwe-gweꞌan– san de otweransa de tru ta seblanna kiye. Zen in zep Alap ensa nen boltere ta tine gwen, hen Yesus de kïtak teipsibiridan hap de olsa nen gol halada gwen. ¹⁶  Hen aha zisi de mas gwibirida gwenna bahem ëeititi gwe-gwen– hen kae-kaesa de goltrei gwizimdin niye. Sap zen desa hen Alap sam gwesïk gwibirida– san de dombasa de tru tasïk gweblanna kiye.¹⁷  Men zen Kristen zini emsa nol neibirida gwenan, emki betek gwibirida gwen hen zëno mae mo ol san em ang ta gwen. Sap zëno mae mo syala, zen eno mae mo ang hap dena, hen zen man anakan tame nul gwenan, “Alap sa ëre mo syal eisi de goltrëblan hap asa gublula.” Em de kirekam betek gwibirida gwenkam, zen dekam sa isrip-sri naban syal ta gwer. Hwëna betek gwibirida gwen srëmkam, ki hwëna enlala nik sa ëdowe hana gwer. Hwëna zen de enlala dowe hanan naban syal ta gweꞌak, ki hwëna waba hap sa ebon mae syal ta gwer.¹⁸  Ëe, ëre mo syal bose walya ban, ano mae mo enho nakon anakare enlalana hom wet so gwenda, “Ëe kareksaë ol gwenan.” Zep abe mae hap emki Alapsa abe ta gwen, sap ëe zëno syalsaë ol gwenan, hen zëno nwenak de tangan ëdakastïn hïbë ëdwam gwe-gwenan. ¹⁹  Ëe in zebë emsa abe tabiꞌin: Abe hap emki hen Alapsa abe ta gwen– ëe akakim etan nabakam ebon mae osan dep lwa halzak.²⁰  Zep angkam, ëe a kirekamë mo Alapsa ebe mae hap abe ta gwenan,“Bian, Em in Zene zëbe mae hap tahana deisu guzimki, hen Em in Zene Bian Yesussu tïn nïkon ngaya taka. Ëe ama Emsa abe taꞌan: Ano suratna ansa men zen dokwak nuꞌik, Emki zëbe mae hap sosonsa gol gwizimdin– zen dekakim ere mo dwam gwibin en san lowehe gwek. Hen Bian, Yesus onakore sosonna dikire zëno mae mo enhonak syal gwe tine gwek– zen dekakim ere mo nwenak ëtal gwesïk. Sap Yesus Zen Zen– asa de domba makan zaho ta gwibin Zi niye. Sap Zen mes ere mo zi niban de ol ziaha-en gunnu hëndep denaban sul soneka– te-lidak son nakon kim kala wet soblakke. Ëe zep asa zëno bosena hëndep denaban teip ulsuk gweblal. In eiwa.”²²  Aya-wal oso-wal, ëe ama emsa gubiridaꞌan: Ano surat tïhïsnï ansa bahem karatda gunnuk husus gwibin, sap zen emsa dikim dawem san dep tïtï tabin hip dena, hen ëe blal tangankam homë ebe mae hap ale gulzimk.²³  Ëe ama emsa gu sonebiridaꞌan– em de hen ëtawa gwen hap: Nëno mae mo ayana Timotius Bak mes bwi nakon wet soka. Zen de nabakam abon onak hata zankam, ki asa apdekam ebon mae osan dep song ëzal.²⁴  Iwe de Kristen zini eno mae mo nol-nola kip ano mae mo dawem gol sonezimdinni em ayang ulzimk– hen tïngare iwe de Alap mo hlïl irin zi hipye. Men zen aban mae Italia mo lang nakore wenya awe lowehe gwenan, zen hen dawem ensa ebe mae hap nol sonezimk.²⁵  Dikire Bian mo kwasang-kwasangna kïtak ebon mae onak lwa gwek.YakobusYakobusYakobusYakYakobus mo surat

* 13:2 Kej 18:2-15, 19:1-14, Hak 6:11-18, 13:3-22

* 13:5 Ul 31:6-8,Yos 1–5

* 13:6 Mzm 118:6

+ Kol 2:23

+ Im 16:27

Yakobus

12345

1

1¹  Suratna an dua-blaskam de zi ausu nakore zini men zen sekwak gwen dakke, zëbe mae hap–men zen angkam aha mo lang san lowehen daꞌanke.Alap ne Bian Kristus Yesus nik mo nganak de syal gwe-gwen zini Yakobus onakon: -Dawem!Yesussu de taïblïblannak de tatem ëzauk gwen hap de ol, hen enlala blal hap de Alapsa abe tan hap de ol:²  Aya-wal oso-wal, em de kareksa goltowe gwenna, zen dekam em anakan ëisrip-sri gwe-gwen, “In aïrïs. Zen dekam Bian Alap ano eini ap mam gulbluꞌara.” -³  Sap em tawana: Em de kareksa goltowe gwenkam, em dekam esa Yesussu de taïblïblannak ëtatete gwe zaher. ⁴  Tatem de zëwe en zauk gwenkam, dekam eno eini sa Bian mo nwenak trëp gwer hëndep bïl gwer. Dikire eno mae mo eini bïl gwek. Zen dekam esa Kristussu de taïblïblannak tangan tatem ëzaul, hëndep banakare karek maesa de goltowenkam molye ëëwak gwek.⁵  Em de karek goltowennak enlala nik ëtopse gwe-gwenkam, emki Alapsa abe ta gwen– Zen de enlala blalsa ebe mae hap zer gwizimdin hip. Zen dekam sa ebe mae hap zer gwizimdi. Sap Alap mo kae-kaena zen tïngare zini nëbe mae hap. Zen hom anakan jalse gwe-gwenda, “Em bap Asa abe tala.” -⁶  Hwëna zini men zen abe tanna, zen diki zen taïblïblan. Zen bap zen anakan tïtïk gwen, “San ha molya ap zerblaka? San ha sa?” Sap zi de kirekam tïtïk gwenna, zen men kiye– asese de hosa men-san an-sankam ngëp-ngep gulu seranna. -⁷  Kire zini zen enlala dare syakna, hen zëno enlalana men-san an-sankam lwa gwenda. Kire zini bëjen Bian onakon ba maena hlaun.Mae hap de ol: Tahalha naban de lowehen nakon, hen tahalha srëmkam de lowehen nakon, emki isrip-sri naban lowehe gwen.⁹  Aya-wal oso-wal, em de tahalha naban lowehe gwenna, isrip-sri naban em lowehe gwen, sap ngatan zi mo langnak eno mae mo bosena mes dawem gwek. -¹⁰  Hen men zen tahalha srëmkam lowehe gwenan, isrip-sri naban em hen lowehe gwen, sap em mese anakan tame uk, “Ano kire-kire beyana an molya dakal hap ërlwa gwek, zep asa angkam Bian en hon babu gwe-gwer.” Hen em mese anakan tame uk, “Ëe an te eisni men kiye.” Zen nabakam de ëbulk gwehen. Zep em hen kirekam esa nabakam ëbulk gwehe gwer. -¹¹  Yakla de sal-sal gwe zankam, dekam de eisni in ëboneng gwen, hen ëbulk gwehen, hëndep dekam sa nwe awesna hom gwer. Zen hen kirekam, em in zen tahalha srëmkam lowehe gwenanye: Em nama de syal tannak te eis mo kim esa ëbulk gwehe gwer. -Mae hap de ol: Kareksa de gon hap de enlala de ebon hatankam, tatem em ëzauk gwen.¹²  Em de kareksa goltowe gwennak de tatem zauk gwenkam, em isrip-sri gwe-gwen. Sap Alap dekam hëndep de gwën hap denaka sa ebe hap golblala. Sap kiresa de golzimdin hip dena Alap mes ki anakan gu-gubiridaka, “Ëe asa golzim– men zen Asa enna nola gweblananye.” -¹³  Zi de kareksa de gon hap dwam gwenna, zen bap zen anakan gun, “Kareksa de gon hap de enlalana an Alap onakorena.” Sap Alap onak kareksa de gon hap de enlalana hom. Hen Zen hom kire hap de enlalana zer gwizimnira. ¹⁴  Sap kareksa de gon hap de enlalana, zen ere mae mo hole-hle nakon hata gwenda. Hole-hlena in zen zep emsa sïl tïbirhal gwenan hen da tabiridahal gwenan. ¹⁵  Ere mae mo hole-hle hen jal-jal enlalana, zen men kiye– tetan danna. Desa de enhonak ïk gïnnï, zëwe zep saltïl gwenan. Desa ema zë kara ul gwenan, hëndep eisi zep zë të gwenan. Bïl gwenkam dekam zep kama san dep anhe gwenan. Zen hen kirekam zini, kareksa de gol gwenkam, dekam zep juwen ora san dep ang ta gwenan.¹⁶  Zep ano dang tïnïnak de aya-wal oso-wal, nen bap nen nënaka anakan boton ta gwibin, “Karek gon hap de enlalana an Bian ap zerblala.” ¹⁷  Diki tïngan men zen Bian onakon nëbe mae hap hata gwizimnin, zen diki dawemsa de gon hap de enlala naban tïngare hëꞌho gwibin niban. Eiwa, yaklana, benna, keisni, zen kïtak Bian mo yang tabinni. Hwëna Zëna hom ben mo kim wet gwesïk gwenda. Zep Zen bëjen enlala kareksa zerzimdin. ¹⁸  Sap Alap Zen mes ol dawemsa de golzimdinkim nësa ngaya tabirki. Zen kirekam syal gwibirki, sap Zen man nësa anakan dwam gwibiridaka, “Lamkam de ëre mo ïrïk gïnnïk zaunkum, an zen sa ëre mo walaskam lowehe gwer.” -Nabakam de ëjal gwe-gwen srëm hap de ol, hen Alap mo olsa de i-san i-san gwe-gwibin hip de ol:¹⁹  Ano dang tïnïnak de aya-wal oso-wal, emki ansa enlala gwe-gwibin: Tïngare zini, bahem nabakam ëjal ta gwen, hen bahem na-en ol nop-nopkam ëkira gwe-gwen. Diki nonol em holokam sane tabin. -²⁰  Sap Alap mo dwam gwibin niban bëjen zi mo jala ban apde nën. -²¹  Zen in zep, nëre mae mo enlala hole-hlena hen jal-jala, men dekone Alap mo nwenak ëkun gwe-gwenan, desa kïtak nen tak gun. Hwëna Alap men desa zëre mo ola nëno mae mo enhonak ïk gïlkï, zen desan en nen enlala betekkam ang ta gwen. Sap zen zen sa ëngaya gwen hap de ora san nësa dam tasïk sone gwibir.²²  Bahem sapꞌnen Alap mo ola insa ësane gwe-gwen. Ki hwëna enaka esa anakan boton la gwibir, “Ëe mesë tangan Biansa hlï-hlï tasïl.” Diki ola insa em i-san i-san gwe-gwibin. -²³  Sap zi de sapꞌnen sane gwe-gwenna hwëna desan de ang gwen srëmkam, zen men kiye– zëre mo nwe-masesa de kacanak anakan hla tanna, “Otropna man.” ²⁴  Zen sap kirekam mes zënaka hla tala. Hwëna dekon de song gwenkam, zen dekam sa hëndep gulsun hup eititi gwera.²⁵  Hwëna Alap mes zëre mo olak kïtak nëp sul sonezimki– nen dikim kawesïn nïkon ëte so gwen hap denaye. Zep zini men zen Alap mo ola tïngare enho naban i-san i-san nei gwibirin, eititi gwibin srëmkam de desan en ang ta gwenkam, kire zi hip Alap dawemna sa gol gwizimdi.²⁶  Zep zi de zënaka enlala gweblanna, “Ëe ama dawemkam Alap mo ol san ang gwe-gwenan,” hwëna zen de zëre mo mahalsa zerinik gwen srëmkam, zen zënaka boton tanda. Zen ki ëk enkam waba hap Alapsa ang gweblaꞌara. ²⁷  Diki men desa Alap anakan enlala gwibirida gweꞌara, “An Abon de ang ta gwen wenya zen,” zen a kire wenyaka moye:tahalha wenyaka de mas gwibirida gwen wenya– sap walas kwasap, hen sap we sem.Ahana hen, men zen zënaka zerinik gwenna– auhu-kamanak de karek de zëbon onak hlimirin srëm hap.Zen diki kire wenyik Alap mo nwenak ësam gwesïk gwenan.

+ Yakobus men zen suratna ansa ale gulku, zen Yesus mo osona– men zen hen Yerusalemk de Kristen zini nol gwibiridakake. (Mrk 6:3, Kis 12:17, 15:13, 21:18, Gal 1:19) Nonol in kim Yahudi mo langnak zini ëKristen gwek, dekam Yesussu de taïblïblan srëm Yahudi zi karek da gwibik. In zep Yerusalem kon heya-hya gwenkam sekwak gwendak– aha zi mo lang san depye. (Kis 11:19) Yakobus man gubiridaka, “Dua-blaskam de zi ausuna.” Nonol Israel Bak mo ausu nakore zi ensa kirekam nenbirida gwek, hwëna angkam Alap mo zi niban de ol ziaha-en gun ëse nakon, Kristen zini nen hen zëwe bïtï gweꞌan, sap nësa hen mes Alap hlïl inki. (Mat 19:28, Why 7:4-8, 21:12)

* 1:2 Mat 5:12,Rom 5:3-5,1Ptr 1:6-7, 4:12-14

* 1:5 Ams 2:1-5,Mat 7:7

* 1:6 Mrk 11:24

* 1:9 Yak 2:5

* 1:10 Luk 12:16-21,1Ptr 5:5

* 1:11 Yes 40:6-8,1Ptr 1:24-25

* 1:12 2Tim 4:8

* 1:18 1Ptr 1:23,Yoh 1:12-13,Why 14:4,Rom 8:19-23

* 1:19 Ams 10:19, 17:27

* 1:20 Mat 5:22

* 1:22 Mat 7:26,Luk 6:46,Rom 2:13

2

Kristen bose omka de kwasang gwibirida gwen hap de ol:2¹  Aya-wal oso-wal, nen de ngatan Zini Bian Yesussu taïblïblankam, nen bëjen nen nënaka ahakore en naka nwekam golëake gwen– bose nabare wenya ban bose srëm wenya banye. -²  Zep anakarekam de lwaꞌanam: Zi dare de eno mae mo but srëm golak ang ëꞌanam– ahana pakean dawem naban hen cincin ala tan naban, hwëna aha zini tahalha tola, pakean kalk-kalk naban. ³  Nen de pakean dawem nabare zini insa gublunkam, “Bian, emki awe komal tum sam-samnak nikinzi,” hwëna tahalha zini insa gubluꞌanam, “Em iwe zauk,” ahaksa, “Em analak ano tana alp nakon nikin,” ⁴  dekam nen mese tangan ëkarek gwenan. Sap dekam nen auhu-kamanak de kirekam-kirekam enlala nabane ahakore en naka nwekam nënaka olëakenan.⁵  Aya-wal oso-wal, emki ëenlala gwen: Auhu-kamanak mensa tahalha zikim nenbirida gwenan, hwëna Alap mes desa hlïl inki– zen de sërkam Zënaka taïblïblan hap, hen tahalha srëmkam dikim zëre mo ïrïk gïnnïk lamkam lowehe gwen hap. Sap men zen Zënaka kwasang në gweblanan, zëbe mae hap dena mes ki kirekam gu-gubirida gweka. -⁶  Hwëna nen de tahalha srëm zi ensa nwekam golëake gwenkam, dekam hwëna tahalha wenya ema lamang la gwibirin. Hwëna te-ala beya wenya men zëbon mae ëbon gwe-gwenan, nabakam de bayar gun srëmkam, zen in zen nësa jap nul sonenda gwenan, hëndep teipsïn-teipsïn zi sin dep ïl dïbirhal gwenan– zëwe de nësa klak tabin hipye. ⁷  Zen zen hen nëno mae mo Teipsïn Zini Yesus mo bosena lamang nul gwenan.⁸  Emki Alap mo ol ale gunnu ansa, bol-zaun tangan wenya enlala gwe-gwibin– mensa hen nëno mae mo Teipsïnnï Yesus anakan nësa tïtï tabirkike,“Zi bose omka em kwasang gwibirida gwen– san de enaka de kwasang gweblanna kiye.” -Zen in zep, nen esa ësam gwesïl– desan de ang ta gwenkamye. ⁹  Hwëna nen de ahakore en naka nwekam golëake gwenkam, bose nabare wenya ban bose srëm wenya ban, dekam nen kareknake altïl gwenan– kwasang hap de tïtï tabin ola insa de gulmurunkumye. ¹⁰  Bian man nësa dwam gwibiridaꞌara– nen de kïtak zëre mo tïtï tabin sin sul sonenkam ang ta gwen hap. Zi de kïtak zëno ol san ang gwe-gwenna, hwëna aha-en tol mae de gulmun sone kïnïnna, dekam hwëna man dam gwesïnïn, “Zen hom kïtak sul sonenda.” ¹¹  Zep anakan lwaꞌan: Musa man jalse gwibiridaka,“Bahem ëkahalo gwe-gwen,”hen,“Bahem enaka tamera gwen.” -Em de kahalo gwen srëmkam zi ensa tankam, dekam em home tïtï tabin ola insa kïtak sul sonenda. Zep hen kirekam, nen de ahakore en naka nwekam golëake gwenkam, nen hen home dekam Bian mo tïtï tabinsi su kul sone gweꞌan.¹²  Emki ansa enlala gwibin: Nen kime Bian Yesus hun lamkam ërtoweꞌak, Zen molya nësa ëpba tïtï tabin ol san de ang tan srëm hap karek tabirki. Ëpba tïtï tabin ola in menkam sërkam nësa tahale gwibik, hwëna Bian Yesus mes dekon nësa gwiswe soneka. Diki Bian de lwahal zankam Zen sa nëno mae mo syala hen ol toranna anakan klis gulzimdi, “Em ba habe kwasang hap de ano tïtï tabin ola in san ang gwe srëm gweka?” ¹³  Zep men zen zi bose zemka kwasang neibirida srëm gwe-gwenan, Bian Yesus hen kire zisi molya lamkam kwasang gwibiridaka. Hwëna men zen kwasang tola ban zi bose zik mo karekna eititi nei gwibir-zimnin, Bian sa desa hen kwasang gwibiridala, hen zëno mae mo karek-karekna sa tap gulsuzimdi. -Alapsa de taïblïblansa de goltrë gwen hap de ol:¹⁴  Aya-wal oso-wal, zi de anakan gunnu, “Ëe mesë Alapsa taïblïblak,” hwëna zen de zëre mo Alapsa de taïblïblanna insa goltrë gwen srëmkam, zen waba hap. Dekam bëjen zënaka ngaya tan. -¹⁵  Emki ëenlala gwen: Wal bose uk de tahalha gwenna– pakeanna hom, hen tembanena hom. ¹⁶  Ebon mae onakore nik de ahanik gubluꞌanam, “Dawem ki en song gwe, hen dawem enkam gwë. Wake, wëhë tol pakeankam hen tembanekam emsa mas nëblaꞌak?” Hwëna zën de hen mas gweblan srëmkam, zëno kirekam de ola in waba hap. -¹⁷  Zep Alapsa de taïblïblanna zen hen kirekam: Goltrë gwen srëmkam, zen waba hap. Zen san de tokna.¹⁸  Hwëna ano ola insa ahakon sa anakan nulsul, “Alap mes ki kirekam dwam gwibiridaka: Ahakon zëre mae mo Alapsa de taïblïblansa de goltrë gwen hap de wenya. Ahakon goltrë gwen srëmkam dep de wenya.” Kirekam de zini ëe asa anakan ding gulzim, “Ëe ki banakan asa emsa anakan tawa gwibiridal?– ‘Zen eiwa man Alapsa daïblïblaꞌan,’ em de ba maesa syal gwibin srëmkamye. Hwëna ëe asa ëre mo Alapsa de taïblïblansa zisi de mas gwibirida gwenkam hen dawemkam de gwë gwenkam goltrei gwizim. ¹⁹  Eiwa, em mese anakan laïblïblak, ‘Alap Zen aha-en.’ Zen sap aïrïs tol. Hwëna kire enkam de taïblïblankam hom sowe heꞌan. Dowal-dowala ki hen kire enkam daïblï gweblanan– in kirekam hen em laïblïblaꞌanye. Zen zep anakare hap ëtïtïkïn gwe-gwenan, ‘Asa sa Alap karek tabiri.’” -²⁰  Zep men zen kirekam ëkïl gïl gweꞌan, “Goltrë gwen srëmkam de Alapsa taïblïblanna zen aïrïs,” kirekam de zini zen enlala joblo-top tanganna. Goltrë gwen srëmkam de taïblïblanna, zen waba tangan hap. An zebë ebe mae hap ansa mas gulzimꞌin: ²¹  Nëre mae mo auyanna Abrahamsa emki enlala gweblan– zen kim tane zem Isaksa Alap hap de sap ang tasïk seblan hap holena blonsubluꞌankake. Zen dekam Alap hap anakan goltrëblaka, “Ëe eiwa ama Emsa taïblïblaꞌan.” Zen in zep Alap sam gwesïblïka. ²²  Eiwa, Abraham hap de aïsïlï iwe man tangan dam gwesïꞌïn: Zëre mo taïblïblanna insa kim kirekam Alap hap goltrëblaka, zen dekam tangan zep Alap mo nwenak sowehek. -²³  Zen in zep hyanak zëbe hap dena Alap mo olak anakan ale nuk,“Abraham zen Alapsa taïblïblaka, dekam zep Alap anakan gubluka, ‘Em mese ëre mo nwenak dakastïlï.’”Zen in zep Abrahamsa nen gweblak, “Alap mo dokot.” -²⁴  Zep angkam mes dam gwesïnïn: Nësa de Alap sam gwesibiridan hap, diki nen esa nëre mae mo Alapsa de taïblïblanna insa oltrë gwer. Goltrë gwen srëmkam, bëjen sam gwesïn.²⁵  Rahab Bak hen kirekam gwëk. Zen sap nonol kahalo hap zënaka golgu gwek– te-alasa de dekon gulin gwen hap. Hwëna Israel kore otek zi darena kim apta zaka, zen teisyaink. Ki zep hwëna aha ora san sowëkam si so sonek. Zen insa kirekam syal gwibik, zen dekam zep zënaka anakan goltrëk, “Ëe ama Alapsa taïblïblaꞌan.” Zen zep hëndep Alap mo nwenak sam gwesïk. -²⁶  Men kiye– timni. Ensasa srëmkam, zen tokna. Nëno mae mo Alapsa de taïblïblanna hen kirekam: Goltrë gwen srëmkam zen hen san de tokna kiye.

* 2:1 1Tim 5:21

* 2:5 Mat 5:3,Mrk 10:23-31,Luk 12:33-34,1Kor 1:26-31

* 2:8 Mrk 12:28-34,Mat 22:36-40,Rom 13:8-10

* 2:11 Kel 20:13-14

* 2:13 Mat 5:7, 6:14-15, 18:21-35

* 2:14 Mat 7:21

* 2:16 Mat 25:41-45,1Yoh 3:17

* 2:19 Mat 8:28-29,Mrk 5:7

* 2:22 Ibr 11:17-18,Kej 22:1-14

* 2:23 Kej 15:6,2Taw 20:7,Yes 41:8

+ Rahab Bak in, zen Israel wesya hom. (Yos 2:1-21, 6:17, 6:25, Ibr 11:31)

3

Mahalsa de zerinik gwen hap de ol:3¹  Aya-wal oso-wal, em bahem beyakam Alap mo olsa de tawa ta gwibin hip ëdwam gwe-gwen. Sap tawa ta gwibin hip de zini nësa Alap sa lamkam dawemkam karatda tabiri, “An san ha ano ola dawemkam tawa ta gwibirki?” Em de karekkam tawa ta gwibinkim, emsa sa sërkam karek tabiri. ²  Sap nen kïtak kareknake altïl gwenan. Hwëna zini men zëno ëk tïhï nakon ol karekna aha-en mae wet son srëmna, kire zini man zëre mo timni kïtak golinik gweꞌara. Zen kire nik Alap mo nwenak ëoto gwesïk gwenan.³  Men kiye– kudasa de zersong gwenna. Zen besi tekna ëk tïhïnak bu nulsuk gweblanan, dekon zep dabenkam baï da gwenan– dekam de zini in zëre mo dwam gwibin sin dep zersong gwen hapye. Ëk tïhï en nakon de da tablankam, zen dekam de tïngare timni insa zersong gwen. ⁴  Men kiye hen bul golsong gwen zini. Zen zëre mo hoskam de golsong gwen– zëre mo enlala gwibin sin. Bulu in sap yawala. Asesena hen sap yawala. Hosna in betekna, hwëna dekam diki bul yala insa golinik gwen. ⁵  Mahala hen kirekam: Zen sap betekna. Hwëna zen ki sërkam gulin halasen gwenda. Emki ëenlala gwen: Men kiye hen, eik yawalak de syauk betekkam drawe henna, zen hwëna dekon de hëndep hïtïl song gwenkam yak gwe haladan. ⁶  Zen zep mahala hen syauk makan. Zen nëno mae mo timnik lwa gwenda– san de jal ausu. Dekon zep jal-jala syauk makan yak gwe halada gwenan, hëndep timni zao zep kïtak hweistïl gwenan. Syauknu insa zen dowal mo kïgï zë draul sone gwenda, dekam zep nëno mae mo gwënna kïtak ang gulsuk gwenda. -⁷  Kïtak de otweran terya-tyana, hwëna zini ki desa mumuk da gwibirin– sap eiknik dena, gulk dena, sap muskum de ïl gwehal gwen tweran. Sap hinak de lowehe gwen wenya, desa ki mumuk da gwibirin. ⁸  Diki mumuk tan srëm hap dena aha-en: Zen mahal. Desa toton nara dep?– mumuk tan naye. Zen jal-jal tanganna– san de wanya jal-jala kiye. -⁹  Sap nen mahalkame Bian Alap mo bosena teip ulsuk gweblanan. Hwëna mahala in hen dekame etan zi bosyanna lamang la gwibirin. Hwëna zi bosyanna in sap hen Alap am zëre mo nwe-masekam yang tasibirki. ¹⁰  Aya-wal oso-wal, bap zen kirekam lwa gwen: Mahala an, zen dekame Alapsa boltere la gwenan, hen nënaka dekame lamang la gwibirin. -¹¹  San ha ki aha-ere ho-nwe nakon wet so gwenan– hikam hen ho tangankamye? Sap hom tanganke. ¹²  Aya-wal oso-wal, san ha yerana ki walengkam të gwenan? San ha deiwana ki wangakam të gwenan? Zen homke. Hen hi nwena bëjen ho tangankam wet son. Zen zep nëre mae mo mahala nen dawem enkam golëinik gwe-gwen.Enlala blal hap de ol:¹³  Ebon mae onakon de ahanik kïl gïnnï, “Alap mes abe hap enlala blala zerblaka.” Hwëna ki eno enlala blala in wal bose wal ukip emki zertrei gwizimdin. Sap eiwakam de enlala blal zini, zen dawemsa noltrei gwizimnin, hen aha zisi enlala betekkam mas neibirida gwenan. Zen dekon zep anakan tame da gwibirin, “Eiwa, zëno enlalana blala.” ¹⁴  Hwëna em de zi bose omka husus gwibirida gwenna, dekam bahem enaka anakan boltere tan, “Ano enlalana blala.” Hen em de ere en mo timsi ngalap gwe-gwibinni, ki ebon onak Bian onakore enlala blala hom. ¹⁵  Em de kirekam lowehe gwenna, zep eno mae mo enlala blala in ngatan zi mo lang nakore naka hom. Zen okamana awe de enna, hen ere mo hole-hle nakorena, hen dowal-dowala korena. ¹⁶  Zini men zëbon zenaka de husus gwibiridan enlalana, hen zëna en naka de ngalap gweblan hap dena lwa gwenda, zëno enlalana men-san an-sankam sa lwa gweblala. Kire zini tïngare kareksa sa hëndep gulin hana song gwera.¹⁷  Hwëna Alap onakore enlala blala bare zini, zen kirekam bëjen. Kire zi mo enlalanalalakna,hen umlae enna,hen kwasang-kwasangna.Alap onakore enlala blala bare zini zen hen aha zisi blikip gwesïk gweblankam.Kire zini man aha zi niban de enlalasa zisiri tan hap ësam gwesïk gwenan,hen zi bose zikhip dawemsa nol gwizimnin.Alap onakore enlala blala bare zini zen bëjen ahakore en naka golëaken,hen bëjen mahala dare syak gwen.¹⁸  Zi de zi bosyansa umlae ora san dep dam tasïk sone gwibinkim, dekam Alap sa hwëna hëꞌho gwibin nika zëbe hap golblala, sap zini beya nik sa dekon Alap mo nwenak ëdakastïl gwer. -

* 3:6 Mat 12:36-37,Mrk 7:15-23

* 3:8 Mzm 140:4,Rom 3:13

* 3:10 Mat 7:15-20,Ef 4:29

* 3:18 Ams 11:30,Mat 5:9

4

Auhu-kama naban de dokot ën srëm hap de ol:4¹  Em ba nakone wal bose wal oban ëdarak gwe-gwenan hen ëkeisa-keisa gwe-gwenan? Zen ere mae mo hole-hle enlala nakonke. Sap eno mae mo enhonak man kirekam-kirekam kareksa de gon hap de enlalana ëïlman gwe-gwenan. -²  Em dekon zebe aha zi mo bi gwibin kire-kiresa dwam ei gwibirin, hwëna hom ep nol gwizimnin. Zebe enaka laïl gïbirida gwenan, hëndep zebe ëdarak gwe-gwenan. Hëndep dekon zebe enaka de tameran hap ëdwam gwe-gwenan. - Hwëna em mae habe ere mae mo dwam gwibin kire-kirena insa ulin srëm gwe-gwenan: Sap em home Alapsa kire hap abe la gwenan. ³  Em sap ema abe la gwenan, hwëna mae habe ulin srëm gwe-gwenan: Sap em karek enlala nabane abe la gwenan. Ere mae mo hole-hle sane abe la gwenan, zep em bëjen em ba maesa Alap onakon gul irin.⁴  Zep em in men kiye– aha-ere we de zisi beyakam lop tanna. Zep em hen kirekam: Bëjen em aha-ere Alapsa ang gweblan. Em san mese ëeititi gwek? Auhu-kama naban de goldokot gwenna, dekam Alap mo jal zi hip em-am ënwe-mase gwe-gwenan. Kire zini bëjen etan Alap han zerdokot gwen. -⁵  Em san mese Alap mo ola ansa eititi eibik?“Zen mensa nëbe mae hap angna zer gwizimnira,Zen desa anakan dwam gwe-gweblanda,‘Zen ëre en hap dena.’” -⁶  Hwëna Alap mo kwasang-kwasangna man tangan taman kïnï gwenan– men kirekam zëre mo olak lwakke,“Alap man bolte-bolte zini husus gwibirida gwenda.Enlala betek zini man kwasang gwibirida gwenda.” -⁷  Zen in zep, Alap ensa em betek gwe-gweblan. Dowal mo kïgïsa ja-ja la gwek. Zen dekam sa ebon mae onakon heya gwe-gwera. -⁸  Alapsa golek de lak. Zen dekam sa hen emsa golek de tabiri. Eno mae mo tahana men zen kareksa de gulin hana gwen hap ëjok-jok gwek, emki ngan tasibin. Hen enhona men zen kïl-kïl gweka, emki lalak tan. Hen bap zen dan nën. ⁹  Dawem enkam emki ëhalen– nwe go-ho naban hen enlala dowe hanan naban. Em home dawemkam ëhaleꞌan. Zep eno mae mo bolamda hap de nga-ngola nwe go-ho hap emki li ta sone gwibin. Karek gon hap de isrip-srina desa enlala dowe hanan hap em wet tyasïk gwibin– ekakim dawemkam Alap mo nwenak ëhalek. ¹⁰  Alap en hon emki enlala betekkam lowehe gwen. Zen dekam sa altïrïn nïkon emsa lup gul ine gwera. -Ere mo Kristen bosesa de tonsublun srëm hap de ol:¹¹  Aya-wal oso-wal, bahem enaka tonsubirida gwen. Men nara Kristen bose zemka tonsublunna, zen ki man kwasang hap de Bian mo tïtï tabin ola insa ngip guluda. Hen dekam man nwe-mase gwenan: Zen hen kwasang hap de ola insa anakan enlala bolte-bolte naban tonsubiꞌira, “Ahakon sap sa desan ang tal. Ëe molyë.” ¹²  Diki tïtï tabin olsa de golzimdin hip de Zini aha-en, hen nëno mae mo karek-kareksa de hlaulzimdin hip Denaye. Zen Alap Zë-en. Zen diki zëno dena– zisi de anakan gublun hap dena, “Zini in karekna.” Zep em de zi bose omka anakan tonsublunna, “Zen karekna,” zen eno mae moka hom. -Bola-bola gwen srëmkam de kalang gwen hap de ol:¹³  Emki ano ola ansa ësane gwen: Biansa de eititi gweblankam bahem anakan ëkalang gwe-gwen, “Namen ahaksa kaꞌan ëe asa ëna desan song gwer. Zëwe holona aha-ere tahunkam asa gwër. Sap ba maesa de dekon lirak ta gwibinkim, te-alana mamkam asa gulin gwer.” ¹⁴  Hwëna kaꞌan eno gwënnak ba wëhë lwaꞌak? Ena home tame guꞌura. Sap eno gwënna in ogom makan. Nabakam esa aya gwera. -¹⁵  Diki anakan de torankam emaka sam gwesïkï, “Bian Alap mo dwam gwibin sin diki lwankam, ki asa ngaya gwer, hen kiresa asa zë syal gwibir.” -¹⁶  Hwëna Alapsa de eititi gweblankam de kalang gwenna, dekam bolte-boltekame tonꞌara, hen enakae tëp tasïꞌïra. Kirekam zen karek.¹⁷  Hen kirekam, em de ora dawemsa anakan tame tanna, “An diki zen, Alap mo dwam gwibin niye,” hwëna em de aha ora san gwë hankam, dekam mese kareknak zannara. -

* 4:1 Gal 5:17

* 4:2 1Yoh 3:15

* 4:4 Yer 3:20,1Yoh 2:15

* 4:5 Kel 20:3-5, 34:14,1Kor 6:19

* 4:6 Ams 3:34,1Ptr 5:5-6

* 4:7 Ef 6:11-18,1Ptr 5:8-9

* 4:10 Luk 14:11,Plp 2:5-11

* 4:12 Im 19:18,1Ptr 2:1,Rom 2:1, 14:4

* 4:14 Luk 12:18-20, Ams 27:1

* 4:15 Kis 18:21

+ Luk 12:47, Rom 14:23b

5

Te-ala beya zi hip de ol jalse gwen:5¹  Angkam te-ala beya wenya emsaë gubiridaꞌan: Asa sane lak. Em kareksa esa mamkam Bian onakon hla kul, zep gosa em hërhen naban tan. -²  Eno mae mo kire-kire beyana in man ëbatreꞌan, hen eno mae mo pakean dawem-dawemna in winim blom dabiꞌin. ³  Eno mae mo emas nakore hen perak nakore kire-kire beyana in zalta dep sa ëlwal. Hwëna kire-kire beyana in zen sa emsa Alap mo nwenak anakan dam dasïk gwibir, “Zini an aïngkïl tamna.” Zen zep sa hwëna Alap aumwa hap denak syauk blanak emsa yal gul sera. Sap em mese Yesus mo lwa halzan golek denak kire-kirena ere mae en hap tagal la guk gwek. -⁴  Men zen eno mae mo nganak syal ta gwek, zëno mae mo te-alana ene olgwen gweblak. Zep em ëngalap gwen. Sap zëno mae mo ësomo gwe-gwen ola mes hëndep angkam Soson Zini Bian Alap hon hatal. -⁵  Zep em ëngalap gwen. Sap auhu-kamanak awe em mese tahalha srëmkam lowehe gwek, hen ena en nakae oto lasïk gwibik. Hen em mese sapi mo kim ena en naka laïzï gwibik, hëndep mese ëhanapna gwek. Angkam hwëna emsa de blom tabin hip de yaklanak mes golek de gwer! ⁶  Sap em mese karek gol gwen srëm zini karek la gwibik hen lamera gwek, hwëna zen man tol dekam ëgu gwek, “Dikire nësa karek da gwibik.” Zep emki ëngalap gwen.Yesussu de kire enlala tatete naban kara gwe-gweblan hap de ol:⁷  Zen in zep aya-wal oso-wal, sap esa angkam karekna oltowe gwer, hwëna dekon emki enlala tatete naban Bian Yesussu kara gwe-gweblan. Emki sap ëenlala gwen: Nga syal gwe-gweblan zini, zen holokam taran hap de yaklana kara në gweblanan. -⁸  Zep em hen kirekam em enlala tatete naban ëkara gwe-gwen, sap Bian Yesus mo lwa halzan hap denak angkam man tangan golek de gweꞌan.⁹  Aya-wal oso-wal, bahem enaka jakal gwibirida gwen. Ki em esa hen kareksa Alap onakon hla kul. Sap zi mo kareksa de klis gun hup de Zini in angkam lïlïkïnnïk zauꞌura! -¹⁰  Aya-wal oso-wal, emki sap enlala gwibiridan– zini men zen orep Alap mo ola ayang nulzimnira gwekke. Dekam desa man karek da gwibik, sap ahakon man Alap mo ola insa husus nei gwibik. Hwëna man ki sap kirekam neibirida gwek, zen dekam hwëna dawemkam Biansa de blol gwe-gweblan naban tatetekam nyauk gwibik. Zep em hen zëno mae mo kim em lowehe gwen. ¹¹  Sap zen kirekam tatetekam nyauk gwibik, nen in zebe angkam desa enbirida gweꞌan, “Zen hëꞌho gwibinnik lowehe gweꞌan.” Em mese ki hen Ayub hup de aïsïlï ësane gwe-gwek– in kim karek yala insa goltowekaye. Hen em mese ëtawa gwek: Bian aumwa hap zëbe hap dawemna mamkam golblaka, sap zen man dawemkam Biansa de blol gweblan naban tatem zauku. Bian Zen eiwa sërkam de kwasang-kwasangna. Zen zep em hen Ayub mo kim em ëgwë gwen. -Mae hap de ol: Olsa de soson gul gwen hap, bahem Alapsa ahaksa nglï maesa anakan gublun, “Mese ki asa salblanda.”¹²  Aya-wal oso-wal, ola an bol-zaun tanganna: Bian Alap mo bosesa de gollëwen hap bahem ere mo olsa de soson gun hup anakan mae ëgu-guk gwen, “Nglï naban kama naban asa hla la.” Auhu-kamana awe de aha banakare tol maesa de gubin niban hen bahem ëgu-guk gwen, “Zen mese ki asa hla tanda.” Ki Alap sa hwëna emsa husus gwibiridala. Diki soson gun srëmkam em anakare enkam ëgu gwen, “Ëe kië,” ahaksa “Homë.” -Alapsa de banakare mae nakon gu sone gweblan hap de ol:¹³  Zi de ebon mae onakon anakan ngalap gwenna, “Ëe an banakan asa gwër?”– dikire Alapsa gu sonebla tine gwek. Isrip-sri naban de gwënna, zen dikire Alapsa tërya ban isrip-sri gwebla tine gwek. -¹⁴  Sang-sang naban de gwënna, zen dikire Kristen zi mo nol-nolaka gu sonebiridak– zen deka Bian Yesus mo bosekam zëbe hap Alapsa abe dak. Hen zen sa minyakkam Yesus mo bosekam dra dal. -¹⁵  Hen zen kim Alapsa de taïblïblan naban abe daꞌak, Bian dekam sa zi sang-sangna insa dawem tala. Zen de kareknak de zaran nakon sang-sangna insa hlaunnu, Bian dekam sa zëno karek-karekna insa tap gulsublula. -¹⁶  Ëe in zebë emsa tïtï tabiꞌin: Ere mae mo karek-karekna emki Kristen bose wal obon ëkira-kla gwe-gwen, hen Alapsa de abe tankam enaka mas eibirida gwek– ekakim sang-sang nakon ësale gwe-gwek. Sap zi de Alap mo nwenak dam-dam enkam gwënna, zëno ol gu sonenna soson tanganna. Alap man kire zi mo ol gu sonenna dokwak gul gwenda. -¹⁷  Elia nëban mae apdenak– zi tangan. Hwëna zen kim o de ïl tïn srëm hap enlala zon tasïblïn naban Alapsa abe taka, hëndep kirekam zep lwak. Ona dekam hëndep ïl tï srëm gwe-gweka– tahunna dan-ahan, ahana ngïrïn ngam sonnak mes zauk. ¹⁸  Etan kim abe taka, dekam zep etan ïl tïka. Kamanak de otanena dekam zep etan ësaltïlïdak. -Aumwa hap de ol zïm-zïm:¹⁹  Aya-wal oso-wal, emki ëenlala gwen: Ebon mae onakon de ahanik ora dam-dam nakon syal heꞌanam, hwëna ahanik de desa etan dam tasïk soneꞌanam, ²⁰  zen dekam zëno angna mes tïn hïp de ora nakon tagal tasïblïnda. Zi de kirekam kareksa de gol gwen zisi dam tasïnnï, hwëna Alap dekam sa zëno nik mo karek-karekna beyakam jek-jak gulzimdi. -Zëwe en zausunun. Dawem kïtak!Yakobus onakon.1 Petrus1 Petrus1 Petrus1PtrPetrus mo surat

* 5:1 Luk 6:24-25,Mzm 37

* 5:3 Mat 6:19-21,Luk 12:15-21

* 5:4 Ul 24:14-15

* 5:7 Luk 21:19,Gal 6:9

* 5:9 Mat 7:1

* 5:11 Mat 5:12, Ayb 1:21-22, 2:10, 42:10-13,Mzm 103:8

+ Yesus man tawa tabirki, nglï naban kama naban de gu-guk gwizimdinni, zen man apde nëꞌan– Alap mo bosesa de totoresa gu gwibin nibanye. (Mat 5:33-37) Yahudi zini Alap mo bosesa de gollëwe gwen hap nglï naban kama naban nen guk gwizimk– zëre mae mo kalangsa dikim anakan soson gun hupye, “Amki asa hla la– ëe de syal gwibin srëmkamye.” Orya ol zini hwëna totore ol-gunsu de eiwa gun hup ki kirekam ëgu gwenan. Zen hen man kirekam karek gwe-gwenan, sap dekam hen san de Bian zëre mo bosesa de totoresa gubinni kiye.

* 5:13 Kol 3:16

+ Orep minyak zaitunkum dra da gwibik. Minyakna in, yera minyak makan, asena dawemna. (Mrk 6:13)

+ Ayatna awe man dam gwesïnïn: Totore sang-sangna hen ki– kareksa de gon srëmkamye. Hen ahakon eiwa zi mo karek-karek nakon. (Yoh 9:2-3, Mrk 16:18, Kis 28:8, Yak 1:6, 2Kor 12:7-10)

* 5:16 Ams 28:13,1Yoh 1:9

* 5:18 1Raj 17:1, 18:1, 18:41-45,Luk 4:25

* 5:20 Mat 18:15,Gal 6:1,1Ptr 4:8

1 Petrus

12345

1

1¹  Suratna an, Alap mo hlïl irin wenya kip– Kristus hup de jal hap mensa Yahudi mo lang nakon nolëalsa sonekke. Em in zen angkam zi mo lang san ein lowehen daꞌan– Pontus sun, Galatia san, Kapadokia san, Asia san, hen Bitinia san. Hwëna nëno mae mo eiwa de langna, zen diki ngatan zi mo lang.Kristus Yesus mo dam tasïn zini, Petrus onakon:²  Dawem! Bian Alap orep mes ngein sin dep dena tame gulku, zep emsa hlïl inki. Hëndep zep zëre mo Enhona ebe mae hap hlë ta sonezimki– dekam de emsa lalak tasibin hipye. Em in zebe Alap mo dwam gwibin sin ang ta gwenan, sap emsa mes Yesus mo kalkam ngan tasibirki.Diki Bian sa kwasang-kwasang zemka sërkam ebe mae hap gol gwizimdi. Hen nen zëre mo taha terenak esa lowehe gwer.Mae hap de ol: Nen waba hap home Alap hon ëyaïng gwe kïnï gweꞌan.³  Nen diki dawemsa nen Bian Yesus mo Bian Alap hap gol gweblan, sap Zen mes zëre mo kwasang-kwasangna mam tangankam nëbe mae hap goltreizimki. Hëndep zep nëbe mae hap lowe hensa dikim li yul sonen hap dena golzimki– dekam de etan de jaha gweblan mo kim ëliwehe gwen hap denaye. Nen in zebe Alap hon tïngare enho naban ëyaïng gwe kïnï gweꞌan– anakare enlala nabanye, “Zen sa nësa tïn nïkon ngaya tabiri, sap Zen ki Yesussu ngaya taka.” -⁴  Hen anakare enlala nabane ëyaïng gwe kïnï gweꞌan, “Alap insa dawemna zëre mo hlïl irin walasna nëbe mae hap hamal gulzimki, nen esa desa ulin.” Sap ngatan zi mo langnak de dawemna in, zen bëjen tap gwen, bëjen batren, hen bëjen jek-jak gwen. ⁵  Em mese kirekam ëtaïblïk, in zep Alap zëre mo sosonkam emsa tatete ta gwibirida– em dikim Kristussu de taïblïblan nakon altïl srëm gwe-gwen hapye. Aumwa hap de yakla yalak, Zen dekam tangan sa emsa ngaya tabiri, hen hëndep de dawemna insa golzimdi. -⁶  Nen in zebe sërkam de isrip-sri naban lowehe gwenan. Hwëna eiwa, kirekam-kirekam karekna kime oltowe gwenan, dekam zep enlala dowe hananna nëbon mae onak hata gwenda. Hwëna nëno mae mo isrip-srina in dekam mae hom tap gwe-gwenan. ⁷  Karekna in mae hap nëbon mae jowe gwenan: Nëno mae mo ei nika dikim nëp lalak gulzimdin hip. Emasna, zen sap okamana awe en dep dena, hwëna desa ki syauknuk de tru tankam lalak da gwibirin. Alap hen kirekam syauknuk de ang gun makan nëno mae mo eini lalak gul gwizimnira– anakan dikim nësa golëtrën hap, “An eiwa tangankam Asa daïblïblaꞌan.” Hëndep aumwa hap denak, kim de Bian Yesus Zënaka tïngare zi hip zertreizimꞌinka, Zen dekam sa hen hëndep de lwa gwen hap de hamal gulzimdinni insa nëbe mae hap golzimdi. Bose dawemna Zen dekam sa hen tïngare ngatan zi mo langnak de wenyik mo nwenak nëbe mae hap golzimdi. -⁸  Em sap home Yesussu nwekam hla lak, hwëna em ensae ola gweblaꞌan. Hen em sap home angkam hla laꞌan, hwëna em mes tangane laïblïblak. Hen Zëbon onakon zebe anakan dam ulsuk gwenan, “Nen eiwa esa ëngaya gwer.” Zen in zebe Alap onakore sërkam de isrip-sri naban lowehe gwenan, hëndep zebe nënaka anakan lenggwanbirida gwenan, “Kareksa de goltowe gwen nakon ba habe nama isrip-sri naban lowehe gwenan?”¹⁰  Alap mo ol ayang gul gwen zini men desa orep tame gun srëmkam ayang nulzimnira gwek, nen in desae hwëna angkam oltowe gweꞌan! Zen mensa tame gun srëmkam hamal hap anakan ëgu-guk gwek, “Alap sa lamkam zëre mo kwasang-kwasang nakon nësa ngaya tabiri,” zen man sap tangan dam gulsun hup dei gwibik. ¹¹  Kristus mo Enhona mensa Zën de hatazan hap de ola hamal hap ing gul sone gwizimki, zen sap man desa anakan de dam gulsun hup dei gwibik, “Nësa de ngaya tabin hip de Zini in bawalkam sa hata zala? Zen de teipsïnkïm ïrïk gïn srëmnak, Zen ba hap sa mamkam karekna goltowe gwera?” ¹²  Alap dekam zep zëbe mae hap ahaꞌen-ahaꞌenkam ola anakan ing gul sone gwizimki, “Hamal hap de ola in, zen ebe mae hap hom. Zen ngein sin de zi hip dena.” Hwëna zen mensa tol tame gun srëmkam ayang nul gwek, hwëna angkam zen mes ki nëbon mae jower. Zen in zep zini Alap mo Enho mo sosonkam ebon mae onak ëngaya gwen hap de ol dawemna nolhatazak. Zep Alap mes nësa ol dawemna inkam nër hom hleng sosubiridaka, hwëna Alap mo dam taha nakore zini, zen nama hom kïtak tame nul gweꞌan hen nama dei gwibiꞌin. -Lalakkam de lowehe gwen hap de ol:¹³  Zep Alap insa kirekam nësa ngaya tabiꞌira, zen in zep salok-salokkam nen lowehe gwen, hen nënaka nen golëinik gwe-gwen. Dawem enkam nen Yesus onak anakare enlala naban ëyaïng gwe kïnï gwen, “Zen kim de etan Zënaka nëbe mae hap zertreizimꞌinka, zen dekam tangan sa zëre mo kwasang-kwasangna nëbe mae hap golzimdi.” ¹⁴  Nen an Bian mo walas, zep nen blikip gwesïk gweblan. Nëre mae mo ëpba hole-hle san bap nen ang ta gwen– men kirekame tame gun srëmnak lowehe gwekye. ¹⁵  Sap Alap men Zen nësa kwang guludaka, Zen lalak enna. Zep nen ki hen nëre mae mo enhona lalak ta gwibin. ¹⁶  Sap Alap man nësa gubiridaka,“Ëe an lalak enna, zen in zep emki hen ëre mo kim enho lalak enkam lowehe gwen.” -¹⁷  Nen Alapsa “Bian”kame en sone gweblanan, hwëna ansa emki enlala gwe-gwibin: Bian man kïtak nësa nwekam golëake gwenda. Men nara karek gwenna, desa sa karek tabiri. Zep nen de nama okamanak awe lowehe gwennak, dekam nen ki Biansa de aïrï gweblan naban lalak enkam lowehe gwen, sap nen okamanak awe kolengkame lowehe gweꞌan. ¹⁸  Sap nen mese tame uk: Nen menkam waba habe auyan-aza mo ëpba lowehen karek san ang ta gwek. Hwëna Alap ki zep tïn zi mo ora nakon nësa alal gulhal zaka. Zen dekon okamanak de perak, ahaksa emas mae nakore te-alakam hom nësa lup gulhal zaka. ¹⁹  Hwëna Zen zëre mo Domba Tane mo kalkam nësa alal gulhal zaka. Zëno kala in, tïngare okamanak awe de emas-perak mae naban apdenak hom. Zen sërkam de dawem tanganna. Hen nësa de ngaya tabin hip de Zini in lalak enna. Zëbon onak karek maena hom tangan. ²⁰  Alap sap orep mes nësa dikim ngaya tabin hip Domba Tanena insa dam tasïkï– okamana ansa de yang gulsun srëmnak. Hwëna nër hom tangan nëp zertreizimki. Zep okamana an mo aumwa hap de yaklana an zen lwa zaheꞌan, nen lalak enkam nen lowehe gwen. ²¹  Sap Alap insa Yesussu tïn nïkon ngaya taka hen teipsïnkïm kim drë neka, nen dekon zebe Alapsa anakan laïblïblaꞌan, “Zen eiwa sa nësa de ngaya tabin hip lwahal zala.”²²  Zep nen mese nëre mae mo timni lalak enkam dikim lowehe gwen hap sosok labik– in kime Alap onakore ol dawem san ang takke. Nen in zebe nënaka dawemkam kwasang eibirida gwenan. In zebë emsa gubiridaꞌan, “Nen tïngare enho naban nënaka kwasang gwibirida gwen.” ²³  Sap in zen nëno mae mo enhonak sïp gwek, zen zi mo olsa hom. Zen Alap zëre mo ol. Nen in zebe etan de jaha gweblan makan ëliwehek. Zëno ola in bëjen hom gwen hen bëjen timbwas gwen. Zen hëndep denaban sa lwa gwer. ²⁴  Sap Alap mo olak man lwak,“Zini so mo kim nabakam juwe gwenan–men kiye hen te eisni.Zen namen de eis gwenna,hwëna holo gwen srëmnak sa bulk gweher.Zini nen hen kirekam: Namen de ëteipsïnnï,hwëna holo gwen srëmnak de altïrïn.²⁵  Diki Alap mo ol, zen hëndep denaban sa lwa gwer.” -Ola in ebon mae onak mes nolhatak.

* 1:3 Yoh 3:3-5,Tit 3:4,1Ptr 1:23

* 1:5 Yoh 10:28

* 1:7 1Ptr 5:8-10,Yak 1:2-4, Ams 17:3,Ibr 12:3-11

* 1:12 Ef 3:10

* 1:16 Im 11:44-45

* 1:25 Yes 40:6-8

2

2¹  Zen in zep, anakan de lowe hensa emki baes tan:zi bose omka de u sal-sal gweblan,lwa tasïn,lamang tan,hen dawemsa de gul irinnik de husus gweblan,hen Alapsa de ëk enkam betek gweblan naye.²  Nen wal baïzïl mo kim nen lowehe gwen. Wal baïzïlï zen dawemkam an zik mo momna hole nei gwizimnin. Nen hen kirekam nen eiwakam de tawa tabinsi, lalak en naka, hole gwe-gwibin. Sap men kirekam Alap mo olak zëbe hap dena lwak, nen mese angkam Biansa anakan tame lak,“Bian Zen dawem tanganna–san de tembane dërekna kiye.” -Zep Alap mo Enho nakore eiwa de ol san de ang ta tine gwenkam, dekam sa nëno mae mo eini dawemkam tatete gwe zaher, hëndep zep esa ëngaya gwer.Mae hap de ol: Alap owas tangan hap nësa zëre mo hlïl irin zi hip li ta sonebirki.⁴  Zep Bian Yesussu emki yaïng gwebla kïnï gwen, sap ëngaya gwen hap de ausuna, zen Zëbon en lwaꞌan. Zep Zen san de Alap mo golak de ngïrïn gol te yawala kiye. Auhu-kamanak de zini sap man gol tenya insa baes neibik, hwëna Alap mo nwenak man tangan sam gwesïk, zep bolak ïk gïlkï. -⁵  Zep nen an hen san de gol gom tenya kiye. Nëno mae mo timni, diki zen jowen– san de Alap mo Enho hap de gol. Zen dekam esa ënwe-mase gwer– san de Alap mo golak de syal tan zini kiye. Sap nen ema nëre mae mo timni sosok ul gweblaꞌan, zen zep Alap mo nwenak nwe-mase gwe-gweꞌan– san de otweran ninsi de zëbe hap de kalsnak lone seblanna kiye. Sap nen Kristus Yesussu de yaïng gwebla kïnï gwenkame kirekam syal ta gweꞌan, Zen dekam tangan zep nësa sam gwesibirida gweꞌara. -⁶  Sap Alap mo olak man lwak,“Ëe mesë tenya ëre mo nwenak de dakastïn tangan naka dam gulsuk–Desa de Yerusalemk bolak ïk gïn hïpye.Men zen gol tenya insa daïblïbiꞌik, zen molya lamkam anakan ësaher gwek,‘Ëe waba habë laïblïbik.’” -⁷  Em in zen gol tenya insa laïblïbik, zep eno mae mo nwenak man tangan sam gwesïk. Hwëna taïblïbin srëm wenya, zëbe mae hap Alap mo ola anakan sa lwa gwizim,“Tenya mensa gol tauk gwen wenya baes neibik,hwëna Bian Alap zep desa bolak ïk gïlkï.” -⁸  “Zini beya nik sa tenya iwe de tana bol tang ta gwe zankam altïl gwer.” -Zen mae hap sa altïl gwer: Sap zen man Alap mo ola hwa nulsuk gwenan– men kirekam Alap orep hamal hap kalang gwibiridakake.⁹  Hwëna Alap mes nësa hlïl inki. Zep nen an men kiye– Teipsïn Zini Alap mo golak de syal ta gwen zini, hen Alap zëre en hap de zi. Nen an zëre mo bi gwibin zi ausu. Zep angkam nen mae en habe lowehe gweꞌan: Dekam de anakan zëre mo bosesa mam gul gweblan hap, “Alap mes owas tangan hap nësa kwasang gwibiridaka, zep kawesïn nïkon zëre mo sërkam de ngatannak dep nësa kwang guludaka.” ¹⁰  Zep nëbe mae hap mes ki jowezimk– Alap mo olak men kirekam nëbe mae hap dena lwakke,“Menkam em Alap mo hlïl irin zi ausunak home bïtï gwek,hwëna angkam mese bïtï gwer.Menkam emsa hom kwasang gwibiridaka,hwëna angkam em in Alap mo kwasang gwibiridan wenya zen tangan.” -Mae hap de ol: Em Alap hon de babu gwen zi mo kim lowehe gwek.¹¹  Ano dang tïnïnak de wenya, nen kolengkame okamanak awe lowe heꞌan, hwëna nëno mae mo eiwa de langna, zen diki ngatan zi mo lang. Zep nëno mae mo auhu-kama hole-hlena nen ki gwei gubir kïnï gwen. Sap tim nikore hole-hlena in man nëno mae mo enho mo dwam gwibin niban ïlman në gwenan. -¹²  Nen an dwan Alapsa de tame tan srëm zi mo ngïrïnnïk em-am lowehe gwenan. Zen sap sa nësa anakan lamang da gwibir, “Zen in kareksa nol gwenan.” Hwëna nen dekam zëno mae mo nwenak dawem enkam nen lowehe gwen. Alap kim de zëbe mae hap dekam de tame gun hup de enlalana zerzimꞌinka, zen dekam sa sahera ban Alap mo bosena anakan teip nulsublul, “Alap Zen eiwa ki emsa golëlowehe gwenda.” -¹³  Zen in zep, Bian Yesus mo bose de aha zi mo nwenak karek gwen srëm hap, emki okamana awe de pemerinta mo teipsïn-teipsïn wenyaka blikip gwesibirida gwen. Nonol tangan, teipsïn tangan zini, ¹⁴  hen zëno irgwa taha nakore wenyaka– men zen zëno bosekam ïrïk nïl gwenanke. Sap teipsïn tangan zini, zen mae hap irgwa taha nakore zemka dam dasïk gwibirin: Karek gol gwen zi hip dikim kareksa gol gwizimdin hip, hen dawem gol gwen zi hip dikim dawemsa gol gwizimdin hip. ¹⁵  Zep Alap man nësa dawem ensa de syal gwe-gwibin hip dwam gwibiridaꞌara– ekakim enlala joblo-top zi mo ëksa mat lasïk gwibir-zimk, men zen nësa donsubirida gwenanke. ¹⁶  Sap nen menkam dowal mo kïgï hone hen ëbabu gwe-gwek, hwëna angkam Kristus mes nësa hïl tï sonebirki. Hwëna anakan bahem ëenlala gwe-gwen, “Ëe an hïl tï sonen nikë gwëꞌan. Ëe sap asa aningkim karekna gol gwer.” Diki angkam Alap en hon nen ëbabu gwe-gwen. ¹⁷  In zep,tïngare zisi blikip eisibirida gwek.Kristen bose omka kwasang eibirida gwek.Alapsa aïrï gweblak.Hen pemerinta mo teipsïn tangan zini blikip eisïk gweblak.¹⁸  Men zen zi mo tana ïltïkïnnïk ëbabu gwe-gweꞌan, emki ere mae mo zi bina insa dawem enkam blikip gwesibirida gwen, hen zëno mae mo dwam gwibin sin emki ang ta gwen. Zep zi bina in de emsa sae-saekam zergwë gwenna, ahaksa jal-jalkam, em hwëna dawem enkam em zergwë gwen. ¹⁹  Karek gwen srëmnak de mam zini in emsa karek tanna, dekam ere mo enlalasa em anakan së ta sone gwen, “Ëe namaë Alap mo taha terenak gwë gweꞌan.” Hen dekam nama em enlala tatete naban zëwe syal gwe-gwen. Kirekam de gwë gwenkam, Alap sa emsa sam gwesïk gweblala. ²⁰  Hwëna em de karek gwennak de emsa lek-lek tanna, dekam bahem anakan tim gun, “Ëe de enlala së ta sonenkam gwënkam, dekam Alap sa asa sam gwesïblïla.” Em dwan mes-am karek gwera! Alap molya kirenak emsa sam gwesïblïka. Diki em de karek gwen srëmnak de emsa karek tankam maka emsa sam gwesïblïꞌara.²¹  Alap Zen eiwa kirekam de kareksa de goltowe gwen hap nësa kwang guludaka, sap Kristus Zëna hen mes kareksa nëbe mae hap goltoweka. Zen dekam Zënaka ërak makan nëbe mae hap drë nezimki– nen dikim tana wei san zertron hap, ²²  Alap mo olak men kirekam zëbe hap dena lwakke,“Zen hom karek gwekahen zëno ëk nakon hom mae boton ola wet sok.” -²³  Desa kim lamang daꞌak,Zen hwëna hom lamang tabirki.Hen kim karek daꞌak, Zen hom dekam gubiridaka, “Ëe asa hen emsa karek tabir.”Zen hwëna Alap ensa anakare enlala naban yaïng gwebla kïnïka, “Diki Zen sa abe hap dena dam-dam enkam klis gulu.”²⁴  Zen zëre mo timnik nëno mae mo karek-kareksa wei yulku– te-lidak sonnak kim makan da inkye,nen dikim auhu-kama enlala karek nakon ëhïl gwe hanan hap,dekam de hwëna dam-dam enkam lowehe gwen hap.Nen mese zëno wei-wei nakon ëdawem gwek.²⁵  Nen menkam bi srëm domba zaho mo kime ora srëm san ëgwa haꞌak,hwëna angkam nen mese nësa de zaho ta gwibin bi san dep lwanda halzal.Angkam Zen nëno mae mo angna nëp kara ta gwibir-zimꞌira.

* 2:2-3 Mzm 34:9

+ Petrus mo ola mensa ‘ngïrïn gol te’kam li nul sonek, zen ‘kaso moko’kam ale gulku, sap zëwe de zini kasokam gola syal në gweblak. Orya ol zini hwëna tekam gola syal në gweblanan, zep ‘gol te yawal’kam li nul sonek. (Mzm 118:22, Mrk 12:10-11, Kis 4:11, 1Ptr 2:7)

* 2:5 Ef 2:20-22,Rom 12:1-2

+ Petrus ayatnak awe Yerusalem mo aha bosekam “Sion”kam ale gulku. (Yes 28:16, Rom 9:30-33)

* 2:7 Mzm 118:22-23

* 2:8 Yes 8:14-15

* 2:10 Hos 2:23, 1:6-10

* 2:11 Gal 5:16-17

* 2:12 Mat 5:16

+ Awe Petrus Yes 53:9sa mas gulku. Hen ayat 23-25nak, Yesaya mo pasal 53sa de enlala gwibin niban ale gulku.

3

We-zi dare de kirekam zënaka igwë gwen hap de ol:3¹  We walya zi wal omka emki blikip gwesibirida gwen– men kirekam hen babu gwen zini zëre mae mo zi bina blikip neisibirida gwenanke. Sap zi uk de Alap mo ol san ang gwe srëm gwenna, eno gwën dawemsa de kara gul gwen enkam zen maka haleꞌara. Em sap esa tïtï ta srëm gwe-gwera. ²  Sap zen de anakan emsa kara gul gweꞌanka, “Zëno gwënna lalak enna, hen Alapsa man blikip gwesïk gweblanan,” zen dekam maka haleꞌara. ³  Zep we walya, ere mae mo tim enna bahem weir gulsuk gwen–nol alasa de sam gulsunkum,emas maekam de enaka weir gulsunkum,hen pakean dawem maesa de alala ta gwenkamye.⁴  Diki enhosa em hen wër tasïk gwen– enlala sae-saekam hen enlala betekkam de gwë gwenkam. Sap Alap mo nwenak, zen zen– hëndep de nwe-awes naye. ⁵  Sap orep de we walya, Alapsa de yaïng gwebla kïnïn wenya, zen kirekam enho zemka wër dasïk gwek. Zen zep zi wal zemka dawemkam blikip neisibirida gwek. ⁶  Orep Sara Bak zen kirekam gwë gwek. Zen zi zem Abraham Bak mo ol san ang gwe-gwek, hen desa “ano teipsïn”kïm gu gweblak. Em de zëno kim lowehe gwenkam, aïrïn srëmkam de dawem ensa syal gwe-gwibinkim, em hen dekam esa ënwe-mase gwe-gwer– san de Sara mo wenam. -⁷  Zini em hen kirekam we wal omka enlala blala ban olëlowehe gwek. We omka dawemkam em mas gwe-gwibin, sap zëno timni soson tangan naka hom. Hen emki blikip gwesibirida gwen, sap zen hen sa Kristus mo kwasang-kwasang nakon ëngaya gwer. Zep zen hen Alap mo hanan tabinni– in ki hen em. Karekkam de golëgwë gwenkam, ki hwëna Alap molya eno mae mo ol gu sonenna dokwak gul gweka. -Kareksa de goltowe gwennak de kire enlala naban tatem ëzauk gwen hap de ol:⁸  Aumwa hap ëe ama emsa gubiridaꞌan: Aha-ere enlalakam em lowehe gwen. Ebon mae onakon de ahanik enlala nik dowe hananna, emki hen zëno enlala dowe hanansa eisbin. Kristen bose omka em kwasang gwibirida gwen– ere mo iye tangansa de kwasang gwibirida gwen makan. Ensa em enaka lwabirida gwen. Deban enlala betekkam lowehe gwek. ⁹  Emsa de aha zi karek ta gwibinkim, em hwëna bahem karekna gol gwizimdin. Emsa de lamang ta gwibinkim, em hwëna bahem lamang ta gwibin. Em hwëna dawemsa em gol gwizimdin. Sap Alap Zen kiresa de goltowe gwen nakon de dawemsa golzimdin hip nësa kwang guludaka– lamkam dikim hwëna zëre mo walasna nëbe mae hap dawemsa golzimdin hip, men desa nëp hamal gulzimkike. ¹⁰  Sap Alap mo olak man lwak,“Zini men zen hëndep de gwën hap ëdwam gwe-gweꞌan,hen Alap mo taha terenak de lowehe gwen hap,zen dikire mahal zemka nolëinik gwe-gwek.Hen boton ola bap zen mip nakon wet so gwizimdin.¹¹  Hen kareksa de gol gwenna zen baes tan,hwëna dawem ensa zen syal gwe-gwibin.Zen diki tïngare zi niban dikim aha-ere enlalakam golëlowehe gwen hap de orasa zen të gweblan.¹²  Sap Bian Zen enlala dam-dam zisi nwekam kara ta gwibirida,hen zëno mae mo ol gu sonenna man sal gwenda.Hwëna men zen karekna nol gwenan,zëno mae mo ol gu sonenna hom dokwak gul gwenda.” -¹³  Hwëna em de dawem ensa de syal gwe-gwibin hip ësyal-syal gwe-gwenkam, dekam nara molya emsa karek tabirki. ¹⁴  Hwëna emsa de karek gwen srëmnak karek ta gwibinni, emki ëhëꞌho gwe-gwen, sap Alap sa kire hap de dawemna lamkam ebe mae hap golzimdi. Dekam emki Alap mo ola ansa enlala gwe-gwibin– men zen anakan lwakke,“Auhu-kama enlala zini mensa naïrï gwibirin,em bahem desa aïrïbin,hen bahem ëngalap gwe-gwen.” -¹⁵  Hwëna dekam ere mae mo enhonak Bian Yesus mo bosesa em anakan teip gulsuk gweblan, “Sap sa asa karek da gwer, sap ano gwënna Zen Kristus Yesus kïtak gwirensïꞌïra.” Hen enlalasa emki hohle ta guk gwen– dekam de Yesus hup denaka ding gul gwen hapye. Sap sa emsa anakan dakensibirida gwer, “Em ba habe Yesussu yaïng gwebla kïnï gweꞌara?” Em hwëna dekam enlala sae-sae naban hen blikip gwesibiridan naban em ding gul gwizimdin. ¹⁶  Eno mae mo enhona dekam bap zen kles gwesïn. Sap nësa de lamang ta gwibin zini in de anakan emsa kara tabinkim, “Zëno mae mo gwënna lalak enna,” zen dekam sa anakan ësaher gwe-gwer, “Ëe ba habë Kristussu de ang gwe-gweblan wenya ansa lamang la gwibik?” ¹⁷  Sap dawem ensa de syal gwe-gwibinnik de emsa karek tabinni, zen aïrïs tangan. Alap mes ki emsa kire hap dam tasibirki. Hwëna ëkarek gwennak de emsa karek tabinni, zen dawem naka hom.¹⁸  Sap Kristus Zëna hen kareksa de gon srëmnak karekna goltoweka– Zen kim nëno mae mo kareksa de wei yun hup tïlkïye. Zen molya etan zi mo kareksa de wei yun hup Zënaka sosok taka. Hwëna Zen tïngare karek gol gwen zini nëno mae mo weinak dep tïlkï– nësa dikim Alap osan dep golëlwanda halzan hap. Zep karek gon srëmnak de emsa karek tabinni dekam emki hen Yesussu anakan enlala gwe-gweblan, “Desa hen kirekam karek gon srëmnak karek dak.”Dekam zëno auhu-kama timni man karek nulblik, hwëna Alap mes zëre mo Enhokam ngaya taka. ¹⁹  Zëno angna dekam man sap juwen zi mo lang san ati gwe ineka– dekam de zëwe de bwinak de wenya kip Alap onakore ol dawemsa tonbiridan hap. ²⁰  Zen men zen orep Alap mo ol san ang ta srëm gwekke, zëno mae mo angna– Nuh Bak men kim bul yala insa syal gwe-gwibirkike. Dekam Alap man sap zen dikim ëhalen hap eissibirida gweka. Hwëna zen hom ëhalek. Hëndep buluk iwe zen da-en sesek gwesek, zen en zep ëngaya gwek– beyana delapan enkam, ho namwana in kim bulu insa golwale gwekye. -²¹  Zep nen angkam ho namwana in han hokam de baptis tabin nibane apde oso gwenan. Zi de baptis gwenkam, zen timnik de kunsa dikim ngan gulsun hup hom. Baptis gwen mo enlalana, zen dekam de Alapsa enho hohle tan nakon gu-gublun hap, “Ëe ama Bian Yesussu ang gweblaꞌan.” Zen san de Yesus mo buluk de sewe senna kiye– men kirekam orep de zini Nuh Bak mo buluk sesek gwe sekke. Zen nen dekone ëngaya gweꞌan– men kirekam hen Yesus Zëna tïn nïkon ngaya gwekake. -²²  Zen dekam zep ngatan zi mo lang san dep sewe seka, hëndep angkam Alap zëre mo dam taha nakon teipsïnkïm nikinꞌira. Alap zëre mo dam taha nakore zini hen tïngare ahakore teipsïn-teipsïn wenya, zen kïtak Zëbon onakon otdenak lowe heꞌan.

* 3:6 Kej 18:12

* 3:7 Ef 5:25,Kol 3:19

* 3:12 Mzm 34:13-17

* 3:14 Yes 8:12-13,Mat 5:10, 10:28,Luk 12:4

+ Zini srën-srënkam Petrus mo alena 19-20nak awe dam nulsuk gwenan. San ha Alap man dekam ho namwanak de juwen wenya in hap golzimki?– Yesus de ol dawemsa tonbiridan nakon de zen ëhalen hap denaye, hen zen dikim ëngaya gwen hap denaye. (Emki hen 1Ptr 4:6nak baca gun.) Hwëna angkam de wenya nësa hom kirekam dep dwam gwibiridaꞌara. Zen diki okamanak de nama ngaya nik ëgwë gwen ennak nëbe mae hap gol gwizimꞌira– dekam de ol dawem san ang tankam ëhalen hap denaye. (Ibr 9:27)

* 3:21 Rom 6:1-11,Rom 10:9-10

4

Mae hap de ol: Ëpba lowe hensa em gwei gubir kïnï gwen, sap Yesus nabakam sa lwahal zala.4¹  Kristus Zen hen kareksa goltowe gweka– tim niban kim nama okamanak awe gwë gwekaye. Zep nen hen nen ki enlalasa hohle ta gwen– Kristus mo kim de hen okamanak awe kareksa goltowe gwen hap. Nësa de karek gwen srëmnak karek tanna, zen aïrïs tangan. Sap zen dekam kareksa de gon hap de hole-hlena nëbon mae onakon som gwe hana gwenan. ²  Dekam nama de okamanak lowe hennak, nen molye nëre mae mo auhu-kama hole-hle san ang ta gwek. Hwëna Alap mo dwam gwibin en san esa ang ta gwer. ³  Nen dwan mes-am tangan ëholo gwek– nëre mae mo lowehen karek san de ang ta gwen naye, hen hole-hle san de ang ta gwenkam, men kirekam Alapsa de tame tan srëm wenya lowehe gwenanye. Nen dekam kirekam-kirekam karek ensae nëre mo dwam gwibin sin ulin halasen gwek. Nëno mae mo enlalana dekam ho mamak otdebin en hap dena, syan-syan en hap, hen swi en hap dena. Hen yang tasïn dowal-dowal ensae boklena kom labirida gwek. ⁴  Men zen angkam kirekam nama zëre mae mo hole-hle san totoresa ang ta nasen gweꞌan, zen zep angkam nësa anakan denggwanbirida gweꞌan, “Zen ba hap angkam nëbon mae osan ang ta srëm gwe-gweꞌan?” Zen zep nësa lamang da gwibirin. ⁵  Hwëna nëno mae mo Teipsïnnï Yesus, Zen mes tangan kïtak de klis gulzun hap hohle gwera. Men zen totoresa lowehe gwek, sap ngaya wenya hen sap men zen juwenkam teingir gwe guk, Zen dekam sa zëno mae mo lowehen karekna in hap takensibiridala. ⁶  Zen in zep Yesus nonol juwen zi mo lang san dep ati gwe ineka– dekam de ho namwanak de juwen wenya in hap ol dawemsa tonbiridan hap. - Sap zen kim tim niban nama lowe heꞌak, Alap man tangan karek tabirki. Zen kirekam tïngare zini nëbe mae hap ërak makan kang gulku– anakan dikim nësa enlala sobiridan hap, “Ëe asa tïngare zini ebe mae hap ere mae mo syal eini golzim.” Hwëna Yesus zep zini in hap ol dawemna tonbirida onka– dekam de zëbe mae hap hen ëngaya gwen hap de orasa kles tyasizimdin hip, desan de ang tankam dikim zen hen Alap onak hëndep denaban lowehe gwen hap.⁷  Zep aumwa hap denak angkam mes golek de gwer. Zen in zep enlalasa nen hohle ta gwen, hen nënaka nen golëinik gwe-gwen– Biansa ekakim dawemkam en sone gweblak. ⁸  Zep bol-zaun tanganna, nënaka nen ki tïngare enho naban kwasang gwibirida gwen. Sap nënaka de kwasang gwibirida gwenkam, zen dekame nëre mae mo karek-karekna beyakam jek-jak ul gwenan. -⁹  Nen nëre mae mo gola kon zïnï zi walya aha-ere enlalakam lup gulin gwen. Bap nen enlala ennak anakan mae ëhusus gwe-gwen, “Ano golak dekam hir-hiri sa mam gwer.”¹⁰  Alap mo Enho nakore sosonna mensa Alap zëre mo kwasang-kwasang nakon nënaka dikim tatete ta gwibin hip srën-srënkam nëp gol gwizimnira, desa dawem enkam nen gwirensïk gwen– aha zi dekakim Alap mo kwasang-kwasangna insa tame nul gwek. ¹¹  Zep a kirekam em gwirensïk gwen:Zen de ebe mae hap aha zisi de mas gwibirida gwen hap de sosonsa gol gwizimdinkim, dekam Alap ensa em anakare enlala naban yaïng gwebla kïnï gwen, “Zen diki Zen sa sosonna abe hap gol gweblala– ëe dikim syala ansa sul sonen hap denaye.”Ahaksa, Alap de ebe mae hap zëre mo Enho nakore hamal hap de olsa ayang gul gwizimdin hip denaka gol gwizimdinkim, ahaksa Alap mo olkam de tawa ta gwibin hip denaka, em dekam anakare enlala naban em tonbirida gwen, “Ëe zi mo olsa homë emsa tonbiridaꞌan. An hwëna Alap zëre onakorena.”Dekam aha zi de emsa kirekam kara ta gwibinkim, zen sa Alap mo bosena teip nulsublunda gwer– sap Kristus Yesus onakore kwasang-kwasangna hen sosonna ebon mae onak syal gwe-gwenan. Dikire tïngan Alapsa anakan tame dak, “Alap Zë-en teipsïnnï hen sosonna– hëndep denaban!” In eiwa. -Kristus mo bose hap de isrip-sri naban kareksa goltowe gwen hap de ol:¹²  Ano dang tïnïnak de wenya, bahem anakan ëtenggwan gwen, “Ëe an ba habë sërkam de karekna oltowe gwenan?” Zen kirekam sa nëbon mae onak lwa gwer, zep esa ëhusus gwe-gwer– san de syauk sal-salak de ëzauk ane gwenna. Zen kirekam Alap Zën ki nësa akasibirida gweꞌara. -¹³  Sap nen Kristus mo kime hen karekna oltowe gwenan, zep dekam anakare hap nen ëisrip-sri gwe-gwen, “Ëe an eiwa Kristus hun de zeraha-en gwenna.” Zen zep esa lamkam sërkam ëisrip-sri gwer– Yesus kim de zëre mo ngatan zi mo lang nakore ngatan naban golati gwe ineꞌan zakaye. ¹⁴  Emsa de Kristus mo bose hap lamang ta gwibinni, dekam anakan em ëisrip-sri gwe-gwen, “Alap mo ngatan zi mo lang nakore sosonna abon ki lwaꞌan.” Sosonna in, zen Alap zëre mo Enho nakorena. ¹⁵  Hwëna karek gonnak de emsa karek tankam, anakare kareksa de gonnak–zisi de tan,sowë gwen,kareksa de gulin hala seran,ahaksa aha zi mo syalak de enaka zerngewen–dekam emki ësaher gwe-gwen. ¹⁶  Hwëna Kristus hup de jal hap de kareksa goltowe gwenkam, dekam bahem ësaher gwe-gwen. Dekam hwëna anakare hap em Alapsa isrip-sri gwe-gweblan, “Ëe eiwa mesë Kristus hun zeraha-en gwek.” ¹⁷  Sap Alap mo tïngare zisi dikim karek tabin hip de yaklanak angkam mes zaul. Zen mes kon gwisibir hanaka– Yesussu de taïblïblan wenya nësa de karek tabinkimye. Nen nonol kareksae oltowe gweꞌan. Hwëna emki ëenlala gwe-gwen: Nësa de kirekam angkam karek ta gwibinkim, hwëna Alap onakore ol dawemna men zen i-san i-san neibir srëm gwe-gwenan, desa hwëna aumwa hap denak sërkam tangan sa karek tabiri. ¹⁸  Sap Alap mo olak man lwak,“Dam-dam enkam de gwën zi de ëngaya gwen hap dena, zen gwa-gwa tanganna.Zep hwëna Alapsa de tame tan srëm wenya hen kareksa de gulin halasen gwen wenya,zen tangan toton banakan molya ëngaya gwek.” -¹⁹  Zen in zep, nen de Alap mo dwam gwibin sin kareksa goltowe gwenkam, dekam dawemsa de syal gwe-gwibinni bap nen golzausuk gwen. Dekam Alap men Zen nësa yang tabirki, Desa en nen anakare enlala naban yaïng gwebla kïnï gwen, “Zen man zëre mo ol gu-gunnu sul sone gwenda.”

+ Emki hen 1Ptr 3:19-20nak baca gun, hen zao de otde ale naban.

* 4:8 Yak 5:19-20

* 4:11 Rom 12:3-8,1Kor 12:4-11, 12:27-31

* 4:12 1Ptr 1:6-7

* 4:18 Ams 11:31

5

Alap mo domba zahosa de dawemkam kara ta gwibin hip de ol:5¹  Men zene Kristen zisi nol eibirida gweꞌan, ëe, ere mae mo syal bose, ama emsa enlala sobiridaꞌan:Kristus kim karek yala insa nëbe mae hap goltoweka, ëe ama aen nwekam kara taꞌak.Hwëna zëno hyanak asa hen ki zep Kristen zisi de nol gwibiridan hap dam dasïk.Hen Kristus kim de nëbe mae hap zëre mo ngatan zi mo langnak de ngatanna goltreizimꞌinka, nen apdekam esa desa hla kul.Zen in zebë emsa enlala sobiridaꞌan: ²  Alap mo domba zahona dawem enkam esa kara la gwibir– Zëna men kirekam nësa dwam gwibiridaꞌarake. Anakan bap nen ëenlala gwe-gwen, “Ëe an einë syal gwe-gweꞌan.” Hen te-ala en hap bap nen syal ta gwen. Diki isrip-sri naban nen syal ta gwen. ³  Nen bap nen nëre mae mo domba zahona anakan gubirida gwen, “Ëe an eno mae mo teipsïnnï.” Diki nënaka nen zëbe mae hap ërak makan kang gul gwen, “Alap mo domba zahona diki a kirekam mo lowehe gwenanye.” ⁴  Sap nësa de zaho ta gwibin hip de Zi tangan in kim de lwa haꞌan zaka, Zen sa hwëna nëbe mae hap ngatan nabare mire sigina kap tazim zira. Mire sigina in, zëno ngatanna hëndep denaban sa zïl ane gwer.Kristen zi de kirekam lowehe gwen hap de ol:⁵  Domba zahokam de wenya, emki ere mae mo nol-nola blikip gwesibirida gwen. Hen enlala betekkam emki lowehe gwen– ëbabu gwe-gwen zini men kirekam lowehe gwenanke. Sap Alap mo olak man lwak,“Alap bolte-bolte zisi man husus gwibirida gwenda,hwëna enlala betek zisi man kwasang gwibirida gwenda.” -⁶  Zen in zep enlala betekkam nen ki anakare enlala naban lowehe gwen, “Ëe an Soson Zini Alap mo taha terenakë gwë gweꞌan.” Zep nëre mae mo ëngalap gwe-gwen enlalana kïtak Zëbon en onak nen ëblol gwe-gwen, sap Zen man nësa kwasang naban kara ta gwibirida. Kirekame lowehe gweꞌak, ki Zen sa lamkam nëbe mae hap bose dawemna golzim zira.⁸  Nen ki nënaka dawem enkam golëinik gwe-gwen, deban janam-janamkam nen lowehe gwen. Sap nëno mae mo jal zini, dowal mo kïgïna, zen man tësen lwa jal-jal mo kim yïl-yïlï ban tïl gï nïsen gweꞌara– mae hap, “Ëe an narasaë tan?” -⁹  Zep Kristussu de taïblïblan ennak de tatem ëzauk gwenkam nen zereijan. Hen anakan nen ki ëenlala gwe-gwen, “Ano mae mo Kristen bose walya tïngare langnak kirekam de kareknak hen tatem ëzauk gweꞌan.” ¹⁰  Sap nen awe karek goltowe gwen ennak molye holokam lowehe gwek, sap kwasang-kwasang Zini Alap nabakam sa nësa mas gwibirida zala. Zen sa nësa soson tabiri, hen gol mokosa de etan eiyas tandan makan sa nësa tatete tabiri. Sap nen an zen– Alap zëre mo kwang guludan wenyaye, Kristus hun de zeraha-en gwen nakon dikim Alap zëre mo ngatannak hëndep denaban lowehe gwen hap. ¹¹  Diki soson tangan Zini Alap Zë-en– hëndep denaban. In eiwa.¹²  Ëe surat tïhïsnï ansa Silas Bak honë ebe mae hap gol sonezimk. - Zen ano syal bose, hen zen taïblïblan tanganna. Aya wal oso wal, ëe mae habë ebe mae hap ale gulzimk: Eno mae mo enlalasa dikim tatete tazimdin hip, hen em dikim ëre onakon anakan ësane gwen hap, “Eiwa, banakare maesa de goltowen nakon, Alap mo kwasang-kwasangna kirekam nëbon mae nwe-mase gwe-gwenan. Zep emki zëno kwasang-kwasangnak tatem ëzaun.” ¹³  Ë yala Babelk - de Alap mo hlïl irin wal bose wal om dawem ensa ebe mae hap nol sonezimk. Ano dang tïnïnak de walas zergwë gwenna Markus hen dawem ensa ep gol sonezimki. ¹⁴  Men kirekam Kristen zini ëgwë gwenan, ansa de baca gulsun hyanak emki kwasang naban enaka tahasa golëtowaran.Tïngan men zene Kristus hun ëraha-en gweꞌan, nen zëre mo taha terenak esa lowehe gwer.2 Petrus2 Petrus2 Petrus2PtrPetrus mo surat ahana

* 5:5 Ams 3:34

+ Insa “tësen lwa”kam Orya olkam li nul sonek, Petrus Yunani olkam “singa jal-jal”kam ale gulku. Orya olkam enlalana apdenak– tësen lwa nabanye. (Yak 4:7)

+ Petrus insa “Silas hon”kam ale gulku, zëno dam gulsunnu dan-dan. Aha dam gulsunnu anakan, “Silas Bak mes surat tïhïsnï ansa ano ol san ebe mae hap ale gulzimki.”

+ Petrus kim suratna ansa ale gulzimki, Kristen zini dekam ë yala Roma mo bosena “Babel”kam nërlëwe gwek. Sap Babelk de zini orep sërkam Yahudi zini jap nul sonenda gwek– in kirekam hen dekam Roma Kristen zini jap nul sonenda gwekke. (Why 17–18)

2 Petrus

123

1

1¹  Suratna an kïtak de Kristen zini ebe mae hap,Simon onakon– mensa hen “Petrus”kum nen gweblananke. Asa Kristus Yesus Zën dam tasïkï– zëre mo nganak de syal gwe-gwen hapye.Dawem kïtak! Yesus Zen Zen– nësa de ngaya tabin hip de Zini. Hen Zen nëno mae mo Alap. Zen Bi zem Alap mo nwenak lalak enkam gwë gweka, zen in zep hëndep nësa ngaya tabirki. Nëbe mae hap mensa Alap Kristus Yesussu dikim taïblïblan hap dena golzimki, zen sërkam de hëꞌho gwibin tanganna, hen nen desa apdenake urensïꞌïn.²  Zep Alap han nëre mae mo Teipsïnnï Yesus hun Zen diki Zen sa sërkam de kwasang-kwasangna Zënaka de tame son wenya nëbe mae hap ol gwizimdi. Hen nen zëre nik mo taha terenak esa lowehe gwer.³  Alap Zen mae hap nësa kwang guludaka: Zëre mo ngatannak hen hëꞌho gwibinnik dikim hëndep denaban lowehe gwen hap. Zep Zënaka de tame tan wenya nëbe mae hap, Zen mes zëre mo sërkam de sosonna sowehen tangankam golzimki– nen dikim zëre mo nwenak de ëtal gwesïnkïm ëliwehe gwen hap denaye. ⁴  Nen dikim kirekam ëliwehe gwen hap, Zen zep gu-gubiridan ola nëbe mae hap dohonse gulzimki– sërkam de hëꞌho gwibin tangan naka. Zep nen de desa kïtak gwirensïnkïm, zen dekam sa Alap mo Enhona nëbe mae hap sosonna mam gul gwizimdi, hen nen dekam esa auhu-kamanak de hole-hle nakon ëhïl gwe hana gwer. Sap zen zen syauk sun de ora san dep nësa da tabiridahal gwenan.⁵  Zen in zep syal-syalkam emki ëalp gwe-gwen– dawemkam dikim Yesussu de taïblïblannak ëtatete gwen hap. Ëtatete gwen hap de syala, zen a kirekam moye:Nonol tanganna dam-dam enkam em gwën.Zao anakan de kles son hap denaka em tawa gwibin, “An dawemna. An karekna.”⁶  Zao enaka em zerinik gwe-gwen.Zao kareksa de goltowen maenak tatem em zaun.Hen Alap en hon em tal gwesïn.⁷  Hen ahana, Kristen bose omka em kwasang gwibirida gwen.Zao hen ahana, kïtak de zi bose omka em kwasang gwibirida gwen.⁸  Kirekame lowehe gweꞌak, dekam Yesussu de taïblïblannak esa ëtatete gwe zaher, zep hëndep molye kareknak altïnk. Hen aha zi mo nwenak dekam sa anakan wet sol, “Zini an eiwa mes tangan Yesussu tame dak, hen mes hlï-hlï dasïk.” ⁹  Hwëna kirekam men zen de ëgwë srëm gweꞌak, zen toton bëjen. Kirekam de zini nwena mes ëhwalen-hwalen gwek, hëndep ahakon mes tangan ëhaï gwek. Sap kire zini, Yesus mensa nësa karek-karek nakon ngan tasibirki, zen hom desa enlala nei gwibirin.¹⁰  Hwëna zen zep, aya-wal oso-wal, emki enlala syal-syala ban Yesussu de taïblïblannak ëtatete gwen. Zen dekam esa ere mae mo enhonak anakan tame ul gwer, “Eiwa, asa mes Yesus kwang taka hen dam tasïkï.” Dekam em molye eiwa de ora nakon ësyan nahla gwek. ¹¹  Hen dekam nësa de ngaya tabin hip de Teipsïn Zini Kristus Yesus sa ngatan zi mo lang nakon isrip-sri naban nësa lup gulin gwera– zëre mo ïrïk gïnnïk dikim hëndep denaban lowehe gwen hapye.¹²  Sap eiwa, em mese kïtak insa tawa eibik, hen Alap onakore ol dawemnak tateme ëzauꞌun, hwëna ëe nama asa kirekam emsa enlala sobirida gwer. ¹³  Ëe de nama tim niban okamanak awe emsa golëgwei inen dannak, zen ano syal– kirekam de emsa enlala sobirida gwen hap denaye. ¹⁴  Sap ëe tawana: Ëe nabakam asa sopna alsïl– men kirekam Bian Yesus asa hamal hap gu-gublu halkaye. -¹⁵  In zebë anakan alp gwe-gweꞌan, “Ëe de ëre mo walassa hli yuludankam, zen bap zen Yesussu de taïblïblan hap de ola ansa eititi gwibin.”Mae hap de ol: Alap onakore ol dawemna mensa ësane gwe-gwek, zen eiwa tanganna.¹⁶  Ëe men kimë emsa anakan enbirida gwek, “Bian Yesus Zen zëre mo soson yawala ban sa gollwahal zala,” zen zi mo yasik tabin ol enlala gwibinsi homë kirekam ayang ul gwizimk. Sap ëe ëre mae mo nwekamë Yesussu hla lak– in kim kwatapnak ngatan zi mo lang nakore ngatanna wale ta zakye. ¹⁷  In kim zë asa golëlowe heꞌanka, ëe dekam ëre mae mo ikimë ngatan zi mo lang nakore ola ësak– Teipsïn Zini Alap kim Tane zem insa boltere taꞌankaye. Alap dekam anakan gu aneka,“An ëre mo Tane– ëre mo dang tïnïnak de tanganna. Ama tangan sam gwesïk gweblanan.” -¹⁹  Zen in zep, mensa Alap mo ol ayang gul gwen zini Yesus hup dena hamal hap nen gubirida gwek, zen bëjen zalta dep lwa kïnïn. Zëno mae mo ola zen okama kawesïnnïk awe men kiye– lampu ngatanna. Zep desa enhonak em lone gwen– hëndep Yesus mo lwa halzan yaklanak de hatak. Zen yakla nwe de hata sezan makan sa lwahal zala. Zen dekam sa zëre mo tim nikore ngatankam eno mae mo enhona ngatan tabir-zim zira. ²⁰  Nonol tanganna emki ansa enlala gwe-gwibin: Zini mensa Alap mo hamal hap de ola ayang nul gwek, zen auhu-kama zi mo dwam gwibin sin hom ayang nul gwizimk. Zen hwëna Alap mo Enho ing gwe hebirida gweka, zep ki ëton gwek. Zen in zep, mensa zen ale nul gwek, zini bëjen desa zëre en mo enlalakam totoresa dam gulsun. Zen diki Alap mo Enho de ing gwe heblankam de dam gulsun. -

* 1:14 Yoh 21:18-19,2Kor 5:1

* 1:17-18 Mat 17:1-5,Mrk 9:2-7,Luk 9:28-35

* 1:20-21 2Tim 3:16,1Ptr 1:11

2

Mae hap de ol: Yasik tabin hip de zini sa ebon mae bïtï gwer, hwëna Alap sa karek tabiri.2¹  Orep Yahudi bong-bongna kim lowehe gwek, dekam yasik tabin hip de zini man hen zëre mae mo ngïrïn nïkon ësaltïl gwek. Zen zep anakan boton da gwibik, “Ëe an Alap mo olsa de ebe mae hap ayang gul gwizimdin hip de zi.” Zep kirekam de zini sa hen angkam ebon mae onakon ësaltïl gwer. Zen aningkim sa zëre mae mo tawa tabinni mas nul gwer, hëndep ahakon zëno mae mo ol san de ang tankam sa syauk sun dep de ora san ang ta gwer. Teipsïn Zini Yesus Zen mes Zënaka zerguku– zini insa dikim sap ngaya tabin hip. Hwëna zen anakan sa ëgu gwer, “Kristus ensa de blol gweblanna hom sowe heꞌan. Diki syala ansa em mas gun.” Hwëna Alap nabakam sa desa timbwas tabiri. -²  Sap eiwa kirekam, hwëna zini beyakam sa zëno mae mo hole-hle san dep de yasik tabin ola in san ang ta gwer. Zen zep sa hwëna ëKristen gwen srëm wenya tïngare Kristen zini nësa anakan nenbirida gwer, “ËKristen gwenkam, dekam hwëna karekkam lowehe gwenan.” ³  Yasik tabin hip de zini in te-ala hap de hole-hlena. Zen zep sa totore olkam emsa tawa da gwibir– em dikim te-alasa zer gwizimdin hip. Hwëna Alap zëbe mae hap de syauknu orep mes hamal tazimki. Zen de timbwas gun nukon molya ëheya-hya gwek, sap nen toton banakan dep?– Alap mo nwe nakon de ëani-ning gwen naye! -⁴  Sap Alap zëre mo dam taha nakore zini, zen hen Alap mo jala hlaunkum. Zen kim ahakon orep tangan ëkarek gwek, Alap hom dekam desa kwasang gwibiridaka. Zen hwëna hëndep de juwen zi hip de bwi kawesïnnïk yal gul neka. Hëndep zen nama zë kama hul kawesïnnïk iwe lowehe gweꞌan– hëndep aumwa hap de klis gun hup de yaklanak de hataꞌak. ⁵  Hen orep de ëpba bongna Nuh kim golëgwë gweka, dekam de zini hen ki Alap mo jala hla nuk. Dekam Nuh sap Alap hon dikim ëtal gwesïn hïp de olkam tonbirida gweka, hwëna dekam de zini in hen hom Alapsa daïblïblak. Zep hëndep ho namwakam karek tabirki. Hwëna Alap Nuh zëna en naka we wal walas zem tuju enkam desa en zep ngaya tabirki. ⁶  Dekam etan ki hen kirekam lwak, ë yawal darena Sodomk hen Gomorak. Desa hwëna syaukkum timbwas soka, hëndep man tangan nahwasdek. Alap ë darena insa ol tan-tan makan tehaka– nësa dikim anakan gubiridan hap, “Zini men zen Asa baes në gweblanan, an kirekam sa hen zëbon mae onak jower.”⁷  Dekam Alap Lot Bak ensa ngaya taka, sap zen zen en zëre mo nwenak dam-dam enkam gwë gweka. Zen kim zëwe de zini kahalo ennak de lowehe gwennak kara ta gwibirki, hen kirekam-kirekam karek gulin halasen gwennak, zëno enlalana man tangan dowebla hana gweka. ⁸  Lot Bak zëna enna enho dawemna. Hwëna zen mwin-mwankam karek gol gwen zi mo ngïrïnnïk gwë gweka. Zep desa de nwekam kareksa de syal gwibinnik hlauluda gwenkam hen ikim de sane ta gwibinkim, zëno enhona man tangan dowebla hana gweka. ⁹  Zen in zep man tangan dam gwesïnïn: Alap mo sosonna ki– Zënaka de betek gweblan zisi de tïn hïp de karek nakon gwiswe sone gwen hap denaye. Zëno sosonna hen ki– karek gol gwen zisi de bwi kawesïnnïk yal gulne gwen hap denaye. Zen zao sa lowehe gwer– hëndep aumwa hap de klis gunnuk de hataꞌak. ¹⁰  Nonol tangan men zen zëre mae mo auhu-kama tim nikore hole-hle san ang ta nasen gwenan, hen men zen Alapsa de betek gweblanna baes ta gwenan, zen desa sa kirekam gweibiridala.Yasik tabin hip de zini in zëna-zënana hen bolte-boltena. Zep zen hom ngatan zi mo langnak de wenyaka de lamang tabin hip ëaïrï gwenan– sap Alap Zëna, Tane zem Yesus, hen zëre mo Enhona, hen sap zëre mo dam taha nakore zi maesa de lamang tabin niye. ¹¹  Hwëna sap diki Alap mo dam taha nakore zini in, zen zen– soson tangan wenyaye. Hwëna nësa in zen yasik da gwibirin, zen soson naka hom. Alap mo dam taha nakore zini in, zen sap ki zi mo karekna Alap hap noltrë gweblanan, hwëna zëbon mae onakon ol lamang ola hom mae wet so gwenan. ¹²  Hwëna yasik tabin hip de zini in, mensa zëna tame nul srëm gwe-gwenan, zen desa man lamang nul gwenan. Zen enlala srëm tanganna– men kiye, gwenya. Gwenya zen mae en hap ki lowehe gwenan: Zi de tahyo gwen hap hen tamera gwen hap. Yasik tabin hip de zini in hen kirekam. Zen timbwas tabin en hap ki lowehe gwenan. ¹³  Zëno mae mo yasik tabinni in, zen dekam hen zi dawem-dawem hap karekna nol gwizimnin. Zen in zep sa Alap sërkam de kareknak kang gulu. Zen in kwae naban! Zen man ësam gwesïk gwenan– damnak de kirekam-kirekamsa gulin hala seranna. Hwëna karekna insa de ber-ber gunkum, zen man Kristen zi dawem naban de apdekam tembane tan hap ësam gwesïk gwenan– aha zi mo nwenak dikim anakan ënwe-mase gwen hap, “Zen an hen zini dawemna.” ¹⁴  Hwëna zen kahalo enlala naban ëkaratda gwenda gwenan. Zen hom kareksa de hole-hle gwe-gwibinni ëblalen gwe-gwenan. Ëtatete gwen srëm wenya, desa man karek san dep wan-wan da gwibirin. Kirekam de zini mes hen te-alasa de zëre mo boton nakon gulin gwen hap de orana dam dasïndak. Zen zep sa Alap heip gulu. ¹⁵  Yasik tabin hip de zini in mes ora dam-damna baes nëblak, zep hëndep gwa san dep ësyalhek– men kirekam hen Beyor Bak mo tanena Bileyam Bak syal hekake. Bileyam in hen man zëre mo tawa tabin karek nakon de te-alasa gulin gwen hap hole-hle gwe-gweka. ¹⁶  Hwëna zen in zep Alap damnak dei yul gubluka– zëre mo keledaina in kim oranak owas hap zi olkam jalse gweblakaye, dekam de zëre mo mamakkam de syala insa baes gwibin hip. -¹⁷  Yasik tabin hip de zini in, zen men kiye– dobe jop dan enna. Zi de ë nakon akenna tim gunkum, “Dobena ki.” Hwëna hom tol. Zini in hen o ïl tï gwen srëmnak de okawen makan. Okawensa de hla tankam dekam de anakan syal-syal gwen, “Namen sa ona ïl tïla.” Hwëna hom tol. Zini in hen kirekam: Ëse hlauludannak dekam kïl tïbinkim, “Zini an dawem-dawemna.” Hwëna Alap mes zëbe mae hap bwina sërkam de kawesïn tangan naka hamal gul guzimki. ¹⁸  Yasik tabin hip de zini, zen hen anakan ëgwë gwenan: Zëre mae mo boton olkam zënaka bën-jana da gwibirin. Hen men zen sap ora gwa-gwasa de hli tan hap ëalp gwe-gweꞌan, hwëna yasik tabin hip de zini in zol makare naka eiyas da gwibir-zimnin– anakan de gubirida gwenkam, “Haen, nen de kirekam nëre mae mo hole-hle san ang ta gwenkam, Alap molya nësa husus gwibiridaka.” Hëndep dekam zep etan auhu-kama hole-hle san hen kahalo san dep nolëlwandahal gwenan. ¹⁹  Zen anakan kïl nïl gwenan, “Nen mese Kristen zi mo kirekam de lowehen nakon ëhïl gwe hanak. Nen tahalebin srëm nike lowehe gwenan.” Hwëna auhu-kama hole-hlena mes tahalebik, sap zëre mae mo hole-hlena in zen sïl tïbirhal gwenan. Sap tïngan men zen zëre mae mo hole-hle san ang ta gwenan, hwëna hole-hle enlalana in mes zëno mae mo enhona al tak. -²⁰  Kwasang tol! Diki ngaya tabin hip de Zini Bian Yesussu de tame tankam nen eiwa ema auhu-kama hole-hle nakon ëhïl gwe hana gwenan. Hwëna men zen Yesussu de tame tan nakon etan desan dep lwan dahal gwenan, ki zen banakan molya etan hulenna in kon wet so gwek, hen zen mes tangan zëre mae hap de karekna mam nuk. -²¹  Eiwa, kwasang tol! Zen ora dam-damsa de tawa gweblan srëmkam de tïnnï maka ësam gwesïk. Dekam Alap molya sërkam karek tabiꞌinam. Hwëna zen mes Alap hon dikim ëtal gwesïn hïp de orana tawa nëblak, hwëna man desan en de ang tan hap baes tak. ²²  Zep men kirekam zini ëgu gwenan, zen zëbe mae hap dakastïlzimꞌin– anakan mensa ëgu gwenanye, “Lwana u sang-sang hap de wëk gwenkam, zën sa etan twenblala.” - Anakan hen ki ëgu gwenan, “Gwe zahona sap esa hokam ngan tasïlï, hwëna eitinak sa etan tal hera.”

* 2:1 Ul 13:1-5,Mat 24:11, 24:24,Yud 4

* 2:3 2Kor 2:17,Ibr 10:31

* 2:16 Bil 22:1-35

* 2:19 Yoh 8:34,Rom 6:16-17

* 2:20 Mat 12:43-45,Ibr 6:4-6

* 2:22 Ams 26:11

3

Mae hap de ol: Yesus sa etan zi mo tame gun srëmnak lwahal zala.3¹  Ano dang tïnïnak de aya-wal oso-wal, suratna ansaë ebe mae hap ale gulzimꞌin, dekam mesë suratna ebe mae hap dan sozimnin. Sap ëe eno mae mo enlalasa dikim ëse ta gwizimdin hibë dwam gwe-gweꞌan– enho kles gwesïn srëmkam ekakim lowehe gwek. ²  Zep men desa Alap mo ol ayang gul gwen zini orep nen gubirida gwek, hen men desa nësa de ngaya tabin hip de Teipsïnnï Yesus nësa gubirida gweka, desa bahem eititi gwibin. Yesus mo dam tasibin zini, ëe mesë desa ebe mae hap ayang ul gwizimk, hen angkam ëe, Petrus, mesë enlala sobiridanna emsa dan sozimnin.³  Nonol tanganna ansa emki enlala gwe-gwibin: Aumwa hap denak zi mo hole-hle enlalana sa tangan taman kïnï gwera. Hen dekam emsa sa anakan swrë da gwibir, ⁴  “Em ema ëkïl gïꞌïn, ‘Yesus sa etan lwahal zala.’ Hwëna nonol men zen sap daïblïblak, zen mes nama de sap ësbla tine gwennak hëndep juwesïk. Alap kim okamana ansa yang gulsuku hëndep angkam, kina ki banakan mae man wet gwesïꞌïn!” -⁵  Hwëna zen hom ola ansa de enlala gwibin hip ëdwam gwe-gweꞌan: Nonol lone sennak Alap nglï naban okama naban am ol-gun enkam yang sosuku– hina kim kles son hap gubirki hen otde weyana kim aha-erenak de tagal gwesïn hïp gubirkiye. Okamana an dekam zep hatasek. -⁶  Dekam zep hëndep weyakam orep de okamana insa timbwas gulku– ho namwa yala insa kim hatan hap gubirkiye. ⁷  Hen kirekam sa etan Alap angkam de okama naban nglï naban ol-gun enkam timbwas sola. Dekam hwëna syaukkum sa. Zen angkam kirekam de hen timbwas son hap lam soꞌara– aumwa hap de klis gun hup de yaklana iwe kim de hataꞌakye. Zen dekam sa hen syauknu inkam Zënaka de betek gweblan srëm wenya insa timbwas tabiri.⁸  Hwëna aya-wal oso-wal, ansa bahem ëeititi gwibin: Bian Alap hom zi mo kim yakla naban ben naban aït gwibirida. Nëno mae mo aïtbinkim seribu tahunna, zen hwëna Bian hap san de aha-ere yaklana kiye. Bian mo aïtbinkim yaklana aha-en, hwëna nëbe mae hap holona seribu tahun. -⁹  Bian hom zëre mo gu-gubiridansa de syal gwibin hip holo gweꞌara– men kirekam zini anakan tim nul gwenan, “Yesus ba hap hata srëm gweꞌara?” Hwëna Zen kwasang tol hap nësa eissibiridaꞌara– nen dikim sap nëre mae mo karek-karek nakon ëhalen hap. Zen hom aha mae nik de tïn hïp dwam gweꞌara. Zen hwëna kïtak de ëhalenkam de ëngaya gwen hap sap dwam gweꞌara. -¹⁰  Hwëna Bian Yesus mo lwa halzan hap de yaklana, zen sowë zi mo kim sa lwal. Dekam nglïna auku mamkam de tadre gwen naban sa jek-jak nër. Hëndep dekam sa yakla nwena, keisni, hen benna ëhwasder– hëndep okamana hen zi mo syal gwibin kire-kirena kïtak. Banakare maena molya lwak. -¹¹  Zep kirekam insa lwaꞌan, nen de deban ëtimbwas gwen srëm hap, a kirekam nen ëliwehen: Dam-dam enkam nen lowehe gwen– Alap en hon de ëtal gwesïnkïm. ¹²  Deban salok-salokkam nen anakare enlala naban lowehe gwen, “Diki namen de Yesus hata zankam aïrïs tangan.” Aumwa hap de yaklanak nglïna an sap sa hwasdera, hen keis maena sap sa sal-sal hap ëho gwer, ¹³  hwëna nen okama ëse naban nglï ëse nabane kara ei gwizimꞌin– men kirekam Alap hamal hap nësa gu-gubirida gwekake. Zëwe dam-dam enkam de lowehe gwen en nik sa bïtï gwer. -¹⁴  Zen in zep, aya-wal oso-wal, sap nen ema kirekam ngein sin dep dena insa kara ei gwibiꞌin, zep nen dawem enkam ëalp gwe-gwen– dekam de zëre mo nwenak enlala karek-karek srëmkam hen ëkun gwen srëmkam lowehe gwen hap. Kirekam de lowehe gwenkam, ki nen zëre mo taha terenak esa lowehe gwer. ¹⁵  Hen nen ki Bian Yesus mo lwa halzan hap de yakla hap anakan ëenlala gwe-gwen, “Zen sap sa holo gwera, sap ahakon zen dekam sa hen ëngaya gwer.” Alap mes nëno mae mo dang tïnïnak de ayana Paulus hup enlala blala zerblaka, zen in zep hen kire hap dena -¹⁶  tïngare zëre mo suratnak nëbe mae hap ale gul gwizimki. Zëno suratnak hen ki– olk san de enlala nabare naye. Yesussu de taïblïblannak de ëtatete gwen srëm wenya hen tame gun srëm wenya zep desa karekkam dam nulsuk gwenan. Zen hen Alap mo aha ol ale gunnu kirekam hen totoresa srip gulsunkum namblak nul gwenan, hëndep ahakon zep hëndep syauk sun dep de ora san lwan dahal gwenan.¹⁷  Zep ano dang tïnïnak de aya-wal oso-wal, ëe in zebë hamal hap suratkam emsa enlala sobiridal. Zen in zep salok-salokkam em lowehe gwen. Karek gol gwen zi mana emsa gwa san dep sïl dïbirhal gwenank. Sap em mese Bian onak ëtal gwesïk. Dekon ema hwëna altïlïnk. ¹⁸  Diki nësa de ngaya tabin hip de Zini Bian Kristus Yesussu de tame tankam hen kwasang-kwasang zemka de tame gunkum em ëtatete gwe zahen.Dikire zëno bosena angkam hen hëndep denaban teip nulsuk gweblak. In eiwa.1 Yohanis1 Yohanis1 Yohanis1YohYohanis mo surat

* 3:4 Mat 24:48-51,1Tim 4:1,Yud 18

* 3:5 Kej 1:6-10

* 3:8 Mzm 90:4

* 3:9 1Tim 2:4

* 3:10 Mat 24:29, 24:35,Luk 12:39,1Tes 5:2,Why 16:15

* 3:13 Yes 65:17, 66:22,Why 21:1-8, 21:27, 22:14-15

* 3:15 Rom 2:4,1Tes 5:4-11,2Ptr 3:9

1 Yohanis

12345

1

Mae hap de ol: Alap mo Tanena Zen eiwa zi tangankam hata zaka.1¹  In kim Alap okamana ansa yang gulsuku,Zini in mes Alap han ë gweka. -Zëno bosena “Alap onakore ëngaya gwen hap de Ol.”Hwëna okamanak kim hata zaka,ëe ama Desa sane la gwek,hen ëre mae mo nwekam kara la gwek.Ëe ama ëre mae mo tahakam hen olk la gwek.Zebë hëndep dawemkam tangan tame lak.²  Nësa de hëndep denaban ngaya tabin hip de Zini in kim hata zaka,ëe ama Desa ëre mae mo nwekam hla la gwek.In zebë angkam ebe mae hap eiwa ulzimꞌin,“In eiwa Zen tangan–nësa de ngaya tabin hip de Zi niye,Bian zëre han men Zen ë gwekake.Bian Desa nër hom abe mae hap damnak zertreizimki.³  Zëno bose tanganna Kristus Yesus.”Sap ëe insa ësane gwe-gwek hen hla kul gwek,in kim asa golëlowehe gweka,in zebë desa ebe mae hap eiwa ulzimꞌin–Eirzi-Bia dekakim nësa aha-ere enlalakamisrip-sri naban olëlowehe gweka.⁴  Zen in zebë ebe mae hap ale gulzimꞌin–aha-ere enlalakam de lowehe gwenkam dikim nëno mae mo isrip-sri taman kïnï gwen hap.Ngatannak de lowehe gwen zi mo kim de lowehe gwen hap de ol:⁵  Ëe ama emsa tawa labiꞌin– aena mensaë Kristus hon ësane gwe-gwekke: Alap Zen lalak enna. Zëno enhonak kawesïnnï hom tangan. ⁶  Zep men zen anakan ëgu gweꞌan, “Ëe an Alap hanë aha-ere enlalakam zergwë gweꞌan,” hwëna zen de nama kawesïnnïk de lowehe gwen zi mo kim gwënna, ki zen boton tamna hen sap de ora san gwë haꞌara. ⁷  Hwëna nen de ngatannak de lowehen zi mo kim enho nakon ëlalak gwe zahe gwenkam, men kirekam ngatan zini Alap Zëna enho lalak en nik gwë gwenda, nen hen esa tangan aha-ere enlalakam isrip-sri naban lowehe gwer. Dekam hwëna nen de banakare karek maenak zarankam, Alap man nëno mae mo karekna insa Tane Zem Yesus mo kalkam nëp ngan gulsuk gwizimnira.⁸  Zi de anakan zabenna, “Ano karekna hom,” zen hwëna zënaka anakan boton ta gweꞌara, “Ëe an zini dawemna.” Kirekam men zen ëgu gwenan, zëbon mae onak eiwa de enlalana hom tangan. ⁹  Hwëna nen de Alap hon anakan ëkira gwe-gwenkam, “Ëe mesë kirekam karek gwek,” dekam sa Alap nëno mae mo karekna insa nëp tap gulsuk gwizimdi, hen nëno mae mo kareksa de gon hap de enlala dowe hananna insa sa nëp hom ta gwizimdi. Alap zëre mo gu-gubiridanna Zen man tangan sul sone gwizimnira. Zep nen de nëre mae mo karek-kareksa zëre hon ëkira-kla gwe-gwenna, Zen bëjen nëp tap gulsuzim srëm gwen. -¹⁰  Alap mo olak anakan lwak,“Tïngare zini kareksa nol gwenan.” -Zep zi de anakan zabenna, “Ano karekna hom,” dekam hwëna man nwe-mase gwenan– san de Alapsa de anakan gublunna, “Alap Zen boton tamna.” Kire zinik Alap mo ola man jawe guk hana gwenan.

* 1:1 Yoh 1:1

* 1:9 Mzm 32:5, Ams 28:13,Yes 1:18

* 1:10 Rom 3:9-20

2

2¹  Ano walas, ëe mae habë ebe mae hap ale gulzimꞌin: Em ekakim kareknak altïl srëm gwek. Hwëna aha mae nik de kareknak zarankam, desa de mas gweblan hap de Zini ki. Zen Bian Alap mo alp nakon zauꞌura. Zen enho kles gwesïn srëm Zini Kristus Yesus. ²  Zen Zen nëbe mae hap Zënaka zerguku– nëno mae mo karek-kareksa dikim ngan gulsuzimdin hipye. Hwëna nëno mae en moka hom. Zen hwëna kïtak de okamanak de zini nëno mae mo kareksa dikim ngan gulsuzimdin hip tïlkï.³  Nen de Alap mo ol san enlala tatete naban ang ta gwenkam, dekam man tangan dam gwesïnïn, “Nen mese Alapsa tame lak.” ⁴  Hwëna Alap mo ol san de ang gwe-gwen srëm nik de anakan gunnu, “Ëe mesë Alapsa tame tak,” zen man boton gweꞌara. Kire zinik eiwa de enlalana hom tangan. -⁵  Hwëna nen de Alap mo ol san enlala tatete naban ang ta gwenkam, dekam zëre onakore kwasang-kwasangna sa nëno mae mo enhonak bïl gwe-gwer. Zep nen Kristen zini a kire nakon esa nënaka dam lasïk gwibir: ⁶  Men zen anakan gunnu, “Ëe mesë Kristus hun zeraha-en gwek,” zen dikire zëno kim kwasang naban gwë gwek.Kristen bose zemka de kwasang gwibirida gwen hap de ol:⁷  Ano dang tïnïnak de wenya, ëe an ol ësesa homë ale gulzimꞌin. Hwëna men desae orep ësane gwe-gwekke, desaë etan ebe mae hap anakan ëse gulzimꞌin, “Kristen bose omka em kwasang gwibirida gwen.” - Zep ola an angkam en home ësane gweꞌan. ⁸  Yesus nonol nëbe mae hap de kwasang hap zëre mo timni ërak makan lonezimki– nen dikim hen kirekam nënaka kwasang gwibirida gwen hap. Zep kwasang hap de tawa ta gwibinni ansa bap nen blalen gwe-gwibin. Zen ëse en nik zen nëbe mae hap lwa gwizimdin. Sap dekam okama kawesïnnïk awe, nëno mae mo lowe henna man nwe-mase gwe-gwenan– san de Alap onakore ngatan de zïlbir anenna kiye. Dekam kawesïnnï man jek-jak gwe-gwenan. ⁹  Zep zi de anakan gunkum, “Ëe ngatannakë gwëꞌan,” hwëna zen de Kristen bose zemka husus gwibirida gwenna, zen ki nama kawesïnnïk gwëꞌara. ¹⁰  Diki men zen Kristen bose zemka kwasang neibirida gwenan, zen zen ngatannak lowehe gweꞌan. Kire zi mo enhonak kawesïnnï hom. Zep zen molya ahasa ora srëm san dep tïtï da gwibik. Zëna hen molya desan sek gwek. ¹¹  Hwëna men zen Kristen bose zemka husus neibirida gwenan, zen nama kawesïnnïk lowehe gweꞌan, hen kawesïnnï iwe ëbute halasen gweꞌan. Zen hom anakan tame nuꞌin, “Ëe angkam ora srëm sanë sek gweꞌan.” Sap kawesïnnï in mes zëno mae mo nwena tahalebir-zimk.Okamasa de ensa lwa gwibin srëm hap de ol:¹²  Kïtak de ëKristen gwen wenya, em in zen ano walaskam de gubirida gwen wenyaye. An zebë ebe mae hap ale gulzimꞌin, sap Bian Alap mes eno mae mo karek-karekna Yesus mo syala kon tap gulsuzimki.¹³  Em in zene nonol Yesussu laïblïblak, em in zebe Kristen zi mo bi wal makan lowe heꞌan. In zebë ebe mae hap ale gulzimꞌin, sap em mese tame lak– men Zen Alap han nonol lonesen nakon ë gwekaye.Hen em ahakon in zene angkam laïblïblaꞌan, em wal sei-siwirkim de gubirida gwen wenya. In zebë hen ebe mae hap ale gulzimꞌin, sap em mese ëtawa gwek– dowal mo kïgïsa de kirekam zauk gublu kïnï gwen naye.¹⁴  Zep tïngare ano walaskam de gubirida gwen wenya, ëe mae habë ebe mae hap ale gulzimꞌin: Sap em kïtak mese Bian Alapsa tame lak.Bi walkam de gubirida gwen wenya, ëe mae habë ebe mae hap ale gulzimꞌin: Sap em mese Yesussu tame lak– men Zen Alap han nonol lonesen nakon ë gwekaye.Wal sei-siwirkim de gubirida gwen wenya, ëe mae habë hen ebe mae hap ale gulzimꞌin: Sap em mese Alap onakore sosonna ulink. Em ema Alap mo ola urensïk gweꞌan. In zebe dowal mo kïgïsa yauk gublu kïnï gweꞌan.¹⁵  Zep auhu-kamana bahem etan enna lwa gwibin, hen okamanak de kire-kirena bahem enna lwabirida gwen. Men zen auhu-kamana ansa enna nola gwibirin, zen hom Biansa enna nola gweblanan. -¹⁶  Sap kïtak men desae okamanak enna ola gwibirin, an zen:nëre mae mo tim nikore hole-hlena,nwekam de hlaunkum de hole-hlena,hen bolte-bolte enlalana.Zen kïtak Bian onakore naka hom. Zen nëre mae mo auhu-kama tim nikon wet so gwenan. -¹⁷  Auhu-kamana an sa jek-jak gwer. Hen auhu-kama hole-hlena, zen hen sa jek-jak gwer. Hwëna men zen Alap mo dwam gwibinni syal nei gwibirin, zen hëndep denaban sa lowehe gwer.Kristus mo jal zi de hatazan hap de ol:¹⁸  Ano walas, nen angkam aumwa hap denake lowe heꞌan. Zep men kirekam aumwa hap de yaklanak dep dena emsa tawa da gwibik, zen kirekam angkam lwaꞌan. Zen anakan emsa tawa da gwibik, “Kristus mo jal zini sa hata zala.” Zep jal zini insa de ngeirblizan hap de zini angkam mes yaïng gwezal. Zep man tangan dam gwesïꞌïn, “Nen angkam aumwa hap denake lowe heꞌan.” -¹⁹  Kristus mo jal zisi de ngeirblizan zini in nonola sap nëbon mae botonkam bïtï gwe-gwezak, hwëna ki zep etan wet so gwe-gwek. Eiwakam de bïtï gwenanam, ki nama maka nëbon mae lowe heꞌan. Hwëna in mae hap ki lwak: Nen dikim anakan tame tabin hip, “Zen eiwakam hom bïtï gwek.” -²⁰  Hwëna nen kire zisi ema tame la gwibirin. Sap nëbe mae hap Alap mes zëre mo Enhona hlë ta sonezimki. Zen in zebe eiwa de tawa tabinni dam ulsuk gwenan. ²¹  Ëe kimë ebe mae hap de ale gulzimdin hip enlala gweꞌak, ëe homë emsa anakan enlala gwibiridak, “Zen hom eiwa dena tame nuꞌin.” Hwëna ëe ama emsa enlala gwibiridak, “Zen man eiwa de tawa tabin niban botonkam denaban kles noso gweꞌan.”²²  A kire nakon esa Kristus mo jal zini insa de ngeirblizan zini insa dam lasïk gwibir: Yesussu men zen anakan zersïnnï, “Zen nësa de ngaya tabin hip de Zisi hom”– zen zen. Kirekam de gunnu, zen man anakan de gun nuban apde nëꞌan, “Bi Zem in hom Tane zemka zer soneka.” Zep kire zini zen Eirzi-Biasa man teisyasïꞌïra. -²³  Hen Yesussu de anakan zersïnnï, “Zen Alap mo Tanesa hom,” dekam man hen dam gwesïnïn, “Zini in hen Bian Alapsa hom tame taꞌara.” Diki men zen anakan gunnu, “Yesus Zen eiwa Alap mo Tane,” ki zen mes eiwa Eirzi-Biasa tame soka. -²⁴  Zen in zep, Kristus hup de ola men desa nonola kon emsa tawa da gwibik, emki desa dawem enkam enhonak gwirensïk gwen. Zen diki dekam esa Eirzi-Bia han iaha-en gwer. ²⁵  Hen nen de kirekam ziaha-en gwenkam, dekam mese hëndep de lowehe gwen hap dena ulink– men kirekam Yesus Zëna nësa gu-gubirida gwekaye. -²⁶  An kïtak mesë ep ale gulzimnin, sap zini man emsa ora srëm san dep tïtï da gwibirin. ²⁷  Hwëna Kristus mensa zëre mo Enhona nëbe mae hap hlë ta sonezimki, Zen nama eno mae mo enhonak lwa gweꞌara. Em in zebe aha zisi zen de emsa ol ësekam tawa ta gwibin hip leibirida srëm gwe-gweꞌan. Sap Alap mo Enhona Zen eiwa denaka nësa tawa ta gwibirida– kïtak mensa Yesus hun dikim zeraha-en gwen hap dena dwam ei gwibirinye. Zen bëjen boton gwen. Zep Yesus en han de zeraha-en gwennak em tatem ëzauk gwen– Alap mo Enhona men kirekam nësa tïtï ta gwibiridake. -²⁸  Zen in zep, ano walas, zëre han de zeraha-en gwen ennak em lowehe gwen. Ki Zën de etan lwahal zannak de zertowenkam, aha-ere enlalakam esa ërtower. Ki nen molye zëno nwenak saher hap ëhu-huk gwehek. ²⁹  Sap nen tawana, “Alap Zen lalak en nik gwë gwenda.” Zen in zep tangan dam gwesïk gwenan: Men zen dam-dam enkam lowehe gwenan, zen Alap mo wei-wik gun walas.

* 2:4 Yoh 14:15, 14:21-23

* 2:7 Yoh 13:34

* 2:15 Mat 6:24,Yak 4:4

* 2:16 Kej 3:6,Mat 4:3-10

* 2:18 Mat 24:5, 24:24,2Tes 2:3,1Yoh 4:3,2Yoh 7

* 2:19 Yoh 10:26-28,Kis 20:30

+ Yohanis beyakam suratnak awe Kristen zini nënaka de dam tasïk gwibin hip dena ale gulku – hen yasik tabin hip de zisi de dam tasïk gwibin hipye. Bol zaun tanganna, Yesussu de taïblïblankam, hen taïblïblanna insa de gwën nakon enlala tatete naban goltrë gwen hap. Nonol tanganna nënaka de kwasang gwibirida gwenkam de goltrën. (1Yoh 2:3-6, 2:9-10, 2:22-23, 3:10, 3:14-15, 4:1-6, 4:13-16, 4:18, 4:20–5:5, 5:12)

* 2:23 Yoh 14:6-7

* 2:25 Yoh 3:15, 5:24, 6:40

* 2:27 Yoh 14:26, 16:13-14

3

Alap mo walas de kirekam lowehe gwen hap de ol:3¹  Emki ëenlala gwen: Bian Alap mes kwasangna nëbe mae hap sowehen tangankam golzimki, zep hëndep nësa gubiridaka, “Em ano dang tïnï tabin walas.” Eiwa, wehasa hom, nen eiwa zëno walas tangan! - Hwëna auhu-kama enlala zini molya nësa anakan tame da gwibik, “An Alap mo walas,” sap zen hom Yesussu anakan tame dak, “Yesus Zen Alap mo Tane.” ²  Ano dang tïnïnak de wenya, nen an angkam eiwa zen– “Alap mo walas”kam de gubiridan wenyaye. Hwëna Zen hom nëbe mae hap golzimki– dekam de anakan tame gun hup denaye, “Alap mo walasna nen kirekam esa ëliweher.” Hwëna nen tawana: Yesus de etan lwahal zankam, zëno kim esa ëliweher. Sap dekam damkam esa kara la gwer, zep zëno kim esa ëliweher. -³  Zep nen men zene kirekam ëenlala gwe-gweꞌan, “Ëe asa Lalak Zini Yesussu zertower,” nen zebe nëre mae mo enhona lalak la gwibirin.⁴  Zini men zen karekna nol gwenan, zen Alap mo olsa kim ja-ja nul gwenan. Sap kïtak de karekna mensa zini syal nei gwibirin, zëno ausuna kïtak Alap mo olsa dikim ja-ja gun hup dena. ⁵  Zep men zen Yesus hun zeraha-en gwenna, zen bëjen kareksa gol tine gwen. Sap nen tawana: Yesus Zen nëno mae mo karek-kareksa de ngan gulsuzimdin hip hata zaka. Sap Zëbon onak hom tangan– karek mae naye. Hwëna men zen karekna nol tine gwenan, zen Yesussu de tame tan srëm wenya hen taïblïblan srëm wenya.⁷  Ano walas, men zen ora srëm san dep emsa tïtï da gwibirin, bahem salbirida gwen. Men zen dam-dam enkam ëzauk gwenan, zen diki zen Kristussu nërtroꞌan, sap Zëna dam-dam enkam zauk gwenda. ⁸  Hwëna men zen karekna nol tine gwenan, zen eiwa dowal mo kïgï mo bi gwibiridan walas. Sap dowal mo kïgïna in zen nonol lonesen nakon karek gonna kon gwesïk hanaka, hëndep angkam nama gol tine gwenda. In zep Alap mo Tanena in hata zaka– zëno syal karekna insa dikim dri yulsublun hap. -⁹  Zep Alap mo wei-wik gun walasna, nen bëjen kareksa de gol gwen ennak lowehe tine gwen, sap Alap mo Enhona, Zen enho nakon nësa golëgwë gwenda. Nen sap kie kareknak altïl gwenan. Hwëna nen bëjen zëwe en ëdohon gwe-gwen, sap nen an Alap mo sïpnï. -¹⁰  Zep a kire nakon esa zisi tame la gwibir, “Zen Alap mo walas,” ahaksa, “Zen dowal mo kïgï mo walas”:Men zen dam-dam enkam ëzauk gwenan, zen Alap mo walas. Hwëna men zen kirekam ëzauk srëm gwe-gwenan, zen Alap mo walassa hom.Hen men zen Kristen bose zemka kwasang neibirida srëm gwe-gwenan, zen hen Alap mo walassa hom.Kristen bose zemka de kwasang gwibirida gwen hap de ol:¹¹  Em kime ëKristen gwek, dekam zep anakan emsa tawa da gwibik, “Kristen bose omka em kwasang gwibirida gwen.” ¹²  Nen bap nen Kaen Bak mo kim ëgwë gwen– men zen oso zemka zïp sokaye. Zen in dowal mo kïgï mo bi gweblan walas. Zen mae hap zïp soka: Sap oso zem in dam-dam enkam Alap mo nwenak gwë gweka. Hwëna zëna kareksa gol gweka. In zep husus gweblaka. -¹³  Zep aya-wal oso-wal, bahem tenggwanbirida gwen– auhu-kama enlala zi de emsa husus gwibirida gwen naye. -¹⁴  Sap menkam nen juwen ora sane sek gweꞌak, hwëna angkam mese ëngaya gwen hap de orana dam lasïl. Nen zebe nëre mae mo Kristen bose walya kwasang eibirida gwenan. Zen in zebe hen anakan nënaka dam lasïk gwibirin, “Nen angkam ëngaya gwen hap de ora sane sek gweꞌan.” Zep a kire nakon esa zisi tame la gwibir:Kristen bose zemka men zen kwasang neibirida srëm gwe-gweꞌan, zen nama tïn hïp de ora san sek gweꞌan.¹⁵  Hen Kristen bose zemka de husus gwibirida gwenna, zen nwe-masena apdenak– zi ta gwen zi nibanye. Kirekam de ëgwë gwen zini, zen hen nama tïn hïp de ora san sek gweꞌan. -¹⁶  Yesus kim nësa dikim ngaya tabin hip Zënaka sosok taka, nen dekon zebe anakan dam ulsuk, “Kwasangna zen kirekam.” Zen in zep nen hen diki kirekam nen nënaka kwasang gwibirida gwen, hëndep nen hen nen nëre mae mo timni sosok gul gwen– aha zisi dikim ngaya ta gwibin hipye. -¹⁷  Hwëna emki ëenlala gwen: Zi de tahalha srëmkam gwëꞌanam, zen de anakan tame guꞌunam, “Ano Kristen bosena wakin tahalhakam gwë gwenda,” hwëna zen de mas gweblan srëmkam, dekam man tangan dam gwesïnïn, “Alap onakore kwasangna hom tangan zëbon onakye.” -¹⁸  Ano walas, nen bap nen ëk enkam Kristen bosyansa waba hap kwasang gwibirida gwen. Hwëna nen diki eiwakam nen kwasang gwibirida gwen– dawemsa de goltrei gwizimdinkim.¹⁹  Nen de kwasangsa kirekam goltrei gwizimdinkim, zen dekam zebe nënaka dam lasïk gwibirin, “Nen an eiwa Bian Alap mo bi gwibiridan walas sake.” Sap eiwa kirekam, hwëna nen kime Alapsa abe la gwenan, dekam zep hwëna tïtïk gwen enlalana enhonak anakan hata gwenda, “Ëe ba hap de Alapsa goltïl seblan hap?” Hwëna Alap Zen kïtak zi mo enhona tame ta gwizimnira. Zep Zen man nëno mae mo enhonak de tïtïk gwen enlalana insa nëp tame ta gwizimnira. Hwëna Zen hom kire hap nësa husus gwibirida gwenda. Zen in zebe Alapsa de abe ta gwenkam nëre mae mo enlalana anakan së la sone gwibirin, “Ëe an zëre mo walas sake. Zep ëe ba hap de tïtïk gweblan hap?” ²¹  Ano dang tïnïnak de wenya, nen de Alapsa abe tan nakon tïtïk gwen srëmna, ki sap esa banakare mae hap saher srëmkam abe la gwer. -²²  Sap dekam anakane dam ulsuk gwenan, “Ëe ama zëre mo ol san hen dwam gwibin sin ang gwe-gweꞌan.” Kirekam de enho nakon tïtïk gwen srëmkam abe tanna, dekam zebe ulin gwenan. ²³  An zen tangan zëre mo ola– nen de desan ang ta gwen hap denaye:“Ano tanena Kristus Yesussu em taïblïblan, hen enaka em kwasang gwibirida gwen.” -²⁴  Men zen kirekam Alap zëre mo ol san enlala tatete naban ang ta gwenan, zen mes zëre han nëraha-en gwek, hen Zen mes deban mae golëaha-en gweka. Hen nëbe mae hap mes zëre mo Enhona ing ta sonezimki, nen in zebe anakan dam ulsuk gwenan, “Eiwa, Zen mes tangan nëban mae golëaha-en gweka.” -

+ Yoh 1:12-13, Rom 8:14-17, Gal 4:6-7, Ibr 2:11-14, 12:5-10

* 3:2 2Kor 3:18,Plp 3:21

* 3:8 Yoh 8:44

* 3:9 1Yoh 5:18

* 3:12 Kej 4:8

* 3:13 Yoh 15:18-25

* 3:15 Mat 5:22,Why 21:8

* 3:16 Yoh 10:17-18, 15:13

* 3:17 1Tim 5:8,Yak 2:15-16

* 3:21 Ibr 4:16

* 3:23 Im 19:18,Mrk 12:31,Yoh 6:29, 13:34, 15:12, 15:17

* 3:24 Rom 8:9

4

Mae hap de ol: Nen zëre mo tawa tabin nikon esa yasik ta gwibin hip de zini dam lasïk gwibir.4¹  Ano dang tïnïnak de wenya, bahem na-en taïblïbirida gwen– zini men zen ebon mae onak anakan ëgu gweꞌan zalye, “Ëe an Alap mo Enho nakore olsa de ebe mae hap ayang gul gwizimdin hip de zi.” Sap yasik tabin hip de zini mes beyakam yaïng gwezak. Zep emki akasibirida gwen– dekam de anakan tame tabin hipye, “San ha zëno mae mo tawa tabinni Alap onakorena? San ha Zëbon onakore naka hom?” -²  Zi de damnak anakan tonbirida gwenna, “Kristus Yesus Zen eiwa zi tangankam hata zaka,” zen dekam de dam tasïn, “Zëbon eiwa mes Alap mo Enhona ing gwe heka.” -³  Hwëna zen de anakan gunkum, “Yesus zen zi tangankam hom hata zaka,” kire zini zen Alap mo olsa hom ayang gul gweꞌara. Zen hwëna Kristus mo jal zi mo olsa ayang gul gweꞌara. Emsa mes anakan tawa da gwibik, “Kristus mo jal zini sa hata zala.” Hwëna zëno enhona angkam man okamanak syal gwe-gweꞌara.⁴  Ano walas, nen an hwëna Alap mo wei-wik gunnu, nen zebe yasik ta gwibin hip de zi mo tawa tabinni insa ja kul guk kïnï gwenan. Sap Alap mo Enhona men Zen nësa ing gwe hebiridaka, Zen Zen– soson Zi niye. Dowal mo kïgï mo enhona in zen auhu-kama enlala zinik ing gwehe gwenda, zen soson naka hom. -⁵  Yasik ta gwibin hip de zini, zen hwëna auhu-kama enlala zi. Zep zëno mae mo ol toranna hen auhu-kama enlala en san. In zep ahakore auhu-kama enlala zini desa i-san i-san neibirida gwenan. ⁶  Nen an hwëna Alap mo bi gwibiridanna. Zep nëno mae mo ol toranna, zen Alap onakorena. Men zen Alapsa tame dak, zen en zep nësa nasalbirida gwenan. Alap mo walaskam de gubirida gwen srëm wenya, zen zep nësa nasalbirida srëm gwe-gwenan. Nen dekon zebe anakan kles oso gwenan, “An eiwa Alap mo Enho nakore naka ayang gul gweꞌara,” ahaksa, “An yasik tabin hip de zi.”Alap mo kwasangnak de lowehe gwen hap de ol:⁷  Ano dang tïnïnak de wenya, nen nënaka kwasang gwibirida gwen, sap kwasangna zen Bian zëre onakon nëp hata gwizimninzal. Tïngan men zen kwasang naban lowehe gwenan, zen Alap zëre mo wei-wik gun walas hen Zënaka de tame tan wenya. ⁸  Men zen kwasang srëmkam lowehe gwenan, zen hom Alapsa tame daꞌan. Sap Alap Zen kwasang-kwasang enna. ⁹  Zen in zep Alap Tane aha-ere zemka nësa dikim ngaya tabin hip zer soneka. In zebe anakan dam ulsuk gwenan, “Eiwa, Alap mo nëbe mae hap de kwasangna mam tanganna.” -¹⁰  Nen home orep Alapsa enna ola gweblak. Hwëna Zen en sërkam nësa kwasang gwibirida gweka, zep hëndep Tane aha-ere zemka nëbe mae hap de kwasang hap zerguku– nëno mae mo kareksa dikim ngan gulsuzimdin hipye. -¹¹  Ano dang tïnïnak de wenya, Alap in kirekam nësa kwasang gwibiridaka, zep nen hen kirekam nen nënaka kwasang gwibirida gwen. ¹²  Zini nen hom tangane Alapsa nwekam hla la gwenan. Hwëna nen de nënaka kwasang gwibirida gwenkam, dekam zep nwe-mase gwe-gwenan: Alap man nësa golëaha-en gweꞌara, hen zëno kwasangna dekam zep nëno mae mo enhonak bïl gwe-gwenan.¹³  Zen mes zëre mo Enhona nëbe mae hap zerzimki, nen in zebe anakan dam ulsuk gwenan, “Nen mese Deban ëraha-en gwek, hen Zen nëban mae golëaha-en gweꞌara.” -¹⁴  Ëe zëre hon de ang ta gwen wenya, ëe kië ëre mae mo nwekam Yesussu hla la gwek. In zebë angkam anakan eiwa de gul gwizimꞌin, “Bian Zen eiwa mes Tane zemka zer soneka– okamanak de zisi dikim ngaya tabin hipye.” ¹⁵  Zep men zen anakan gu gwenna, “Yesus Zen eiwa Alap mo Tane,” kire zini zen mes Alap han zeraha-en gweka, hen Alap mes deban zeraha-en gweka. ¹⁶  Zep angkam nen mese tangan Alap mo nëbe mae hap de kwasangna tame uk, hen nen angkam ema tangan kwasangna insa blol eibiꞌin. Eiwa, Alap Zen kwasang-kwasang enna. Zep men zen kwasang naban lowehe gwenan, Bian mes deban mae golëaha-en gweka, hen zen mes Bian han nëraha-en gwek.¹⁷  Kirekam de zeraha-en gwenkam, zen dekam zep zëre mo kwasangna nëno mae mo enhonak saltïl gwenan, hëndep zen de bïl gwenkam dekam saher srëmkam esa aumwa hap de klis gunnuk Alapsa ërtower. Nen mae hap esa ësaher gwe srëm gwer: Sap nen kim nënaka kwasang eibirida gwenan, nen dekam Yesus mo kime okamanak lowehe gwenan. ¹⁸  Zep bap nen Alapsa anakan aïrï gweblan, “Zen sa nësa karek tabiri.” Zi mo enhonak, Alapsa de aïrïblan naban Alap onakore kwasangna in han bëjen siri nën. Alap onakore kwasang de nëno mae mo enhonak bïl gwenkam, zen dekam zep Alapsa de aïrïblan hap de enlalana jek-jak gwe-gwenda. Zep zi de nama Alapsa aïrï gweblanna, dekam man dam gwesïnïn, “Zëno enhonak de Alap onakore kwasangna hom bïl gweꞌan.” ¹⁹  Sap nonola Alap nësa kwasang gwibiridaka. Nen in zebe hen angkam Zëbon onakore kwasang naban lowehe gwenan.²⁰  Zep zi de anakan gunnu, “Ëe ama Alapsa ensa lwa gweblanan,” hwëna zen de Kristen bose zemka husus gwibirida gwenna, zen boton tamna. Kristen bose zemka de kwasang gweblan srëmkam, zëre mo nwekam de hla ta gwen naka, zen ki hwëna banakan de hla ta gwen srëm Zini Alap ensa enna lwa gweblan hap? ²¹  Sap Bian mes nësa gubiridaka, “Zini men zen Asa enna nola gweblanan, zen diki Kristen bose zemka zen hen kwasang gwibirida gwen.”

* 4:1 Ul 13:1-5,Yer 23:9-22

* 4:2 1Kor 12:3

* 4:4 1Yoh 5:4-5

* 4:9 Yoh 3:16

* 4:10 Rom 5:8-10

* 4:13 Rom 8:15-16,2Kor 1:21-22

5

Mae hap de ol: Nen dikim Yesussu taïblïblan hap, Alap mes nëbe mae hap ola eiwa de gulzimki.5¹  Men zen Yesussu anakan daïblï gweblanan, “Zen eiwa Alap mo Tane– nësa de ngaya tabin hip Dena,” kire zini zen Alap mo wei-wik gun walas. Kire zini hen Bi zem Alapsa man ensa nola gweblanan, hen Alap mo wei-wik gun walas bose zemka man kwasang neibirida gwenan. ²  Zep nen de Alapsa ensa lwa gweblankam, hen zëno ol san de enlala tatete naban ang ta gwenkam, dekam mes dam gwesïnïn: Nen esa hen Bian mo tïngare wei-wik gun walasna kwasang eibirida gwer. ³  Sap men zen Alapsa enna nola gweblanan, zen sa zëno ol san ang ta gwer. Hen zëno ol san de ang tanna hom nëbe mae hap dohon-hon gwizimꞌin. -⁴  Nen an Bian mo wei-wik gun walas. Zen in zebe auhu-kama hole-hlena ja kul guk kïnï gwenan. Hwëna desa de jaul guk kïnï gwen hap de sosonna, zen diki Yesussu de taïblïblan en nakone ulin gwenan. -⁵  Men zen anakan daïblï gweblaꞌan, “Zen eiwa Alap mo Tane,” zen zen auhu-kama hole-hlena insa ja nul guk kïnï gweꞌan. Kire srëm wenya bëjen.⁶  Kristus Yesus Zen eiwa zi tangankam hata zaka. Te-lidak son nakon in zep zëno tim nikon ho naban kala ban wet nosok. Zen ho en hom wet sok. Hwëna kala ban ho naban dang gulblun weina in kon wet nosok. Zep man tangan dam gwesïnïn: Zen eiwa zi tangankam hata zaka. - Alap mo Enhona hen kirekam nëno mae mo enhonak eiwa gul gwenda, “Zen eiwa zi tangankam hata zaka.” Hen Bian mo Enhona Zen Bëjen boton gwen. ⁷  Zep Bian Alap mes dekam de nëbe mae hap eiwa guzimdin hip dena dan-ahan goltreizimki: -⁸  Ahana hona in zen hlëwe hezak.Ahana kala in zen wet sok.Hen ahana Alap zëre mo Enho.Hwëna dan-ahare eiwa de gunnu in mo dam gulsunnu, zen aha-en. An zen: “Yesus Zen eiwa zi tangankam hata zaka.” ⁹  Zen zep hen anakan lwaꞌan: Dan-ahare zi de banakare maesa eiwa gunnu, emaka laïblïbiridaꞌan. An hwëna angkam Bian Alap Zën dan-aharena inkam eiwa de guꞌura– nen dikim hen anakan taïblïblan hap, “Zen Zen eiwa– zëno Tane naye.” ¹⁰  Nen men zene Alap mo Tanena insa laïblï gweblaꞌan, Alap man nëno mae mo enhonak kirekam hen eiwa de gul gwenda. Zen dekam zebe tangan anakan dam lasïk gwenan, “An eiwa Zen tangan.” Alap Zën mes ki kirekam nëbe mae hap eiwa de gulzimki, zep zi de kirekam Tane zemka taïblïblan srëmkam, zen ki Alapsa gu gweblaꞌara, “Zen boton tamna.” ¹¹  Hwëna Alap sap mes anakan eiwa de gul gwizimki, “Ëre mo Tane naban de zeraha-en gwen wenya kip, Ëe mesë hëndep de ëngaya gwen hap dena golzimk.” ¹²  Men zen Tane zemka taïblïblankam nëraha-en gweꞌan, zen mes hëndep de ëngaya gwen hap dena nulin. Hwëna men zen nëraha-en gwe srëm gweꞌan, zen hom nul inꞌin.Aumwa hap de ol zïm-zïm:¹³  Em in zen kirekam laïblïblak, ëe in zebë kire hap denaka de ebe mae hap ale gulzimdin hip dwam gwer– em dikim anakan ëtawa gwen hap, “Ëe mesë hëndep de ëngaya gwen hap dena insa ulink.” -¹⁴  Zep angkam mes tangan dam gwesïk: Bian man nëno mae mo abena sal gwenda– nen de zëno dwam gwibin sin abe tankamye. Nen in zebe saher srëmkam Alapsa abe la gwenan. -¹⁵  Hen Bian de nëno mae mo banakare mae hap de abesa sal gwenkam, dekam mes dam gwesïnïn, “Zen sa kiresa nëbe mae hap gol gwizimdi.” In zebe kirekam ulin gwenan.¹⁶  Zep em de ere mo Kristen bosesa anakan tol hla tanna, “Zen man ora dawem nakon syal heꞌara,” dekam Biansa em anakan abe tan, “Emki etan zini ansa ora dawem san dep dam tasïk sonen.” Dekam sa etan desa dam tasïk sonera. Hwëna ahakorena sërkam tangan Kristussu de hli tankam syauk sun de ora san dep ësyalhe gwenan. Kirekam de zi hip ëe homë emsa gubiridaꞌan– zëbe mae hap de kirekam Biansa abe tan hapye. ¹⁷  Tïngare kirekam-kirekamna, zen sap eiwa kïtak karek. Hwëna syauk sun dep de karekna hen ki. Hen syauk srëm san dep dena hen ki. Syauk srëm san dep de ëkarek gwen zi hip, em de Biansa abe ta gwenkam, Zen sa tap gulsuk gwizimdi.¹⁸  Nen tawana, Alap mo wei-wik gun walasna nen bëjen kareksa gol tine gwen. Sap Alap zëre mo Tanena man nësa kara ta gwibirida, zep dowal mo kïgï ba kon dep?– nësa golek de tabir tine gwen naye. -¹⁹  Nëna tawana: Nen an eiwa Alap mo wei-wik gun walas. Hwëna tïngare auhu-kama enlala wenya, zen kïtak dowal mo kïgï mo ïrïk gïnnïk lowehe gweꞌan. ²⁰  Hen nëna tawana: Ngaya Zini Alap mo Tanena mes hata zaka, hen Zen mes Bi zemka dikim tame tan hap dena nëbe mae hap golzimki. Nen kime Tane Zem in han taïblïblankam ëraha-en gwek, zen dekam zebe hen Bi zeban ëraha-en gwek. Kristus Yesus Zen hen eiwa Alap, hen Zen Zen– ëngaya gwen hap de ausu naye. ²¹  Zep ano dang tïnï tabin walas, yang tabin alap-alapsa aes eisibirida gwek.2 Yohanis2 Yohanis2 Yohanis2YohYohanis mo surat ahana

* 5:3 Yoh 14:15, 14:23-24

* 5:4 Yoh 16:33

* 5:6 Yoh 19:34-35

+ Yohanis mo suratna ansa kim lun Latin olkam ale nul gwek, dekam zini man lun tangan awe mas gulku, “nëbe mae hap eiwa de gulzimdin hip dena ngatan zi mo langnak goltreizimki: Zen Bian Zëna, zëre mo ola, hen zëre mo Enhona. Hen dan-ahanna in, zen aha-en. 8* Hen okamanak de nëbe mae hap eiwa de gulzimdin hip dena dan-ahan goltreizimki...” Hwëna desa Yohanis hom ale gulku. Aha mas nuk.

* 5:13 Yoh 20:31

* 5:14 Yoh 14:13, 16:23,1Yoh 3:21-23,Ibr 4:16, 10:19-20

+ 1Yoh 3:9, 4:4, Yak 4:7, 1Ptr 5:8-9

2 Yohanis

1

1

1¹  Suratna an, ëre mo somol hap– mensa hen Alap ngaya gwen hap dam gulsukuke, hëndep walas zeban,zi bogola abon onakon: -Dawem! Ëe ama emsa kïtak kwasang gwibirida gwenan, sap nen apdekam Alap onakore eiwa de ol sane ang ta gwenan. Hen tïngan men zen eiwa de ol san ang ta gwenan, zen hen man emsa kwasang neibirida gwenan. ²  Nen mae habe nënaka kwasang eibirida gwenan: Sap Alap mes eiwa de ola nëno mae mo enhonak ing gul soneka, hen ola in molya nëbon mae onakon jek-jak gwek.³  Bian Alap Tane Zem Kristus Yesus hun sa dawemna hen kwasang-kwasang zemka mamkam nëbe mae hap ol gwizimdi. Hen nen zëre nik mo taha terenak esa lowehe gwer. Zen kirekam sa nëbon mae lwa gwer– nen de nama kwasang-kwasang naban eiwa de ol san ang ta tine gwenkamye.Eiwa de ol san de ang ta gwen hap de ol:⁴  Ëe ama tangan sam gwesïk eno ahakore walassa de anakan salbiridankam, “Zen eiwa de ol san ang ta gweꞌan”– men kirekam Bian nësa gubiridakake. ⁵  Ano dang tïnïnak de wenya, nen nënaka kïtak kwasang gwibirida gwen. Kirekam de ep ale gulzimdinkim, ëe ol ëse san dep homë emsa tïtï tabiꞌin. Hwëna men desae orep nëna ësane gwe-gwekke– desaë etan ebe mae hap ëse gulzimꞌin. -⁶  Kwasangna in a dekam esa oltrei gwizim: Bian mo ol san de ang ta gwenkam. Hen mam tangan wenya, mensa nonol lonesen nakon ena ësane gwe-gwek, zen a kirekam moye: “Em enaka kwasang gwibirida gwen.”⁷  Sap yasik tabin hip de zini bira! Zen beya nik ë-ë san namjanbiridanda gweꞌan. Zëno mae mo tawa tabinni, zen a kirekam moye, “Kristus Yesus Zen zi tangankam hom okamanak hata zaka.” Zep zi de kirekam emsa gubiridanna, zen emsa de yasik tabin hip de zi hen Kristus mo jal zi. Zëno mae mo teipsïnnï, zen sa hata zala. Hwëna zen in angkam zëno olsa ebe mae hap hamal hap ayang nul gwizimꞌin. -⁸  Em hwëna ora dawem sane ang ta gweꞌan, zep dawem enkam enaka kara la gwibik. Sap Alap ngatan zi mo langnak dawemna mam naka nëbe mae hap lam gulzimꞌira. Hwëna eme etan aha ora san ang taꞌak, ki em molye dawemna insa ulink. ⁹  Anakan mana emsa yasik dabirink, “Em in namae Kristus hup de tawa tabin ennak langanak lowe heꞌan. Desa baes eibik. Ëe mesë tïl kïnïn ora san hles yablak.” Hwëna kire zi mo enhonak Alap hom gwë gwenda. Diki men zen Kristus hup de tawa tabin ennak lowehe tine gwenan, zen diki kire zi niban Bian Alap Tane Zem Yesus hun enho nakon olëlowehe gwenda. ¹⁰  Zep zi de ebon mae onak srë de ora san dep de tawa tabinsi golhata zanna, bahem gola kon zer irin, hen bahem mae anakan gublun, “Dawem.” ¹¹  Sap em de kire zisi zer irinkim, em hen dekam mese jowenda– san de syal bose zem.¹²  Ano ola sap nama beyana– desa de ebe mae hap ale gul sonezimdin hipye. Hwëna ama enlala gweꞌan, “Suratkam ba hap de.” Diki dawemna amjanbinkim de emsa ëkkam tawa tabin hibë dwam gweꞌan. Dekam nëno mae mo isrip-srina sa tangan taman kïnïl.¹³  Eno we aya mo walasna– mensa hen Alap ëngaya gwen hap dam tasibirki, dawem ensa ebe mae hap nol sonezimk. -3 Yohannis3 Yohannis3 Yohannis3YohYohanis mo surat dan-ahanna

+ Yohanis “somol”kam san ha somol tangan zikhip hom yap ki ale gulbirki? San ha Kristen we hap ki “somol”kam ale gulbirki? Ahaksa san ha diki gulk sun de ol blaorankam jemat hap “somol”kam ale gulku? Kirekam de dam gulsunkum, “walas” zem zen jematna iwe de zi. Mae hap mes yap kirekam gulk sun de blaorankam ale gulku: Kristen zi mo jal zi de anakan dam gulsun srëm hap, “Zen nara hap kirekam ale gulzimki?” Yohanis hen awe zëre mo bosena man golzabeka– men kirekam hen zëre mo Ol Dawem ale gunnuk golzabe gwekake. (Yoh 13:23, 19:26, 20:2) Yunani olkam Kristen zi mo nol-nola, “zi bogol”kam nenbirida gwek– men kirekam angkam “penetua”kam nenbirida gwenanke.

* 1:5 Yoh 13:34

+ Kristus mo jal zi mo teipsïn zi hip de ola, emki hlaun: Mat 24:5, 24:24, 2Tes 2:3-4, 1Yoh 2:18-23, 1Yoh 4:1-6

+ Ayatnak awe “we aya”kam hen “walas zem”kam, san ha Yohanis etan gulk sun de ol blaorankam ale gulzimki? Kirekam de lwankam, zëno dam gulsunnu, zëwe de jemat hen jematna iwe de Kristen zi– men desa Yohanis zëna dekam golëgwëꞌankake.

3 Yohannis

1

1

1¹  Ëre mo dang tïnïnak de walasna Gayus Bak hap,zi bogola abon onakon: -Dawem! Ëe ama emsa kwasang gwe-gweblanan, sap nen apdekam Alap onakore eiwa de ol sane ang ë gwenda.²  Ano dang tïnïnak de walas, ëe ama Biansa abe ta gwenan– em dikim dawemkam hen sang-sang srëmkam gwë gwen hap, men kirekam hen eno enhona dawemkam hen tatetekam lwa gweꞌarake. ³  Ëe ama tangan sam gwesïk– nër hom kim nëre nik mo Kristen bose walya ebe hap dena asa anakan nenbla zakye, “Eno walasna Gayus Bak eiwa dawemkam tangan eiwa de olak tal gwesïꞌïra, hen desan en ang gwe-gweꞌara.” ⁴  Ano isrip-sri gwibin tanganna zen in zen– ëre mo walaskam denaka de kirekam salbirida gwen naye, “Zen nama Alap onakore eiwa de ol san ang ta gweꞌan.” -Kristus mo nganak de syal ta gwen zisi de mas gwibirida gwen hap de ol:⁵  Ano dang tïnïnak de walas, ëe ama eno syala sam gwesïk gwibirin. Zini men zen Kristus mo ngana ë-ë san namjanblanda gwenan, - eno ënak kim yaïng gwe-gwenanzal, em ema desa dawemkam mas gwibirida gwenda hen lup gulin gwenda– sap eno tame tabin srëm zi mae naye. ⁶  Zep kim etan lwan dahal gwenanzal, zen man awe de aya-wal oso-walya tagal gwennak ebe hap dena anakan donbirida gwenanzal, “Gayus zen dawemkam nësa kwasang gwibirida gwenda.” Em esa sam gwesïlï– etan de sek gwezan wenya ansa de ora san dep mas gwibiridankamye. Sap dekam Alap mo bosesae teip gulsuk gweblaꞌara. ⁷  Zini in Yesus hup de ol dawemsa de gol haladan hap sek gweꞌan. Zep zen anakare enlala naban sek gweꞌan, “Ëe homë Yesussu de tame tan srëm zisi blol eibiridaꞌan. Zen diki Yesussu de tame tan wenyik sa totoresa asa mas neibirida gwer.” ⁸  Zep nëbe mae hap man tangan sam gwesïꞌïn– kire zisi de lup gulin gwen naye. Sap dekam nen ema zëno mae mo syal dawemna iwe mas taꞌan– Alap onakore eiwa de olsa de gol halada gwennakye.⁹  Ëe kië sap suratna nonol tïngare langna iwe de Kristen zini ebe mae hap ale gul sonezimk– em de kirekam Kristus mo nganak de syal ta gwen zisi lup gulin gwen hap denaye. Hwëna Diotrefes Bak zë-en de mam gwen hap dwam gwe-gwenda. Zen ano mae mo ol san bëjen ang gwen. ¹⁰  Zep aen de hata zankam dekam asa emsa damnak tonbiridazal– zëno karekna mensa abe mae hap gol gwizimniraye, asa de totore olkam tonsubirida gwenkam. Hwëna asa en hom ki karek ta gwibirida. Hwëna Kristus mo nganak de syal ta gwen zini men zen zëno ënak yaïng gwe-gwenan, zen hom mae gol zem kon lup gulin gwenda. Hwëna men zen sap lup gul irin hip ëhohle gwe-gwenan, desa hwëna man anakan jalse gwibirida gwenda, “Eme lup ul inꞌik, ëe asa emsa jematna an kon golëalsa soner.”¹¹  Zep ano dang tïnïnak de walas, nen bap nen karek gol gwen zi mo lowehen san ang ë gwen. Diki dawemsa de gol gwen zi mo lowehen en san nen ang ë gwen. Men zen dawemna syal nei gwibirin, zen Alap mo bi gwibiridan wenya zen. Men zen karekna nol gwenan, zen hom Alapsa tame daꞌan. ¹²  Emki dawemkam Demitrius Baksa zer irin. Zen hen mes eiwa de olak tal gwesïkï, hen tïngare awe de Kristen bose wal om man tangan sam neisïk gweblanan. Ëe ëre mo wal bose walya ban zebë emsa en soneblaꞌan, “Zini an dawemna.” Hen ena tawana: Ano mae mo ola zen eiwa dena. -¹³  Ano ola sap nama beyana– ebe hap de ale gul soneblan hap denaye. Hwëna ëe ama enlala gweꞌan, “Suratkam ba hap de.” ¹⁴  Sap nabakam asa emsa duweblazal. Zen dekam esa dawemkam lora.¹⁵  Dawem! Em Alap mo taha terenake gwë gwenda. Awe de eno aya-wal oso-walya dawem ensa ep nol soneblaꞌan. Ano mae mo dawem gol sonenna ansa emki iwe de aya-wal oso-wal hap aha-en aha-enkam ayang gul gwizimdin.YudasYudasYudasYudYudas mo surat

+ Yohanis awe hen zëre mo bosena man golzabeka– men kirekam zëre mo Ol Dawem ale gunnuk golzabe gwekake. (Yoh 13:23, 19:26, 20:2) Yunani olkam Kristen zi mo nol-nolkam de wenya, “zi bogol”kam nenbirida gwek– men kirekam angkam “penetua”kam nenbirida gwenanke. Mae hap mes yap bose zemka golzabeka: Kristen zi mo jal zi de anakan dam gulsun srëm hap, “Suratna an zen ale gulku.”

+ “Walaskam dena” mensa Yohanis awe enlala gwibiridaka, zen tïngare zini men zen zëbon onakon Yesussu daïblïblakke.

+ Men zen Kristus mo nganak ë-ë san namjanbiridanda gwek, zen ahakon Yohanis mes yap lup gul sone gweka.

+ Yohanis suratna an Demitrius Bak hon mes yap gol soneka.

Yudas

1

1

1¹  Suratna an tïngare Alap mo hlïl irin wenya ebe mae hap.Em Bian Alap mo kwasang gwibiridan wenya,hen Kristus Yesus man emsa kara ta gwibiꞌira.Kristus hon de babu gwen zini, Yakobus Bak mo osona Yudas onakon: -²  Dawem! Diki Alap Zën sa kae-kaena hen kwasang-kwasang zemka mamkam ebe mae hap gol gwizimdi. Hen nen zëno taha terenak esa lowehe gwer.Mae hap de ol: Emsa de yasik tabin hip de zini mes ebon mae onak sowëkam bïtï gwezal, hwëna Alap sa karek tabiri.³  Ano dang tïnïnak de aya-wal oso-wal, ëe sap dawemkamë akasïk gweꞌak– sangankam de ebe mae hap ale gulzimdin hip. Hwëna dekon zebë sak: Emsa de yasik tabin hip de zini mes ebon mae onak bïtï gwezak. Ëe ama sap menkam kalang gwek– hëndep de lowehe gwen hap denaka de ebe mae hap ale gulzimdin hip, men desa Kristus nëbe mae hap syal gwibir-zimkike. Hwëna angkam nabakamë suratkam emsa tïtï tabiꞌin– dekam de nëre mae mo Kristussu de taïblïblan hap dena insa golluwe gwen hap. Sap Alap srën-srënkam hom ëngaya gwen hap de ola gol gwizimnira, hwëna Zen mes aha-en zëre mo hlïl irin zini nëbe mae hap golzimki– nen dikim karek-karek nakon wet so gwen hap denaye. ⁴  Hwëna emsa de yasik tabin hip de zini in mes aningkim ebon mae onak bïtï gwezak. Zëre mae mo karek-karek nakon, zep dam gwesïk gweꞌan: Zen Alapsa de tame tan srëmna. Zen man anakan tïtï da gwibirin, “Alap Zen kwasang-kwasang enna, zep Zen molya nësa kahalo en hap karek tabirki.” Zen ëk enkam man ëgu gwenan, “Ëe an Kristen zi,” hwëna zëno mae mo tawa tabinni in, dekon zep nwe-mase gweꞌan– san de nëre mae mo Teipsïn Zini Bian Yesussu de anakan gublunna kiye, “Zen aban apdenak.” Zep Alap orep mes kire zini zëre mo ol ale gunnuk karek tabin hip gu-gubiridaka.⁵  Em sap ansa orep mese ëtawa gwek, hwëna ëe ama etan emsa enlala sobiridaꞌan: Bian orep mes Israel mo auyan-azana Mesir kon gwiswe soneka. Hwëna men zen Zënaka daïblïbla srëm gwek, desa hwëna man timbwas tabirki. -⁶  Alap zëre mo dam taha nakore zini hen kirekam gweibiridaka: Men zen zëre mae mo syala kon de wet so gwen hap ësoson gwek, zep hëndep zëre mo lowehe gwenna hli nuk, Alap zep desa okama otdenak de bwi kawesïnnïk kang gul neka. Zen zëwe besi dokotkam de tahalebin nik lowehe gwenan. Alap mo klis gun hup de yakla yalak kim de hataꞌak, Zen dekam sa desa sërkam karek tabir zira. ⁷  Ë yala Sodom hen Gomorak de zini, hen zëno golek de ë-ë san de zini, zen hen zëno mae mo kim ëkarek gwek. Zen man ëkahalo soson gwek hen totore-totore swisa nulin halasen gwek. Zep Alap in kim syaukkum timbwas gulku, Zen dekam tïngare zi hip de ërak hap kang gulku– dekam de anakan tame gun hup, “An kirekam sa hen karek gol gwen zini tïnsïk gwen srëm syauknuk hëndep denaban lowehe gwer.” -⁸  Emsa de yasik tabin hip de zini in, zen hen kirekam zëre mae mo eisirkim de hlaun sun ang ta gwenan. Zen dekam zep zëre mae mo timni ëkahalo gwe-gwenkam kun da gwibirin. Zen hen teipsïn tangan Zini Alapsa man enlala në gweblanan, “Zen soson tangan naka hom.” Hen ngatan zi mo langnak de teipsïn-teipsïn wenya man lamang da gwibirin. ⁹  Alap mo dam taha nakore zini Mikayel, zen sap wal bose wal zem onakon hen teipsïnnï, hwëna sap kirekam zen hwëna hom dowal mo kïgïsa lamang taka. Zen kim dowal mo kïgï naban Musa mo tokna naman-man ëblaka, mae hap, “Diki ëe asa zerhal,” dekam Mikayel Bak kim jalse gweblaka, zen hom zënaka boltere taka. Hwëna zen man sapꞌnen gubluka, “Zen diki Bian Zën sa emsa karek tala.” ¹⁰  Hwëna yasik ta gwibin zini in, zëna mensa tame nul srëm gwe-gwenan, desa man lamang nul gwenan. Zëno mae mo enlalana totore-totore hole-hle en– gwe mo kim. Zep desan de ang tankam, zep sa hëndep ëtimbwas gwer. ¹¹  Kwasang tol, kire zini zen ëngalap gwe-gwen, sap zen zen sa Alap mo sërkam de jala hla nul. Zen Kaen Bak mo gwën karek san ang ta gwenan. Men kirekam hen Bileyam Bak te-ala en hap Israel mo auyan-azana kahalo san dep yasik tabirkike, zen hen zëno kim de lowehen hap mes ësam gwesïk. Yasik tabin hip de zini in hen Kora Bak han apdenak, sap zen Alap mo gubiridan nakon de wet so gwen hap golëïlman gweka. Desa hen sa Alap timbwas tabiri– men kirekam hen Kora Baksa timbwas takake. -¹²  Kristen zini em kime apdekam tembane ta gwenan, dekam hwëna yasik tabin hip de zini in man tangan eban mae de ësiri gwenkam ësam gwesïk gwenan. Hwëna dekam eno mae mo tagal gwenna in molya sam gwesïk gwek, sap zen in enlala kwae naban. Zen saher srëmkam tembane ngalap-ngalap naban bïtï gwe-gwenan. Zen zëna en naka de taïzï gwibin hip ëdwam gwe-gweꞌan. Zen in boton hap de o kawenna kiye. Nglïnak de hla tankam, sap de o hap ëhëꞌho gwen. Hwëna asesena kim de taïꞌïnka, dekam sa srën san dep ata tala, zep hëndep bëjen ïl tïn. Zen san de tën tamlenak de të gwen srëm tenya kiye. Tamle gwennak sap de eini kip duwebin, hwëna eini hom. Zen men kiye– san de te de sa naban hëndep zir gwenna. Zen toton bëjen danna tën. ¹³  Yasik tabin hip de zini in, zen hen men kiye– hi de sërkam ngëp-ngep gwenna. Dekam desyana man alpnak yaïng ta gwenanzal. Zini in hen kirekam: Totore kirekam-kirekamsa de gulin hala serankam saherak zënaka kang nul gwenan. Zen hen, keisni men zen Alap mo ïrïk gïn nïkon ëïlman gwekke, zëno mae mo kim lowehe gwenan. Keisni in zep nglïnak totoresa ora srëm san ëtë nasen gwenan. Hwëna Alap mes zëbe mae hap bwina sërkam de kawesïn tangan naka hamal gulzimki– zao de lamkam kang gulnen hap denaye. -¹⁴  Orep de bongna Hanok Bak, Adam onakon de auyansa aïtbinni, zen tujuna zen. - Zen man ngein sin dep denaka hamal hap gu-gubiridaka– nësa de yasik ta gwibin zisi de Alap karek tabin hip denaka. Zep anakan hamal hap gu-gubiridaka,“Bira, Bian man zëre mo dam taha nakore zi niban golëyaïng gwen hap golek de gweꞌan zala. Zen beya en tangankam golëyaïng gweꞌan zala– ribu-ribukam, ¹⁵  dekam de tïngare zisi klis gun hup. Alap Zënaka de tame tan srëm wenya, desa sa karek tabiri. Sap zen kirekam-kirekamsa Alap mo dwam gwibin srëm san nol gwenan, hen man donsuk gweblanan.”¹⁶  Kirekam de yasik ta gwibin zini in, zen man ëtonsuk tine gwenan, hen aha zi en mo kareksa donbirisen gwenan. Hwëna zëna ki zëre mae mo hole-hle san ang ta gwenan. Zen hen zëre en mo bosesa boltere nul gwenan, hen aha zisi botonkam anakan bën-jana da gwibirin, “Em in aïrïs”– dekam de beyakam zëbon mae osan de ang tan hap ësyal-syal gwen hap.Tatetekam de lowehe gwen hap de ol:¹⁷  Hwëna ano dang tïnïnak de wenya, hamal hap de ola mensa Yesus mo dam tasibin zini ebe mae hap ayang nul gwizimk, desa bahem tangan eititi gwibin. ¹⁸  Zen ol tan-tanna an desa ebe mae hap nol gwizimk:“Aumwa hap denak, dekam zini sa Kristen zisi swrë da gwibir. Zen zëre mae mo auhu-kama hole-hle en san sa ang ta gwer– Alap mo dwam gwibin srëm san.” -¹⁹  Zen in zep hëndep kire zi mo syala kon ema ëhlïwe gwenan. Zëno mae mo enlalana auhu-kamana awe en dep dena. Sap zëbon mae onak Alap mo Enhona hom.²⁰  Hwëna ano dang tïnïnak de wenya, ebe mae hap men kire enkam Alap taïblïbin hip de ola golzimki, em zao en ëtal gwesïk, hen zao en ëtatete gwek. Hen Alapsa em gu sonebla tine gwen— zëre mo Enho nakore sosonkam. ²¹  Alap mo kwasang-kwasang ennak lowehe gwek. Dekon bahem wet so gwe-gwen. Anakare enlala naban em Bian Yesussu ës gweblan, “Zen aumwa hap denak sa nësa kwasang gwibiridala, hen hëndep de lowehen hap dena dekam sa nëbe mae hap golzimdi.”²²  Men zen Kristussu de taïblïblannak ëtatete gwe srëm gweꞌan, desa emki enlala kwasang-kwasang naban ëtatete gwen hap tïtï ta gwibin. ²³  Men zen syauk sun dep de ora san ang taꞌan, emki ora dawem san dep alal gul gwen. Hen emki kwasangsa tïngare zi hip goltrei gwizimdin, hwëna deban hen emki anakan ëaïrï gwen, “Zëno mae mo kwaena bap zen abon mae onak hlimirin.” Sap zëno mae mo auhu-kama en hap de hole-hlena in, zen san de kwaena kiye.²⁴  Nësa de ngaya tabin hip de Zini Alap, Zen sosonna, hen Zen man zëre mo taha terenak nësa kara ta gwibirida. Zen molya syauk sun de ora san dep nësa kara ta sonebirki. Hëndep aumwa hap denak Zen sa nësa zëre mo ngatannak dep kwang guluda hala. Nen dekam enho kles gwesïn srëmkam esa isrip-sri tangan naban zëwe lowehe gwer. Zep nëno mae mo Teipsïn Zini Kristus Yesus onakon dikire Alapsa boltere da gwek hen zëno bosena teip nulsublunda gwek. Sap tïngare dawemna hen sosonna zen Zëbon en lwaꞌan– sap nonol lonesen nakon, angkam, hen hëndep denaban. In eiwa tangan.Hamal hap de olHamal hap de olHamal hap de olWhyHamal hap de ola mensa Yesus Yohanis hip golblakake

* 1:1 Mat 13:55,Mrk 6:3

* 1:5 Bil 14:29-30

* 1:7 Kej 19:1-24

+ Kain: Kej 4:3-8. Bileyam: Bil 22:1–24:13, 25:1-3,31:16. Kora: Bil 16:1-35.

+ Keisni sap bëjen ëïlman gwen. Hwëna Yudas mo olak awe kirekam. Enlalana diki keiꞌi de kara ta gwibin hip de Alap mo dam taha nakore zi. Zen ahakon dowal mo kïgï mo yasik tabin sin ang tak, dekon zep ëïlman gwek.

* 1:14 Kej 5:18-24

+ Yudas mo alena awe, Kristen zisi de swrë ta gwibin hip dena, aha dam gulsunnu anakan, “Aumwa hap denak, dekam zini sa Alapsa swrë da gwer.” (2Ptr 2:18-20, 3:3-4, 1Yoh 2:16-17, Ef 4:17-19, 1Kor 2:14)

Hamal hap de ol

12345678910111213141516171819202122

1

1¹  Ola an mae hap dena: Alap mo ngein sin de kalang goltreizimdin hip– mensa Kristus Yesus hup goltrëblakake, dekam de Kristussu de betek gweblan zi hip anakan tan-tan gulzimdin hip, “A kirekam sa nabakam jower.” Dekam zep Yesus zëre mo dam taha nakore zisi abon osan dep zer soneka– zen de abe hap ayang gulblun hap. Ano bosena Yohanis. Ëe an hen ahana– Kristussu de betek gweblanna. ²  Ëe men desaë Alap onak kïtak kara guk, ëe dekam zebë bukunak awe ale guk. In zebë emsa damnak anakan tonbirida gweꞌan, “An eiwa Alap mo ola– mensa Kristus Yesus hamal hap nëbe mae hap golzimkike.” ³  Zini men zen de hamal hap de ola ansa aha hap baca nul gwizimꞌik, hen men zen ësane gwenkam i-san i-san nei gwibiꞌik, zen hëꞌho gwibin nika sa Alap onakon hla nul. Sap molya holo gwek dekam sa ki lwal.Yohanis mo nonol lonesen ol:⁴  Aya-wal oso-wal men zen Asia mo langnak de tuju enkam de jematnak lowehen daꞌanke, ëe an Yohanis ama ebe mae hap ale gulzimꞌin:Alap in Zen gwëꞌara, Zen orep mes gwëka, hen zëno gwënna molya topse gweblak. Enho zem, Zen tuju nwe-masekam zinik syal gwe-gwenda. - Alap Zëna, Enho zem, hen Kristus Yesus mae sa kwasang-kwasangna ebe mae hap mamkam nol gwizim. Hen nen zëno mae mo taha terenak esa lowehe gwer.Sap Yesus Zen Zen– Alap hap denaka de tatetekam golluwe gwen hap de Zi niye,hen tïn nïkon de nonol ngaya gwen Zini.Zen hen Zen– teipsïn tanganna,auhu-kamanak de teipsïn-teipsïn nïkonye.Zen nësa kwasang gwibiridaka, zep tïlkï.Nëno mae mo karek-karekna dekam zepzëre mo kalkam ngan gulsuku–te-lidak son nakon kim wet soblakke.⁶  Zen dekam zep nësa Bi zem Alap onak dikim lowehe gwen hap siri gulsuku–dekam de Alap mo golak de syal ta gwen zi mo kim hëndep denaban zëno bosesa teip gulsuk gweblan hap.Kristus Yesus Zen Zen– teipsïn tangan Zi niye.Tïngare sosonna zen Zëbon sa hëndep denaban lwa gwer. In eiwa!⁷  Bira! Angkam man hataꞌara! Ëe, Yohanis, mesë but de zerati gwe zannak hla ta guk. Kïtak de zi de etan ëngaya gwenkam zen kirekam sa hen hla da gul, sap men zen hen dang nulblik. Tïngare auhu-kamanak de zini gosa sa dablal. In eiwa kirekam tangan sa ki lwal! In eiwa tangan! ⁸  Alap man nësa gubiridaꞌara:“In eiwa kirekam sa lwal,sap Ëe an nonol lonesen nakore Zi,hen aumwa topnak de Zi.Ëe orep mesë gwëk, hëndep angkam gwëꞌan.Ano gwënna molya topse gwek.Kïtak de sosonna zen Abon onak.”Yohanis kim Yesus hup dena esirkim hlaulkuke:⁹  Ëe an Yohanis. Nen Kristus hon de ang ta gwen wenya apdekam kareksae oltowe gwenan. Sap sa nësa kire hap karek da gwibir, sap nen anakare enlala nabane lowehe gwenan, “Nen mese Kristus mo ïrïk gïnnïk bïtï gwek, zep ki nësa neibirida gweꞌan.” Asa zep hëndep lang tekna Patmos san dep hiri dak, sap ëe ama Alap onakore Yesus hup de ol dawemsa gol halada gwek. ¹⁰  Nër hom de Hari Minggukam, - asa dekam Alap mo Enhona bi gweblaka. Dekam zebë ëre mo tahan san sramin auku makare ol yawalsa sak– anakan kim asa gublukaye,¹¹  “In desa kara guꞌura emki bukunak ale gun. Bukuna desa tujukam de jemat hap gol sonezim– men zen Asia mo langnak de tujukam de ë-ënak lowehe song gweꞌanke. Ë bosem-sena: Efesus, Smirna, Pergamus, Tiatira, Sardis, Piladelpia, hen Laodikia.”¹²  Ki zebë tahan san mae hap lero gwek– “An nara asa tonblaꞌara?” Dekam zebë tuju enkam de lampuna hlauludak– emas nakon de syal gweblandan naka. ¹³  Tujukam de lampuna in mo ngïrïnnïk, zao zebë Zini hla tak– Zi Tangan makan, - baju blal ala son naban hëndep tana tahannak nyausubluk. Hen emas nakon de syal gwibin biti yawalsa daulku, hëndep bik dannak hatak. ¹⁴  Nol alana ngap-ngapna– men kiye, but ngap-ngapna. Nwena syauk makan nïhïtïlblïꞌak. ¹⁵  Tanana man nalïlïngtïlblïꞌak– men kiye, tembaga ëse ang gunnu. Hen zëno ol-gun aukuna men kiye– ho li yawal zannun aukuna. ¹⁶  Dam tahakam tuju enkam keisni teirensïꞌïnka. Zëno mahala san de nëbok eihya-ngï eihya-ngï ben-benna kiye. Nwe-masena man ngatan gweblaka– men kiye, yakla nwe ngatanna kim bolak zauk gwenda.¹⁷  Ëe kimë hla tak, ki zebë zëno nwenak zi tok makan zanzak. Hwëna ki zep zë dam tahakam asa towanbla ineka– anakare ola ban,“Bahem aïrïn. Ëe an nonol lonesen nakore Zi, hen aumwa topnak de Zi. ¹⁸  Ëe an Zen– ngaya gwen hap de Ausuna. Ëe mesë sap tïk. Hwëna emki Asa hla tan: Ëe asa hëndep denaban gwë gwer. Tïngare sosonna Abon– dekam de zisi gubirida gwen hap denaye, ‘Angkam mes zaunun– em dikim tïn hïp dena.’ Hen kuncina Abon onak lwaꞌara– dekam de juwen zi mo langsa gulhlu irin hip denaye.¹⁹  “In desa ki kara guꞌura, emki bukunak ale gun. Sap in angkam dep dena, hen ngein sin dep dena. ²⁰  Tujukam de keisni hen tujukam de lampuna insa hlauludala, zen gulk sun de ol blaoran makan. Tujukam de lampu emasna in, zen Asia mo langnak de jemat-jemat. Tujukam de keisni insa ano dam tahanak hlauludala, dam gulsunnu, Alap mo dam taha nakore zi– tujukam de Asia mo langnak de jematsa de kara ta gwibin hip dena.”

+ Yohanis awe anakare enkam ale gulku “tujukam de enho”kam. Dam gulsunnu san ha, “tuju enkam de jematsa de kara ta gwibin hip de dam taha nakore zi.” (Why 1:16, 1:20) Ahaksa aha dam gulsunnu, “Alap mo Enhona– men zen tuju nwe-masekam zinik syal gwenda gwendake.” (Yes 11:2) Nomor tujuna, zen hen bukunak awe gulk sun de ol blaoran makan ale gul gweka. Tuju mo enlalana, “sowehen tangan.”

+ “Hari Minggu” desa Yohanis “Bian mo yakla”kam ale gulku. Orep de ëKristen gwen zini Hari Minggusa man nen gwibik, “Bian mo yakla”kam. Zen mae hap kirekam Minggusa nen gwibik: Sap Yesus Zen Minggukam tïn nïkon ngaya gweka.

+ Insa “Zi Tangan makan”kam ale gulku, Yohanis man enlala gweka– men dekam Daniel Bak hamal hap Kristussu ngatan zi mo langnak hla taka. (Dan 7:13-14) Zao man anakan hla taka, “San de zi tangan.”

2

Ëna Efesusk de Kristen zi hip de surat:2¹  Yesus ki zep asa gubluka, “Ola ansa emki ale gul sonen:Efesusk de jematsa de kara gul gwen hap de Alap mo dam taha nakore zi hip,Yesus onakon:Ëe an tujukam de keis nibare Zi. Dam tahakamë teirensïk gweꞌan.Hen Ëe an tujukam de lampu emas nabare Zi.²  Ëe eno mae mo syal gwibinni kïtak tawana. Em abe hap de syala dohon-hon tangan nakae ol gwek, hen dawemkame tatem ëzauk gwek. Hen Ëe tawana: Em karek gol gwen zi niban home olësiri gwe-gwek. Hen men zen zënaka nenbirida gwek, ‘Ëe an Yesus mo zer sonen zi,’ hwëna em mese sap desa akasibirida gwek, hëndep dekam zebe ahakorena anakan tame la gwibik, ‘An nësa de yasik tabin hip de zi.’ ³  Emsa mes ano bose hap karek da gwibik, hwëna em ema ëenlala gwe-gwek, ‘Sap sa ki asa zëbe hap de jal hap neibirida gwer, hwëna ëe molyë kim baes ëblak.’ ⁴  Sap eiwa, kirekame lowehe gwek, hwëna angkam em a dekone mo ësyalhe kïnïꞌan: Orep eno mae mo kwasang-kwasangna mamna. Hwëna angkam mes betek gwer. ⁵  In zep em ere mae mo karek-karek nakon ëhalen. Sap em mese ere mae mo nonol lowehen dawem nakon ëlanga gwesïl. Men kirekame nonol lowehe gwek, kirekam em etan lowehen. Dekon de ëhalen srëmkam, ki dekam asa eno mae mo jemat hap de lampuna insa gulsul. Dekam kawesïnnïk esa etan lowehe gwer. ⁶  Hwëna aha-en ki dawemna ebon mae onak lwaꞌan: Men kirekam Nikolaus Bak yasik tabin hip de zini gwëka, kirekam de lowe henna em ema hwa kulsuk gwenan– Aena men kirekamë hen hwaulsuk gwenanke.⁷  Em dwan i nibanke!Zep mensa Alap mo Enhona ebe mae hap ayang gulzimꞌira, zen desa em ësal gwen.Men zen de tatem ëzauꞌuk, Ëe asa zëbe mae hap golzim– dekam de hëndep de gwën hap de tetan dansa twinbin hip, Alap mo nganak denaka.”Ëna Smirnak de Kristen zi hip de surat:⁸  Yesus ki zep asa gubluka, “Ola ansa emki ale gul sonen:Smirnak de jematsa de kara gul gwen hap de Alap modam taha nakore zi hip,Yesus onakon:Ëe an nonol lonesen nakore Zi,hen aumwa topnak de Zi.Ëe mesë sap tïk, hwëna ama etan ngaya gwek.⁹  Ëe tawana: Em tahalha zi, hen kareksa de goltowe gwen zi. Hwëna eiwa dena, eno mae mo ngatan zi mo langnak de kire-kirena beya tanganna. Ëe tawana: Yahudi zini man emsa lamang da gwibirin. Zen sap man zënaka nenbirida gwenan, ‘Ëe an Alap mo hlïl irin wenya,’ hwëna zen mes angkam dowal mo kïgï onak bïtï gwek. ¹⁰  Bahem ëaïrïn. Ëe ama emsa gubiridaꞌan: Emsa sa ahakon dowal mo kïgïna bwinak yal gul nera– emsa dikim akasibiridan hap. Yaklana dare taha-tap enkam esa jalom ëk tïhïnak karekkam loweher. Hwëna tatem em anakare enlala naban ëzaun, ‘Sap sa asa dameral.’ Ki dekam asa ebe mae hap hëndep dikim lowehe gwen hap de mire sigina lop tazim.¹¹  Em dwan i nibanke!Zep mensa Alap mo Enhona ebe mae hap ayang gulzimꞌira, zen desa em ësal gwen.Tatem men zen de ëzauꞌuk, zen molya noltowek–mensa nen gwibirin, ‘Hëndep de tïn hïp dena.’” -Ëna Pergamusk de Kristen zi hip de surat:¹²  Yesus ki zep asa gubluka, “Ola ansa emki ale gul sonen:Pergamusk de jematsa de kara gul gwen hap de Alap mo dam taha nakore zi hip,Yesus onakon:Ëe an mahal ben-ben nabare Zi–nëbok eihya-ngï eihya-ngï ben-ben makan.¹³  Ëe tawana: Em in dowal mo kïgï mo ënake lowehe gwenan– men zao teipsïnkïm ïrïk gïl gwendake. Sap eiwa kirekam, hwëna karek yala in kim ebon mae onak hatak, em namae dawemkam ano bosena urensïk gwek. Em dekam home Asa de taïblïblanna baes tak. Hen in kim sap Antipas Baksa eno mae mo ngïrïnnïk abe hap de jal hap dak, em dekam home Asa anakan azabeblak, ‘Ëe Zëbon de ang ta gwen zisi hom.’ Hwëna em hen Antipas Bak mo kime Abon onak tatem ëzauk gwek. ¹⁴  Hwëna ano husus gwibinni hen ki— ebon mae onakye. Sap ahakon hen ema Bileyam Bak Swe mo tawa tabin sin ang ta gwenan. Sap zen orep tangan Balak Baksa tawa taka, ‘A kirekam em Israel Bak mo ausu nakore zi hip zol makan eiyas ta guzimdin,’ hëndep dekam zep zë ëkyan hezak. Zen dekon zep yang tabin boton alap hap de tembanenak ang ta gwek, hen kahalo-kahalo san ang ta gwek. ¹⁵  Hen ebon mae onakon zini ahakon kirekam hen Nikolaus Bak mo yasik tabinni nurensïk gwenan. ¹⁶  Zen in zep, em ëhalen. Sap em de ëhalen srëmkam, ki Ëe asa emsa, hëndep in zen emsa yasik da gwibirin, deban mae golëeijazal– ëre mo nëbok makare mahal ben-benkam.¹⁷  Em dwan i nibanke!Zep mensa Alap mo Enhona ebe mae hap ayang gulzimꞌira, zen desa em ësal gwen.Men zen de tatem ëzauꞌuk, Ëe asa zëbe mae hap golzim– dekam de orep de tembane aning gunsu twen gweblan hap, mensa orep Israel mo ausu nakore zi hip Alap gol gwizimkike, zen kim nama sasa lang san sek gwe song gweꞌakke. - Hen zëbe mae hap Ëe asa kaso ngap-ngapsa kae gweblazim. Ëe asa etan desa aha bosekam bosemse tabir, hen ëse bosesa asa kasona iwe ale tabir-zim. Bosem-sena in aha molya tame nuk, hwëna men zen en de deirensïꞌïk, zëna enna sa anakan tame nul gwer, ‘Yesus kirekam asa bose taka.’”Ëna Tiatirak de Kristen zi hip de surat:¹⁸  Yesus ki zep asa gubluka, “Ola ansa emki ale gul sonen:Tiatirak de jematsa de kara gul gwen hap de Alap mo dam taha nakore zi hip,Alap mo Tanena, Abon onakon:Ëe an men zëno nwe nik syauk mo kim nïhïtïl gweblananke,hen men zëno tana nik tembaga ëse ang gun makan nalïlïngtïl gweblananke.¹⁹  Kïtak em insa syal ei gwibirin, Ëe tawana. Ëe tawana: Em ema enaka kwasang eibirida gwenan. Em Asa de taïblïblan nabane lowehe gwenan, hen abe hap de syala ema dawemkam ol gwenan, hen tateme ëzauk gwenan. Ëe tawana eno mae mo syala angkam man nonol syala kon esek gwe seꞌan. ²⁰  Hwëna ebon mae onak an zen en husus gwe-gweꞌan: Em ba habe wenya insa, Izebel Baksa, kara ul gwenan? In zen botonkam anakan gubirida gwenan, ‘Ëe an Alap mo olsa de ebe mae hap ayang gul gwizimdin hip de we.’ Hwëna zëno kirekam de yasik tabinni in kon zep Abon de ang ta gwen wenya beya nik zëbon osan ang ta gwek– ëkahalo gwe-gwenkam, hen yang tabin alap hap de tembanesa de twen gweblankamye. ²¹  Ëe mesë sap Izebel Baksa de karek gun hup de yaklana esek gul gwek– dekam de zëre mo swi soson nakon halen hap. Hwëna zen man halen hap baes gwe-gwek. ²²  Tumna men zëwe karekna gol gwenan, Ëe asa zëwe etan hiri gulser– zao de sang-sang kareksa gollwa gwen hap. Hen men zen kahalo nei gwibik, kirekam asa gweibiridal. Zen hen karekna mam naka sa noltower– zen de karekna in kon ëhalen srëmkamye. ²³  Hen zëbon de ang ta gwen wenya ahakon asa juwen tabir– dekam deka tïngare jemat-jemat Asa tame dak, ‘Eiwa, Zen zi mo enlalana hen enho naban man tame ta gwizimnira.’ Zep Ëe asa ere mae mo karek gon jam enkam emsa karek ta gwibir. ²⁴  Hwëna Tiatirak de wenya, em ahakon home yasik tabin hip de wenya in mo tawa tabin sin ang tak. Mensa zëbon de ang ta gwen wenya nen gwibirin, ‘Dowal mo kïgï mo enlala aning tanna’, desa de tawa gweblan hap em ahakon home ang tak. Em ema zi enlala karek-karekna insa nol sang-sang eibirida gwenan, zep ëe homë ebe mae hap aha syala wei yul sonezimꞌin. ²⁵  Hwëna em in kirekame angkam Asa laïblï gweblaꞌan, kire ennak tatem ëzauk gwek– hëndep ano lwahal zannak de zauꞌuk. Bahem Asa de taïblïblanna insa baes gwibin.²⁶  Men zen de ano dwam gwibin en san lowehe gweꞌak, hen tatem ëzauꞌuk, hëndep aumwa hap denak de hataꞌak, zëbe mae hap Ëe asa ëre mo sosonsa golzim– dekam de tïngare zi aususa ïrïk gïn hïp denaka. ²⁷  Emki ëenlala gwen– men kirekam Mazmuruk Daud Bak abe hap dena ale gulkuke, abe hap de Bian sosonsa golblan hap dena. Zen anakarekam ale gulku,‘Em esa tatete tangankam ïrïk gïlï.Zini men zen de ësoson gweꞌak,desa esa timbwas tabiri– men kiye,besi tekkam de botolsa lwa tabinni.’ -Hwëna sosonna in desa asa hen ebe mae hap golzim– men zen de tatem ëzauꞌukye. ²⁸  Ëe hen asa hleng gwen hap de keisni ebe mae hap zerzim. -²⁹  Em dwan i nibanke!Zep mensa Alap mo Enhona ebe mae hap ayang gulzimꞌira, zen desa em ësal gwen.”

+ “Hëndep de Tïnnï,” zëno dam gulsunnu, emki Why 20:14nak hlaun.

+ Israel mo ausu nakore zini kim sasa lang san sek gwe song gwek, dekam man mamkam ëusak gwe-gwek. Alap dekam zep tembane bosena “manna”sa jowen ta gwibir-zimki. Ki zep Alap dekam de mannana insa botolak mat tan hap Musasa gubluka– hen botola insa de Alap mo petinak ing gun hup. Hwëna Alap mo petina in hëndep botola in han orep mes jek-jak nëk, hen Alap mo ëpba olak hom anakan ale nuk, “Kirekam jek-jak nëk.” Yahudi mo aha tawa tabin nikon, zao man hyanak ale nuk, “Alap mo olsa de ayang gun hup de zini Yermia peti naban botola in han kama hulak aning soka– kim Babelk de zi de Alap mo golsa dri yun hup denak golek de gweꞌakke.” In zep auyan-tane wal zem ëkïl gïl gwek, “Nësa de ngaya tabin hip de Zi de hata zankam, dekam sa etan tembanena insa nëbe mae hap gol gwizimdi.”

* 2:27 Mzm 2:8-9

+ Hleng gwen hap de keis hip de ola, emki Why 22:6nakhlaun.

3

Ëna Sardisk de Kristen zi hip de surat:3¹  Yesus ki zep asa gubluka, “Ola ansa emki ale gul sonen:Sardisk de jematsa de kara gul gwen hap de Alap mo dam taha nakore zi hip,Yesus onakon:Ëe an Alap mo Enho nabare Zini Zen– men zen tuju nwe-masekam zinik syal gwe-gwendake, -hen Ëe an tujukam de keis nibare Zini.Ëe tawana insa em syal ei gwibiꞌin. Zini man emsa kïl dï gwibiꞌin, ‘Zen ngayana,’ hwëna em in tok-tokna. ²  Zen in zep, em ni truwen nakon luk tan, hen eno mae mo syala in zen tïnsïn hïp alp gwesïꞌïn, emki etan bubung gun. Sap Ëe tawana: Em insa syal ei gwibiꞌin, aha-en mae home su kul soneꞌan– ano Bian mo nwenakye. ³  In zep emki enlala gwe-gwibin– men desa orep emsa tawa da gwibikke, hen men desae ësane gwe-gwekke. Zen kirekam em etan syal tan, deban ëhalek. Sap em de salok-salokkam lowehe gwen srëmkam, Ëe ebon mae onak sowë zi mo kim asa hatazal. Ki em molye hamal hap anakan ëtawa gwe guk, ‘Yaklana dekam sa hata zala.’ ⁴  Hwëna eno mae mo ngïrïnnïk nama hen– salok-salokkam de lowehe gwen wenyaye, men zëno mae mo pakean ëjok-jok gwe srëm gweꞌan. Ëe asa desa pakean ngap-ngap alala tan naban golëlowehe gwer, sap zen mes kirenak dep ëdakastïk.⁵  Men zen de tatem ëzauꞌuk, zëbe mae hap pakean ngap-ngapsa asa alala tazim. Hen zëno mae mo bosem-sena Ëe molyë hëndep de ëngaya gwen hap de wenyik mo bosemse nabare buku nakon ngan gulsuzimk. Bian hon hen zëre mo dam taha nakore wenyak Ëe asa anakan kira tabir, ‘An zen– ano bi gwibiridan wenyaye.’⁶  Em dwan i nibanke!Zep mensa Alap mo Enhona ebe mae hap ayang gulzimꞌira, zen desa em ësal gwen.”Ëna Piladelpiak de Kristen zi hip de surat:⁷  Yesus ki zep asa gubluka, “Ola ansa emki ale gul sonen:Piladelpiak de jematsa de kara gul gwen hap de Alap mo dam taha nakore zi hip,Yesus onakon:Ëe an lalak enna hen taïblïblan tanganna.Teipsïn zini Daud Bak mo kunci bi gweblanna Ëyë zirensïꞌïn.Ëyë dekam lïlïkïnsï talusuꞌuk,nara zi molya etan gulhlu inki.Hen Ëyë gulhlu inꞌik,nara molya talusuku.⁸  Ëe tawana insa em syal ei gwibiꞌin. Hen Ëe tawana: Em tatete tangan naka hom. Hwëna em mese ano tawa tabin sin ang ta gwek, hen home ano bosena anakan azabe gwibik, ‘Ëe Zëbon de ang ta gwen zisi hom.’ In zep ebe mae hap mesë lïlïkïnnï talusuzimk. Desa toton nara dep?– etan gulhlu irin niye. ⁹  An kirekam sa ebe mae hap lwazim: Zini men zen emsa hit di gwibirin, Ëe asa desa tik-tik tabir– ebon mae onak de yaïng gwezan hap. Zen dekam sa bokle kom son nakon anakan ëkira gwer, ‘Eiwa, Alap man emsa kwasang gwibirida gwenda.’ Zen man zënaka tim di gwibirin, ‘Ëe an Yahudi zi tangan,’ hwëna zen dowal mo kïgï mo walas. ¹⁰  Sap em mese ano ol hli yulzimdin sin ang ta gwek– dekam de kareksa de goltowen nakon asa zabeblan srëm hap denaye. Zep Ëna hen asa emsa golëzauk soner– karek yawala in kim de tïngare okamanak hataꞌakye. In tïngare auhu-kama zisi dikim akasibiridan hap sa ki lwal. ¹¹  Ëe nabakam asa hatazal. Men desa ki ulin gwek, dawem enkam olinik gwek. Aha zi mana hwëna ebe mae hap de mire sigisa kap da innink.¹²  Men zen de tatem ëzauꞌuk, Ëe asa desa Alap mo gol ësenak gol te makan eiyas gïl. Zen zao sa hëndep denaban lowehe gwer. Hen Ëe asa ëre mo bose ësesa zëno mae mo timnik ale tabir-zim, hen ëre mo Bian Alap mo bosesa, hen Alap mo ë bosesa. Zen in zen– Yerusalem ëse, men zen sa ngatan zi mo lang nakon ati gwe zala, Alap zëre onakon.¹³  Em dwan i nibanke!Zep mensa Alap mo Enhona ebe mae hap ayang gulzimꞌira, zen desa em ësal gwen.”Laodikiak de Kristen zi hip de surat:¹⁴  Yesus ki zep asa gubluka, “Ola ansa emki ale gul sonen:Laodikiak de jematsa de kara gul gwen hap de Alap mo dam taha nakore zi hip,Yesus onakon:Ano aha bosena ‘Eiwa de Zi.’ -Ëe an Zen– eiwakam hen tatetekam de Alap hap denaka golluwe gwen hap de Zi niye.Ëe an Zen– kïtak ausuna, Alap mo yang tabin nikon.¹⁵  Ëe tawana em in desa syal ei gwibiꞌin. Zen in zebë emsa ulop gwibiridaꞌan– san de tembane kareksa de ulop gwibin makanye. Sap em asa de kwasang gweblanna mese ëblalen gwek, hwëna home tangan asa baes ëblaꞌan. Zep em an men kiye– tembanena sal-salaka hom hen bot-bot naka hom. Zen in zep Ëe asa emsa kïtak wëk gwibiridal. ¹⁷  Em ema ëkïl gïl gwenan, ‘Ëe an kire-kire beyana. Basa dep?– tahalha gwibinni.’ Hwëna em home ere mae mo enhona tame laꞌan. Em in enho nakon tahalha tangan nike lowehe gweꞌan– kwasap walas mo kim. Em in irkane lowe heꞌan hen nwe dïmïnnï. ¹⁸  Zen in zebë emsa tïtï tabiꞌin: Em Abon onak te-alakam hëndep de emas lalaksa kablak– dekam de ano nwenak ëtahalha gwen srëm hapye. Emki hen Abon onak pakean ngap-ngapsa kap laink– desa de alala tan hap, sap angkam em irkane sahera ban lowe heꞌan. Hen nwe hap de obatsa emki Abon onak kap ta irin– ekakim nwesa ëkara gwek. ¹⁹  Zini mensaë kwasang gwibirida gwenan, zen desaë jalse gwibirida gwenan hen lek-lek ta gwibirin– dekam de zen dawemkam ëhalen hap. Zen in zep, em tïngare enho naban ëhalen. ²⁰  Ëe bira! Ëe eno mae mo enhonak de lïlïkïnnïkë zauk gweꞌanzal, hen ama gaꞌga so gwenan. Men zen de ano ola saꞌanka, hen lïlïkïnnï insa ap talusubluꞌanka, zëbon asa tïl, hen zini in han asa zergwë gwer. Hen Ëe deban asa ënaka itwen gwer.²¹  Men zen de tatem ëzauꞌuk, Ëe asa desa gubiridal– ëre mo nikin gwennak de ëre mae han teipsïnkïm teinikirin hip, dekam de apdekam ïrïk gïn hïp. Aena hen tatemë zauk gwek. Zen in zebë angkam ëre mo Bian naban apdekam teipsïnkïm inikin gweꞌan.²²  Em dwan i nibanke!Zep mensa Alap mo Enhona ebe mae hap ayang gulzimꞌira, zen desa em ësal gwen.”

+ Alap mo Enho de tuju nwe-masekam zinik syal gwendan hap de ola, emki 1:4 mo otde alenak hlaun.

+ “Eiwa de Zi,” Yohanis man Yesus mo aha bosena ale gulku “Amin”kim. Amin mo aha enlalana “In eiwa,” ahaksa, “Kirekam de hëndep lwak.”

4

Yohanis kim ngatan zi mo langnak hlauludakake– Alap mo bosesa de teip gulsuk gweblannak:4¹  Ëe Yohanis ki zebë etan dekon kara gwek, hwëna ngatan zi mo langnak de lïlïkïnsï zebë kon akesek. Man dalusuhuk. Hwëna ki zebë hen ola salsek– men kirekam nonol asa tonblaꞌankake, sramin auku makare olsa. Zen man asa gubluka,“Haen, an san emki sewe sezan. Ëe asa ebe hap goltrëblal– in zen ki ngein sin joweꞌakye.”²  Dekam zep ki hëndep Alap mo Enhona asa bi gweblaka, hëndep dekam zebë eiwa de makan ngatan zi mo langnak hatak. Zao zebë teipsïn tangan zi hip de komal tumna akesek, hen Teipsïn Tangan Zini Alap Zëna zëwe nikinꞌinka. ³  Zëno nwe-masena man angtan-angtan gweblaꞌanka– kal-kalkam hen te-ala ësesekam, kaso lïlïngtïn makan. Hen boge alp te-ala ësese makare nik komal tumna in san wal-wale gwe-gweꞌak. ⁴  Hwëna Alap mo komal tumna insa man 24 enkam de ahakore komal tumkam wale nosok. Zëwe zini teipsïn-teipsïn nik hen teinikinꞌik– 24 enkam. Zen pakean ngap-ngapsa alala dak, hen emaskam de mire sigi alala tan naban zë teinikinꞌik. ⁵  Hwëna Alap mo komal tumna in kon nglïna man ang tasïk kïnï gweꞌanka, hëndep dekon zep nglïna mam enkam ngam ta gweꞌanka, hëndep aukuna man alal tahal gweꞌanka. Hen zëno dang gwën nakon seip makare syauk ngatanna tuju enkam ëhïtïlsïk kïnï gweꞌak. Desa de dam gulsunnu, zen Alap mo Enhona– men Zen tujukam de nwe-masekam zinik syal gwenda-gwendake. ⁶  Hen Alap mo komal tum dang gwën san ki zebë hen hi yawal makarena hlauk, hwëna zen kaca lalak makarena. Hen tumna in mo alp-alp san, ngatan zi mo langnak de otweran makare zini dan-nër dan-nërkam zë lowehe gwenan. Zëno mae mo timni dang san hen tahan san nwe en naban. ⁷  Otweran nwe-masena in ahana men kiye– singana. Ahana zëno nwe-masena men kiye– sapi zirya. Hen ahana men kiye– zini. Hen ahana zen men kiye– mawana heir de ihe zanna. ⁸  Dan-nër dan-nërkam de otweran makare zini in, zëno mae mo sï alana enam-enamkam. Hen zëno mae mo timni nwe enkam ësowehek– sap sï ala ïltïkïn mae san. Zen yaklam hen kam tër tanna hom ëzausuk gwenan. Zen a kirekam mo da tine gwenan:“Bian Alap, Teipsïn Zini,Zen lalakna, Zen lalakna, Zen lalak tanganna.Zen orep mes gwëka,hëndep nama gwëꞌara,hen zëno gwënna molya topse gweblak.”⁹  Dan-nër dan-nërkam de otweran makare zini, zen kirekam zëno bosesa de teip gulsublun hap de tërya da tine gwenan– blikip gwesïk gweblan hap hen dawemsa de gol gweblan hap, Zëna in Zen komal tum dawemna in kon hëndep denaban ïrïk gïꞌïrake. Hen in kim otweran makare zini in kirekam tërya da gwenan, ¹⁰  24 kam de teipsïn-teipsïn wenya in dekam zep nol ïk gïn nïban boklena kom da gweblananzal– hëndep de gwën Teipsïn Zini zëre mo nwenak. Zen dekam zëre mae mo mire sigina talwesïn nïka kang da gwenanzal– dekam de Bian mo nwenak ëbetek gwen hap. Hen dekam zëno bosesa anakan teip nulsuk gweblanan,¹¹  “Are Bian, ano mae mo Alap,Em en aïrïs– tërkam de Emsa ta gweblan hapye.Dikire tïngare sosonna Ebon lwa gwek.Dikire ere mo bosena teip nulsublunda gwek.Sap tïngare kire-kirena Eme yang tabirki,hen eno enlala gwibinkim ki tïngan ëjowenda gwek hen ëngaya gwe-gwek.”

5

Yohanis kim buku lak gun nuban Alap mo domba tane naban akekake:5¹  Alap mo dam tahanak, ki zebë buku lak gulsunnu hlauk. Bukuna in alekam mes eihya-san eihya-sankam sowehek, hen hulen nik lwaꞌak. Dokot buknu tuju enkam. ²  Hwëna ki zebë hla tak– Alap mo dam taha nakore jana nabare zi sosonna, ol mamkam kim taken gweꞌanka,“Nara en aïrïs?– zen de tujukam de dokot buknu ansa hïl tï sonebirzin hap, hen zen de bukuna ansa kwala-kla gun hupye.”³  Hwëna aha-en mae hom tangan nadakastïk– zen de bukuna insa kwala-kla gun hup, hen zao de alena insa de baca gun hup– sap ngatan zi mo langnak de wenya, sap auhu-kamanak de wenya, hen juwen zi mo langnak de wenya. ⁴  Ëe dekam zebë yusyustïn nïban gona gwëꞌak– mae hap, “Hare zini aha-en mae homke!– zen de bukuna insa kwala-kla gun hup, hen zëwe de alesa baca gun hup denaye.” ⁵  Hwëna in zen teipsïn-teipsïn wenya 24 enkam lowe heꞌak, zen zep ahanik asa gubluka,“Bahem gona gwën. Singana insa emki hla tan. Zen Yehuda mo auyan-aza nakorena, - teipsïn zini Daud Bak mo Auyan-tane. Zen mes zëre mo jal zini holenak zaubirida ineka. Zen Zen sa tujukam de dokot topna insa hïl tï sonebiri, hen bukuna insa Zen sa kwala-kla gulu.”⁶  Hwëna Domba Tanesa zebë hla tak, Alap mo komal tum golek denak zauꞌunka. Dan-nër dan-nërkam de otweran makare zini in zë ngïrïn daꞌak, hen tïngare 24kam de teipsïn-teipsïn wenya in. Domba tanena in hla tankam san de Alap hap de zïp soblanna. Zen wei-wei naban zë zauꞌunka. Zëno nola kore hli-hlina tuju enkam. Nwena hen tuju enkam. Tujukam de nwena insa de dam tasibinni, Alap mo Enho mo tujukam de nwe-mase– mensa Alap tïngare okamasa de amjan gwibin hip dam tasibirkike. ⁷  Hëndep ki zep Domba Tanena in song gwe zaka, ki zep hëndep bukuna insa Alap zëre mo dam tahanak gul inki. ⁸  Domba tanena in kim gul inꞌinka, dekam zep dan-nër dan-nërkam de otweranna in, hen 24kam de teipsïn-teipsïn wenya in boklena kom da gweblaꞌanzak. Zen kïtak gitar makare naka deirensïꞌïk, hen emaskam de pancisa deirensïk. Emaskam de pancina in, zen men zao Alap hap irase dawem nabare te kïlï ang nulsuk gweblananke. Irase dawem nabare te kïlï in mo dam gulsunnu, Alap mo ïrïk gïnnïk de bïtï gwen wenyik mo ol gu sone gweblan. ⁹  Zen dekam zep tër ësena daꞌak:“Em aïrïs– bukuna ansa de gon hap,hen dokot topna insa de hïl tï sonebin hip.Sap Emsa mes dak,hen eno kalkam ema zini ngan tasibirki–desa de Alap onak dep kap gulhan hap,sap tïngare zi ausu nakore zi,sap tïngare men-kore men-kore ol ton gwibin zi,hen tïngare ïrïk gïn lang nakore zi,hen kirekam-kirekam sop zi ausu.¹⁰  Em mese desa tïngan Alap mo ïrïk gïnnïk dep golëbïtï gweka.Hëndep zen sa loweher–san de Alap mo golak de syal ta gwen zini kiye.Zen hen sa tïngare okamana ïrïk nïl gwer.”¹¹  Ki zebë etan dekon kara gwek, hen Alap mo dam taha nakore zi beyam-bya mo olsaë sak. Zëno mae mo beyana banakan dep?– aïtbinni, hëndep ratusan jutanak man yap tamank. Zen man Alap mo komal tumna insa wale nososuk– hëndep dan-nër dan-nërkam de otweranna hen teipsïn-teipsïn wenya in han. ¹²  Zen tërya ol mamkam daꞌak:“Domba Tanena men desa Alap hap zïp nosoblakke,Zen aïrïs– tïngare langsa de bi gwibin hipye.Dikire tïngare sosonna hen enlala blala Zëbon lwa gwek.Dikire kïtak betek në gweblak hen boklena kom da gweblak.Dikire kïtak zëno bosena teip nulsuk gweblakhen boltere nul gweblak.”¹³  Ki zebë etan salbiridak– tïngare zini hen tïngare otweranna–sap nglïnak dena,okamanak dena,hi mwanak dena,hen juwen zi mo langnak dena,hëndep kïtak tangan.Zen tërya anakan daꞌak:“Teipsïn Tangan Zini Alap hen Domba Tane zem in handikire tïngan zëno nik mo bosena boltere noso gwizimk,hen blikip neisïk gwizimk.Dikire tïngan teip nososuk gwek,hen dikire tïngare sosonna Zëbon nebon hëndep denaban lwa gwek!”¹⁴  Dan-nër dan-nërkam de otweran nwe-mase makare zini in ki zep ding nulzimk, “In eiwa!” 24kam de teipsïn-teipsïn wenya in dekam zep boklena kom dak, hen Eirzi-Bia mo bosena teip nulsuzimꞌik.

+ “Yehuda,” zen Israel mo aha zi ausu. Raja Daud zen dekon saltïlkï, hëndep Yesus hen dekorena.

6

Domba Tanena kim dokot buk top-topna hïl tï sonebirkike:6¹  Ki zebë hwëna Domba Tanena insa hla tak– Zen kim nonol dokot topna buku lak gulsunnu in kon hïl gïl soneka. Ki zebë hen ola sak dan-nër dan-nërkam de otweranna in kim ahanik gu aneka, “Haen!” Zëno ol aukuna in men kiye– nglï glung aukuna. ²  Ki zebë hwëna hla tak– kuda ngap-ngapna kim te sokïn zïꞌanka. Zini men zen zersong gweꞌan zaka janasa gwirenka. Gwërbonna hen man ala nosoblak, sap Alap mes zëbe hap golblaka– zen de eijannak yei-yëk gwen hap denaye. In zep eijannak dep ati gwe ine zaka.³  Ki zep etan Domba Tanena in aha dokot topna hïl gïl soneka. Dekam zebë etan sak– aha otweran nwe-mase makare zini in kim gu aneka, “Haen!” ⁴  Aha kudana hen dekam zep etan te sokïn zïka. Kudana in zëno alana kal-kala. Zini in zen zersong gweꞌan zaka zëbe hap hen man Alap sosonsa golblaka– dekam de auhu-kama nakon umlaesa gulsun hup denaka, zi dikim zënaka tamera gwen hap. Zëbe hap zep nëbokna sërkam de blal tangan naka nolblak.⁵  Domba Tanena in ki zep etan dokot topna dan-ahanna hïl gïl soneka. Dekam zebë hen otweran nwe-mase makare zini insa ahanaka salblak– kim gu aneka, “Haen!” Dekam zebë hen etan kuda kakakna hla tak– kim te sokïn zïꞌanka. Zini men zen zersong gweꞌan zaka zen kire-kire dohonsa dikim timbang gul gwensa gwirenka. ⁶  Etan ki zebë ola sak– dan-nër dan-nërkam de otweran ngïrïnnïk iwe, san de zi tangan mo ol. Zen man mamkam kuda tahannak de zini insa anakan takenblaka:“Beras mo hargana emki gulkꞌnen tan: Beras dawemna angkam, aha-ere litera, aha-ere yakla blalkam de syal gwenkam de zen. Beras karekna, dan-ahare litera, zen hen aha-ere yakla blalkam de syal gwenkam de zen. - Hen minyak goreng naban ho mamak naban, zen hen sa sërkam hargana gulkꞌnen nër, hëndep dekam zini bakam dep?– lop ta gwen naye.”⁷  Ki zep hwëna etan Domba Tanena in dokot topna dan-nër dan-nëra hïl gïl soneka. Dekam zebë etan sak– otweran dan-nër dan-nëra in kim ahanik gu aneka, “Haen!” ⁸  Hwëna ki zebë etan hla tak– aha kudana kim te sokïn zïka. Zen hwëna mes tangan sang-sang hap sopna lengse gweka. Zini men zen zersong gweꞌan zaka bosena “zi tamera gwen hap de Zini.” Lun kon hen ahanik ang gweblan daꞌanka. Zëno bosena “juwen zi mo langnak de Teipsïnnï.” Alap dekam zep zëbe nikip golzimki– zen dikim okamanak de zisi aha hlïk en naka lamera song gwen hap. Zini dan-nër dan-nërkam de aïtbir song gwenkam, ahanik de tïn, dan-ahan de lowehen– kirekam de aïtbir song gwenkam.Ahakon eijankam de juwen,ahakon tembane srëm hap de juwen,ahakon sang-sang yawala kon de juwen,hen ahakon otweran jal-jal de gwidre gwen nakon de juwe gwen.⁹  Zen kim has eisïkï, dekam zep Domba Tanena in dokot buknu aha-ere taha-tapna hïl gïl soneka. Dekam zebë zini hlauludak, Alap hap irase dawem nabare te kïl tru tasïk gweblan hap de meja ïltïkïnnïk ëzauꞌuk. - Zen men desa Yesus hup de ol gol halada gwen jal hap damera gwekke– zëno mae mo angna. ¹⁰  Zen ol mamkam ëgu ine gweꞌak,“Are Bian, teipsïn tangan Zini, Em-en tangan lalakna, hen taïblïblanna Em-en. Auhu-kamanak de zisi de heip gun hup dena, etan holona banakaꞌen? Sap zen zen asa damera gwek.”¹¹  In zen ki ëgu gweꞌak, zëbe mae hap pakean ngap-ngapsa alala dazimk. Hen man nenbiridak,“Emki engka en ëeiꞌïn. Kim de [Kristenkam de ëKristen gwen] wal bose wal omka tamerankam su nul soneꞌak, zen dekam sa ki lwal. Men kirekam emsa damera gwek, kirekam sa hen desa tamerankam su nul soner– men kire enkam beyana Bian Alap dam gulsun dakake.”¹²  Hwëna ki zebë etan Domba Tanena insa hla tak– kim dokot buknu enamna hïl gïl soneka. Dekam zep sërkam de jïngïl yawala taïlkï, hëndep yakla nwena man kakak gweka– kaen glaïng-glïng kakak makan. Hen benna man kal-kal gwek– san de kala kiye. ¹³  Keisni dekam zep nglï nakon kama san dep lanna hlaka– san de asese yawal de taïnkïm de tetan dan lanna hlanna kiye. ¹⁴  Nglïna man esek gweka, hëndep man jek-jak gweka. Hen tïngare kwatap-kwatapna hen kama-tek kama-tekna man langa san dep ëese-sek gwek. ¹⁵  Dekam zep tïngare zini ëani-ning gwek– kaso-hul kaso-hulak hen kwatap-kwatapnak de kaso kles-kles san.In zen ani-ning gwek, zen sap auhu-kamanak de teipsïn-teipsïnnï,hen nol-nolkam dena,sap jana nabare nik mo mam-mamna,hen kire-kire beya wenya,hen sap soson nabare wenya,hen sap zi mo tana ïltïkïnnïk de lowehen wenya,hen kirenak de lowehen srëm wenya.¹⁶  Kwatap-kwatapna hen kaso-hul kaso-hula insa man nahërhebirida gweꞌak, “Asa em kei-king gun! Asa em ani-ning gun– Teipsïn Zini Alap ne Domba Tane nik mo jal hïl ïnni an kon! -¹⁷  Sap angkam Alap mo yakla yawalak mes zaul– dekam de zëre nik mo jalsa hïl ïn hip denakye. Hen nara zi molya zëno nik mo nwenak tatem zauku?!”

+ “Beras dawemna” desa Yohanis “gandum dan nakore tepung”kam ale gulku. Hen “beras karekna” desa “jelai dan nakore tepung”kam ale gulku. Tepungna, zen zëno langnak de mwin-mwankam de tembanena zen– men kiye, dobena hen berasna, awe de zi hip dena.

+ Irase dawem nabare te kïl mo gulk sun de enlalana, emki Why 5:8nak hlaun.

* 6:16 Hos 10:8,Luk 23:30

7

Alap mo capkam kim 144 ribukam Israel mo zi ausu nakore zini mirenak al dasibikke:7¹  Ki zebë hwëna Alap mo dam taha nakore zini dan-nër dan-nërkam hlauludak. Ahana okama yakla hata sezan topnak zauꞌunka, hen ahana yakla nikin anen topnak zauꞌunka. Aha darena hen eihya-lip eihya-lip top-top san yaun daka. Zëno mae mo syala, zen asese de zëno mae mo ïrïk gïn nïkon taïn srëm hap– sap eik sin, hi san, ahaksa te-te syan. ²  Hen Alap mes dekam zëbe mae hap sosonna golzimki– dekam de kama naban hi naban karek son hap dena. Hwëna ki zebë Alap mo dam taha nakore zini ahana hla tak– yakla hatase gwezan nakon kim hatase zaka. Zen Ngaya Zini Alap onakore capsa golhatase zaka. Ki zep ol mamkam takenbirida zaka– dan-nër dan-nërkam de wenya insa,³  “Na-en bahem kama naban hi naban timbwas son, hen tenya. Anik nonol Alapsa de betek gweblan zisi mirenak capkam al tasibik. Zen mana hen ëtimbwas gwenank.”⁴  Dekam zep asa nenblak,“Zini 144 ribu enkam sa mirenak al dasibir– Alap mo capkamye. Zen kïtak dua-blas enkam de Israel mo auyan-aza nakorena. ⁵  Aha-ere auyan-aza nakore zini, 12-ribu 12-ribu enkam sa capkam al dasibir. Israel mo auyan-aza mo bosem-sena, a zëno mae mo ausu nakore naka moye: Yehuda, Ruben, Gat, Asyer, Naftali, Manasye, Simeon, Lewi, Isakar, Zebulon, Yusup, hen Benyamin.”Yohanis kim sërkam de zi trana hlauludakake:⁹  Hyanak ki zebë etan kara gwek. Ëe sërkam de zi tra beyam-byasaë hlauludak. Aha-erenak tagal gwesïk. Zëno mae mo beyana aïtbinkim toton nara dep?– sul sonenna. Zen Alap ne Domba Tane nik mo dang nakon pakean ngap-ngap alala tan naban ëzauꞌuk, hen tahakam kawang ala maum hasesa isrip-sri hap deirensïꞌïk. Zen tïngare ïrïk gïn nïkorena, tïngare zi ausu nakorena, tïngare sop zi ausu nakorena, hen tïngare ol ton gwibin zi ausu nakorena. ¹⁰  Zen man ol mam-mamkam anakan ëtaken gweꞌak,“Nëre mae mo Bian AlapZen teipsïn tangannak nikinꞌira.Nëno mae mo ëngaya gwenna an,zen Zëbon en onakonhen Domba Tanena in onakon.”¹¹  Tïngare Alap mo dam taha nakore zini zen ëzaunkum man Alap mo komal tumna insa dot nososuk. 24kam de teipsïn-teipsïnnï in hen dan-nër dan-nërkam de otweran nwe-mase makare zini in hen zëno mae mo ngïrïnnïk lowe heꞌak. Zen dekam zep kïtak nol ïk gïn nïban boklena kom dak, hen anakan Alapsa boltere daꞌak,¹²  “In eiwa! Dikire Alap en hon kïtak lwa gwek–dawemna, ngatanna, enlala blala,hëꞌho gwibinni, bose dawemna,hen tïngare sosonna,hëndep denaban. In eiwa tangan.”¹³  Ki zep 24kam de teipsïn-teipsïn wenya in kon ahanik asa takensïblïka,“Pakean ngap-ngap alala tan wenya an, banakare wenya? Hen enda kon yaïng gwezak?”¹⁴  Ki zebë ding gulbluk, “Bian, ëe tawa naka hom. Diki tawana em.”Ki zep hwëna asa ding gulbluka,“Zen an men zen sërkam de karekna insa nyaubikke–in kim Yesus hup de jal hap zini karek da gwibikke.Zen mes zëre mae mo pakeanna ngan dasibik–Domba Tanena in mo kalkam.Zen dekam zep zëno mae mo pakeanna ëngap-ngap gwek.¹⁵  Zen in zep Alap mo komal tum alp nakonlowehe gwenan,hen Zëno bosena mam nul tine gwenan–yaklam denaban kam denaban.Desa Zën sa golëlowehe gwera,zep zen karekna molya etan noltowek.¹⁶  Zen dekam molya etan usak naban ho-hole nabanneiszimk.Yakla sal-sala hen molya etan nësblak.¹⁷  Sap Domba Tanena in Zen Alap mo alp nakongwëꞌara,Zen Zen sa domba zaho ta gwibin zi makanzaho ta gwibiri.Zen Zen sa zëbe mae hap hëndep de ëngaya gwen hap de aïlï hona zertreizimdi.Hen Alap sa zëno mae mo nwe go-hona ngan tasibir-zimdi.”

8

Domba Tanena in kim aumwa hap de dokot buknu hïl gïl sonekake:8¹  Ki zep Domba Tanena in dokot buknu tujuna hïl gïl soneka. Ngatan zi mo langna dekam zep ol maena hom gweka– san ha holona stenga jam enkam. ²  Kim nama balk enkam lowe heꞌak, ki zebë hwëna Alap mo dam taha nakore zini tuju enkam hlauludak. Zen men zen Alap mo dang nakon ëzauk gwenanke. - Zëbe mae hap sraminsi kap dazimk.³  Ki zep hwëna Alap mo dam taha nakore zini ahana hataꞌan zaka. Zen emaskam de meja alpnak zauꞌun zaka– men zëwe Alap hap irase dawem nabare te kïlï tru dasïk gweblananke. - Zen panci emaꞌa gwirensïꞌïnka. Zao zep hen te kïlï beya tangankam kap dablak. Desa zep pancinak iwe siri gulsuku– tïngare zini men zen Alapsa betek në gweblanan, zëno mae mo ol gu sonen naban. Desa zep mejana in kore syauk nuban siri gulku. ⁴  Dekam zep zëno tahanak de panci nakon irase dawem nabare butna Alap osan dep sewesek– hëndep zi mo ol gu sonen naban. ⁵  Zen kim hya gwesïk, dekam zep etan pancinak iwe meja nakore syauknu bwang ta seka, desa zep auhu-kama san dep hiri gul ineka. Nglïna dekam zep sërkam tadre tineka– hëndep nglï ang naban. Hen jïngïl yala dekam zep gwëka.Tuju enkam de Alap mo dam taha nakore zini kim sramin gublun danna ëkon gwesïk hanakke:⁶  In kim kirekam okamanak lwaꞌak, tuju enkam de Alap mo dam taha nakore zini in zen sraminni deirensïꞌïk, dekam zep ëhohle gweꞌak– sraminni insa de gublunda inen hap.⁷  Nonol zen gubir aneka, dekam zep hëndep es kwa-kwakna o makan ïl tïka, hwëna zen hen kala ban syauk nuban de siri nënna– san de dïng-dïngkam de ïl tïn ona kiye. Okamana dekam zep eihya nakon - hwei-swis gwek, hëndep dekore tenya hen dekore tïngare so naban.⁸  Hen aha zini kim gubir aneka, hwëna ëe dekam zebë kwatap yawal makare naka hla tak, hwëna syauk mo kim hï-hïtïꞌïnka. Desa zep hi san hiri da inek. Hina dekam zep eihya nakon - kal hap jowek. ⁹  Men dekon kal hap jowek, dekore tïngare kirekam-kirekam otweranna man hëndep kïtak juwesïk, hen dekore kapal-kapala man kïtak ëtimbwas gwek.¹⁰  Dan-ahan zini kim sramin zemka gubir aneka, keis yawala dekam zep hëndep nglï nakon ho-nwe ho-nwenak dep zan zaka. Zen seip yawal makan hï-hïtïꞌïnka. Dekam zep okamanak de weyana eihya nakon - ëkarek gwek. ¹¹  Keisni in mo bosena “Etekna.” Dekam zep hona eihya nakon ëetek gwek. Zini dekam zep beyakam juwek– ho etekna insa de otde gwibin nikon.¹²  Dan-nër dan-nër zini kim gubir aneka, hëndep dekam zep yaklana, benna, hen keisni ëkarek gwek. Dekam yakla nwena aha-ere yaklana dua-blas jam enkam hom zïl gweꞌanka, hwëna delapan jam enkam zïl gweꞌanka, dekam zep etan okamana kawesïk gweꞌak. Benna, keisni, hen kirekam. Zen hen dekam dua-blas jamkam bëjen ëngatan gwen, hwëna delapan jam enkam. Zen kim ëngatan gwe srëm gwe-gwek, dekam sërkam tangan kawesïk gwek.¹³  Zao ki zebë etan kara gwek, dekam zebë mawana heiri salblak. Zen gulk tangan en san ihe nasenꞌan haka, hen man taken nasen gweꞌanka,“Auhu-kamanak de zini, kareksa sa hla nul,kareksa sa hla nul, kareksa sa hla nul!Etan ahakore dan-ahare nik de gublun dankam, banakan wëhë ëgwëꞌak?”

+ Tujukam de dam taha nakore zini in, san ha mensa keis mo kim hlauludakake?– pasal 1 ayat 16nak hen 20nak. Aha dam gulsunnu, tujukam de Alap mo dam taha nakore zini mensa Yahudi mo auyan-azana anakan nenbirida gwek, “Tuju enkam Alap mo dang gwën nakon ëzauk gwenan.” Ahana Mikayel Bak (Dan 10:13, 10:21), hen ahana Gabriel Bak (Luk 1:19, Dan 9:20-21).

+ Irase dawem nabare te kïl mo gulk sun de enlalana, emki Why 5:8nak hlaun.

+ Eihya nakon awe, enlalana satu pertiga.

+ Eihya nakon awe, enlalana satu pertiga.

+ Eihya nakon awe, enlalana satu pertiga.

9

Aha-ere taha-tap zini kim sramin zemka gubir anekake:9¹  Hen etan dekam zep aha-ere taha-tap zini gubir aneka. Ëe dekam zebë hëndep keisni hla tak– nglï nakon kim kama san dep zan zaka. Dekam zep keisni in hap juwen zi mo bwi kawesïnnïk dep de kuncina nërblak. -²  Keisni in zep kuncina inkam talusuku– kama hulak de bwi kawesïn yala insa. Butna dekam zep kon mam enkam te sok– san de wanga trun syauk butna kiye. Butna in hap zep nglï naban yakla naban ka neisïk. ³  Butna in kon zep hwëna lerangna okama san dep tuwehek. Zëbe mae hap Alap sosonsa golzimki– men kirekam dare ëk hap hen golzimkike, dekam de zisi hit ti gwibin hip. ⁴  Zen hom gubiridaka– sona, tenya, hen obwagasa de karek ta gwibin hip. Zen diki zi ensa de karek ta gwibin hip gubiridaka– mensa mirenak Alap onakore capkam al dasibir srëm gwekke. ⁵  Hwëna tamerankam dep hom gubiridaka. Zen diki sapꞌnen de karek ta gwibin hip– holona benna aha-ere taha-tap enkam. Sosonna man hen golzimki– sërkam tangan de karek ta gwibin hip denaka. Zëno mae mo hit tinna men kiye– hen dare ëk mo hit tinna. ⁶  Aha-ere taha-tapkam de benna inkam sap sa zini juwen hap ëdwam gwe-gwer, hwëna molya kim juwek. Zen sap sa tïn hip ëdwam gwe-gwer, hwëna zëbon mae onakon tïn hïp dena nama langa tangannak.⁷  Lerangna in mo nwe-masena, san de kudasa de eijan hap wër tyasibinni kiye. Zëno mae mo nolak, san de emaskam de mire sigisa de alala tanna kiye. Hen zëno mae mo nwe-masena, san de zi nwe-masena kiye. ⁸  Zëno mae mo nol alana, san de kwalbasa nol alana kiye. Zëno mae mo ëk danna, singa ëk sïl makan. ⁹  Zëno mae mo bik danna drak-drakna– san de eijan hap de besikam de bitisa ala gunnu kiye. Zëno mae mo sï ala aukuna men kiye– kereta kuda beyam-bya de eijannak dep hlu-hluk gwenna. ¹⁰  Zëno mae mo abala dare syakna– men kiye, dare ëkna. Zëno mae mo sosonna zen zëwe– zisi dikim karek ta gwibin hip denaye, holona benna aha-ere taha-tap enkam de karek ta gwibin hip. ¹¹  Zëno mae mo teipsïnnï hen ki. Zen zen– hëndep de golëjuwen hap de zi niye. Zëno bosena Ibrani olkam “Abadon,” Yunani olkam “Apolion.” Bose darena in mo enlalana, “zisi de golëliwe gwen hap de Zini.”¹²  Dan-ahare karek tabin hip dena insa heiri kira tabirki, - nonol wenya mes tap gwenan. Zëno hyanak etan dan-dan sa naptazal.Alap mo dam taha nakore zini enamna kim sramin zemka gubir anekake:¹³  Alap mo dam taha nakore zini enamna in ki zep sramin zemka gubir aneka. Dekam zebë ola sak– irase dawem nabare te kïlsï de tru tasïk gweblan hap de mejana in kon kim te sok. Mejana in zen Alap mo dang nakon nola gwenan– emaskam de syal gwizimdinni, hen dan-nër dan-nërkam de top-top naban. Dan-nër dan-nërkam de top-topna in man gulk sun ëteipsïksek. ¹⁴  Ola in zen kals nakon te sok, zen enamna in zen gubir aneka, desa anakan nenblak, “Empat enkam de dowal yawal-yawala - mensa weyana Efrat mo ananak dahalebik, emki hïl tï sonebin.” ¹⁵  Dekam zep hïl tï sonebirki. Alap yaklana insa orep mes hamal taka– dekam de hïl tï sonebin hip denaye, zen dikim yaklana dekam en okamanak de zisi eihya hlïk naka - golëeijankam tamerasïn hïp. ¹⁶  Anakan hen ama sak, “Kudakam de eijan hap de zi mo beyana, dua-ratus juta enkam.”¹⁷  Hen nwe lirisin nënna inkam ëe ama kuda beyam-byana insa hlauludak– hen in zen zëno mae mo tahannak teinikinꞌikye. In zen zë teinikinꞌik, zen besikam de bajusa alala dak. Ahakon sërkam de kal-kal tangan naka– san de syauk hïtïnnï kiye. Ahakon nglï kaïlïm angtan-angtan makare naka– men kiye, kaso lïlïngtïnnï. Hen ahakon yong-yong angtan-angtan naka. Kudana in mo nola, san de singa nola kiye. Hen mip nakon hi nwe mo kim ëbwak ta gweꞌak– syauknu, butna, hen irase karekna. ¹⁸  Sap kudana in zen mip nakon ëbwak ta gweꞌak, zen zep okamanak sang-sang yala hatak, hëndep okamanak de zini eihya hlïkna - dekam zep juwesïk. Ahakon syauknu in hap juwek, ahakon butna in hap, hen ahakon ase karekna in hap juwek. ¹⁹  Kuda beyam-byana in mo sosonna, zen mipnak hen abalak. Zëno mae mo abala, san de wanya mo nola kiye. Abala in zen dekam zini hit di gwibik. ²⁰  Hwëna zi mosrona men zen sang-sang yala in kon juwe srëm gwek, zen hom kim tapbla nuk– yang tabin dowal-dowalsa de betek gwibirida gwenna. Zen nama boklena kom dabirida gwek– sap emas nakon de yang tasïn dowal, perakkam dena, tembagakam dena, kaso nakorena, hen tenya korena. Dowal-dowala in sap nwe kara gwen srëmna, hen ol san srëmna, hen ëtë nasen gwen srëmna. ²¹  Hwëna zini in dekam hom mae zëre mae mo karek-karek nakon ëhalek– sap zisi de tamera gwenna, meiyersa de golzauk gwenna, ëkahalo gwe-gwenna, hen sowëna.

+ Yohanis man anakan ale gulku, “Keisni in hap nërblak.” Zen kim gwë gweka, dekam zini keiꞌi man enlala nëblanda gwek, “Zen san de zini kiye.” Ahaksa zini in zen kuncina zerka, san ha zen diki keisni insa de kara ta gwen hap de Alap mo dam taha nakore zi.

+ Heiri kim nonol takenbiridaka, zen Why 8:13nak.

+ Empatkam de dowal yawala in hap, Yohanis “malaikat-malaikat”kam ale gulku. Hwëna malaikatna an man yap orep Alap onakon ësoson gwek– dowal mo kïgï onak de bïtï gwen hap. In zep tahalebin nik lowe heꞌak. Zep “dowal”kam Orya olkam awe li nul sonek.

+ “Eihya hlïk naka” awe, enlalana satu pertiga.

+ “Eihya hlïkna” awe, enlalana satu pertiga.

10

Yohanis kim Alap mo dam taha nakore zinik buku betekna gul inkike.10¹  Ëe ki zebë Alap mo dam taha nakore zi sosonna ahanaka hla tak– ngatan zi mo lang nakon kim ati gweꞌan zaka. Zen but zërati gwezak, hen boge alpna nolak lak gwe heblak. Nwe-masena hen yakla mo kim ngatan gweblaka. Zëno tanana hëndep ik danna men kiye– syauk hïtïnnï. ²  Tahakam buku lak gun beteksa gwirensïkï, hwëna zen hïl gïl sonen nik lwaꞌak. Dam tanana hinak zauk ineka. Irgwa tanakam kamanak zauk ineka. ³  Ki zep ol mamkam takenka– singa mo zaïrïn makan. In kim ki Alap mo dam taha nakore zini in takenka, dekam zep ngatan zi mo lang nakon ola mamkam wet sok– san de nglï glungna kiye, tuju enkam de tadrenna. ⁴  In kim tujukam de nglï glung makare ola in zausuk, ëe dekam zebë sap ale gun hup enlala gweꞌak. Hwëna anakanë ngatan zi mo lang nakore olsa ahanaka sak,“Emki tujukam de nglï glung makare ola insa ere en hap aning gun. Bahem ale gun.”⁵  Dekam zep Alap mo dam taha nakore zini men zen hinak zauku hen kamanak, zen ki zep dam tahana nglï san dep teisya ineka, ⁶  dekam zep ngaya zini Alap mo bosekam gu ineka,“Alap men Zen kïtak yang tabirki, sap nglïna, okamana, hina, hen zëwe de kirekam-kirekamna, ëe zëno bosekamë emsa gu-gubiridaꞌan: Zen molya etan yakla yala insa esek gulku. ⁷  Hwëna Alap mo dam taha nakore zini tujuna in kim de sramin zemka gubir aneꞌanka, Zen dekam sa zëre mo kalang gwe gunnu syal gwibiri– mensa orep zëre mo ol ayang gul gwen zi en hap goltrei gwizimkike.”⁸  Dekam zebë ngatan zi mo lang nakore ola insa etan sak, anakan kim asa tonblaꞌanka,“Em buku kwala so gunnu insa de gon hap song gwen– in zen zini in mo tahanak lwaꞌanke, men zen anakan zauꞌura, aha tanakam hinak, aha tanakam kamanak.”⁹  Ëe dekam zebë hëndep zëbon osan dep song gwek, hëndep abe tak– zen dikim buku betekna insa abe hap golblan hap. Ki zep asa gubluka,“Emki gul irin, hëndep twinbir. Mip ennak sap dërek naka esa eisbiri– men kiye, sobwal hona. Hwëna ungala mwanak sa husus gwer.”¹⁰  Ëe ki zebë zëno tahanak gulink, hëndep twinbik. Mipnak sobwal ho dërek makare nakaë eisbik, hwëna kimë ala gwibik, dekam zebë husus gwibik.¹¹  Zao zep hen asa nenblak,“Bukuna insa twinbiri, zëwe de ola insa em etan gol haladan. Sap zen ngein sin de kirekam jowen hap dena– tïngare zi dikim ëtawa gwen hap, sap men-kore men-kore zi ausu, sap kirekam-kirekam sop zi ausu, hen tïngare ol ton gwibin zi ausu, hëndep sap teipsïn-teipsïn wenya.”

11

Zi dare de apta zan hap de ol:11¹  Ki zep meter blala abe hap nolblak. Zëno blala san de dutena kiye. Ki zep Alap asa gubluka,“Em ano gol san song gwen hen ngïrïn tekson en naka metera inkam akasïblï, hen zëwe de kalsna. Hen zini men zen ano bosesa dekon teip gulsublun hap zëwe lowe heꞌan emki aïtbin. ²  Hwëna alp san de teksonna bahem akasibin. Sap desan dena mesë Yahudi srëm zi hip golzimk. Zen sa Yerusalemsa, ë lalakna ansa, tanakam nyauk gweblal– holona benna 42 enkam. ³  Ëe asa zi daresa teisya soner. Zen kaen glaïng-glïngsï sa da koso gwera– dekam de goltreizimdin hip, ‘Ëe ama emsa gosa labirida gweꞌan.’ Zen Ëre mo olsa sa 42kam de benna inkam ayang ul gwizimdi.” -⁴  Zi darena in, gulk sun de olkam de guzimdinni, zen tenya zaitun dare, ahaksa lampu dare. Zi darena in Teipsïn Tangan Zini Alap mo dang gwën nakon yauk gwenda. -⁵  Alap sa sosonna zi darena in hap golzimdi. Dekam zi mae de karek son hap alp gwizimdinni, dekam sa zëno nik mo ëk tïhï nakon syauknu wet noso gwizim. Zen dekam sa zëre nik mo jal zini insa tru kulsuk gwera. ⁶  Zëno nik mo sosonna hen ki– o dikim ïl tï gwen srëm hap dena. Zen diki zëre nik mo abe ën enkam de etan ïl tï gwen. Alap mes kirekam zëbe nikip sosonna golzimki– holona in kim zëre mo ola ayang ul gweꞌanka, dekam en dep. Hen zëno nik mo sosonna hen ki– tïngare weyasa dikim kal hap li kul sone gwen hap denaye. Hen okamasa de banakare maekam heip ul gwen hap de zëno nik mo sosonna hen ki– beyana men kirekam zëna dwam eibiꞌinkaye, kire enkam de heip gun hup.⁷  Kim de Alap mo olsa de ayang ul gwenna 42kam de benna inkam su kul soneꞌanka, ki sa hwëna otweran nwe-mase makare dowal yala juwen zi mo lang nakon wet so zala. Zen hëndep dekam sa zieija zala, hëndep sa zïlï. -⁸  Zëno nik mo tokna molya na-en nyehanuk, hwëna isrip-sri hap sa ora bolak kamanak nyehal– ë yala in zao zëre nik mo Bianna te-lidak sonnak makan da inkke. Ëna in, zëno gulk sun de ol blaorankam de bosena “Sodom,” ahaksa “Mesir.”⁹  Dekam tïngare zini sa zëno nik mo tokna karatda noso gwer– yaklana dan-ahan, ahana ngïrïn ngam sonnak. Tïngare zini, sap tïngare zi ausu nakon, hen tïngare ïrïk gïn lang nakon, hen tïngare ol ton gwibin zi nikon, zen sa kama hulak de zehanun hap ëjalse gwer. ¹⁰  Tïngare auhu-kama zini sa tangan ëisrip-sri gwer– zi darena in mo tok naka de akenkamye. Zen zep sa isrip-sri hap gol-gol san twen nasen gwer. Zen mae hap sa ëisrip-sri gwe-gwer, “Ol ayang gul gwen zi darena men zen karekna beyakam nëbe mae hap ol gwizimki, zen mes lïlkï.” ¹¹  Yaklana kim de dan-ahan nëꞌak, ahana ngïrïn ngam sonnak, dekam sa ensasana etan ngaya ën hap dena Alap onakon ing gwe hezim zira. Zen dekam sa etan ngaya ëra, hëndep yaulu. Tïngan men zen de kara nosoꞌak sërkam tangan sa ëaïrïl.¹²  Dekam sa zi darena in ola asal sera– ngatan zi mo lang nakon de takenzim ane hanna, “Haen, em se këzan.” Zen dekam sa hëndep zëre nik mo jal zi mo nwenak but de teisya ine hankam se kë sera– ngatan zi mo lang san depye. ¹³  Zen hëndep dekam sa jïngïl yawala karekkam gwëra. Dekam sa ë yala in eihya nakon - timbwas gwera, hen zini tuju ribu enkam sa juwer– jïngïlï in konye. Tïngare ahakore zini dekam sa dawemkam ëaïrïl. Zen dekam sa nglïnak de Zini Alap mo bosena teip nulsublul.¹⁴  Dan-ahare karek tabin hip dena insa heiri kira tabirki, - dan-dan mes tap nënan. Hwëna emki ëkara gwen, aumwa hap de karekna sa nabakam ang gwe kïnzïl.Alap mo dam taha nakore zini tujuna kim sramin zemka gubir anekake:¹⁵  Alap mo dam taha nakore zini tujuna, zen kim sramin zemka gubir aneka, dekam zep ngatan zi mo lang nakon ol mam-mamkam anakan ëtonꞌak,“Kïtak okamasa de ïrïk gïn hïp denaangkam Eirzi-Bia mo tahanak lwaꞌan.Bi zem mes Tane zikhip golblanda–mensa Israelsa de ngaya tabin hip dam tasïkïke,Zen de hëndep denaban ïrïk gïn hïp.”¹⁶  Dekam zep 24kam de teipsïn-teipsïn wenya in zen Alap mo dang gwën nakon teinikin gwenan ëïk gwe hezak, hen Alap hap dawemna anakare ola ban nolblaꞌak,¹⁷  “Bian Alap Soson Zini,Em in Zen orep gwëkahëndep angkam namae gweꞌara:Ëe ama ebe hap dawemsa olblaꞌan,sap Em angkam ere mo sërkam de sosonkam ema ïrïk gïnkïm kon gwesibir hanaꞌara.¹⁸  Tïngan men zen Emsa tame da srëm gwek,zen man Emsa u sal-sal në gweblak.Hwëna angkam desa de karek tabin hip denak mes zaunun.Hen angkam mes zaunun–Em dikim juwen wenyaka klis gun hup denakye.Hen Em dikim dawemsa golzimdin hip de yaklanak mes zaunun–men zen ere mo ola ayang nul gwek,hen men zen Emsa betek në gweblak,sap bose nabare wenya,hen sap bose srëm wenya.Hen zisi dikim timbwas gun hup denakangkam mes zaunun–men zen okamana ansa karek nul gwekye.”¹⁹  Dekam zep ngatan zi mo langnak de Alap mo gola dalusuhuk. Dekam zep hen gol mwana in kon petina teipsïꞌïk– Alap mo zi niban de ol aha-en gun nubare petina, mensa Musa Bak hap goltrëblakake. Dekam zep nglï angna zausun srëmkam ayang-ayang gwe song gweka, hen nglïna sërkam tadre tineka, hen es kwa-kwakna dekam zep o makan ïl tïka, hen jïngïl yala dekam zep mam enkam gwëka.

+ “42 benna” awe, Yohanis man ale gulku 1.260 yaklakam.

+ Zaitun te dare hen lampu dare hap de ola, emki Zakharia 4:1-14nak hlaun. Zi darena in, zëno nik mo sosonna ayat 5-6nak awe men kiye hen– Musa ne Elia nik mo sosonna.

+ Otweran dowal hap de ola, emki pasal 13nak hlaun.

+ “Eihya nakon” awe, Yohanis man ale gulku “sepersepulu”kam.

+ Heiri in hap dena, Why 8:13nak, hen 9:12nak.

12

Yohanis kim wenya ban jalom yala ban akekake:12¹  Dekam zep nglïnak owas yawala jowek, nen dikim zë Alap mo kalangsa tame gun hup. Ëe wesyaë hlauk, yakla nwesa bajusa de ala son makan ala sok. Zen bennak zauk aneꞌak, hen nolak mire sigisa ala guk– dua-blas enkam de keis nibare naka. ²  Wenya in u nuban mes tangan trï-trï gwesïk. Zen man eisbir aneꞌak, zep sang-sang hap hërhe gweꞌak.³  Dekam zep hen aha owasna etan nglïnak jowek. Zen jalom makare dowal kal-kal yawal zë joweka– bun tangan nik. Zëno nola tuju enkam, hen nola kore hli-hlina dare taha-tap enkam. Zëno mire sigina hen nol jam en. Zëno kal-kala, san de syauknu kiye. ⁴  Jalomna in abala kim zep nglïnak de keisni aha hlïkna - kama san dep talal soneka. Dekam zep wenya in mo dang gwën nakon zauꞌun zaka– in zen eisbir aneꞌakke. Zen man eissibiꞌinka– walasna insa de jaha gwennak ala gweblan hap.⁵  Wenya in zi walassa zep jaha gwek– Zen de tïngare zi aususa tatete tangankam ïrïk gïn hïp. Hwëna Walasna insa ki zep Alap mo dam taha nakore zi Alap osan dep al dabik– zëre mo komal tumnak dep. ⁶  Wenya in dekam zep zi srëm lang san dep heya gwek– langna mensa Alap zëbe hap hamal gulbirkike. Zëwe sa Alap mo dam taha nakore zini kara nul gwer– holona benna 42 enkam. -⁷  Ngatan zi mo langnak dekam zep ëeijak. Alap mo dam taha nakore zi mo teipsïnnï Mikayel Bak jalomna in han hen zëno taha trï so gweblan zi niban golëeijaka. ⁸  Hwëna jalomna in zep golësin gwe hanaka, dekam zep desa zëre mo taha trï so gweblan zini in han ngatan zi mo lang nakon hëndep golëalsa soneka. ⁹  Jalom yawala insa ki zep hëndep okama san dep hiri da inek. Zen in zen– ëpba wanyana, men zen Adam ne Hawa neka orep boton sokaye, hen men zen tïngare okamanak de zi mo enlalana karek san dep li ta sone gwizimniraye. Zëno bosena “Dowal mo Kïgï.” Aha bosena hen “Zi Golliwe Bak.” Desa mes auhu-kama san dep hiri da inek– hëndep zëre mo taha trï so gweblan wenya ban.¹⁰  Ki zebë hwëna sak– ngatan zi mo lang nakore ola mam enkam kim ëgu anek,“Hëꞌho! Angkam mes zaunun–Alap dikim zëre mo hlïl irin wenyaka ngaya tabin hip denakye.Alap mes angkam zëre mo sosonna goltreizimdi–dekam de teipsïnkïm ïrïk gïn hïp denaye.Hen mes anakan goltreizimdi,‘Ëre mo Tanena an, MensaIsraelsa de ngaya tabin hip gu-gubirida gwekke,Zen sa ki teipsïlï.’Sap men zen nëno mae mo aya-wal oso-walyaAlap mo nwenakyaklam denaban kam denaban lamang ta gwibirki,desa mes auhu-kama san dep nëralsa sonenan.¹¹  Sap nëno mae mo aya-wal oso-walyames dowal mo kïgïsaDomba Tanena in mo kalkam alo da sonek–hen Alap onakore ol dawemkam.Sap zen ol dawemna insa tatem nyaubik,hen juwen hap hom zënaka nolëinik gwe-gwek.¹²  In zep tïngare ngatan zi mo langnak de wenya,em ëisrip-sri gwen.Hwëna okamanak de wenya hen hinak de wenya,em ëngalap gwen,sap dowal mo kïgïna mes ebon mae osan dep ati gwe ine zala.Zen angkam man sërkam jal gweꞌara,sap zen mes anakan tawa gwera,‘Hare, aumwa hap dena angkam langanak homke.’”¹³  Hwëna jalomna in kim tame gulku, “O hare, asa mes-am auhu-kamanak dep hiri dak,” dekam zep wenya in zen zi walasna jaha gwek, desa lun kon goltroka. ¹⁴  Hwëna wenya in hap mawana heir mo sï ala yawalsa desyabik– dekam de ihen hap, zëbe en hap de lang hamal gulbin sin dep. Zëwe sa Alap mo dam taha nakore zini kara nul gwer, hen jalomna insa sa langa dasïk gwer– holona benna 42 enkam. -¹⁵  Hwëna wenya in desan dep heya gwek, jalomna in ëk nakon zep weyasa ho namwa yawal makan wëk gwibirki– zen de sap dong gun hup. ¹⁶  Hwëna langna iwe de kamana man wenya insa mas gwibik. Zen zep ho namwana insa ala gwibik. -¹⁷  Dekam tangan zep jalomna in wenya insa sërkam jal gwibirki, dekam zep song gweka– wenya in mo auyan-tane walsya de golëeijan hap. Zen men zen Alap onakore ol dawemna tatem nolzauk gwenanke, Yesussu de zabeblan srëmkam, desa de golëeijan hap song gweka. ¹⁸  Jalom yala in hi alpnak zep zauꞌun zaka.

+ “Aha hlïkna” awe, enlalana “satu pertiga.”

+ “Benna 42 enkam,” Yohanis man “yaklana 1.260kam” ale gulku.

+ “Benna 42”na awe, desa Yohanis man ale gulku “tahunna dan-ahan, ahana ngïrïn ngam sonnak.”

+ Yohanis zi makan okamana ansa kara gulku. Zep anakan awe ale gulku, “Okamana ëksa nga sok, desan zep ho namwana insa ala gwibik.”

13

Yohanis kim hi mwa nakore otweran nwe-mase makare dowala hla takake:13¹  Ki zebë hwëna otweran dowal yala hla tak– hi mwa nakon kim hata seꞌan zaka. Zëno nola tuju enkam, hen nolak de hlina dare taha-tap enkam. Tïngare zëno hli-hlina mire sigi en naban, hen zëno tïngare mirena Alapsa de lamang tan ale en naban. -²  Otweran dowala insa hla tak, san de tutul jal-jala kiye. Zëno tana bol ongkola blal-blala– san de beruang tana bol ongkola kiye. Utrum danna san de singa utrum danna kiye. Ki zep zë hwëna jalom yala in soson zemka zëbe hap golblaka– zen de zëno bose hap kïtak teipsïnkïm ïrïk gïn hïp. ³  Otweran dowala in mo aha nolak, san de tïn hïp de nëbok wei yawala kiye. Hwëna weina in mes at gwesïk. Zen in zep tïngare okamanak de zini desa ang në gweblak, sap man denggwan gweblak. -⁴  Dekam zep jalom yala in hap boklena kom da gweblak– men zen zëre mo ïrïk gïnnï otweran dowala in hap golgublukaye. Hen otweranna in mo bosena anakan teip nulsuk gweblak, “Ahana hom tangan otweran dowala an han de apde ënna. Desa toton nara dep?– zereijan naye.”⁵  Alap man otweran yala in hap golblaka– dekam de zen 42 ben enkam ïrïk gïn hïp. Alap Zëna dekam nwe enkam zë kara ta gweka– kim dowala in zënaka boltere ta gweka, hen Alap Zënaka kim lamang ta gwekaye. ⁶  Zen dekam Alapsa sërkam lamang ta gweka. Hen zëno gwë gwenna man lamang gul gweka. Hen tïngan men zen ngatan zi mo langnak lowehe gwenan, desa hen man kïtak laman ta gwibirki. ⁷  Otweran dowala in dekam zep Alap zëre mo ïrïk gïn wenyaka golëeija gweka, hëndep timbwas ta gwibirki. Hwëna Alap dekam nwe enkam zë kara ta gweka. Zen zao nwe enkam ki kara ta gweka– kim kïtak bi gwibirki, sap tïngare zi ausuna, tïngare ïrïk gïn langna, tïngare ol ton gwibin wenya, hen tïngare sop zi ausuna. ⁸  Tïngare auhu-kamanak de zini sa otweranna insa betek në gweblal. Diki ahakon men zëno mae mo bosem-sesa Domba Tanena in mo bukunak ale dabir-zimk, zen molya. Sap zëno mae mo bosem-sena orep mes hëndep de ëngaya gwen hap de wenyik mo bosemse nabare bukunak ale dabir-zimk– auhu-kamana ansa de yang gulsun srëmnak. Hwëna dekam zep Domba Tanena in zëno mae mo kareksa de ngan gulsuzimdin hip tïlkï.⁹  Zen in zep, eme i niban lowe heꞌanam, emki ësane gwen!¹⁰  Kristus hup de jal hap de emsa bwinak yal gulnen hap de wenya,emsa sa ki yal nulne gwer.Nëbokkam de tameran hap de wenya,emsa hen nëbokkam sa damera gwer.Zen in zep, Alap mo hlïl irin wenya, em Yesussu de taïblïblannak tatem ëzauk.Yohanis kim kama mwa nakore otweran dowala hla takake:¹¹  Ki zebë etan aha otweran dowala hla tak– okama mwa nakon kim wet soꞌan zaka. Zën o nola kore hlina dan-dan– san de domba mo nolak de hlina kiye. Hwëna zëno zaïrïnnï, jalom yala in mo zaïrïn nïban apdenak. ¹²  Hi mwa nakore dowala in zëre mo soson yawala kïtak zep bohë gulbluka– kama mwa nakon de wet son dowala in hap. Dekam zep zen zëre mo nwenak okamanak de zini kïtak tik-tik ta gwibirki– dekam de hi mwa nakore dowala in hap boklesa kom ta gweblan hap. Hi mwa nakore otweran dowala in, zen in men zëno nolak de nëbok wei yala at gwesïblïkke. ¹³  Okama mwa nakon de wet son dowala in, zen hen owas-owasna tïngare zi mo nwenak mamkam syal gwe-gwibirki. Zen hen syauksu gubirki– nglï nakon de kamanak dep ati gwezan hap.¹⁴  Sap zen owas-owasna insa hi mwa nakore dowala in mo bose hap syal gwe-gwibirki, dekam zep auhu-kamanak de zisi anakare ola ban yasik ta gwibirki, “An Zen tangan– nëno mae mo Alap naye.” Zëbe nikip de yaklana hom tap gweꞌanka, zep Alap nwe enkam kara soꞌanka. Okama mwa nakon de dowala in hen man yang tasïn dowalsa de syal gweblan hap gubiridaka– nonol otweran dowala in mo nwe-masekam, dekam de nëbok wei nakon de dawem gwen zini insa blikip gwesïblïn hap. ¹⁵  Kim yang tasïn dowala insa syal neisïblïk, ki zep okama mwa nakore dowala in gubluka, “Em ensasa gwen.” Dekam zep hëndep ensasa gweka, hëndep ola tonꞌanka. Yang tasïn dowala in dekam zep hen tameran hap gubiridaka– men zen zënaka de blikip gwesïblïn hap baes taꞌakke. Dekam hen Alap nama nwe enkam kara tabiꞌinka– dan-ahare dowala in saye. ¹⁶  Kama mwa nakore dowala in hen tïngare zisi tik-tik ta gwibirki– nomorsa de zëre mae mo dam tahanak ahaksa mirenak makan tabir-zimdin hip. Zen tïngare zisi tik-tik ta gwibirki– sap mamna, betekna, kire-kire beya wenya, hen tahalha wenya, sap zi mo tana ïltïkïnnïk lowehe gwen wenya, hen sap kirenak de lowehen srëm wenya. ¹⁷  Dekam, nomorkam de ale tabiridan srëm wenya, zen bëjen kire-kiresa tokonak gon, hen ba maena bëjen pasarak lirak gun. Nomor-nomora in, zen gulk sun de ol blaoran makan. Zëno dam gulsunnu, hi mwa nakon de wet son dowal yala in mo bose, ahaksa zëno bose hap de nomor.¹⁸  Zen in zep, enlala blal wenya, zen en sa dowala in hap de nomora insa dam nulsuk gwer. Sap nomora in mo dam gulsunnu, zi mo bose. Nomora in, zen 666.

* 13:1 Why 11:7, 17:7-9

* 13:3 Why 17:9-13

14

Alap mo Domba Tane hap de ol, hen zëno bi gwibiridan wenya kip dena:14¹  Kimë zë nama kara gweꞌak, ki zebë hwëna Domba Tanena hla tak. Zen Yerusalemk de kwatapna Sionk zauk aneꞌanka, hen zi beyam-byana 144 ribu enkam zë golëzauꞌunka. Zëno mae mo mirenak mes Eirzi-Bia yawal mo bosena ale dabir-zimk. ²  Ki zebë hwëna nglï san aukuna salsek– san de ho li yawal mo aukuna kiye, ahaksa san de nglï de mamkam tadren aukuna kiye. Hen san de zi beyam-bya mo jublandan gitar aukuna kiye. ³  Zi trana in Teipsïn Zini Alap mo nwenak tër ësesa daꞌak. Dan-nër dan-nërkam de otweranna hen 24kam de teipsïn-teipsïn zini in hen man ësane gweꞌak. Zëno mae mo tërya in aha zi hom tawa nëblak hen bëjen tan. Diki 144 ribukam de zini mensa auhu-kama nakon Domba Tanena in ngan tasibirkike, zen en tawa nëblak, hen zen en de ta gwen hap dena. ⁴  Zi trana in, zen lalak enna, sap zen hom boton alap-alapsa ang neibirida gwek hen hom ëkahalo gwe-gwek. Zep zen Alap mo nwenak san de zi nungglina kiye. Zëno mae mo mip nakon boton ola hom tangan wet sok. Zen enho kles gwesïn srëmna. Insa kirekam ëlalak gwek, in zep Eirzi-Bia yawal hon zëno mae mo bosem-sena sërkam ëdawem gwek– tïngare ahakore wenya konye. Zen zep Domba Tanena insa ang në gweblanan– men desan ki të gwendaye. Sap zen zen– zëre mo kalkam de ngan tasibin wenyaye.Alap mo dam taha nakore dan-ahare zini kim hlauludakake:⁶  Ki zebë hwëna etan ahana Alap mo dam taha nakore zini hla tak. Zen man gulk tangan san ihe nasenꞌan haka. Zen Alap onakore ol dawemsa gol haꞌan zaka, hen ol dawemna in hëndep denaban sa lwa gwer. Ola in tïngare okamanak de zi ausu hap dena– sap tïngare sop nwe-mase zi ausu, hen tïngare kirekam-kirekam ol ton gwibin zi, hen sap tïngare ïrïk gïn langnak de zi hip dena. ⁷  Zen ol mamkam gu ane gweꞌanka,“Alapsa em aïrïblan, hen zëno bose ensa em teip gulsuk gweblan, sap angkam mes zaununm– Zen dikim zisi klis gun hup denakye. Boklena kom la gweblak– men Zen nglïna, kamana, hina, hen ho nwena kïtak yang tabirkiye.”⁸  Etan ki zep hwëna ahanik Alap mo dam taha nakore zini zertro kïnzïka. Zen man anakan isrip-sri gwe ine nasen gweꞌanka,“Ë yala Babel mes timbwas gwera! Mes timbwas gwera– men zen tïngare zi aususa kahalo soson enkam dikim lowehe gwen hap mamak ta gwibirkike, san de ho mamaksa de otdebinni kiye. Zen zep Alap ë yala insa kareknak drënera.” -⁹  Etan ahanik zertro kïnzïka, ki zep ol mamkam gu ane zaka,“Zini men zen de otweran dowal yala insa blikip neisïblïꞌak, hen zëno nwe-masekam de yang tasïn dowala insa, desa hen sa Alap kirekam de kareknak kang gulu. Hen kirekam, men zen dowal yala in hap de nomorsa zëre mae mo mirenak ahaksa tahanak ale dabiꞌik, desa hen sa kirekam de kareknak kang gulu. Zen kïtak sa Alap onakore hëp nabare zitan hona notdebir, hëndep Alap mo jalak sa lowehe gwer– sërkam de syauk bla sal-salak. - Zao sa Domba Tanena in Alap mo dam taha nakore zi niban zikara ta gwibiri. ¹¹  Syauknu in zen de karek ta gwibiꞌik, zëno butna hëndep denaban sa sewese gwer. Ni tanna banakan dep, sap zen kam denaban gwëram denaban zausun srëmkam sa Alap mo jalak lowehe tine gwer. Sap zen otweran dowal yala hen zëno nwe-masekam de yang tasïn dowala in han blikip neisïk gwizimk, hen zëbe hap de nomorsa zëre mae hon ma-makan dabik.”¹²  Zen in zep, Alap mo ïrïk gïnnïk de bïtï gwen wenya, em tatem ëzauk. Alap mo ol san de ang ta gwennak hen Yesussu de taïblïblannak, zëwe en em tatem ëzaun.¹³  Ki zebë hwëna ngatan zi mo lang nakore ola etan salsek– ahanik kim anakan gu aneka,“Ansa emki ale gun: Angkam man kon gwesïk hanaꞌan, hen hëndep kirekam sa lwa zahe gwer. Tïngan men zen Bian Yesus onak de tatem ëzaunnuk juwe gweꞌak, zen hëꞌho gwibinnik sa lowehe gwer.”Ki zep hwëna Alap mo Enhona ding gulbluka,“In eiwa! Zen sa zëre mae mo syal dohon-honna nolzausul. Zen hwëna hëꞌho gwibinnik sa lowehe gwer, sap zëno mae mo syala kore eini awe sa mamkam nulin gwer.”Yohanis kim okamanak de Alap mo nganak de ei nika tarannak kara tabirkike:¹⁴  Ki zebë etan hlauk– but ngap-ngapna kim wet so kïnzïk. But tahanna iwe zen nikin aneꞌanka– san de Zi Tanganna kiye. - Nolak emaskam de mire sigisa ala gulku. Tahakam nëbok gwa ben-bensa gwirenka. ¹⁵  Ki zep hwëna ahanik Alap mo dam taha nakore zini ngatan zi mo langnak de Alap mo gola kon te so zaka, ki zep but tahannak de Zini insa takenblaka,“Nëbokna inkam emki okamanak de gandum dansa taran, sap mes bïl gwera hen taran hap denak mes zaul.”¹⁶  Ki zep butnak de Zini nëbokna inkam okamanak de eini tanka.¹⁷  Ki zep hwëna ahanik Alap mo dam taha nakore zini te sokïn zïka– ngatan zi mo langnak de Alap mo gola kon. Zen hen nëbok gwa ben-bensa gwirensïꞌïnka. ¹⁸  Ki zep hwëna etan ahanik Alap mo gol homannak de kals alp nakon te sokïn zïka– men zen kalsnak de syauk blana kara ta gwendake. - Zen ki zep ol mamkam nëbok gwiredan zini insa takenblaka,“Okamanak de angguru mes bïl gwera. Emki taran.”¹⁹  Dekam zep nëbokna inkam okamanak de anggur danna tim nikon blom tan daka, ki zep kaso hul gunnuk yal ta seka– zao de tanakam de zaublun dankam na tan hap. Alap orep mes kaso hul gunnu insa hamal gulku– men zen zëre mo jalak lowe heꞌakke, desa de zë karek tabin hip. ²⁰  Anggur danna in ë yala in mo alpnak tanakam de zaublun dankam na dak, dekam zep kon zi kala ho mo kim tinek– langana 300 kilometer enkam. Olk san dep de akabinkim, tatekna dua meterak man golek de gwek.

+ Ë yala “Babel ”kam, Yohanis ë yala Roma mo bosesa gol ëweka. Emki 1Ptr 5:13nak baca gun, hen zao de otde ale naban.

+ “Sërkam de syauk bla sal-sala” in, desa “belerang”kam Amber olkam li nul sone gwenan. Belerangna zen lau-lau kire-kire, yong-yongna, hen desa de syauknuk tul sonenkam, nabakam hïtïl gwenan hen sal-sal gwe-gwenan. Zëno asena karek tanganna.

+ Yesus Zënaka Ibrani olkam “anak manusia”kam gu gweblaka. Desa Orya olkam “Zi Tangan”kam li nul sone gwenan, sap Ibrani olkam “walas”kam de enlalana zëwe hom. Yesus kirekam Zënaka gu gweblaka, sap Zen man enlala gweka– men dekam Daniel Bak hamal hap Zënaka ngatan zi mo langnak hla takake. Daniel man anakan (Dan 7:13-14) ale gulbluka, “Ëe ama ngatan zi mo langnak zisi hla tak– san de zi tanganna kiye.” Ahaksa, san de “anak manusia”na kiye. Zep hen kirekam, zini mensa Yohanis but tahannak hla taka, san ha totore zi tangan? San ha Yesus Zënaka mes yap?

+ Kalsnak de syauksu de kara ta gwen hap de dam taha nakore zini in hap de ola hen ki– Why 8:3-5nak.

15

Yohanis kim Alap de aumwa hap okamasa timbwas gunnuk hlaulkuke:15¹  Ki zebë hwëna etan sërkam de owasna ngatan zi mo langnak hlauk, hëndep ama tenggwanbiꞌik. Ëe Alap mo dam taha nakore zisië tuju enkam hlauludak. Alap mo golak ëzauꞌuk. Zen Alap mo aumwa hap de timbwas gunsu okama san dep kap nul haꞌanzak. Aumwa hap de timbwas gunnu in mo hyanak, zen dekam sa Alap mo zi hip de jala zausul. ²  Ki zebë hwëna hi yawal makare naka hlauk. Zëno nwe-masena san de syauk nuban de siri nën kacana kiye. Hi alpnak iwe zini man ëzauꞌuk. Zen men zen hi mwa nakore otweran dowala insa - hen zëno nwe-masekam de yang tasïn dowala ban betek neizim srëm gwekke, hen otweran dowala in mo bose hap de nomora insa hwa nulsukke. Zen gitar makare naka deirensïꞌïk– mensa Alap kap tazimkike. ³  Zen man Alapsa de isrip-sri gweblan hap de tërsya daꞌak– men kirekam hen Israel mo auyan-azana dakke, in kim Musa Bak gwiswe sonekake. Tërya in hen Alap mo Domba Tane hap man dakastïꞌïra. Zen a kirekam mo daꞌakye:“Bian Alap Soson Zini,eno syal gwibinni dawem enna hen mam tanganna. -Em tïngare zi ausu mo Teipsïnnï.Eno enhona dam-dam enna,hen Em taïblïblan tanganna. -⁴  Bian, Emsa nara dep?– aïrïblan srëm naye. -Hen nara dep?–eno bosesa de teip gulsublun srëm naye.Sap Em en tangan lalakna.Tïngare zi ausuna dawemsa de ebe hap gol gweblan hap sa yaïng gwe-gwezal.Sap angkam mes dam gwesïnïn:Eno zisi de syal gwibinni dam-dam en tangankam.” -⁵  Zen kim hya gwesïk, ki zebë hwëna akesek: Ngatan zi mo langnak de Alap mo gola talusun nik lwaꞌan haka– men dekon tangan Alap Zëna ïrïk gïl gwenan halake. Gol mwanak iwe hen deyolkam de gola ama zë hlaulsek– men kire naka hen orep Alap Musa Bak hap goltrëblakake. ⁶  Tujukam de Alap mo dam taha nakore zini in dekon zep tujukam de aumwa hap de timbwas gun nuban nolëte so gwezak. Zëno mae mo pakeanna ngap-ngapna hen angtan-angtanna. Zëno mae mo emaskam de bitina dak-dakna, hëndep bik dannak hatak. ⁷  Dekam zep dan-nër dan-nërkam de otweran makare zini in ahanik emaskam de pancina zëbe mae hap kap tazimki. Pancina in mes Alap mo jalkam ëbeya gwek– hëndep de gwën Zini Alap mo jalkam. ⁸  Alap man dekam zëre mo ngatanna hen sosonna sërkam goltreizimꞌinka, zen in zep dekam zëno gola in butna sërkam taïl gïꞌïnka. Zep dekam zini toton banakan dep?– gola iwe de tïnnï, tujukam de timbwas gun hup dena insa de okama san dep hlei yulsuk irin srëmnakye.

* 15:2 Why 13:1-8

* 15:3 Kel 15:1,Mzm 111:2

* 15:3 Mzm 145:17

* 15:4 Yer 10:7

* 15:4 Mzm 86:9-10,Yer 10:7

16

Yohanis kim hamal hap hlaulkuke– tujukam de Alap mo aumwa hap de timbwas gunnu insa:16¹  Ki zep Alap zëre mo gol mwa nakon ol mamkam gubiridaka:“Tujukam de Abon onakore jala bare panci hona insa em okama san dep hlë-hle tasïk irin.”²  Nonol zini ki zep hëndep gwë halka, ki zep hëndep panci ho zemka okama san hlei yulsuk inki. Dekam zep tïngare zini men zen otweran dowal yala in mo nomora mirenak ma-makan dabik ëkwae-kwae gwek, hen men zen yang tasïn dowal zem insa betek në gweblakke.³  Zao de zini ki zep hen panci ho zemka hinak hlei yulsuk inki. Hina dekam zep kal kakak hap jowek– san de zi tok mo kala kiye. Dekam zep hinak de kirekam-kirekam otweranna kïtak juwesïk.⁴  Zao de zini ki zep hen panci ho zemka weya-weya san hen ho-nwe ho-nwe san hlei-hli guludaka. Tïngare weyana dekam zep kal hap ëjowendak. ⁵  Ëe dekam zebë Alap mo dam taha nakore zisi ahanaka salblak– men zen tïngare weyana ïrïk gïlï dakake, zen kim gu aneka,“Hare eiwa, Alap Em in Zenke– enho dam-dam Zi niye. Em angkam gwëꞌara hen orep mes gwëka. Karekna ansa tak gulzim innira man tangan dakastïlïn. ⁶  Zen mes ere mo hlïl irin wenyik mo kala hen ere mo olsa de ayang gul gwizimdin hip de zi mo kala hlei-hli nul gwek, zep angkam Em kalsa de otde gwibin hibe gubiridanda. Kirekam man tangan zëbe mae hap dakastïlzimnin.”⁷  Ki zep hwëna zi beyam-byana men mo ola Alap mo golak de te kïl tru tasïk gweblan meja ïltïkïn nïkon anakan wet sok, -“Bian Alap Soson Tangan Zini, eno auhu-kama zisi de karek tabinni aïrïs tangan, hen man tangan dakastïlïn!”⁸  Hwëna ki zep dan-nër dan-nër zini panci ho zemka yakla nwenak hlei yul guku. Yakla nwena dekam zep sërkam tangan sal-sal gweka– zëno sal-sala in hap dikim zi sop nik ëtaïblïn-taïblïn gwen hap. ⁹  Dekam zep hëndep zini yakla sal-sal hap sopna ëtaïblïn-taïblïn gwek. Zen dekam zep hen Alap mo bosena lamang nul gwek, sap Zen Zen karek-karekna insa lup gul sonezimki. Zen man ki sap karekna insa noltowe gwek, hwëna hom kim zëre mae mo karek-karek nakon ëhale gweꞌak, hwëna zen dekam hen bëjen Alap mo bosena anakan teip gulsublun “Alap, Em eiwa teipsïn tanganna.”¹⁰  Hwëna aha-ere taha-tap zini in ki zep panci ho zemka otweran dowala in mo ïrïk gïn ë yalak hiri gul inki. Dekam zep tïngare otweran dowala in mo ïrïk gïnnï kawesïk. Zëno ïrïk gïn zini dekam zep aïrïn hïp en sunu ëjak-jak gwek, ¹¹  hen dekam zep etan ngatan zi mo langnak de Teipsïn Zini Alapsa lamang da gweꞌak, sap kawesïnnï inkam zëno mae mo kwae-kwaena sërkam ësang-sang gwek. Hwëna zen dekam hen hom tapbla nuk– zëre mae mo kirekam-kirekam jal-jal gulin hala seran naye.¹²  Zao de zini ki zep hen panci ho zemka weya yawala Efrat mo ananak hlei yul guku. Weyana in dekam zep sasa gwek. Zen mae hap ki lwak: Eijannak dikim yakla hata sezan nakon teipsïn-teipsïn nik yaïng gwezan hap. ¹³  Hwëna dekam zebë dan-ahare dowal karekna hlauludak. Zëno mae mo nwe-masena san de blina kiye. Ahana jalom yala in mo ëk mwa nakon wet so zaka, ahana hi mwa nakore otweran dowal yala in mo ëk mwa nakon wet soka, hen ahana okama mwa nakore dowala in mo ëk mwa nakon wet soka– in zen boton gwekake, “Ëe an Alap mo olsaë ayang gul gwizimꞌin.” ¹⁴  Bli makare dowal-dowala in mae hap dena: Zen de owas-owassa syal gwe-gwibin hip. Zen sa tïngare langnak de teipsïn-teipsïn zi nik dep tagal gulsundan hap sek gwenda gwer– dekam de Alap mo yakla yawalak Alap zëre han zereijan hap.¹⁵  Emki ëenlala gwen Yesus mensa hamal hap anakan gu-gubirida gwekake,“Ëe sowë zi mo kim asa hatazal! Em in zen salok-salokkam asa kara ë gweblaꞌan, em hëꞌho gwibinnike lowehe gweꞌan. Hen kirekam– em in zen Asa de hut tu ane gun hup dawemkam kara ë gweblaꞌan. Ere mae mo pakeanna dawem enkam kara la gwibik. Ki hwëna mumuk ennak de Asa hut so gublunkam, ki irkan esa sahera ban ëzaul.” -¹⁶  Bli makare dan-ahare dowala in dekam zep okamanak de teipsïn-teipsïn wenyaka eijan hap tagal nulsuk– lang bosena Ibrani olkam “Harmagedonk.”¹⁷  Zao ki zep Alap mo dam taha nakore zini tujuna panci ho zemka okamanak de asesenak hlei-hli gulu daka. Dekam zebë etan Alap zëre mo ola sak– ol mamkam kim gu aneka,“Ano jala angkam mes tap gwe henan.”¹⁸  Dekam zep nglï angna zausun srëmkam ang ta tineka, hen nglïna sërkam tangan tadre tineka, hen sërkam de jïngïl yala dekam zep gwëka. Nonol zi yang tasïn nïkon, hom mae kirekam de jïngïlï gwëka. Jïngïlï in karek tangankam dena. ¹⁹  Ë yala Babel - dekam zep hlang-hlang gwenkam hëndep dan-ahan nëk, hen okamanak de tïngare langnak de ë-ëna kïtak zep ëtimbwas gwek. Sap tïngare ë-ënak de zini mes ë yala Babelk de zi mo kim karekna nulin halasen gwek. Zëno mae mo karekna man tangan taman kïnïk, in zep Alap kirekam zëre mo jala bare wiklom hona insa de otdebin hip golzimki. ²⁰  Jïngïlï in hap zep tïngare hinak de kama-tek kama-tekna langa san dep ëese-sek gwek, hen tïngare kwatapna hen man ëjek-jak gweka. ²¹  Dekam zep es kwak yawal-yawala o makan ïl tïka– zisi dikim karek tabin hip. Aha-ere kwakna zëno dohonna lima-pulu kilogram enkam. Zini dekam zep Alapsa lamang dak– insa es nabare ona sërkam ïl tïkake.

* 16:7 Why 6:9-11, 8:3-5

+ Salok-salokkam de lowehe gwen hap dena, emki Luk 12:35-48nak hlaun. Pakean dawem mo dam gulsunnu, emki Why 19:8nak hlaun.

+ Ë yala “Babel ”kam, Yohanis ë yala Roma mo bosesa gollëweka. (1Ptr 5:13, Why 14:8-11)

17

Gulk sun de ol blaoranna an, kahalo soson we yawal hap dena:17¹  Zen kim hya gwesïk, ki zep ahanik in zen tujukam de Alap mo jala bare panci hona okamanak hlei-hli dasibirink abon onak hata zaka. Ki zep zë asa gublu zaka,“Haen. Ëe asa kahalo soson we yawalsa ebe hap goltrëblal– men desa sa Alap sërkam karek guluke.”Hwëna eiwakam de kahalo soson wesya hom enlala gwibirki. Hwëna ë yawala Babelsa ki enlala gweblaka– in zen weya yawal alpnak lwaꞌarake. ²  Auhu-kamanak de teipsïn-teipsïn wenya man zëno mae mo lowehen san ang ta gwek– boton yang tasïn alap-alap osan dep de ang ta nasen gwenkam. Zep zen Alap mo nwenak man lowehek– san de kahalo soson we walya kiye. Bëjen aha-ere zi niban ën. Okamanak de zini dekam zep desan ang ta gwek, hëndep zep ëmamak gwe-gwek– san de ho mamaksa de otdebinni kiye.³  Ki zep hëndep Alap mo Enhona asa bi gweblaka, dekam zep hëndep Alap mo dam taha nakore zini in asa zi srëm lang san dep zersong gweka. Zao zebë wenya hlauk. Otweran dowal tahan dannak nikin aneꞌak. Otweranna in, zëno sopna, ok eis kal-kal makarena, hen zëno timni Alapsa de lamang tan bosemse alekam mes sowehek. Otweranna in mo nola tuju enkam, hen nolak de hli-hlina dare taha-tap enkam. -⁴  Wenya in bajuna hen ok eis kal-kal makare naka ala sok– sam dan kïl makare naban de siri nën naka. Hen zen mes sërkam wër gwek– emaskam, kirekam-kirekam kaso lïlïngtïn nïban hen sasyan naban. Tahakam anggur ho nabare sondosa zirensïk– emaskam de syal gwibin nika. Hwëna zen anggur ho tangansa hom. Hwëna zëno dam gulsunnu, zëre mo kirekam-kirekam karek hen zëre mo kahalo-kahalo nakore karek. ⁵  Mirenak de alena hen ki– anakare gulk sun de ol blaoran naban, “Ëe an Babel Bak, tïngare swi soson hen kahalo soson wenyik mo ane.” ⁶  Ëe dekam zebë tame guk, “Zen ansa anggur hona otde gwenan, zen anggur ho tangansa hom. Zen zi kalsa otde gwenan. Kala in Alap mo ïrïk gïnnïk de bïtï gwen wenyik mo kal– mensa Yesus hon de tatem ëzauk gwennak damera gwekke. Wenya in zep gwë gwenan– san de ho mamaksa de otde gwenna kiye.”Kimë zë wenya insa kara guꞌuk, ama zë sërkam tenggwanbiꞌik. ⁷  Hwëna Alap mo dam taha nakore zini in ki zep asa gubluka,“Em basae tenggwanbiꞌira! Zen in gulk sun de ol blaoran makan. Hwëna ëe anik dawemkam ebe hap srip gulsubluk– nol beya nabare otweran dowal yala in hap denaka, hen wenya in zen zëbon nikin aneꞌanke, zëbe hap denaka. ⁸  Otweran dowala in orep man sap okamanak ngaya gweka, hwëna angkam hom. Zen nabakam sa etan juwen zi mo lang nakon sewese zala. Okamanak de zini hla tankam sa denggwanblal, sap zen jek-jak gwen nakon sa etan jowe zala. Hwëna Alap mo Domba Tane sa nabakam etan hëndep denaban timbwas tala. Tïngare zini molya dowala insa denggwanblak. Hwëna diki auhu-kamana ansa de yang gulsun srëmnak men zëno mae mo bosem-sesa ale dabir-zim srëm gwek hëndep de ëngaya gwen hap de wenyik mo bosemse nabare bukunak, zen zen en sa denggwanblal.⁹  “Enlala blal wenya, zen en sa otweran dowala in hap dena dam nulsuk gwer: Tujukam de nola, zëno dam gulsunnu, zen tujukam de kwatap bete-tek, men zëwe wenya in nikin gwenanke. - Tujukam de nola in hen, zëno aha dam gulsunnu, tujukam de teipsïn-teipsïnnï. ¹⁰  Teipsïn-teipsïn wenya in, aha-ere taha-tap enkam mes juwe gwek. Ahana nama ïrïk gïꞌïra, hen ahana nama hom hataꞌara. Zen kim de hataꞌan zaka, zen hen molya holokam ïrïk gïlkï, ki sa hen tïlï. ¹¹  Hen otweran dowala in zen de juwen zi mo lang nakon etan ngaya gwen hap sewe seꞌan zaka, zen kim orep gwëka, zen tujukam de teipsïn wenya men zen lowehe gwek, dekam hen man teipsïnkïm gwëka. Zen zëno mae mo ahana. Zen kim de etan joweꞌan zaka, zen sa etan dekam teipsïnkïm ïrïk gïlï. Zep sa tim dir, ‘An teipsïnnï delapanna.’ Hwëna zen hen molya holo gweka, ki sa hen timbwas gwera. ¹²  Nola kore hli-hlina insa dare taha-tapkam hlauludala, zen hen dare taha-tapkam de teipsïn-teipsïnnï. Zen angkam nama hom ïrïk nïꞌin, hwëna zen otweran dowala in mo alp nakon sa srën-srënkam de langnak ïrïk nïlidal. Hwëna zen hen holokam molya ïrïk nïlidak. -¹³  Dare taha-tapkam de teipsïn-teipsïn wenya in, zen sa enlalana aha-en dal, hëndep zep sa zëre mae mo ïrïk gïnnï otweran dowala in hap tapbla nulblir. ¹⁴  Otweran dowala in sa Alap mo Domba Tanena in han zereijala. Hwëna Domba Tanena in zëre hon de ang ta gwen wenya ban sa zitimbwas tabiri. Sap Domba Tanena in Zen– Teipsïn Zini Bian. Hen Zen tïngare teipsïn zi mo Teipsïnnï. Men zen Desa ang nëblaꞌan, zen Zëna mensa hlïl inkike hen kwang guludakake, hen men zen Zëbon onak tatem ëzaukke.”¹⁵  Ki zep etan Alap mo dam taha nakore zini in asa ë yala Babel hap denaka gubluka,“Weya yawala insa kahalo soson wenya in mo alp san hlaulu, - zen hen weya tangansa hom. Zëno dam gulsunnu, zen tïngare zi ausu, tïngare kirekam-kirekam sop nwe-mase zi ausu, hen tïngare kirekam-kirekam ol ton gwibin zi ausu. ¹⁶  Hwëna otweran dowala in hen nola kore hli dare taha-tap zem in han sa lamkam kahalo soson wenya insa jal neibir, hëndep zen sa zëno kire-kirena alal dabir hen sa irkare nul. Zen sa hëndep zëno ninni dwinbir, hëndep tokna syauknuk sa ang nulsul. ¹⁷  Zen Alap Zën sa kirekam de enlalana ing ta sonezimdi– zëre mo dwam gwibin sin dikim syal gwibin hip. Zen in zep sa dare taha-tapkam de teipsïn-teipsïn wenya in zëre mae mo ïrïk gïnnï otweran dowala in hap tapbla nulblir. Zen dekam otweran dowala insa sa betek nëblal, hëndep mensa Alap kirekam de syal gwibin hip hamal hap gubiridaka mes ki su nulsonek.¹⁸  “Hen kahalo soson wenya insa hlaulu, desa de dam gulsunnu, zen ë yawala in zen langna beyakam ïrïk gïꞌïnke.” -

+ Kirekam de dowal hap de ola emki Why 13:1-8nak hlaun.

+ Otweran dowala insa de dam tasïnnï, zen etan ë yala Roma, sap Romasa zen tujukam de kwatap tahannak gola daublu anek.

+ Yohanis man awe ale gulku, “Zen aha-ere jam enkam sa ïrïk nïl.” Zëno gulk sun de enlalana, “Zen molya holokam ïrïk nïk.”

* 17:15 Why 17:1, 16:19

+ Yohanis kim ansa ale gulku, Roma dekam langna beyakam ïrïk gïk.

18

Yohanis kim hamal hap hlaulkuke– ë yala Babel de timbwas gwen hap dena:18¹  Ki zebë hwëna etan Alap mo dam taha nakore zini hla ta guk– ngatan zi mo lang nakon kim ati gweꞌan zaka. Zëno sosonna mam tanganna, hen zëno timni ngatan tanganna. Dekon okamana hëndep man tangan ngatan gwek. ²  Ol mamkam zep isrip-sri naban gu ane zaka,“Ë yala Babel mes timbwas gwera. Zen mes timbwas gwera– men zen bolte-bolte gwe-gwekaye! Angkam kirekam-kirekam dowal-dowal karek-karek en zë lowe heꞌan– hen kirekam-kirekam mawa karek-karek naban, zini mensa hwa dasïk gwibirinke. ³  In aïrïs, sap tïngare zi ausuna mes ë yala in mo lowehen karek san ang ta gwek, in zep ho mamaksa de otdeblanda gwen makan ëmamak gwe-gwek. Zen zëre mae mo boton yang tasibin alap-alapsa de ang gwibirida gwen hap wan-wan da gwibik. Zep tïngare zi ausuna mes Alap mo nwenak ëkun gwek– san de kahalo soson we walya ban de swi ënna kiye. Okamanak de teipsïn-teipsïn zini, hen kire-kiresa de lirak ta gwibin hip de zini man ë yala iwe kire-kirena lirak da gwibik. Zep ë yala in mo sërkam de hole-hle nakon, zëno mae mo te-alana ëbeya gwe-gwek. Zep zen ë yala in mo lowehen karek san ang ta gwek.”⁴  Ki zebë etan ngatan zi mo lang nakore ola salsek kim anakan gu aneka,“Haen, ëre mo bi gwibin wenya, em dekam ëna in kon wet so gwek! Zëno mae mo karek-karekna in mana ebon mae onak hliminnink, hen kareksa ema apdekam deban mae hla kulink! ⁵  Sap ëna in mo karek-karekna man tangan bwang gwenkam nglïnak de hatan hap alp gweꞌan, hen Ëe ama zëno mae mo kirekam-kirekam jal-jala aïtbir-zimꞌin. ⁶  Men kirekam ëna iwe de zini ëre mo walasna karek da gwibik, dikire desa hen kirekam karek dabik, hwëna zëbe mae hap etan sërkam mas ulzimk. Zen hëp nabare wiklom hosa aha zi hip nol gwizimk, zep dikire zëna hen kiresa sërkam tangan notdebik. ⁷  Zen man menkam ëbolte-bolte gwe-gwek, zep angkam zëno mae mo enlalana dikire dowe hana gwek. Zen menkam tahalha srëmkam lowehe gwek, zep angkam zen dikire ngalap naban lowehe gwek. Zen man zënaka nenbirida gwek, ‘Ëe an tïngan teipsïn-teipsïn enna. Ëe molyë ëtahalha gwek, hen ëe molyë we sem mo kim gona tak.’ ⁸  Zen in zep, sap zen kirekam ëbolte-bolte gwe-gwek, zen zep sa aha-ere yaklakam Abon onakore hëpna hla nul– enlala dowe hanan hap dena, usak yala ban de lowehen hap dena, hen juwen hap dena. Zen sa syauknuk ëhweistïl, sap Ëe an Bian Alap Soson Zi nikë kirekam karek tabiꞌin!”⁹  Kim ë yala Babel hweistïꞌïnka, auhu-kamanak de teipsïn-teipsïn wenya men zen ëna iwe kire-kirena lirak da gwibik, hen zëwe de zi mo lowehen san ang ta gwek, zen langa nakon butna sewennak kara nuk. Sal-sal aïrïn hïp hom zë ëgolek de gwek. Zen zep bunnu nawabik hen anakan sei gona taꞌak, “Ali tol! Kwasang! Ëna in menkam teipsïnnï hen tatete tanganna, hwëna aha-ere jamkam mes tol hwei-swis gwenda!”¹¹  Auhu-kamanak de kire-kire lirak ta gwibin zini hen ë yala insa gosa dablak. Sap aha ëna kirena hom– zao de etan kire-kiresa lirak ta gwibin hip denaye. ¹²  Sap menkam kire-kirena insa bulkum lirak ta gwibin hip kap dahal gwezak–emas nakore kire-kirena, perakkam dena,kaso lïlïngtïnnï, sasyan dawemna, hen kaen ngap-ngap dawem-dawemna,ok eis makare kal-kala, hen sam dan kïl makarena, hen ahakon sin-sin tangan wenyaka.Tenya kore kire-kire syal gwibinni hen ki lop dahal gwezak–sap te irase dawem nabare tenya korena, hen sap sërkam de nwe awes tenya korena.Ahakore kire-kirena zen srin makare ngap-ngap naka,hen tembaga nakorena,hen besi nakorena.Hen ahakon kaso nwe-aweskam de syal gweblan dankam dena.¹³  Tembanena hen menkam zëwe lirak da gwibik–sap minyak, tepung dawem, hen gandum dan, sap kayu manis, hen tembanesa de dërek gun hup de kire-kirena.Anggur hona hen ki.Irase dawem nabare kire-kirena hen ki lirak da gwibik–sap tim hip dena, hen ang gun hup dena.Zen hen menkam otweran zahona man zë lirak da gwibik–sap sapi hen domba.Zen hen kudana lup nulhal gwezak– hëndep ahakon kereta zeban.Hen zini man hen dahyohal gwezak– te-ala hap de zë lirak tabin hip, dekam de zëbon mae tana ïltïkïnnïk ëbabu gwe-gwen hap.Hwëna angkam banak molya kirekam lirak da gwibik, sap ë yala in mes timbwas gwera.¹⁴  Kire-kire lirak ta gwibin hip de zini in ki zep ëna insa enlwan hap nenblak,“Sërkam de dawem kire-kirena mensa sap zini bi gweblandan hap dëblanda gwenan, zen mes tol ebon mae onakon ëjek-jak gwenda. Ali tol! Eno mae mo te-ala mamkam de lop tan kire-kirena mes tol zalta dep ëhwei-swis gwenda. Em molye etan hla landak.”¹⁵  Zep kire-kire lirak ta gwibin zini men zen te-alana ëbeya gwe-gwek ëna iwe de lirak ta gwibinkim, zen langa en nakon ëzauk– syauk sal-sal aïrïn hïp. Zen man anakan gosa dabik,¹⁶  “Ali tol! Ë yala in, kwasang tol! Zëwe de zini menkam kaen dawem-dawem ensa alala da gwek– dawemkam de ngap-ngap naka, hen ok eis makare kal-kalaka, hen sam dan kïl makare naka. Zëno mae mo wër gwen hap de kire-kirena menkam dawem-dawem tanganna– sap emaskam dena, sap kaso lïlïngtïnnï hen sasyan dawem-dawem maena. ¹⁷  Hwëna aha-ere jamkam kire-kirena in mes tol ëhwei-swis gwenda.”Bul bina, hen golësek gwe-gwen hap de wenya, hen zëwe de syal ta gwen wenya, hen kïtak men zen buluk ang ta gwek, zen hen kirekam langa en nakon ëzauk. ¹⁸  Kim syauk butna insa sewe sennak hla nuk, zen hen ë yala insa gosa dablaꞌak– mae hap, “Okamanak ahana hom– kirekam de ë yawalaye.” ¹⁹  Zen dekam zep bunnu nawabik– anakare sei go naban,“Ali tol! Ë yala in, kwasang tol! Zëwe de zini te-alana sërkam de beya tanganna. Ëe zebë kire-kirena desan dep kap lahal gwek– lirak ta gwibin hipye. Ëe hen dekam zebë te-alana ëbeya gwek. Hwëna zen mes tol aha-ere jamkam hwei-swis gwenda.”²⁰  Hwëna Alap mo dam taha nakore zini in - kim kirekam hlaulku, dekam zep tangan anakan isrip-sri gweka,“Ngatan zi mo langnak de wenya, em ëisrip-sri gwen, sap Alap mes ë yala insa timbwas tanda! Alap mo ïrïk gïnnïk de bïtï gwen wenya, hen em in zen zëre mo ola ol halada gwek hen ayang ulida gwekke, em kïtak ëisrip-sri gwen! Sap ëna iwe de zini man emsa karek da gwibik, zen in zep hwëna Alap desa heip guluda.”²¹  Ki zep hwëna ahanik Alap mo dam taha nakore zini soson tangan nik kaso yawala gul ineka– sërkam de dohon-hon tangaran naka. Ki zep hinak tak gul ineka. Zen man hen anakan gu aneka,“Ë yala Babelsa an kirekam sa Alap zer anera, hëndep karekkam sa tak ta inera, hëndep sa jek-jak tala.²²  Zëwe molya etan gitar maena nyublandak,hen sulingni molya nenblandak.Sramin aukuna hen molya etan zëwe ësane gwek.Sap men zen kire-kire dawemna syal nëblanda gwek molya zë etan lowehek.Hen gandum dan maesa de ïls tï gwibin aukuna molya zë etan ësane gwek.²³  Lampu ngatanna hen molya zë etan kara dak.We-zi daresa de oto sonnak de isrip-sri ola molya zë etan ësane gwek.Zëwe de kire-kire lirak ta gwibin zini man tangan sap okamanak ëteipsïk gwek,hwëna zëno mae mo meiyerak de hlaun zini hen man boton owas-owassa syal nei gwibik,hëndep zep okamanak de zini kïtak gwi nulsukink.²⁴  Sap zen Alap mo olsa de ayang gun hup de zisi hen Alap mo hlïl irin wenyaka tïngare lang san dameranda gwek, zep sa Alap ëna iwe de zi hip zëno mae mo kala ngëro gulzimdi.”

* 18:20 Why 18:1-2

19

19¹  Zen kim hya gwesïk, ki zebë hwëna ngatan zi mo lang nakore zi beyam-bya de ol mamkam ëtakeran ola anakan sak,“Haleluya! - Nëre mae mo Alapsa nen boltere tan,sap ëngaya gwen hap dena hen sosonna kïtak Zëbon onak.Zen en teipsïnnï.²  Sap zëno zisi de klis gunnu dam-dam en tangankam.Bëjen mae tautek gun.Zen mes ë yala Babelsa hëp tyaka,sap zëwe de zini tïngare zisi yang tasïn alap-alapsa dikim ang gwibirida gwen hap yasik da gwibik.Zep zini Alap mo nwenak kahalo soson we wal mo kim ënwe-mase gwe-gwek.Zen hen Alap hon de syal ta gwen zisi damera gwek.Zen in zep Alap zëno mae mo kalazëbe mae hap ngëro gulzimnira.”³  Etan ki zep mamkam ëgu anek,“Haleluya! Alapsa nen boltere tan,sap syauknu men zep ëna in hwei-swis gweꞌara,zëno butna sa hëndep denaban sewese gwer.”⁴  Alap mo alpnak de 24kam de teipsïn-teipsïn wenya hen dan-nër dan-nërkam de otweran makare zini in, zen dekam zep ëïk gwe hezak– Alap hap de anakan dawemsa golblan hap, “In eiwa tangan. Haleluya!”Yohanis kim hamal hap Alap mo Domba Tane de ïrïk gïn hïp de tembane yawalak hlauludakake:⁵  Ki zep Alap mo komal tum alpna in kon ola wet sok,“Tïngare Alapsa de betek gweblan wenya,nen boltere tan–tïngan men zene Alapsa blikip eisïk gweblananke,sap mam-mam wenya hen bete-tek wenya.”⁶  Dekam zebë hwëna ola sak– san de sërkam de zi tra de ëtaken gwenna. Ol aukuna in san de hi de mamkam ngëp gwenna, ahaksa san de nglï de mamkam tadre song gwenna kiye. Zen man ëtaken gweꞌak,“Haleluya! Alapsa nen boltere tan,sap nëno mae mo Bian Alap Soson ZiniZën angkam kïtak nësa ïrïk gïꞌïra!⁷  Nen tërya ban isrip-sri gweblan.Nen boltere tan, sap Zen en teipsïnnï.Sap Alap mo Domba Tane hap dewe oto gulblun yaklanak mes zaunun,hen we golgublun zem inmes zëwe dep zënaka weir gulsunun.⁸  Alap mes we zem in hap deyol dawemnasërkam de ngap-ngap angtan-angtan naka teisyabirki–dekam de zënaka weir gulsun hupye.”Gulk sun de ola awe, Domba Tane mo wenya, zen tïngare Alapsa de betek gweblan zi. Hen deyol dawem zem, zëno enlalana, dawemna mensa Alapsa de betek gweblan zini syal nei gwibirinke.⁹  Ki zep Alap mo dam taha nakore zini men - etan asa gubluka,“Ansa ale gul: Zini men desa Alap dam tasibirki, zen de Domba Tane hap de we oto gulblun tembane yawalak ang tan hap, zen hëꞌho gwibin tangan naka sa hla nul.”Dekam zep etan abe hap ola mas gulbluka,“Ola an eiwa de tanganna, Alap zëre onakorena.”¹⁰  Ëe ki zebë Alap mo dam taha nakore zini in mo nwenak ïk gwe hezak– dekam de desa boltere tan hap. Hwëna ki zep asa gubluka,“Asa bahem boltere tan. Alap ensa em boltere tan. Sap ëe hen Zëbon de babu gwen zi, eban apdenak. Hen aya-wal oso-wal om men zen Yesus hup de ol dawemna nolluwe gwenan, deban mae hen apdenak. Sap tïngan men zen Yesus hup de ol dawemna nolluwe gwenan, zen kïtak Alap mo Enho naban.”Yohanis kim hamal hap Yesus de teipsïn zi mo kim kuda tahan nakon golëeijahal zannak hlauludakake:¹¹  Ki zebë hwëna kara gwek– ngatan zi mo langna mes dalusunun. Zao zebë kuda ngap-ngapna hla tak. Men zen kuda tahannak nikin aneꞌanka, bosena “eiwakam hen tatetekam de Alap hap denaka golluwe gwen hap de Zi.” Zen mae hap ki kirekam bose dak: Sap zëno zisi de klis gunnu hen goleijanna dam-dam enkam– Alap mo dwam gwibin en san. ¹²  Zëno nwena syauk hï-hïtïnnï kiye. Hen nolak de mire sigina beyam-byana. Hen mirenak alena man. Zen zëre mo aha bose, hwëna bosena in aha zi bëjen tame gun. Zen diki Zë-en tame guꞌura. ¹³  Baju blal zem, kal bles-bles nabare naka ala soka. Zini in mo aha bosena “Alap mo ola bare Zini.” ¹⁴  Ngatan zi mo langnak de jana nabare wenya man ang në sebla halzak. Zen hen kuda ngap-ngapnak teinikin halzak. Zëno mae mo pakeanna hen ngap-ngap tanganna. ¹⁵  Zëno mahala nëbok ben-ben makare nik te so gweblaꞌanka. Zen dekam sa tïngare zi ausuna karek tabiri. Zen Zen sa tïngare zi aususa tatete tangankam ïrïk gïlï. Hwëna men zen Teipsïn Zini Alap mo jalak lowehe gwenan, desa sa timbwas tabiri– men kiye, anggur dansa de tanakam de zaublun dankam na tanna. ¹⁶  Zëno bajunak, ik dan jam en, a kirekam mo zë zëre mo aha bosena ale nuk, “Teipsïn Zini Bian, tïngare teipsïn zi mo Teipsïnnï.”¹⁷  Hwëna ki zebë Alap mo dam taha nakore zini ahana hla tak– yakla nwe tahannak de zauk anennak. Ol mamkam zep kon takenka,“Tïngare mawana em in zen gulk sun ëihe nasenꞌanke, haen! Em tagam gwezan– tembane yawala ansa Alap ebe mae hap tehazimꞌirake, zëwe de ang tan hap! ¹⁸  Tïngare mawana, haen! Teipsïn-teipsïn wenyik mo tok-tok naka eka olgwenblandak– hen jana nabare zi mo tok-tok naka, sap mam-mam wenya hen bete-tek wenya, hen sap kuda tahan nakon de ëeija gwen wenya, hëndep kuda tok-tok zeban. Haen, tïngare lang nakore zi tok-toksa eka olgwenblandak– sap zi mo tana ïltïkïnnïk de teinikirin zi mo tokna, sap zisi de bi gwibiridan zi mo tokna, sap bose nabare zi mo, sap bose srëm zi mo tok-tok naka.”¹⁹  Ki zebë hwëna etan otweran dowal yala insa hla tak. - Auhu-kamanak de teipsïn-teipsïn wenya mes desa eijannak de mas gweblan hap tagam neisïblïk– hëndep zëre mae mo jana nabare zi niban. Zen dekam zep kuda ngap-ngap tahannak de nikirin Teipsïn Zini in han nëreijak. ²⁰  Zen zep hwëna zëre mo jana nabare zi niban otweran dowal darena insa zibalk soka. Nonol hi mwa nakore otweran dowal yala insa zibalk taka. Etan domba mo nola kore hli nabare dowala - insa zibalk taka– men zen boton gwekake, “Ëe an Alap mo olsa de ayang gul gwen hap de zi.” Zen in men zen owas-owasna syal gwe-gwibirkike– otweran dowala in osan dep dikim yasik ta gwibin hip. Men zen ang në gweblak, zen men zen otweran dowala in mo bose hap de nomora timnik makan dabiridak, hen men zen otweran dowala in mo nwe-masekam de yang tasïn dowala insa boklena kom da gweblakke. Hëndep dowal darena insa ki zep ngaya naka sërkam de syauk bla hï-hïtïn sal-salak hiri nososek. ²¹  Kuda tahannak de nikirin Zini in dekam zep zëno nik mo jana nabare zini zëre mo nëbok ben-ben makare mahalkam tamerasïkï. Mawana dekam zep zëno mae mo tok-tokna dwenblan dazak, hëndep man tangan sërkam ëïtrï gwek.

+ “Haleluya” zen Ibrani mo ol. Zëno enlalana, “Alapsa nen boltere tan.”

+ Alap mo dam taha nakore zini in, men zen nonol Why 17nak tonblakake.

* 19:19 Why 13:1-10

* 19:20 Why 13:11-17, 14:9-11, 16:2

20

Yohanis kim hamal hap dowal mo kïgïna tahalen naka hla takake:20¹  Ki zebë etan Alap mo dam taha nakore zini ahana hla ta guk– ngatan zi mo lang nakon de ati gwe zannak. Tahakam juwen zi mo bwi kawesïnnïk dep de kunci naban besikam de dokot hak dohon-hon naban ein haꞌan zaka. ²  Zen zep jalom yala insa - balk taka– orep de wanya yala in saye, mensa nen gweblanan “dowal mo kïgï”kam ahaksa, “Zi Golliwe Bak”kam. Desa zep besikam de dokot hakna inkam tahaleka. Zen tahalen nik sa gwë gwera– holona seribu tahun enkam. ³  Ki zep hëndep juwen zi mo kama hulak de bwi kawesïnnïk dep tak ta ineka. Zëna dekam zep lïlïkïnnï insa kuncina inkam solhlasïk inki. Mae hap kirekam gwëblaka: Zen de etan zi aususa yasik ta gwibin srëm hap, seribu tahunna in de tap gwesïn srëmnak. Hwëna zëno hyanak, dekam sa etan hïl dï soner, hwëna dekam molya etan okamanak holo gweka.⁴  Ki zebë hwëna teipsïn-teipsïn zi mo teinikin gwen komal tumna hla tandak. Hen zini men zen zë teinikinꞌik, zen men desa Yesussu de ang gweblan jal hap hen Alap mo ol jal hap damera gwekke. Zep zen hom otweran dowala in hap boklena kom da gweblak, hen otweran dowala in mo yang tasïn dowala in hap hom kom da gweblak. Zen hen man baes tak– zëbe hap de nomorsa de mirenak ahaksa tahanak makan gunnu. Kire jal hap zep hëndep ahakon nola blom dasibir-zimk. Hwëna zen zep etan de ëngaya gwenkam teipsïnkïm teinikink, sap Alap man zëbe mae hap golzimki– zen de seribu tahunna inkam Kristus mae han apdenak ïrïk gïn hïp. ⁵  Zen zen sa ënonol gwer– tïn nïkon de ëngaya gwenkamye. Hwëna ahakore juwen wenya, zen seribu tahunna in mo hyanak sa ëngaya gwer. ⁶  Zini in zen de nonol ëngaya gweꞌak, zen hëꞌho gwibin tangan naka sa hla nul gwer, hëndep zep sa Alap mo dang gwën nakon ëgwë gwer. Alap de aumwa hap zisi klis gunkum zen molya noltowek– mensa nen gwibirin, “Hëndep de tïn hïp dena.” Hwëna zen Alap ne Kristus nebon sa lowehe gwer– Alap mo golak de syal ta gwen zi mo kim. Zen Kristus mae han sa apdenak ïrïk nïl gwer– holona seribu tahun enkam.Dowal mo kïgïsa de aumwa hap balk tan hap de ol:⁷  Seribu tahunna in kim de tamanꞌak, etan dekam sa dowal mo kïgïna insa bwi nakon hïl dï soner. ⁸  Zen dekam sa etan tïngare lang san tïngare zi ausuna yasik tabir song gwera– sap yakla hata sezan san dena, nikin anen san dena, hëndep eihya-lip eihya-lip san dena. Zi ausuna insa man Alap mo hamal hap de olak ol gulk sun de blaorankam bose nuk “Gog ne Magog ne.” - Zen desa sa eijan hap tagal gulsulu, hen zëno mae mo beyana san de hinak de hisglimni kiye. Aïtbinkim bëjen sul sonen. ⁹  Jana zini in sa tïngare lang nakon sek gwe song gwezal– Alap mo ïrïk gïn wenyik mo ë yalsa de hatablazan hap, Alap mo dang tïnï tan ë yawala insa. Hwëna syauknu dekam sa nglï nakon ati gwe zala– zao de ëhwei-swis gwen hap. ¹⁰  Hwëna dowal mo kïgï, in zen yasik ta gwibirki, desa sa Alap mo dam taha nakore wenyik sërkam de syauk bla hï-hïtïn sal-salak hiri daser– men zao nonol dowal darena insa hiri noso sekke. Zen zao sa hëndep denaban sërkam de sang-sang karek tangannak nolëlowehe gwer.Yohanis kim hamal hap aumwa hap de zisi klis gunnuk hlaulkuke:¹¹  Zen kim hya gwesïk, dekam zebë Teipsïn Tangan Zini Alap mo komal tumna akek. Zen yawal tanganna hen sërkam de ngap-ngap tanganna. Zëna zëwe nikinꞌinka. Nglï naban okama naban hëndep dekam zep jek-jak nëk– san de but de yakla sal-sal hap jek-jak gwen makan. ¹²  Ki zebë hwëna juwenkam men zen teingir gwe guk desa hlauludak– sap bose nabare wenya hen bose srëm wenya. Zen Alap mo dang gwën nakon ëzauꞌuk. Alap mo dam taha nakore zini dekam zep bukuna kwala-kla dabik– men zëwe zi mo auhu-kamanak de syal gwibinni ale nul gwekke. Aha bukuna hen man kwala nosok, zen hëndep de ëngaya gwen hap de wenyik mo bosemse nabare bukusa. - Alap ki zep klis guꞌunka. Men kire enkam zëre mae mo syal gwibinni bukunak iwe lwak, kire enkam zep klis gulku. ¹³  Hi yala dekam zep hen, men zen zëwe ëkei-king gwek, desa etan tapblap-bla guk. Juwen zi mo langna dekam zep hen zëwe de lam tabin zini tapblap-bla guk. Desa hen Alap man klis gulku– men kirekam zëre mae mo syal gwibinni hen bukunak iwe lwakke. ¹⁴  Juwen zi mo langna dekam zep sërkam de syauk bla hï-hïtïn sal-salak hiri da inek, sap zao molya etan zini bïtï gwek. Syauk blana in, desa hen man nen gweblanan, “Hëndep de tïn hïp dena.” ¹⁵  Zini men zëno mae mo bosem-sesa ale dabir-zim srëm gwek hëndep de ëngaya gwen hap de wenyik mo bosemse nabare bukunak, desa hen man syauk blana iwe yal nulsek.

* 20:2 Why 12:1-9

+ “Gog ne Magog” nikip de ola, emki hlaun Yehezkiel 38-39nak.

* 20:12 Why 3:5, 13:8

21

Yohanis kim okama ëse naban nglï ëse naban hamal hap akekake:21¹  Dekam zebë hwëna okama ëse naban nglï ëse naban akek. Sap okama ëpba naban nglï ëpba naban mes jek-jak nëk– hëndep hi mae naban. ²  Ki zebë hwëna ë lalak yawala insa hla tak– kim ngatan zi mo lang nakon ati gwe ineꞌan zaka, Alap zëre onakon. Zen Yerusalem ëse. Desa Alap Zën hamal taka– zao de Zën zi niban golëlowehe gwen hap. Zep dawemkam wër tyasïkï– san de we ësesa de weir gulsunnu kiye. ³  Ki zebë hwëna ola sak– Alap mo komal tum alpna in kon kim mam enkam ëgu anek,“Alap angkam apdekam zi niban golëlowe heꞌara.Zën sa tïngare zi ausuna bi gwibiridala,hen kïtak sa betek në gweblal.Zën sa golëlowehe gwera.⁴  Zen sa zëno mae mo nwe go-hona ngan tasibir-zimdi.Dekam molya etan juwenna hla nuk.Go naban enlwan naban hen sang-sangna dekam etan hom– zëbon mae onakye.Sap ëpba lowe henna in mes jek-jak gwek.”⁵  Hwëna Alap ki zep gu aneka,“Aenë angkam kïtak ëse guꞌun.”Ki zep hen asa gubluka,“Ola ansa ale gul, sap an eiwa de tanganna.Taïblïbin hip man tangan dakastïꞌïn.”⁶  Etan ki zep gu aneka,“Angkam mes sowe henan!Ëe an nonol lonesen nakore Zi,hen aumwa topnak de Zi.Auhu-kama yang gulsun srëmnakë gwëk,hen okama hom gwennak Ëe nama asa gwë gwer.Men zen de ëho-hole gweꞌak, Ëe asa zëbe mae hap golzim–dekam de hëndep de gwën hap de aïlï ho nakore hosa totoresa otdebin hip.⁷  Men zen de Abon onak tatem ëzauꞌuk,zen dawemna insa sa hla nul.Ëe asa desa golëlowehe gwer,hen zen ano walaskam sa lowehe gwer.⁸  Hwëna enlala karek-karek zini, desa sërkam de syauk bla hï-hïtïn sal-salak sa yal nulser– mensa nen gwibirinke, ‘Hëndep de tïn hïp dena.’Karek gol gwen zini, zen a kirekam de zisi moye:Tatetekam de zaun srëm wenya,zini men zen ëk enkam ëKristen gwek,enlala hole-hle zini,zi tan zini,kahalo soson wenya,meiyerak de hlaul gwen zini,yang tabin dowalsa de betek gwibirida gwen wenya,hen boton tam zini.Zen kïtak syauk bla san de yal gulsen hap dena– mensa nen gwibirinke, ‘Hëndep de tïn hïp dena.’”Yohanis kim Yerusalem ësesa hamal hap hla takake:⁹  Dekam zep ahanik in zen tujukam de aumwa hap de jala bare panci hona okamanak hlei nulsukin gweꞌak abon onak hata zaka. Ki zep zë asa gublu zaka,“Haen. Anik Alap mo Domba Tanena in hap de we golgublunna insa ep goltrëblak.”Hwëna eiwakam de wesya hom enlala gwibirki. Zen hwëna Yerusalem ësesa ki enlala gweblaka. ¹⁰  Zao zep Alap mo Enhona asa etan bi gweblaka, ki zep hëndep Alap mo dam taha nakore zini in kwatap yawal san dep asa zersong gweka. Dekon zep ë lalakna Yerusalem ësesa abe hap zertrëblaka. Ëna in dekam Alap zëre onakon ati gwe ineꞌan zaka. ¹¹  Ëna in ngatan tanganna hen angtan-angtanna, sap Alap Zëna Zen zëwe gwë gwenda. In zep kirekam tangan ngatan gweka. Zëno angtan-angtan gwenna, menkam te-ala ësesena, menkam kaca ngap-ngap makan– san de kaso lïlïngtïn dawemna kiye. ¹²  Ëna in zëno alp-alp san de kola gulk en tanganna. Lïlïkïnnï dua-blas enkam. Yakla hata sezan san dan-ahan, yakla nikin anen san dekam hen dan-ahan, eihya-lip san dan-ahan, hen eihya lip san dan-ahan. Alap mo dam taha nakore zini aha-en aha-enkam dua-blaskam de lïlïkïnnï insa kara da gwibirin. Lïlïkïnnï in Israel mo dua-blaskam de zi ausu mo bosemse naban. ¹⁴  Ëna in mo kasokam de mokona dua-blas enkam. Zëwe mes Alap mo Domba Tane mo dua-blaskam de dam tasibin zi mo bosem-sena aha-en aha-enkam ale dabir-zim nirak.¹⁵  Alap mo dam taha nakore zini in debanë aïsïl ëꞌak, zëno emas nakore metera ki– ëna insa dikim ukur tan hap dena, sap lïlïkïn-lïlïkïnnï hen kasokam de kol kong ta zahenna insa. ¹⁶  Ëna in, zëno lwanna persegi empatkam. Alap mo dam taha nakore zini in dekam zep metera inkam akasïblïka. Ëna in mo blala eihya san dep 2400 kilometer enkam. - Eihya san dep hen ki en, hen eihya-lip eihya-lip san hen kire enkam. Zëno gulk sun de blala hen kirekam– 2400 kilometer enkam. ¹⁷  Ki zep hwëna Alap mo dam taha nakore zini in kasokam de kol kong ta zahenna insa meter tankam akasïblïka. Zëno gulk enna 66 meter enkam zep lwak. - Metera in dekam meter taka, zen apdenak blala– mensa hen auhu-kama zini ba maesa dikim akasibin hip nurensïk gwenanke.¹⁸  Kol hap de kaso kong ta zahenna in, zen te-ala ësesekam de kaso lïlïngtïn nïkon de syal gweblan danna. Hwëna ëna in zen emas tangankam syal nëblak– lalak tanganna, san de kacana kiye. ¹⁹  Hwëna ëna iwe de kaso mokona, zen mes kirekam-kirekam kaso lïlïngtïnkïm nwe-awes da zahek. Hen dua-blas enkam de kaso mokona in, zen hen kaso lïlïngtïnkïm syal nëblandak. Nonol kasona, zen te-ala ësesena. Zao dena nglï kaïlïm kakakna. Zao de wenya te-ala ësese ngap-ngapna. Zao de wenya te-ala ësese naban yong-yong naban de siri nënna. ²⁰  Zao de mokona, kaso lïlïngtïn kal-kala ban kakak naban. Zao dena, kal-kala ban ngap-ngap naban. Zao dena, yong-yongna– san de kacana kiye. Zao de wenya, nglï kaïlïm kakak naban te-ala ësese naban. Zao dena, yong-yong tanganna. Etan zao dena, te-ala ësese naban ngap-ngap naban. Zao dena, zen kal-kala ban yong-yong naban de siri nënna. Aumwa hap dena, zen sam dan kïl makarena. ²¹  Dua-blaskam de lïlïkïnnï in kïtak kaso ngap-ngapkam de syal gweblan danna– san de sasyan ngap-ngapna kiye, kirekam de kaso nakon. Aha-ere lïlïkïnnï zen aha-ere kaso yawala kon de syal gwizimdinni. Ëna iwe de ora-orana zen emas tangan nakon de syal gweblan danna. Zëno lalakna men kiye– kaca lalak tanganna.²²  Ëe homë ëna iwe Alap mo gola hla tak. Soson Zini Bian Alap Zëna, Domba Tane zeban Zen Zen nwe-mase ë gweꞌara– san de zëwe de gola kiye. Sap zëwe de zini Zëbon nebon en sa lowehe gwer. ²³  Ëna iwe yakla naban ben naban ba hap de zïn hïp? Sap zëwe Alap Zën Domba Tane zem in han sërkam ngatan ë gwenda. ²⁴  Tïngare langnak de zini sa ëna in mo ngatannak lowehe gwer. Hen teipsïn-teipsïn wenya sa zëre mae mo ïrïk gïnnïk de kire-kire dawemna ëna iwe dep kap dahal gwezal. ²⁵  Ëna iwe de lïlïkïn-lïlïkïnnï molya nasohlasïk gwek. Talusun en nik sa ëlwa gwera, sap zëwe kawesïnnï hom. ²⁶  Tïngare lang nakore kire-kire dawemna hen hëꞌho gwibin hip dena sa kap dahal gwezal. ²⁷  Hwëna enlala karek-karek zini, hen men zen kirekam-kirekam karekna nurensïk gwenan, hen boton tam wenya, zen molya tangan ëna iwe bïtï gwek. Diki men zëno mae mo bosem-sesa ale dabir-zimk Domba Tane mo ëngaya gwen hap de zi mo bosemse nabare bukunak, zen zen en sa bïtï gwer.

+ “2400 kilometera,” Yohanis man ale gulku “dua-blas ribu stadia”kam. Nomor-nomora buku Wahyunak zen gulk sun de enlala naban. 12 mo enlalana, Israel mo zi aususa de enlala gwibiridan, ahaksa Yesus mo dam tasibin zini.

+ “66 metera,” desa Yohanis man ale gulku “144 ribu pekus”kum.

22

22¹  Ki zep hen Alap mo dam taha nakore zini in ëna iwe de weyana ap goltrëblaka. Zen hëndep de ëgwën hap de weyasa. Weyana in lalak tanganna– men kiye, kaca lalakna. Zen Alap zëre mo komal tum nakon tine gwenan– men zëwe Zëna Domba Tane zem in han inikin gwendake. ²  Weyana in dekon tine gwenan ëna iwe de ora ngïrïnnïk. Hen ho alpnak iwe ëngaya gwen hap de tenya hen ki eihya-alp eihya-alp san ëzauk sone gwenan. Zen ben jamkam eini ëtë gwenan. Zëno ala nakon sa tïngare zi ausuna sang-sang nakon ëdawem gwe-gwer. ³  Alap mo husus gwibinni bëjen ëna iwe etan jowen, sap Zen dekon sa Zëna Domba Tane zem in han zerïrïk gïl gwera. Zëwe de zini Alap en hon sa lowehe gwer. ⁴  Zen sa Alap mo nwe-masena kara da gweblal, hen Alap sa zëre mo bosena zëno mae mo mirenak ale tabir-zimdi. ⁵  Zen molya yakla ngatan naban lampu ngatan naban dwam neizimk, sap zëwe Bian Alap Zën sa yakla mo kim ngatan gwe-gwera. Zëwe de lowehen wenya dekam teipsïn zi mo kim sa tïngare langna hëndep denaban ïrïk nïl gwer.An aumwa hap de ol zïm-zïm:⁶  Hwëna ki zep Alap mo dam taha nakore zini in asa gubluka,“Kïtak mensa namen sane gwenda, zen eiwa dena hen taïblïbin tanganna. Zini men zen Bian Alap mo ola aha zi hip ayang nulzimnira gwenan, zen Bian Zëna desa enho nakon golëlowehe gwenda. Zen zep namen asa zer sonera– dekam de kïtak Zënaka de betek gweblan wenya ebe mae hap hamal hap anakan goltreizimdin hip, ‘A kirekam sa nabakam jower.’”⁷  Yesus hen dekam zep gu aneka,“Emki ësan: Ëe asa nabakam hatazal. Men zen de bukuna an mo hamal hap de ol tan-tan san ang taꞌak, hëꞌho gwibinni zëbon mae onak lwaꞌan.”⁸  Ëe an Yohanis mesë kïtak ansa ëre mo nwekam hlauk hen ikim sane gwek. Kim hya gwesïk, ki zebë Alap mo dam taha nakore zini in mo nwenak ïk gwe hezak– in zen kïtak abe hap goltrëblaka, dekam de desa boltere tan hap. ⁹  Hwëna ki zep asa gubluka,“Bahem! Asa bahem boltere tan. Sap ëe hen Zëbon de babu gwen zi– in ki hen em, hen in ki hen wal bose wal om, in zen Yesus hup de ol dawemna ayang nulzimnira gwenanke. Ëe hen deban mae apdenak– tïngan men zen bukuna an mo ol san ang ta gwenanke. Diki Alap Zëna en naka em boltere tan.”¹⁰  Ki zep etan asa gubluka,“Bukuna an mo hamal hap de ola bahem aning gun, sap angkam mes kirekam de kïtak jowen hap denak golek de gwer.¹¹  Zi jal-jala dikire jal-jal enkam lowehe gwek.Men zen enlala karek-karek naban lowehe gwenan, dikire zëre mae mo timsi karek nul gwek.Men zen Alap mo dwam gwibin sin ang ta gwenan, dikire desan en ang ta gwek.Hen enho lalakkam de lowehe gwen wenya, dikire kire enkam lowehe gwek.”¹²  Yesus ki zep etan gu aneka,“Emki sap ëenlala gwen: Molya holo gwek Ëe ki asa hatazal.Dekam asa tïngare zi hip golzimzir– men kire enkam zëre mae mo syala lwazimkye.¹³  Ëe an nonol lonesen nakore Zi hen aumwa topnak de Zi.Okama yang gulsun srëmnakë gwëk,hen okama hom gwennak Ëe nama asa gwër.¹⁴  “Zini men zen zëre mae mo pakeanna ano kalkam ngan dasibik hëꞌho gwibinni zëbon mae onak lwaꞌan.Sap zëbe mae hap Ëe asa golzim–dekam de ëna awe bïtï gwen hap denaye,hen ëngaya gwen hap de tetan dansa de twenblanda gwen hap denaye.¹⁵  Hwëna anakarekam de zini molya awe bïtï gwezak:Enlala kawesïn zini,meiyer hlaul gwen zini,kahalo soson zini,zi ta gwen zini,yang tabin dowalsa de betek gwibirida gwen zini,hen boton tam zini.Kirekam de zi hip hen mes srën ëna hamal dazimk.¹⁶  “Ëe an Yesus. Ëe mesë ëre mo dam taha nakore zini insa Yohanis hip zer soneblak– zen de hamal hap de ol tan-tanna ansa Yohanis hon tïngare Kristen zini ebe mae hap golzimdin hip. Ëe an Daud Bak mo ausu nakon de saltïn Zini– mensa nen guk gweblakke. Ëe an Zen– hleng gwen hap de zïl gwen keis niye.” -¹⁷  Alap mo Enhona man guꞌura,“Alap mo Domba Tanena in dikire nabakam hatak!”Tïngan men zen ansa ësane gwenan, dikire hen anakan ëguk, “In eiwa, dikire nabakam hatak!” Domba Tanena in sa deban mae golëlowehe gwera– san de we wal zeban de golgwë gwenna kiye.Sap Yesus Zën gubiridaꞌara,“Men zen ëho-hole gweꞌan, emki Abon onak yaïng gwezan.Sap esa totoresa ëngaya gwen hap de hona ansa ulin–ba maesa de syal gwibin srëmkam!”¹⁸  Ëe, Yohanis, ëe ama jalse gwen ola ansa ebe mae hap golzimꞌin– tïngan men zen bukuna awe de hamal hap de aïsïlï ansa ësane gwe-gwenanke: Men nara zëre mo enlalakam aïsïlï an kon mas-mas nuꞌik, Alap sa zëbe mae hap karekna mas gulzimdi– men kirekam okamanak de zisi de heip gun hup de ola bukunak awe lwakke. ¹⁹  Hen kirekam– men nara bukuna an kore aïsïlsï jek-jak gunnu. Kire zini molya ëngaya gwen hap de tenya in mo danna dwinbik, hen molya ë lalakna iwe bïtï gwek– men kirekam bukunak awe srip gulsukye.²⁰  Dekam zep Yesus, men zen tïngare bukunak de ola ansa nëbe mae hap golzimꞌira, etan gu aneka,“Eiwa tangan, Ëe nabakam asa hatazal!”Ëe ki zebë ding gulbluk, “In aïrïs, Bian Yesus! Emki nabakam hatazan!”²¹  Aya-wal oso-wal, dikire Bian Yesus mo kwasang-kwasangna tïngan ebon mae onak lwa gwek.

+ Israelsa de ngaya tabin hip de Zini, desa hen man enlala në gweblak, “Zen keis makan sa zïl ine zala.” (Bil 24:17)